Afbeelding omslag

Zicht op de haven van La Rochelle, 1575, Mirjam Kraag.

Tekstcorrectie

Han Strijk, Alphen aan den Rijn

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Marijke Maarleveld, ViaMare, Zutphen

© 2018 Jaap van de Wal, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493322

e-ISBN 9789462495586

NUR 680

Voor Mirjam, Daniëlle en Wesley

Inhoud

1    In de kiem gesmoord

2    Na de ontzetting

3    Op de vlucht

4    De opdracht

5    Uitgehandeld

6    De overval

7    Het Spanjaardenkasteel

8    Monseigneur de graaf

9    De baljuw van Brugge

10  Een gewaagd plan

11  De scheepswerf

12  De vergadering

13  Het misverstand

14  De nacht

15  Van Vlissingen

16  De brand

17  De Ruïne

18  Afwachten

19  Haastige spoed

20  Vertrouwen

21  Wantrouwen

22  Winst

23  De lieve vrede

24  Een muur van water

1

In de kiem gesmoord

Amsterdam, 1567, april. Het oranje vuur onder de smeltpot likte zich langs de zwartgeblakerde wand omhoog terwijl hij zijn gedachten probeerde te ordenen. De langste dag van zijn leven zat erop en hij voelde de vermoeidheid in al zijn ledematen. Vandaag was hij in het donker begonnen en geëindigd. Daartussen had hij op zijn benen gestaan zonder ook maar een keer te verzaken. Nu was het tijd voor het bier dat hij zichzelf al uren geleden beloofd had. Zijn goede vriend die hij zojuist had helpen ontsnappen nam het vrolijke vocht vaak de hele dag in, maar voor hemzelf was het zaak geweest om zo nuchter mogelijk te blijven en de dag tot een goed einde te brengen. Hij nam een voorzichtige slok om het zoet goed te kunnen proeven. ‘Net zo goed als altijd.’ Hij mompelde het meer tegen zichzelf, maar de ijzergieter die hem de pul had gebracht knikte instemmend terwijl die zijn mondhoeken droogde aan zijn smerige hemd. ‘Het beste vaatje van de week, heer. We zijn het er allemaal over eens.’ Hij staarde nog maar eens in het vuur dat onder de gloeiendhete pot brandde. De handel in ijzer draaide op volle toeren en hier in de kleine werkplaats smolten ze af en toe het afval zodat de smederij ermee verder kon. Het ging soms tot diep in de nacht door om de opgebouwde hitte niet verloren te laten gaan. ‘Je moet het ijzer smeden als het heet is.’ Een van de vele door zijn vriend gebezigde gezegden die zoals altijd van wijsheid overliepen. Meestal lachte hij hem uit en probeerde hij ze zo snel mogelijk weer te vergeten, maar deze uitdrukking was hij begin van dit jaar gaan overnemen. Tot vandaag. Na vandaag zou hij de wijze woorden nooit meer in de mond nemen.

‘Laat het je smaken, jongen.’ Hij knikte geruststellend naar de gieter die na de laatste slok opgehouden was met zijn werk en nu besluiteloos met een kistje oud ijzer in zijn handen stond. ‘Is alles in orde, heer?’ De man stond hem roerloos aan te staren, alsof hij een geest had gezien. ‘Niets aan de hand. Er is nog niks verloren.’ Hij ging rechtop zitten om een betere indruk te wekken, maar de gieter aarzelde wat betekende dat hij eruit moest zien als een geslagen hond. ‘Ga gerust verder met je werk. Laat mij maar even zitten.’ De zachte dwang waarmee hij de woorden uitsprak was genoeg. Het kistje werd naast de smeltpot geplaatst waarna de stukken ijzer omzichtig met een tang in het borrelende goedje werden afgezonken. Iedereen wist dat vandaag een diepzwarte dag voor hem moest zijn geweest. De veldheer Noircarnes was vanochtend met een Spaans garnizoen in de stad verschenen en hij had de kapitein-generaal van Amsterdam zonder enig omhaal afgezet. Er zou nog over zijn vriend Hendrik van Brederode geoordeeld gaan worden en zelf was hij ook aan de kant gezet, maar hij leek gelukkig niet belangrijk genoeg om er veel woorden aan vuil te maken. Binnenkort was hij de adjudant van een vogelvrijverklaarde. Weliswaar was Van Brederode nog steeds de rijkste man van de Lage Landen, maar wat had je aan rijkdom zonder je hoofd? Hendrik had vandaag het enige juiste gedaan en dat was vluchten.

Hij nam de laatste slok van het bier, schoof de pul van zich af en keek voldaan in het rond naar de werktuigen in de rommelige werkplaats. Zijn broer kwam hier zelden. Het was hem te warm en te smerig. Maar zelf kwam hij hier altijd graag. Ze hadden de ijzerhandel gezamenlijk opgezet met steun van hun vader en al na enkele jaren waren ze in diens roemruchte voetsporen getreden. Hun familie behoorde tot de rijksten van Amsterdam en dat was weliswaar niets vergeleken met de rijkdom van de Van Brederodes, maar wel veel meer dan alle eenvoudige lieden in zijn prachtige stad ooit bij elkaar zouden zien. Hij zou nooit meer hoeven te werken als hij deze winter niet de fout van zijn leven had gemaakt. Een fout die hem heel duur kon komen te staan. De rechterhand van de kapitein-generaal van Amsterdam had hij zich sinds die prachtige dag in februari mogen noemen. Lenaert Janszoon de Graeff. De ijzerhandelaar van goede komaf als stadsbestuurder van Amsterdam.

De koningsgezinden waren na overleg in het grote huis De Keyser aan de Amstel onder zijn niet aflatende druk bezweken. Ze keurden de benoeming van Hendrik van Brederode goed. Zijn rijzige vriend die sinds deze winter door eenieder de Grote Geus werd genoemd had hem direct daarna gevraagd als zijn adjudant en hij had niet kunnen of durven weigeren. Zonder een spoor van twijfel had hij de opdracht aanvaard. Niet om de macht. Niet om het aanzien. Alleen maar omdat hij de opstand wilde steunen. Een opstand die lang op zich had laten wachten en toen zijn vriend eindelijk aangaf dat het grote moment was aangebroken was hij iedereen langsgegaan die er in de stad ook maar iets toe deed. Alle bestuurders, priesters en meesters had hij gesproken en de angst was steeds van hun gezicht te lezen geweest al had het alternatief hen nog veel minder aangesproken. Kaalgeplukt worden door de koning wiens veldheer al onderweg was naar de Lage Landen. Dan nog liever strijd. Hendrik van Brederode was deze winter aan de opstand begonnen. Zijn leger trok door het zuiden en hij beschikte als een van de weinigen over de middelen om ook vol te houden. Lenaert had hem vanaf het eerste begin door dik en dun gesteund en de Amsterdammers waren uiteindelijk akkoord gegaan. Kleur moest er volgens de Grote Geus bekend worden en dat hadden ze tegen wil en dank gedaan.

Na het wegsmelten van de winter had er nochtans niets meer meegezeten. Hij zag de ceremonie nog voor zich waar ze later spijt van hadden gekregen. Het luide gejuich dat door het huis galmde zat nog steeds in zijn hoofd. De Grote Geus als kapitein-generaal van Amsterdam. De opstand was eindelijk begonnen en ze zouden het recht in eigen hand gaan nemen. Van Brederode had onder Jan van Marnix een huurlingenleger verzameld in Antwerpen waar zijn broer en hijzelf over een tweede ijzerhandel beschikten die zeker niet voor die in Amsterdam onderdeed. Ze hadden gewillig meebetaald om zich te kunnen mengen in een strijd die al jaren binnen het Franse koninkrijk woedde tussen de katholieken en de calvinisten en ze hadden de kant van de calvinisten van Admiraal de Coligny gekozen. Nog geen maand later was het alweer voorbij geweest. Van Marnix was opgetrokken tegen een overmacht om het belegerde Franse Valencijn te ontzetten dat door de calvinisten was ingenomen, maar Willem van Oranje was veilig met zijn troepen in Antwerpen gebleven. De prins vond het te vroeg om zich in de Franse tweestrijd te mengen. Hij had de ontevreden Antwerpenaren juist tot rust gemaand, terwijl Van Brederode zijn troepen ten strijde liet trekken en Van Marnix had Valencijn hierdoor nooit bereikt. Meer dan tweeduizend man hadden ze verloren in een verschrikkelijke veldslag bij het armzalige dorp Oosterweel en die verdoemde Willem van Oranje was ondanks hun aandringen in Antwerpen gebleven waar hij in stilte had afgewacht. Ze hadden hun tanden te vroeg laten zien en vanaf nu was de koning gewaarschuwd. Lenaert had zelfs het bange vermoeden dat ze op het hof waren uitgelachen. Hollandse sloebers die zich bemoeiden met zaken die de hunne niet waren. Hij werd nog razend als hij eraan dacht hoe ze bij Oosterweel waren verraden en stond op om zichzelf bij de grote tafel een tweede pul bier in te schenken. Hij moest zijn gedachten op orde zien te krijgen. Voor het eerst van zijn tot hiertoe voorspoedig verlopen leven was hij bang voor de dingen die komen gingen.

De tweestrijd was sinds de slag bij Oosterweel gevorderd tot de Lage Landen. De smeekbeden bij de landvoogdes die zijn vriend de bijnaam Grote Geus had opgeleverd waren zonder uitzondering voor niets geweest. Zijn vriend was er keer op keer vernederd en als een zwerver behandeld die van het hof verwijderd moest worden. Van Brederode had daarna uit nijd zijn calvinistische kleur bekend. Hij weigerde zich te laten commanderen door de vazallen van Philips die naar Vlaanderen en Holland werden gestuurd en had ze stomweg de oorlog verklaard. De koning had zijn veldheer daarna snel benoemd. In Frankrijk had Philips geen macht. Daar liet hij de strijd tegen de aanhangers van Calvijn aan de adel over maar in de Lage Landen was het anders. Hier rees de adel tegen hem op, werden de kerken geplunderd en wilde niemand zijn gehate belastingen nog betalen. De roemruchte hertog van Alvarez was onderweg om orde op zaken te stellen en in zijn kielzog scheen zich een leger te bevinden, zoals nog nooit in de Lage Landen was verschenen. Tandenknarsend nam hij een volgende slok van het bier. Ze waren te ver gegaan en hun ondergang marcheerde al weken richting Holland. Hoe had hij het in vredesnaam zover laten komen? Hij die anders altijd zijn verstand gebruikte.

Hij staarde naar de ijzergieter die al enige tijd geen stukken meer in de pot liet zakken. Het vuur eronder begon af te nemen wat betekende dat dit de laatste loodjes werden van de avond. Nog even en ze zaten in het donker. Het zoete donkerbruine goedje dat hij door zijn keel spoelde begon gelukkig langzaam verlichting te geven terwijl hij zich een gesprek met Van Brederode voor de geest haalde. Die had de resten van zijn trouwe garnizoen na de smadelijke nederlaag spoorslags naar Amsterdam teruggetrokken en er een poging gewaagd om de bestuurders zover te krijgen dat ze tegen de koning in opstand kwamen. In de steden moest het opnieuw beginnen maar niemand durfde hem te steunen. Ook Utrecht weigerde keer op keer, terwijl hij daar toch de Burggraaf was. Men bleef de koning en zijn papen trouw en weigerde iedere medewerking aan Hendrik, de uitgesproken protestant die het had gewaagd om de zijde van de opstandelingen te kiezen. Uiteindelijk mocht hij na veel inspanningen van Lenaert wel kapitein-generaal van Amsterdam worden maar voor succes was het al te laat. De hertog van Alvarez had Noircarnes naar Holland vooruitgestuurd om het verzet de kop in te drukken en het zou niet lang meer duren voordat hij hoogstpersoonlijk zou volgen. Lenaert zijn schone havenstad aan de Zuiderzee moest het Spaanse hoofdkwartier in de Lage Landen worden en dat kon niet met zijn vriend als kapitein-generaal aan het roer. Ze moesten hoe dan ook wijken, maar Van Brederode was tegen een beter oordeel in optimistisch gebleven. De hoge adel hoefde zijns inziens niet te vrezen voor het oordeel van de hertog. ‘Wie is die Alva om over mij te mogen oordelen?’ Zelf was hij lid van de Ligue der groten. Een machtig ridder van het Gulden Vlies. Net als de graven van Egmont en Horne en net als de prins van Oranje. Zelfs de koning had het recht niet om over Hendrik van Brederode te oordelen. Laat staan de hertog. Lenaert had hem op zo’n moment altijd bevreemd aangekeken. Hij wist dat zijn vriend een eigen kijk op de wereld had en dat de hoge adel daar het belangrijkste deel van uitmaakte, maar Hendrik overschatte vaak de beschaving die hij zijn gelijken toekende. Lenaert niet. Hij had meer dan genoeg gehoord over de wreedheden die uit naam van de koning gepleegd werden, om zo voorzichtig mogelijk te willen zijn, en toch had hij zich door de overmoed van zijn vriend laten meeslepen.

Zelf was hij bescheidener, al was hij ook de minste niet. Lenaert en zijn broer zaten dan wel in de ijzerhandel en ze waren jammer genoeg niet van adel maar ze mochten zich wel in eenzelfde of zelfs een betere welstand verheugen dan veel van de seigneurs die het smeekschrift aan de landvoogdes hadden durven ondertekenen. Een flink deel van de Hollandse adel was zo arm als een kerkrat en ze hadden niet voor niets gesmeekt om herstel van hun privileges. Nadat ze keer op keer door de koning uitgelachen waren had de razernij dan ook om zich heen gegrepen. Van Brederode had zelfs vlugschriften laten verspreiden. Vive Les Gueux. Zijn scheldnaam als eretitel. De Grote Geus was daarna begonnen om het volk op te hitsen tegen de koning. Lenaert had eerst niet begrepen waarom, maar toen de reactie van de burgerij kwam had hij het licht gezien. De pest trok door het lage land en het gewone volk was er nog veel slechter aan toe dan hun adel. Helaas kwam de geest uit de fles toen die zich durfden verzetten. Er werd een kerk geplunderd die vol stond met goud en zilver en nadat de verwachte reactie uitbleef was er snel een tweede gevolgd. De plunderingen waren daarna als een storm door het land getrokken. De Grote Geus had het volk aan zijn kant weten te krijgen maar de prijs bleek al snel te hoog toen hij de razernij die erop volgde niet onder controle kreeg. Het leeghalen van de kerken werd door hem veroordeeld maar er was niemand die zich iets van die woorden aantrok. Belust op goud en uit wraak voor de armoe had iedereen huisgehouden alsof er geen oordeel meer zou volgen. Dat volgde echter wel en sneller dan gedacht toen de arrogante hertog van Alvarez in Brussel verscheen.

Zijn goede vriend had toen al geen andere uitweg meer gezien dan de strijd voortzetten. Met zijn steun aan de calvinisten had hij de koning de oorlog verklaard en een terugtocht kwam in het leven van Hendrik van Brederode niet voor. ‘Je moet het ijzer smeden als het heet is Lenaert. Dat hoef ik jou toch niet uit te leggen?’ Die avond hadden ze gelachen en gedronken, zoals altijd. De eerste slag hadden ze dan wel verloren maar de Grote Geus bleef optimistisch. Alva zou voor rede vatbaar blijken. Hij zou een onderhoud eisen en de zaken uitpraten. Net als de hoge adel hiervoor altijd had gedaan en de hoge adel ging nooit op de knieën. De Graaf van Egmont niet, die van Horne niet en die van Nassau niet. Misschien hadden ze het smeekschrift niet moeten tekenen, maar ze waren het in alles oneens geweest met de koning die het bestuur over de Lage Landen aan de kerk en haar vazallen wilde overlaten. ‘De geleerden’ noemde Van Brederode ze als er genoeg bier in zat. Priesters en burgers die het lezen machtig waren en zich volgens zijn vriend boven het gewone volk verhieven. Hij had er niets mee. De hoge adel moest het volk besturen. Van de adel waren de burgers afhankelijk, waardoor de hoger geborenen de plicht hadden om rechtvaardig te zijn en naar hun onderdanen te luisteren. De smeekschriften waren daarvoor bedoeld. Om Hendrik zijn privileges terug te geven, zodat het land kon welvaren en niet werd geplunderd door belastingen afkomstig van de geleerden aan wie de koning het bestuur had overgedragen. Lenaert had zoals altijd gefascineerd en zonder onderbreking naar zijn vriend geluisterd. Van Brederode was een man die het geboorterecht had om in opstand te komen. Hij praatte als brugman, zoop als een ketter en was er volgens de hertog zelfs een geworden. Alleen aan het plunderen van kerken deed hij niet mee uit angst voor zijn eigen rijkdommen en een enkele keer vroeg Lenaert zich wel eens voorzichtig af of het volk wel in opstand was gekomen? Eigenlijk had de Hollandse adel de koning de voet dwars gezet en het volk had slechts een heel klein graantje meegepikt. Lenaert ook. Hij zuchtte. Voor spijt was het te laat.

Zijn maag rommelde en hij ging achterin de werkplaats op zoek naar een homp brood en een dik stuk van de ronde kaas die ze dagelijks lieten bezorgen om de ijzergieters aan het werk te kunnen houden. De kost werd bij het werk verstrekt zodat het vuur kon blijven branden. Hij vond een flink stuk en scheurde er met zijn tanden een hoek af. Met zijn mes sneed hij een even groot stuk van de kaas en plaatste de twee op een houten bord zodat hij een hand vrijhield om de pul nog een klein beetje bij te vullen. Het ging niet om de drank, maar om het brood wat zonder het bier zijn maag nooit zou bereiken. De oude kaas smaakte meteen scherp en bij de tweede hap moest hij het zoete bier er gelukkig alweer bijgieten. Toen hij het brood had vermaald en terugkeerde in zijn stoel was de pot vol en de gieter verdwenen. Het vuur had hij nog eens opgepookt en met de balg van lucht voorzien. Lenaert wist dat de man terug zou keren om vast te stellen dat er geen brokken meer in de pot zaten. Tot dan was hij alleen en kon hij de situatie nog eens goed op een rijtje zetten. Hij moest zijn rust bewaren.

Van Brederode was van Hollandse adel en Willem van Oranje was dat niet. Was dat misschien de reden waarom de prins de smeekschriften niet had ondertekend en zijn troepen in Antwerpen had gehouden? Na Oosterweel had hij het Hendrik recht op de man af gevraagd en die avond had hij voor het eerst hun hechte vriendschap op het spel gezet want zijn vriend had hem die koude winteravond aangekeken of hij water zag branden. ‘Wat bedoel je Lenaert?’ ‘Precies wat ik zeg.’ Hij was fel geworden. ‘Waarom is de prins ons niet te hulp gekomen? Hij moest de calvinisten zelfs in toom houden. Had hij ons gesteund dan waren we die dag met vierduizend man uit Antwerpen vertrokken. Niet met tweeduizend.’ Het hoge woord was eruit gekomen. Hij had zich door de prins verraden gevoeld maar Hendrik was optimistisch gebleven. Toch had hij die avond geëist dat hij te horen kreeg hoe het zat en zijn antwoord had hij gekregen. ‘Van Oranje verwijt ik niets en dat zou jij ook niet moeten doen Lenaert. Wij hebben zelf gekozen voor de opstand. De prins heeft ons nooit iets beloofd. Ik heb vele gesprekken met hem gevoerd en steeds heeft hij mij verzocht om de wapens niet op te nemen. De koning heeft aan de prins de Lage Landen toevertrouwd en hoewel hij het met veel zaken oneens is wil hij die rol blijven spelen. Daarom heeft hij zijn broer Lodewijk de smeekschriften laten tekenen en heeft hij Egmont en Horne keer op keer gewaarschuwd niet te ver te gaan in hun verzet. Ook ik heb de raad van de prins steeds weer mogen aanhoren maar genoeg is nu eenmaal een keer genoeg.’

Daarna was zijn bravoure gebleken. ‘Admiraal de Coligny vecht al jarenlang in Frankrijk voor zijn calvinistische zaak en dit leek mij het moment om ons bij dat verzet aan te sluiten. De prins was het opnieuw met mij oneens. Hij denkt dat we de strijd niet kunnen winnen zonder de steun van de Dietse vorsten en die steun blijft tot nu toe uit. Koning Philips de oorlog verklaren ging hem veel te ver. De calvinisten gaan hun strijd zonder ons echter niet winnen en daarom heb ik zelf besloten om ze bij te gaan staan. Niemand verteld de Hollandse adel wanneer de maat vol is. Dat bepalen we nog altijd zelf. Ik heb de steun van veel Hollandse staten die als het zo doorgaat aan de bedelstaf zullen raken en de prins heeft wat dat betreft makkelijk praten. Het was nu of nooit. We hebben gegokt en het is nog lang niet zeker dat we verloren hebben. De hertog van Alvarez komt naar Brussel. Nou en? Daar heb ik wel vaker een vazal van de koning de bleke huid vol gescholden en ik ben er nog steeds.’ Van Brederode had zijn gelijk die avond breeduit grijnzend gehaald en het ontnuchterende verhaal zou Lenaert voor eeuwig bijblijven. Het had hem voor het eerst duidelijk gemaakt hoe naïef hij was als het er werkelijk op aankwam de handel en wandel van de hoge adel te begrijpen.

De Grote Geus had die avond nog een onwrikbaar geloof in zijn eigen positie gehad. Een paar sombere dagen later bleek hij er echter vanaf te moeten vallen toen Egmont en Horne in Brussel zonder pardon en als hondsvotten in de ijzers werden geslagen. De machtige graven waren na weerspraak afgevoerd naar het Spanjaardenkasteel in Gent en dichter bij de hel kon je volgens Lenaert niet komen. Die laffe daad kon alleen met goedvinden van de koning zijn gebeurd en Willem van Oranje had hen meteen erna het goede voorbeeld gegeven. De prins die verdomme niet eens had deelgenomen aan de strijd was spoorslags uit Antwerpen vertrokken naar zijn slot Dillenburg in Nassau om daar op veilige afstand het oordeel van de hertog af te wachten. Een oordeel waar ook hij zich eigenlijk niets van aan hoefde te trekken, maar de legermacht die de hertog naar de Lage Landen had meegebracht deed anders vermoeden. Van Brederode had zoals altijd anders beslist. Hij wilde Utrecht en Amsterdam aan zijn kant krijgen en dat was hem na weken van praten nog gelukt ook. Toen de hertog lucht kreeg van het verzet dat alsnog in Holland tegen hem werd georganiseerd stuurde hij echter een garnizoen vooruit. Even hadden ze nog gesproken over het opnieuw aangaan van de strijd. Een groot deel van Hendrik zijn soldaten lag inmiddels verzameld in het noorden bij Groningen en die meer dan duizend man hadden in korte tijd naar Amsterdam kunnen optrekken, maar de Grote Geus was er helaas de man niet naar om een stad te belegeren of te verdedigen. Hij vocht in het open veld en met open vizier. Toen de Amsterdamse burgermeesters van zijn eervolle beslissing hoorden moesten ze opgelucht adem hebben gehaald. Ze wisten meteen voor welke partij ze moesten kiezen en Lenaert had daarom vandaag besteed aan het vertrek van zijn vriend en diens getrouwen. Een confrontatie uit de weg gaan en vluchten naar de burcht van Recklinghausen. Dat was het enige dat de Grote Geus nog restte nu de tijd van onderhandelen voorbij leek. De Ligue der groten. Lenaert staarde moedeloos voor zich uit. Egmont, Horne en van Oranje. Allen ridders van het Gulden Vlies. De hertog van Alvarez had ze de mantel afgerukt, waarachter ze verborgen zaten, en hem met een grote boog in de natte klei gesmeten.

De ijzergieter kwam terug om er een eind aan te maken. Hij stak voordat hij in de pot keek twee lampen aan om goed zicht te houden op het linke werk dat nog moest volgen. Lenaert leegde het laatste restje uit de pul en stond op om te gaan helpen voordat de man elders in de werkplaats naar hulp ging zoeken. ‘Zeg het maar. Waar moet het naartoe?’ Er werd geknikt richting een mal die in de hoek stond. ‘Het is rommel heer. De smid zou het ons teruggeven.’ Lenaert begreep eerst niet waar hij heen wilde maar hielp toen om de mal richting de smeltpot te duwen. De wielen knarsten over de stenen en ze moesten flink kracht zetten om de pot te bereiken. Daarna kwam het gevaarlijkste deel van het vak. ‘Weet u het zeker heer? U heeft er al wat bier inzitten.’ Lenaert lachte om zijn twijfels. ‘Je denkt toch niet dat het huis De Keyser zonder een druppel zweet tot stand is gekomen? Mijn broer en ik hebben heel wat van die hete potten omgedraaid voordat we hulp kregen dus maak je over mij maar geen zorgen.’ Hij pakte de eikenhouten staander aan een kant vast een knikte naar de gieter die nu zonder aarzeling hetzelfde deed. Omzichtig lieten ze de greep om de pot zakken en toen die vast zat kantelden ze het zwartgeblakerde gevaarte langzaam opzij zodat het brouwsel borrelend in de mal stroomde. Na even te hebben gewacht kantelden ze de pot wat verder totdat het laatste ijzer eruit wilde en Lenaert voelde de hitte langs zijn gezicht schroeien toen ze de smeltpot daarna weer voorzichtig rechtop brachten. De greep werd losgewrikt en met beleid naast de pot geplaatst, waarna de ijzergieter hem geen blik meer waardig keurde en zich haastte om een emmer water te halen die hij in een keer over de gloeiendhete mal goot. De werkplaats vulde zich tot aan het dak met de wolk stoom die van het ijzer afkwam. ‘Klaar.’ Lenaert veegde zijn zweethanden af aan zijn hemd en probeerde de man in de mist terug te vinden. Het duurde even tot de tegen elkaar openstaande deuren de damp verwerkt hadden en de man met een tweede emmer verscheen. Dit keer was de stoom veel minder en hij grijnsde van oor tot oor. Duidelijk voldaan over de gezamenlijk geklaarde klus. ‘Ik zal niet meer naar dat bier vragen, heer. Daar kunt u van op aan.’ Lenaert lachte vriendelijk terug. ‘Eenmaal met de Grote Geus gedronken blijf je op je benen staan jongen, maar vooruit. Waar wil je met die rommel naartoe?’ Ze duwden de mal met twee stokken naar de rechterkant van de schuur waar in de hoek een verhoging stond. Met een uiterste inspanning draaiden de weerbarstige wielen het hellinkje op en boven aangekomen moest hij voor het eerst even op adem komen. De hoeveelheid bier maakte zijn handen niet minder vast, maar de lucht werd hem door dit gesjouw wel ontnomen. De gieter zette zijn ronde stok onder de mal en ging er met zijn volle gewicht aan hangen tot het gevaarte op zijn kant wilde en openviel. De net gestolde kogels rolden vervolgens over de rand in een wachtende kist. ‘Ik zei het zonet al. Het is rommel heer. Dit ijzer is nog maar éénmaal te gebruiken.’ Lenaert knikte, terwijl hij zich mismoedig afvroeg waar de kogels uiteindelijk terecht zouden komen. Daarna hield hij het voor gezien. Helpen met opruimen deed hij niet en het werd laat.

Hij wankelde de warme werkplaats uit en stond na een paar stappen op ’t Water aan de Amstel. Van hier was het een klein stukje lopen naar het huis De Keyser waar zijn familie een van de beste onderkomens van Amsterdam voor zichzelf had weten te vestigen. Hij leunde even tegen het zwart geteerde hout waaruit de werkplaats was opgetrokken en tuurde langs het donkere water van de rivier dat van hier richting de haven leidde. De frisse lucht deed hem goed. De kade werd slechts een paar meter verlicht door de lampen die in de werkplaats branden en in de verte kon hij de zwart omhoog stekende masten onderscheiden van het schip dat de komst van het Spaanse garnizoen had aangekondigd. Er waren veel meer soldaten afgekomen dan hij in zijn stoutste dromen had verwacht. Zijn eerste stappen zette hij behoedzaam om aan het duister te kunnen wennen. De kade was breed genoeg en bang om in de Amstel te vallen was hij niet maar het zou niet de eerste keer zijn dat hij hier pijnlijk door zijn enkel ging op een van de vele losliggende stenen. Pas na een paar minuten maakte hij wat meer vaart. Het voelde koud aan ondanks de warme dag die hem in zijn hemd naar de werkplaats had laten komen. Geen wolk aan de lucht, waardoor een halve maan het silhouet van het voorste schip bescheen dat in de haven lag. Het galjoen was op de beste plaats in de haven afgemeerd en haar bemanning had zich meer dan honderd man sterk ontscheept voordat hun veldheer zich bij de burgermeesters was gaan vervoegen. Lenaert had de situatie snel begrepen en de Grote Geus gewekt voordat diens manschappen iets zouden doen wat ze hadden moeten betreuren. Nu dacht hij met weemoed terug aan het gesprek dat hij daarna met zijn vriend mocht voeren. Hendrik had hem vanochtend voor de zoveelste maal op het verkeerde been gezet.

‘Het is zover zeg ik je! Noircarnes kan ieder moment in de stad verschijnen. Zijn soldaten staan al voor het stadhuis. Vandaag is de laatste kans om te vluchten. Ik heb jouw commandant opdracht gegeven om zijn mannen te verzamelen en zich naar de haven te spoeden.’ Van Brederode had nog in zijn bed gelegen, terwijl de zon al lang en breed op was. Hij had de slaap uit zijn ogen gewreven en tegelijkertijd tot kalmte gemaand. Een slok vers water uit de grote kan naast zijn bed moest de gebruikelijke verlichting brengen. ‘Rustig, rustig, beste Lenaert. Hou je vooral rustig.’ Hendrik had hem aangekeken met zijn van schele hoofdpijn vertrokken gezicht en het had nog een paar flinke slokken geduurd voordat hij werkelijk aanspreekbaar was. ‘Wacht verdomme even op me in de voorkamer als je wilt. Het past een heer toch niet om de zaken in zijn bed te overleggen?’ Niet lang erna was hij in vol ornaat in de voorkamer verschenen waar Lenaert een maaltijd had laten klaarzetten waar de rest van Amsterdam een week op kon teren. ‘Hebben we geen bier?’ Hij had gezucht. ‘Nee geen bier. Vandaag moet jij je kop erbij houden of hij gaat er dit keer onherroepelijk af.’ Dat laatste was genoeg geweest om hem zich op het overvloedige eten te laten concentreren en even later had hij zijn volgende poging gewaagd. ‘Je zult de stad écht moeten verlaten, Hendrik. Ik klets niet. Amsterdam kan en zal niets meer voor je doen.’ Daarna was het de beurt aan zijn vriend geweest om te zuchten. ‘Je denkt toch niet dat ik gek ben Lenaert. Ik begrijp heus wel wat er aan de hand is. Zijn die rotzakken al in de stad?’ ‘Noircarnes is nog niet gezien maar zijn soldaten hebben zich verspreid van de dam tot aan de Vismarkt en het grootste deel bevindt zich voor het stadhuis. Het kan niet lang meer duren of hij komt tevoorschijn.’ Zijn verbazing had niet groter kunnen zijn toen hij de doodgemoedereerde reactie hoorde. ‘Dan wordt het inderdaad tijd om te gaan.’ De Grote Geus had zijn mond afgeveegd en was opgestaan alsof er niets aan de hand was. ‘Komaan. De voorbereidingen zijn getroffen. We gaan naar de haven en praten daar verder.’

Ze waren eerst over ’t Water teruggelopen naar de dam en daar overgestoken om aan de veilige kant van de Amstel terecht te komen. Van daar was het een stukje naar de oostelijke kade, maar ze hoefden er tenminste geen rekening te houden met de net aan land gezette soldaten. Die moesten voor het stadhuis blijven om hun veldheer zijn argumenten kracht bij te zetten. Hendrik was hem voorgegaan in een tempo wat hij van zijn vriend niet kende. Geheel zonder escorte en zonder bagage. De enige manier om Amsterdam onopvallend te verlaten. Bij de oost aangekomen was hij schielijk verdwenen door een deurtje van een grote schuur die vrijwel op de rand van de kade stond en hij had Lenaert die hier nog nooit was geweest gebaard om hem te volgen. Achter de deur had zich een enorme ruimte bevonden. Het dak ervan werd gestut door zes met zware dwarsbalken verbonden bomen die er ooit moesten zijn ingegraven waardoor er geen enkele muur in hoefde te staan. Het had hem een aanblik geboden die hij zich in zijn stoutste dromen niet voor kon stellen. Kisten, kisten en nog eens opgestapelde kisten. Van Brederode had er zijn rijkdommen bijeengebracht en ze werden bewaakt door een strijdmacht die zeker niet voor die van Noircarnes onderdeed. Overal zaten er groepjes soldaten bijeen in afwachting van de opdrachten die zouden gaan volgen en de Grote Geus had er geen gras over laten groeien. ‘Het is zover mannen. We schepen in voor Emden. Na het noorden gaat het over land naar Recklinghausen. Alles moet zo snel en onopvallend mogelijk aan boord.’ Zijn commandant had Lenaert lachend de hand gedrukt. ‘Nog bedankt voor de waarschuwing van vanochtend, maar zoals je ziet waren we op het allerergste voorbereid.’ Pas bij de aanblik van de kisten had Lenaert voor het eerst volledig beseft wie hij al die jaren voor zich had gehad. Zijn vriend en drinkebroer. De man met de grootste mond van Holland was minder onbesuisd gebleken dan hij en velen met hem altijd hadden gedacht. Al weken geleden bleek hij zich te hebben voorbereid op een overhaast vertrek. ‘Jij dacht zeker dat de Oranjes de enige zijn die hun plannen zorgvuldig voorbereiden?’ Hij had een joviale arm om zijn schouder gekregen en was naar de achterkant van de schuur gedirigeerd. ‘Kom Lenaert de Graeff. Wij moeten eens ernstig praten.’

Hij kon het nog steeds niet geloven. De hele avond al was hij bezig om de dag te herhalen en voor zichzelf uit te vissen waar hij stond en ondertussen was hij aangeland voor de deur van het majestueuze huis dat zijn familie het hare mocht noemen. Zo diep was hij niet vaak in gedachten verzonken. Hij liep voorzichtig achterom naar de bediendekeuken en wist op de tast het smalle paadje te vinden dat langs de hoge muren van het huis naar de achterplaats liep. Om de hoek straalde er gelukkig uit het kleine raampje nog licht. Hij klopte zacht op de deur om niemand te verrassen en niet veel later draaide het hout voorzichtig naar hem open. ‘Goed volk.’ Hij fluisterde het tegen een geblokte kale man met een groot schort voor zijn buik die hij tot zijn trouwste bedienden mocht rekenen. De deur draaide door en hij werd met een kort armgebaar naar binnen gelaten. Daarna ging het hout resoluut weer achter hem dicht en werd de dwarsbalk ervoor geplaatst. ‘Goed dat u weer terug bent, heer. Het is vandaag niet veilig, met al dat gespuis buiten.’ Lenaert schoot van de zenuwen in de lach. ‘Dat zal toch wat zijn Rutger. Als een De Graeff zich in Amsterdam niet veilig meer mag voelen.’ Zijn lach werd niet beantwoord. ‘Als het zo doorgaat dan zal niemand zich in Amsterdam nog veilig voelen.’ Hij gaf Lenaert de lamp die hij in zijn hand droeg waardoor de drager mocht beslissen waar het naartoe ging, maar Lenaert plaatste hem op de grote dwarsgeplaatste tafel die middenin de ruimte stond. ‘Ga zitten man. Ik moet met je praten.’ De kale stapte zwijgend op een van de lage kasten af om er een kan bier te vullen uit een van de kleine vaatjes die er op rij lagen. Hij greep twee houten mokken van de plank, plaatste ze op de lange tafel en schonk ze vol zonder een keer in te houden. Het bruine goedje schuimde niet waardoor ze tot de rand gevuld raakten.

Hij keek de kale aan die het weinige bier dat hij gemorst had met zijn schort van tafel wreef. Daarna gingen de mokken zacht tegen elkaar zonder de hoger in het huis slapende familie te storen. Het flakkerende licht van de lamp tussen hen in gaf de keuken een onheilspellende aanblik. Overal hingen werktuigen voor het uitbenen van het vlees dat vers werd afgeleverd. In een hoge kast aan de lange zijde van de kamer hing het daarna te besterven voordat het eventueel gepekeld werd. Rutger moest nog aan het werk zijn geweest. Op de plank voor de hoge kast lagen haringen waar de kop net vanaf gehaald leek. ‘Die maak ik zo nog even schoon en dan leg ik ze op zout voor morgen. Of u moet er nu een lusten?’ Lenaert moest er niet aan denken. Hij hield zijn hand afwerend omhoog terwijl hij een slok nam. ‘Ik heb genoeg gehad Rutger en dat geld eigenlijk ook voor het bier.’ De kale keek hem bevreemd aan. ‘Als u dat bier afslaat begin ik me pas echt zorgen te maken.’ Ter geruststelling nam hij snel een tweede slok. Door zijn vriend Van Brederode scheen iedereen te denken dat ook hij de hele dag het liefst in de lorum was. ‘Ik heb slecht nieuws Rutger. Hendrik is vandaag met man en macht vertrokken.’ De kale bromde instemmend. ‘Wie zal hem het recht of het gelijk betwisten heer? Zijn medestanders zitten in het gevang en ze zijn hun leven niet zeker.’ Lenaert was een moment verrast over zoveel begrip, maar hij had het kunnen verwachten van de man tegenover hem die jaren in dienst van zijn vader had gewerkt voordat hij in het huis De Keyser de keuken was komen bestieren. ‘Hou maar weer op met dat ge-heer, Rutger. Er is hier niemand die ons kan horen en je kent me vanaf mijn eerste jaren. Toen moest ik je vaker gehoorzamen dan me lief was.’ Nu was het de beurt aan de kale om verbaasd te kijken. In huis hielden ze zich altijd aan de omgangsvormen maar vandaag zou een uitzondering worden. Hij pakte zijn mok en liep in het half duister naar de kast om bij te vullen. ‘Wat is er in hemelsnaam gebeurd Lenaert de Graeff?’ Het lijkt verdomme wel of je een geest hebt uitgezwaaid.’

Hij was niet voor niets in de ijzerhandel blijven hangen. Op dit tijdstip kon hij zijn verhaal kwijt aan de man die hij nodig had om zijn belofte aan Hendrik waar te kunnen maken. Een belofte die hem sinds Van Brederode zijn schip van de oostkant was weggedraaid loodzwaar op de maag lag. ‘Ik ben bang dat je er niet ver naast zit Rutger, want De Grote Geus vertelde me vandaag dat hij niet lang meer te leven denkt te hebben.’ De kale zette zijn mok voor zich op tafel terwijl hij ging zitten. ‘Dat zal wel een beetje meevallen. Ze hebben hem nog lang niet te pakken en eenmaal in het Dietse land geniet hij bescherming van de vorsten.’ Lenaert onderbrak hem. ‘Dat is het niet Rutger, hij is ernstig ziek. Vandaag vertelde hij me dat hij het einde voelt naderen. Iedere dag heeft hij een slechte maag, altijd koppijn en hij begint af en toe bloed op te geven. Hij mag dan wel gevlucht zijn om de hertog te ontlopen, maar de dood ontloopt niemand en volgens mij wil Van Brederode slechts naar Recklinghausen om daar in vrede te kunnen sterven.’ De kale wist duidelijk niet wat hij met dit verhaal aan moest en keek hem glazig aan. Hij wenste Van Brederode zo te zien niets slechts toe, maar hij was ook niet echt ontdaan van Lenaert zijn mededeling. ‘Voor zijn vertrek heeft hij mij gevraagd of ik mij wil ontfermen over zijn nalatenschap en ik heb die opdracht aanvaard.’ Nu had hij voor het eerst de onverdeelde aandacht van zijn keukenmeester. Die leunde breeduit achterover en sloeg zijn armen over elkaar in afwachting van de zaken die komen gingen. ‘Welke nalatenschap Lenaert? Toch niet die verdoemde opstand waaraan hij begonnen is?’ Hij kon het helaas niet ontkennen. ‘Ik hoef niet voor hem te vechten, Rutger. Dat zou ik niet eens kunnen want ik ben alles behalve een soldaat. Hij heeft me slechts gevraagd of ik de strijd wil blijven steunen als hij er niet meer mocht zijn. En of ik ervoor wil zorgdragen dat zijn middelen voor die strijd aangewend blijven.’ De man die ondanks zijn kaalheid nog goed kon verbergen dat het beste deel van zijn jaren er opzat raakte nu echt geïnteresseerd. ‘Zijn middelen? Welke middelen mogen dat dan wel niet zijn Lenaert? Al zijn rijkdommen zal hij toch wel hebben meegenomen?’

Dit gedeelte van het gesprek zou het gevaarlijkst worden, maar Lenaert had tijdens het vertrek van het schip meteen besloten dat hij Rutger volledig in vertrouwen moest gaan nemen. Zijn belofte aan de Grote Geus kon hij alleen nooit waarmaken. Dat was te veel hooi op zijn vork. Hij had de steun nodig van een aantal getrouwen om deze opdracht tot een goed einde te brengen en hoewel hij knechten en bedienden genoeg had en zelfs wel een paar soldaten, zat de man die hij het meest kon vertrouwen hier tegenover hem. Hij probeerde zo plechtig mogelijk zijn woorden kracht bij te zetten. ‘Hendrik van Brederode wil dat de opstand tegen de koning doorgaat. Hij is deze strijd begonnen en wil zijn belofte nakomen om een leger op de been te brengen dat machtig genoeg is om tegen de hertog in het veld te treden. Een leger groot genoeg om het pleit in het voordeel van zijn geliefde Holland te beslechten. ‘En hoe moet jij de middelen daarvoor in handen krijgen, beste Lenaert?’ De kaalkop zuchtte. ‘Als je vader nog leefde dan zou hij je dit onzalige plan uit het hoofd hebben gepraat.’ Op dit verwijt had hij gerekend en hij had de hele avond over zijn verdediging nagedacht. ‘Ik weet dat je mijn vader goed kende, maar dat laatste waag ik te betwijfelen Rutger. Jan de Graeff heeft mijn broer en mij altijd voorgehouden dat we voor onszelf mochten opkomen en ons niet willoos bij de besluiten van de adel hoefden neer te leggen. Wat is de adel meer dan een koopman met voldoende middelen? Iedereen kan zich een graaf of een hertog noemen, maar de vraag is of je het waar kunt maken als iemand je het betwist.’ Hierop ontbrak Rutger het antwoord of hij deed er het zwijgen toe omdat hij aanvoelde dat niets hem meer van zijn plan kon brengen.

‘De geldmiddelen voor dit leger wachten hier in Amsterdam en in de burcht te Santpoort op hun rechtmatige eigenaar. Mocht Hendrik terugkeren dan behoren ze hem toe. Mocht hij het leven laten dan rest mij de eer om ze daar te bezorgen waar ze thuishoren.’ De kale begon nu voorzichtig te lachen. ‘En zijn halfbroer Lancelot van Brederode gaat hier zonder slag of stoot mee akkoord?’ Nu begon ook Lenaert te lachen. ‘Ik vroeg De Grote Geus vanmiddag hetzelfde en denk maar niet dat hij te dronken was om antwoord te geven. Hij had slechts een paar slokken bier op, maar wat denk je dat hij antwoordde?’ De keukenmeester goot het restant in zijn mok achterover zonder te reageren en Lenaert vervolgde nog maar eens en nu zo plechtig als hij maar kon. ‘Mijn halfbroer heeft genoeg. Hij krijgt de beschikking over alle middelen die ik vandaag mee aan boord neem om naar het Dietse land terug te keren, maar het zal nog lang oorlog blijven Lenaert. Langer dan iedereen kan vermoeden. In Amsterdam denkt men dat we verloren hebben maar de volgende veldslag is aanstaande. Na terugkeer op de Horneburg stuur ik mijn troepen naar het noorden. Het plan is om daar tezamen met Van Nassau en de Graaf van der Marck de strijd aan te binden en het leger van de hertog te verpletteren. Gedrieën hebben wij vierduizend huurlingen onder de wapenen en die arrogante hertog van Alvarez zal niet weten wat hem overkomt.’ Wij zullen hem zijn arrogantie daar voor eens en altijd afnemen, maar ik besef goed dat dit het einde niet zal zijn en dat ik het einde van de strijd ook niet zal meemaken. Daarom wil ik dat jij mijn erfenis bewaakt Lenaert. Tot je de zaken kunt overdragen aan de leider van de opstand en als er geen opstand meer is dan hou je het geld verdomme zelf maar. Je bent mijn vriend en mijn vertrouweling. Doe wat je denkt dat ik gedaan zou hebben en probeer recht te doen aan hen die dit zijn begonnen. Je hebt mijn volste vertrouwen.’

Hij had zijn hart gelucht en Van Brederode zijn opdracht die sinds vanmiddag als een molensteen om zijn nek hing voor het eerst met iemand gedeeld. Het voelde meteen al beter. De kale floot zachtjes tussen zijn tanden terwijl hij nadacht over een reactie. ‘Een veldslag aanstaande? De leider van de opstand? Wie mag dat dan wel niet zijn?’ Dat antwoord moest Lenaert hem schuldig blijven. Hij had er wel over nagedacht, maar niet alle bedoelingen van Hendrik volledig kunnen ontrafelen ‘Die leider is hij toch zelf, Rutger? Dat begreep ik er ook niet aan. Als Hendrik van Brederode er niet meer is dan is er geen opstand meer. Niet in de Lage Landen, maar toen ik hem vroeg of ik zijn goudguldens aan De Coligny moest bezorgen begon hij onbedaarlijk te lachen en zei hij dat hij de calvinisten genoeg had bijgestaan.’ Ze keken elkaar nu even zwijgend aan. ‘En daarna zei hij iets wat ik nog minder begreep. Dat ik zijn nalatenschap eerst in veiligheid moest brengen. De toekomst zou uitwijzen wat me verder te doen stond.’ Zijn keukenmeester schoot nu voor het eerst in de lach. ‘De Grote Geus zijn al heel wat eigenschappen toegedicht Lenaert, maar de toekomst voorspellen was er nooit een van. Weet je zeker dat de drank niet weer in de man was?’ Lenaert voelde de spanning in zijn lijf afnemen. ‘Zo waarlijk ik hier tegenover je zit. Van Brederode was zo helder als deze nacht.’ Rutger stond op om de mokken weg te zetten. De kale wist zichtbaar niet wat hij van het verhaal moest denken maar Lenaert was voorlopig al blij dat hij door hem niet uitgelachen werd. De rest van het verhaal zou later wel volgen. ‘Mag ik tenminste op je steun rekenen wanneer blijkt dat ik mijn opdracht zal moeten gaan vervullen?’ De kaalkop knikte. ‘Zo waarlijk ze mij Rutger Sterkeboom noemen, een zoon van Jan de Graeff kan op me bouwen.’ Lenaert haalde opgelucht adem. Deze lange dag zat er eindelijk op. ‘Dan lijkt het me beter als we hier voorlopig met geen mens over praten.’

2

Na de ontzetting

Wassenaar, 1574, oktober. Het was voorbij het middaguur toen ze bij de herberg in de duinen aankwamen. De herberg van waaruit hun plannen alsmaar leken te beginnen. Het ontzette Leiden hadden ze als overwinnaars verlaten maar het bier van de vorige avond had de reis niet echt bespoedigd. Admiraal Diederik van Sonoy kon elk moment vanuit het noorderkwartier arriveren en tot die verscheen hadden zijn mannen hem alleen gelaten met zijn overpeinzingen. De dagmars uit de door hen bevrijde stad had de kapitein van de watergeuzen opnieuw aan het denken gezet. Even had hij gedacht dat hij naast zijn vader ook zijn broer aan de opstand zou hebben verloren. De angst die hem bevangen had na diens brieven omtrent de ellendige omstandigheden waarin de opstandelingen zich bevonden was pas weggesmolten op het moment dat hij met open armen door Richard van Rijn in Leiden ontvangen werd. Zijn broer bleek het langdurige beleg van de stad goed doorstaan te hebben en de ontvangst in zijn huis had hen na lange tijd weer samengebracht. Wel had hij stevig op zijn tanden moeten bijten toen zijn broer hem bekende de drijvende krachten achter de opstand al sinds het begin te steunen. Hij behoorde zelfs tot de kring rond burgermeester van der Werff die de hoop nooit hadden willen opgeven en de prins van Oranje tot de laatste snik zouden hebben verdedigd. Wat er ook van kwam, en ondanks het feit dat het ontzet van Leiden voor een deel van haar burgers te laat was gekomen, zijn broer zou de prins ook hierna blijven steunen. Nooit had Jack van Rijn ook maar durven vermoeden dat zijn hoogsteigen broer Richard bij de complotten achter de opstand betrokken was. Gisteren was hem na een paar harde woorden het tegendeel gebleken.

Het was inmiddels alweer twee jaar geleden dat hij zich vanuit diens warme huis in Leiden de barre kou van de winter in had laten sturen om een Spaans galjoen te gaan kapen. De te behalen buit had hem en zijn mannen op een gevaarlijke nachtelijke tocht over het ijs gestuurd die hij nooit meer wilde meemaken. Het onmogelijke plan wisten ze tegen alle verwachtingen in te volbrengen, maar toen ze het schip eenmaal in handen hadden bleek dat de machtige leiders van de opstand vooraf hadden besloten om hem in het ongewisse te laten over hun werkelijke motieven en zijn broer bleek daaraan te hebben meegewerkt. Even was hij furieus geweest, totdat bleek dat Richard geen andere keus had gehad en het eerlijke gesprek erna had de lucht tussen hen al snel weer geklaard. Nu wist iedereen aan welke kant hij vocht en waarom. Zelfs de sinds het begin van de strijd steeds weer ter discussie gekomen koopman Coen Janszoon had het pleit gisteren in zijn voordeel weten te beslechten en het vertrouwen van Jack en zijn bemanning weten te herwinnen. Zijn Schevelingers Jack Wouterse en Piet de Visser hadden vrede gesloten met de geslepen handelaar en zijn rol na een van hun vele twisten geaccepteerd. Jack kon er achteraf om lachen. Meevechten voor de goede zaak zou Coen misschien wel nooit, maar dat wilde niet zeggen dat hij gemist kon worden bij een strijd die leek te gaan worden beslecht door diegene die zijn legers het langst op de been wist te houden. Daarvoor waren goudguldens nodig en op de een of andere manier wist Coen Janszoon die altijd en overal los te krijgen. Zelfs nu de honger na zeven jaren van strijd steeds verder om zich hen greep. Zolang de koopman niet alleen uit was op zijn eigen gewin maar ook de opstand steunde kon het de watergeuzen weinig schelen welke rollen hij verder nog speelde. De beweegredenen voor de opstand verschilden voortdurend per stad en per streek. De een was het om gewin te doen, de ander om privileges en boven die twee was er de bijzondere klasse die het ware geloof probeerden te verspreiden, al ging het ook hen vaak weer om het in handen krijgen van macht. Macht die desnoods moest worden verkregen door het afroepen van hel en verdoemenis over hun paapse tegenstanders. Hij had zijn onschuld wat dat betreft volledig verloren. Iedereen was op zoek naar geld om het pleit in zijn voordeel te beslechten en de macht naar zich toe te trekken dus waarom Coen Janszoon niet? En waarom de prins van Oranje niet? Als daarmee een eind aan dit al veel te lang voortdurende gevecht kon worden gemaakt dan zou het hem een lieve zaak zijn.

Hij was zich rot geschrokken toen hij de stad van waaruit hij in de ijskou was vertrokken weer onder ogen kreeg. Leiden was welgesteld sinds hij het zich kon herinneren en haar bewoners ging het voor de wind. Van heinde en ver waren er mensen op de voorspoed van de lakenwevers afgekomen wat de stad rijkdom had gebracht. Zijn broer had achter de machtige stadswallen altijd een goed leven gehad en de adel koesterde achter diezelfde wallen met goedvinden van de koning hun bezit. De voorbije maanden had de hertog van Alvarez de trots van het lage land echter in een wurggreep genomen waaruit geen ontsnappen meer mogelijk bleek. De barrages uit zijn kanonnen hadden iedere uitbraakpoging verijdeld, maar tot een doorbraak was het nooit gekomen. Het gebrek aan compassie bij Alva’s commandanten was de Spanjaarden voor het eerst echt opgebroken. Leiden had zich tot de laatste snik verdedigd om niet ten prooi te vallen aan de wreedheid die over Zutphen, Naarden en Haarlem was gekomen en toen het verzet onbreekbaar bleek had de hertog geprobeerd om de burgers dood te hongeren en zijn eigen troepen te sparen. De voorafgaande aanvallen op Haarlem hadden een stevige bres in zijn legermacht geslagen en bij de nederlaag van Bossu op de Zuiderzee was de Spaanse vloot gehalveerd. Alva’s geslepen commandant Valdez had geen verdere aanval meer gewaagd en afgewacht tot het moment waarop de ziekte de wil van de burgerij zou breken. De geuzen waren maar net op tijd geweest. In de gehele stad had Jack geen zwerfhond of ook maar een rat kunnen ontdekken. Wie Leiden doorkruiste na haar ontzet zou nooit meer de kant van de koning kiezen. Jack in ieder geval niet. Daarvoor was er teveel gebeurd wat niet meer te herstellen viel.

‘Zeven watergeuzen voor Sonoy.’ In zijn hoofd hoorde hij het de soldaat weer zeggen toen ze zich voor de zoveelste keer in de herberg meldden maar dit keer waren ze teruggekeerd na een zegetocht en niemand had zich vandaag gehaast. Ze hadden gewonnen en het verzoek van de koopman om opnieuw naar de herberg te gaan en daar Sonoy te ontmoeten had bij zijn bemanning slechts interesse gewekt vanwege de in het vooruitzicht gestelde beloning. Zelf moest hij het allemaal nog zien. Met Sonoy wist je het nooit. De laatste keer dat ze hier door hem waren ontboden hadden ze zich uit de herberg terug moeten haasten naar de Rijn van Hart die bij Schevelingen voor anker had gelegen om zo snel mogelijk de klemzittende Zuiderzeevloot te hulp te schieten. De Westfriezen waren er vorig jaar over het water gejaagd en Jack en zijn mannen hadden door hun onbesuisde avontuur op dat moment het enige galjoen van de Hollandse vloot in handen. Ze waren gegaan omdat hij de Zwijger iets schuldig was en omdat ze het verschil konden maken, maar ze waren ook gegaan omdat ze niet anders meer konden. De watergeuzen hadden partij gekozen en mochten niet meer verliezen. Hun lot was bepaald na deelname aan de bestorming van Brielle en hun doodvonnis zou door de troepen van de hertog zonder aarzeling worden voltrokken. Hij trok zich er weinig meer van aan. De vele gevechten na Brielle en de angst en razernij bij het terughalen van zijn ontvoerde zoon hadden hem stap voor stap minder voorzichtig gemaakt dan hij zichzelf wilde toegeven. Vroeger dacht hij wel drie keer na voordat hij zich in een avontuur stortte, maar het laatste jaar waren ze steeds weer op pad gegaan als de omstandigheden zich aandienden. Hij kon zich onmogelijk nog onttrekken aan de oorlog die door de Lage Landen trok.

Het haastige vertrek naar de Zuiderzee had hem een zeeslag opgeleverd die hij nooit meer zou vergeten ook al zou hij het willen. Na twee zware dagen van strijd hadden ze gewonnen, maar tegen welke prijs? Zijn medestrijders waren een voor een in het donkere zeewater verdwenen voordat ze het vlaggenschip van Bossu wisten te bedwingen en hij had de tot zijn aartsvijand uitgegroeide commandant Julian Romero moeten laten ontsnappen terwijl de Inquisitie zich overgaf. Het had al zijn zelfbeheersing gevergd om Romero en zijn mannen niet over de dijk bij Hoorn te achtervolgen en ze alsnog de hersens in te slaan. Zijn stuurman Hayo Zuiderduin had hem er gelukkig van af weten te houden en daarmee had hij veel onnodig leed onder zijn bemanning voorkomen. Romero was er de man niet naar om zich zonder slag of stoot over te geven. Hij zou op de dijk hebben doorgevochten tot de laatste man en misschien alsnog hebben gewonnen, terwijl ze die dag de vloot van de koning al hadden verslagen en het restant hadden teruggejaagd naar Amsterdam. Spijt van zijn beslissing had hij nog steeds niet, maar soms drong de twijfel zich op. De twijfel of hij toch niet teveel nadacht voordat hij in actie kwam. Zijn weloverwogen handelen had hen intussen meermaals het leven gered, maar de zoete wraak voor de brute moord op zijn vader had hij zichzelf ermee ontnomen.

Ze waren gepokt en gemazeld van de Zuiderzee teruggekomen. Veteranen van de Hollandse vloot die het vorig jaar door de Admiraals van De Zwijger was gevormd. Van de glorieuze overwinning konden ze echter niet lang genieten. Na de ondergang van Haarlem was Leiden aan de beurt gekomen. Dit keer wilde hij er zelf naartoe om zijn broer bij te kunnen staan, maar De Zwijger had iedereen die de stad te hulp wilde komen laten wachten. Zelf was hij eerst naar Delft gecommandeerd om de Hoogheemraden ervan te overtuigen de dijken door te steken en het lage Hollandse land onderwater te laten lopen. Net zoals ze het in Alkmaar hadden gedaan waar Sonoy het land voor de stad onderwater zette en de blokkade had gewerkt. De Spanjaarden waren bij Leiden door het opkomende water verjaagd en toen hij met de Zeeuwse geuzenvloot van Admiraal Boisot over de Vliet naar de belegerde stad zeilde had hij De Zwijger voor de zoveelste keer diens gelijk moeten bekennen. De beslissing om op het water te wachten had de watergeuzen een bloedige strijd bespaard.

Willem van Oranje leek de opstand nu vast in handen te hebben. Lumey had zijn hand door diens dadendrang volledig overspeeld en Jack zat er niet meer mee. De eerste admiraal van de watergeuzen had de strijd aan land gebracht en hij wist als geen ander hoe hij hem moest voeren, maar oog voor het lot van degenen die hij voorop stuurde had de ‘overste Langnagel’ niet. Eenieder kreeg van de man waar hij recht op had als ze voor hem wisten te winnen, maar wanneer er verloren werd dan waren de verliezen groot. Veel té groot naar Jack zijn zin, ook al had Lumey tot op heden vrijwel al zijn slagen gewonnen. Zijn wraakzucht en overmoed hadden Holland de overhand gebracht, tot hij voor Haarlem duizend man verloor bij zijn poging om de Spaanse legers op land te treffen. De Zwijger dacht langer na voordat hij in actie kwam en die liet zich niet van zijn plan brengen. Jack had er vanaf hun eerste ontmoeting moeite mee gehad om de prins te vertrouwen, maar inmiddels begon hij er van overtuigd te raken dat de watergeuzen het best af waren door diens commando te volgen. Het zooitje ongeregeld dat hij mocht commanderen was onderhand meermalen voor de prins door het vuur gegaan en nu die zijn belofte aan Leiden was nagekomen bleek dat geen verkeerde keuze ook al hadden ze stevig meebetaald om tot hier te mogen komen.

Ze hadden Brielle ingenomen onder Lumey en bij Antwerpen met Boisot een slag geslagen die de Spanjaarden nog lang zou heugen. Daarna hadden ze ook nog de slag op de Zuiderzee met Poppedamme gewonnen en het machtigste schip van de Spaanse vloot tot zinken gebracht. Stadhouder Bossu zat hierdoor muurvast in Hoorn, maar de paapse legers vochten stug door en lieten zich door niemand uit het veld slaan. De watergeuzen controleerden nu alle wateren rond Holland en het aan de koning trouw gebleven Antwerpen noch het twijfelende Amsterdam zouden voorlopig in staat zijn om hen die hegemonie te betwisten. Toch bekroop hem tijdens de dagmars naar de herberg voor de zoveelste keer het gevoel dat ze maar weinig bereikt hadden. De strijd kon op ieder moment weer oplaaien. Het geplaagde Leiden was ontzet, maar vandaag trok Romero alweer door Holland alsof het van hem was en zijn gehavende smoel die hem de bijnaam De Knappe had opgeleverd moest alweer met een half oog op zoek zijn naar de volgende overwinning. Een overwinning die hij zeker weer ging boeken, want De Knappe had tot nu toe met succes de vuilste klussen voor de hertog van Alvarez en zijn zoon Don Frederik opgeknapt. Zonder het geringste mededogen voor zijn ketterse tegenstanders en diep in zijn binnenste moest Jack zichzelf bekennen dat dit de werkelijke reden was waarom hij zo snel op het voorstel van Coen Janszoon was ingegaan. Het kon hem een tweede kans opleveren om met De Knappe af te rekenen voor de dood van zijn vader en die kans wilde hij zichzelf niet ontzeggen.

Terwijl hij voor zich uit naar de dikke balken lag te staren die het rieten dak van de herberg ondersteunden luisterde hij onbewust naar het geroezemoes in de gelagkamer achter de deur. Zijn vrienden hadden geen behoefte aan rust, maar Jack kon het peinzen niet laten en hij was op het stro gaan liggen om de vele indrukken van de vorige dag in Leiden te verwerken. Deze verdoemde oorlog had zowat een eind aan de stad gemaakt. Alva zou de Lage Landen nog liever tot op de grond verbranden dan ze hun vrijheid geven en hij had zichzelf middenin die strijd gemanoeuvreerd. Van zijn plannen om naar de west te zeilen was na de slag op de Zuiderzee niets terecht gekomen en er zou van die plannen ook niets meer terecht gaan komen. Daarvan was hij inmiddels zeker. Hij zag zijn vriend en stuurman Hayo Zuiderduin nog triomfantelijk over de buitgemaakte Spaanse zeekaarten gebogen staan, terwijl ze net een bloedige zeeslag hadden gevoerd en gewonnen. Naar de west hadden ze willen zeilen. Weg van het strijdtoneel. Op zoek naar een nieuw avontuur en de bijbehorende beloning. Nu pas besefte hij hoe naïef ze vorig jaar nog allemaal waren geweest. Deze oorlog zou nog lang gaan duren. Veel langer dan hem uitkwam en misschien wel langer dan iedereen vandaag voor mogelijk hield, maar toch was hij nieuwsgierig naar het verzoek waarmee de grand seigneur Sonoy hen dit keer tegemoet wilde gaan treden.

De zon ging al vrijwel onder toen Piet de Visser hem van het stro kwam halen. Hij had de paarden die Sonoy aankondigden zelf ook gehoord, maar hij was dwars blijven liggen. ‘Hoe zit het Jack? Je ligt hier al de hele dag afgemeerd om naar het dak te kunnen staren, terwijl wij die gelagkamer gezellig proberen te houden. Nu is het wel een keer mooi geweest toch? De grand seigneur is er en je weet hoeveel moeite die heeft met wachten.’ De Visser grinnikte om zijn grap die niet zo ver van de waarheid lag als hij zou wensen. De Zwijger en zijn drie Admiraals verdeelden de opdrachten en Jack en zijn mannen hadden tot nu toe besloten ze op te volgen. ‘Ik probeer de zaken op een rij te zetten Piet.’ Hij mompelde het eigenlijk alleen maar als uitvlucht omdat hij het langste deel van de dag op zijn rug had liggen staren. Hij was zelfs even weggezakt en had in een droom de uitputtingsslag op de Zuiderzee weer met haar verschrikkingen voorbij zien trekken. Het werd hoog tijd om in de minder rauwe werkelijkheid terug te keren. ‘Ik kom er gelijk aan.’ Hij veerde overeind om zijn laarzen aan te trekken en zijn hemd achter zijn riem in zijn broek te proppen. Vergeleken bij de kleurig geborduurde mantel van admiraal Sonoy zou zijn fatsoenering verbleken, maar wat interesseerde dat een kapitein van de watergeuzen? Jack stond niet op zijn privileges. Die leverden bitter weinig op en ze konden je zelfs de kop kosten als de hertog besloot om ze weer van je af te nemen.

De gelagkamer was lekker warm. De waard die zich tot zijn opluchting dit keer eens nergens mee bemoeide had een klein vuurtje branden om de verwachte kou van de avond te verdrijven. Hij zag zijn mannen breeduit zitten naast een voor de verandering welhaast ontspannen admiraal die niet op hem gewacht had en zijn vingers in een schaal met kip stak. Ondanks de schone put met duinwater achter de herberg stond er naast de schaal een plas bier in kannen die zo te zien groot genoeg was om het de avond vol te houden. Naast Sonoy zat slechts zijn Moorse rechterhand waar Jack uit af mocht leiden dat de beide heren vandaag hadden besloten dat ze onder vrienden waren. De lijfwachten die de admiraal gebruikelijk vergezelden waren in geen velden of wegen te bekennen. Jack zijn commandant Jan Cornelisz had een stoel tegenover de admiraal bemachtigd. De koopman Coen Janszoon zat gebroederlijk naast hem. Piet de Visser en Jack Wouterse zaten met Het Mes en De Dollekop aan het andere eind van de tafel. De rauwe Zeeuwen keken vastbesloten om zich niet in het gesprek te mengen maar net zo vastbesloten om er niets van te missen. Hij schoof aan naast Jan Cornelisz en knikte beleefd toen Sonoy hem stilzwijgend de schaal met kip toeschoof. Niemand had het lef om te spreken en Jack liet het maar even zo. Hij had honger gekregen en scheurde een stuk brood los om het meteen in het vet onderin de schaal te dopen. Daarna maalde hij het een tijdje stoïcijns voor zich uit zonder zijn ogen van de admiraal en diens rechterhand af te wenden. De door Van Oranje benoemde gouverneur van het Noorderkwartier depte omzichtig zijn mond af voordat hij een flinke slok van het bier nam. Daarna depte hij zijn mond nog eens af alsof hij aarzelde om met zijn verhaal te komen en Jack voelde dat het dit keer niet om het bijstaan van de noordelijke vloot kon gaan. Coen Janszoon had er naast gezeten toen hij er op los fantaseerde over de reden waarom ze hier ontboden werden. Er was iets heel anders op til en Jack voelde voor het eerst die dag het bloed weer door zijn aderen stromen.

‘Goed u weer heelhuids terug te zien, kapitein van Rijn. Zo te zien ontbreekt er slechts een klein stukje.’ Het Mes stikte bijna in zijn hap brood en als Wouterse hem geen stevige dreun op zijn rug verkocht had dan was het eerste slachtoffer van de avond meteen gevallen. Jack tastte onbewust naar het oor waarvan hij het laatste stuk miste. ‘Als dat mijn bijdrage aan onze overwinning op de Zuiderzee moest zijn dan is het maar zo.’ Hij keek berustend naar Sonoy die een weids armgebaar maakte. ‘Uw bijdrage en die van alle andere aanwezigen hier wordt zeker niet onderschat mijn waarde van Rijn en vandaag heb ik voor het eerst de gelegenheid om u persoonlijk te bedanken voor het nakomen van uw belofte. Dankzij de steun van de Hollandse en Zeeuwse geuzen heeft Cornelis Dirksz de Amsterdamse haven geblokkeerd weten te houden en door diezelfde steun konden wij Leiden een wreed lot besparen. Geloofd u mij op mijn woord Jack van Rijn. Ik heb wel eens aan uw loyaliteit getwijfeld. Van Oranje en Boisot zijn echter altijd in u blijven geloven en niet voor niets. Ik moet mijn ongelijk hier voor alle aanwezigen bekennen. Ik heb mij danig in u vergist.’ Hun seigneur scheurde gulzig een stuk uit zijn kip om iedereen de tijd te geven zijn woorden te laten zakken.

Jack besloot er zoals gebruikelijk het zwijgen toe te doen maar dit keer niet om zijn gesprekspartner te kunnen doorgronden. Hij was eenvoudig met stomheid geslagen over deze plotselinge eerlijkheid. En dan nog wel eerlijkheid van adel. Dat ze dit mochten meemaken. ‘Ook koopman Coen Janszoon en commandant Jan Cornelisz en zijn mannen wil ik bedanken voor hun inzet. Zonder u zou onze opstand in de kiem zijn gesmoord.’ Jack wachtte af, maar hij voelde dat dit geen woorden waren om hen te plezieren. Dit meende Sonoy oprecht en om zijn oprechtheid kracht bij te zetten was hij zonder escorte bij hen aan tafel komen zitten. Jan Cornelisz was de eerste die de lovende woorden in ontvangst nam maar hij probeerde ook gelijk om tot de zaak te komen. ‘Mooi gesproken door de Gouverneur van het Noorderkwartier en wij nemen uw waarderende woorden in dank van u af. Zojuist hebben wij Leiden bevrijd van het juk van de Spanjaard en we waren van plan om naar Rotterdam terug te keren. U liet ons echter naar hier ontbieden voor een volgende opdracht. Mag ik vragen waar die reis naartoe zou moeten gaan?’ Sonoy keek hem ontspannen aan maar hij aarzelde met het geven van een antwoord. Jack voelde dat er eerst op zijn reactie werd gewacht en die moest er dan maar komen. ‘Uw twijfels neem ik u niet kwalijk heer. Ik heb zelf genoeg getwijfeld of wij onze steun aan uw zaak moesten verlenen en dan kan ik moeilijk van anderen verwachten dat ze ons direct vertrouwen. De laatste twee jaren zijn mij echter veel zaken duidelijk geworden en een van de zekerheden die ik inmiddels heb is dat wij aan de goede kant strijden. Wij zijn bereid om naar ieder voorstel te luisteren en de in Rotterdam liggende Rijn van Hart zal wanneer dat nodig is varen voor de prins van Oranje. Aan de loyaliteit van haar bemanning hoeft daarbij niet te worden getwijfeld.’

Jack wist dat hij hem niet bedankte voor het compliment. Hij kon er de woorden niet voor vinden, maar Sonoy zat er niet mee. Die stond op na zijn mond voor de zoveelste keer te hebben afgedept en liep doodgemoedereerd een keer heen en weer door de gelagzaal voordat hij het antwoord op de vraag van Jan Cornelisz wenste te geven. ‘Waar gaat de reis naartoe, vraagt u? Voordat ik daar antwoord op geef moet mij een verhaal van het hart wat u voor eens en altijd duidelijk zal maken in welke situatie wij ons bevinden.’ Hij trok zijn prachtig geborduurde jas zorgvuldig recht voordat hij weer ging zitten en op samenzweerderige toon verder ging. ‘Het is ons gelukt om Holland en Zeeland met uw steun te behouden en door onze vele overwinningen op het water lijkt het of we de strijd al bijna gewonnen hebben terwijl we hier verder dan ooit van verwijderd zijn. Denk aan Amsterdam, Utrecht en Antwerpen die allen nog in handen van de hertog zijn. Alva heeft slechts een deel van zijn macht hoeven af te staan. Wij vieren het ontzet van Leiden alsof de strijd achter ons ligt maar ik beloof u dat dit door de koning gelogenstraft zal worden. Deze oorlog is nu alweer zeven lange jaren gaande en hij zal binnenkort voor de zoveelste maal opnieuw beginnen. Dit keer staan wij echter op het punt om hem te gaan verliezen. Wie anders beweert die geeft slechts valse hoop of heeft een blind geloof en het een is zo mogelijk nog gevaarlijker dan het andere.’

De admiraal die altijd zeker leek te weten hoe de strijd gewonnen moest worden keek de kring dit keer veel te lang rond. Alsof hij eerst vast wilde stellen dat zijn woorden waren aangekomen, maar Jack begreep niet goed waar de man naartoe wilde. Hun laatste overwinning werd door de kapiteins gevierd alsof er geen dag meer na zou volgen, maar niet door Diederik van Sonoy. Die bleef waakzaam en Jack kon zich de woorden van zijn gesprekken met de goed ingelichte herbergier nog als de dag van gisteren herinneren. ‘Als Van Oranje bij het begin van de opstand naar Diederik van Sonoy geluisterd had.’ De grand seigneur ging weer op samenzweerderige toon verder. ‘Wij zullen verliezen omdat ons de middelen ontbreken om te winnen. Onze legers kunnen ieder moment gaan muiten of zelfs overlopen naar de vijand waar wel betaald wordt. Ook de schatten van de hertog van Alvarez zijn niet oneindig, maar van de koning mag verwacht worden dat hij de benodigde versterkingen zal sturen en ons bereiken berichten dat er verse troepen vanuit het zuiden naar hier onderweg zijn. Zelfs onder leiding van een nieuwe bevelhebber en Alva of geen Alva, als wij ons niet op de volgende slag voorbereiden dan zal alles wat wij tot hiertoe bereikt hebben voor niets zijn geweest. Dan zullen onze armzalige koppen, achter die van Egmont en Horne aan, over het marktplein van Brussel rollen.’

De Moor ging nu rechtop zitten alsof hij Sonoy daarmee wilde aanzetten om zijn verhaal zo snel mogelijk te vervolgen. Niemand sprak intussen een woord. Een opdracht had Jack in de waarschuwende woorden van de admiraal niet kunnen ontdekken, maar hij voelde verdomd goed aan dat er vanavond een eind zou worden gemaakt aan zijn tevredenheid omtrent de afloop in Leiden, terwijl aan het einde van de tafel de eerste onzekerheid toesloeg. ‘Zeg eens kapitein? Ik dacht toch dat we gewonnen hadden toen de Spanjaarden naar Amsterdam renden.’ De Dollekop keek wat angstig naar de seigneur die het onheil weer over hen afriep. ‘Is dat volgende papenleger dichtbij?’ Sonoy stelde de Zeeuw gerust zonder zichtbare irritatie over het feit dat hij onderbroken werd. ‘Nee mijne heren, niet dichtbij, maar geloof mij op mijn woord, de versterkingen voor de hertog zullen onherroepelijk arriveren.’ Hij keek Jack nu recht aan om zijn verhaal te kunnen vervolgen. ‘Laat mij uitleggen waar ik mijn wijsheid vandaan haal en als u die wijsheid gelooft dan doen we zaken.’ De admiraal liet merken dat hij vanaf nu niet meer onderbroken wenste te worden. De laatste keer dat iemand dit gewaagd had was in Delft en de razernij waarin de man toen was ontstoken had zijn vriend en stuurman Hayo Zuiderduin bijna de kop gekost. Jack wisselde een nieuwsgierige blik met Coen en Jan maar die waren net als hijzelf nog slechts in afwachting van de onthullingen die moesten gaan volgen. Niemand zou het hart hebben om Sonoy nog eens te onderbreken, maar toch kuchte de admiraal voor de zekerheid achter zijn hand om wat hij te zeggen had zo plechtig mogelijk te laten klinken.

‘Vergeeft u mij een stap terug in de tijd naar het begin van de opstand. Een stap terug in de tijd die nodig zal blijken om wat ik u moet gaan vragen.’ Jack kreeg het gevoel dat hij het was die straks antwoord zou moeten gaan geven. Niemand anders. ‘Op het moment dat de watergeuzen voor Brielle verschenen en u met uw buitgemaakte galjoen deel nam aan de strijd was deze in het zuiden al sinds tientallen jaren gaande. Hugenoten en papen bestrijden elkaar daar te vuur en te zwaard. Calvijn wist er vele edelen tot zijn leer te bekeren en tot ongenoegen van Philips en zijn Franse vazal lieten zij zich niet terug dwingen onder de knoet van de paap’. Hij nam een flinke teug bier om zijn keel te smeren en het effect van zijn woorden te observeren. ‘Net nadat de watergeuzen aan land kwamen besloot de Franse koning om op een laaghartige manier met zijn tegenstanders af te rekenen.’ Jack had de walgelijke verhalen meermalen gehoord. De zomer, die de watergeuzen hun successen had opgeleverd, had duizenden protestanten in Parijs het leven gekost. ‘Ze werden laaghartig in hun slaap vermoord.’ Sonoy siste het bijna. Alsof hij nog steeds niet over zijn kwaadheid heen was. ‘Onder de gesneuvelden bevond zich een bondgenoot van de prins die het leger van de protestanten tot dan toe aanvoerde. Gaspard de Coligny werd die nacht vermoord en Hendrik van Navarra werd gevangen gezet. Op deze laaghartigheid hadden wij niet gerekend, maar wij konden niet anders dan de strijd voortzetten terwijl onze bondgenoten werden afgeslacht. De prins zag de aan hem toegezegde steun voor het verzet tegen de hertog volledig afbrokkelen toen duidelijk werd welk een vreselijk lot de Hugenoten had getroffen. De graaf van der Marck was op dat moment de enige die van geen wijken wilde weten. Hij had het commando over de watergeuzen op zich genomen en bezwoer ons wraak te zullen nemen voor iedere man die aan het zwaard van de papen was geregen, maar de prins aarzelde. Hij wilde aanzien of een compromis mogelijk was, maar gedane zaken nemen geen keer. We vochten door.’

Sonoy maakte een wegwerpgebaar, alsof hij het nog steeds niet met de aarzeling van De Zwijger eens was. ‘We moesten door en Lumey ging zonder vrees of aarzeling voorop. Gedreven door zijn zucht naar wraak om wat de papen hem en zijn familie hebben aangedaan maar ook door zijn overtuiging dat wij deze strijd kunnen winnen.’ Jack luisterde ineens aandachtig naar de gouverneur van het Noorderkwartier die het als een van de weinigen durfde te wagen om het voor de ‘overste Langnagel’ op te nemen. Van Oranje had Lumey al eens laten opsluiten vanwege diens moordpartij op de priester van Delft en na met behulp van de watergeuzen ontsnapt te zijn was hij kortgeleden opnieuw in de ijzers geslagen bij Vlissingen. Het was echter niet vanzelfsprekend dat hij daar lang zou blijven. ‘Lumey heeft gruwelijkheden begaan die niet onderdoen voor die van onze tegenstanders. Zaken waarvan ik weet dat deze ook aan mij verweten worden maar wie aan de wal blijft staan heeft makkelijk praten. Om de strijd te winnen zullen we tot het uiterste moeten gaan en wie daar niet toe bereid is zal hem verliezen.’ Terwijl hij met zijn vlakke hand op tafel sloeg, maakte de zachte toon plaats voor de admiraal z’n gebruikelijke volume. ‘Hij zal verliezen tot schande van de burgers in Haarlem, waar Wigbold Ripperda zijn leven gaf toen hij weigerde te buigen voor de terreur van de koning en diens treurige vazallen.’ Jack dacht terug aan zijn vader die op het strand van De Hoek was blijven staan toen de ruiters van Romero hem onder de voet liepen. Oude Jack had de voorste man van zijn paard geschoten maar het had niets uitgehaald. Hij was daarna met zijn gezicht in het zand gestorven. Weigeren om te buigen. De juiste woorden. De woorden waar hij vaak tevergeefs naar zocht.

‘Vandaag hebben wij Holland met uw hulp weten te behouden maar we moeten voort en dat zal niet lukken zonder de steun van onze bondgenoten.’ Hij keek Jack nu indringend aan om hem van de ernst van zijn woorden te overtuigen. ‘Voordat u met de Zeeuwen over het lage water naar Leiden optrok heb ik met de prins van Oranje en admiraal Boisot overlegd en wij zijn gezamenlijk tot het oordeel gekomen dat de Rijn van Hart en haar bemanning op een andere plaats meer kunnen bijdragen aan de opstand dan door het versterken van de Hollandse of de Zeeuwse vloot.’ Het hoge woord kon er nu elk moment uitkomen en Jack wist niets beters te verzinnen dan de grote kan met bier nog maar eens over de pullen te verdelen. Zijn ideeën over de strijd die ze tot nu toe gevoerd hadden lagen voor een deel aan duigen. Holland en Zeeland maakten onderdeel uit van een veel grotere oorlog die in het zuiden gevoerd werd. Een godsdienstoorlog die tot in het lage land was doorgedrongen, terwijl hij zijn bijdrage net als veel geuzen had geleverd omdat hij zijn vrijheid wilde. De koning zag dat volgens Sonoy dus anders. Als Philips de strijd in Holland verloor dan zou het Franse land zich tegen hem kunnen keren en daardoor zou het onophoudelijke gevecht met de sultan hem teveel worden. Daarom wist Diederik van Sonoy zo zeker dat er versterkingen voor Alva zouden volgen. Ze mochten dit niet winnen want de papen mochten niet verliezen. De koning kon hun Holland niet geven, al had hij het gewild.

‘Wat verwacht u van ons?’ Jack had de prins beloofd om voor de vloot te zeilen en die belofte zou hij niet meer intrekken, maar dat gold niet als vanzelfsprekend voor de opdracht waar Sonoy mee ging komen. Aan het tevreden gezicht van de admiraal kon hij echter zien dat deze behoorlijk zeker leek te zijn over de goede afloop van het gesprek. Jan Cornelisz zijn vraag waar de reis naartoe ging had zowel Diederik van Sonoy als diens Moorse rechterhand meteen gerust gesteld. ‘Van Oranje stelt voor dat u zo mogelijk nog voor de winter invalt naar het zuiden zeilt om daar contact te leggen met een man die zich Lenaert de Graeff noemt. Deze man houdt zich voor zover wij weten schuil in het Vlaamse land te Brugge. Het is een Amsterdammer en een van de eerste opstandelingen. Lenaert was de rechterhand van de Grote Geus die niet langer onder ons is en wij hopen van harte dat u hem zult weten te vinden.’

Jack kon zich niet herinneren de naam ooit gehoord te hebben, maar vragen had geen zin. Sonoy ging al onverstoorbaar verder. ‘Lenaert is een ijzerhandelaar die voor korte tijd de adjudant van de Grote Geus mocht zijn. Hij steunde als een van de eersten de opstand en wij vertrouwen erop dat hij ons wederom met geld zal willen steunen. De man is in staat om middelen te verzamelen die op geen enkele andere manier door ons te verkrijgen zijn’. De admiraal pauzeerde even en keek triomfantelijk rond. Hier in de herberg ging hij winnen. ‘De prins zal tezelfdertijd proberen om contact te leggen met Hendrik van Navarra die naar ik verwacht een poging zal gaan wagen om zich aan het gezag van zijn koning te onttrekken. Met de steun van Navarra en de vermogens van Lenaert de Graeff aan onze kant maken we een goede kans om het tij voorgoed te keren.’ Sonoy aarzelde nu niet langer. ‘Ik wil u daarom vragen terug te keren naar Rotterdam om daarna met de Rijn van Hart naar het zuiden te zeilen. Uw schip is geen onderdeel van de vloot waardoor u kunt gaan en staan waar u wilt. U bent de laatste kapitein met door de prins verstrekte kaperbrieven die u naar believen kunt inzetten en admiraal Boisot en ik zullen u ondersteunen wanneer we maar kunnen. De onderneming zal zeker niet zonder gevaar zijn maar bij een succes zal eenieder rijkelijk beloond worden. Bij uitzondering staan wij u toe om een honderdste van de buit die u weet te maken te behouden en Van Oranje zal u deze voorwaarden vooraf op papier verstrekken.’ Jan Cornelisz keek hem meteen aan alsof hij op zijn goedkeuring zat te wachten en naast hem trof hij eenzelfde blik bij Piet de Visser en Jack Wouterse. Er lag geld op tafel en zijn mannen hadden weinig aansporing nodig als het erop aankwam. Ze zouden zijn gebruikelijke aarzelingen vandaag niet accepteren.

Hij zuchtte. Van een onderneming naar de west zou het op deze manier welhaast nooit meer komen, maar Hayo Zuiderduin zou de Spaanse zeekaarten bewaren alsof er een schat op stond en de beloning die Sonoy genoemd had was niet te versmaden. Een honderdste. Dat kon tientallen goudguldens de man betekenen als deze Lenaert de Graeff werkelijk de middelen bezat om een landleger op de been te brengen. Daarnaast begreep hij verdomd goed hoe ze ervoor stonden en waar de prins met zijn verzoek naartoe wilde. De rol van zeeschuimers was voor de watergeuzen voorbij. Ze hadden wat Hollandse steden in handen gekregen en er zelfs een paar weten te behouden. Het bleek minder waard dan je zou denken en nu moesten ze op zoek naar geld om een volwaardig leger op land te bekostigen. Een leger dat de hertog zijn versterkingen kon weerstaan en daarvoor had de prins nog wel zeeschuimers nodig. De keuze was gevallen op zijn schip en als hij niet beter wist dan had hij het waarschijnlijk zelfs een hele eer gevonden. Jack stond op om Sonoy tot groot genoegen van zijn mannen de bevestigende hand te drukken. Vrienden zou hij met de edelman nooit worden, maar Jack had geleerd om hem te respecteren. Ze gingen terug naar Rotterdam om het schip in gereedheid te brengen. Het leek een profijtelijke opdracht en de laatste twee jaar hadden ze voor veel hetere vuren gestaan en er veel minder voor gekregen. Zijn watergeuzen gingen wederom zeilen voor de prins.

3

Op de vlucht

Amsterdam, 1567, augustus. Lenaert mocht vandaag niet opvallen. Het Spaanse garnizoen was ineens overal en het hoorngeschal van de protserige intocht van Alva tetterde nog na in zijn kop. De hertog had zijn commandanten na aankomst de opdracht gegeven om hun soldaten snel over de stad te verspreiden en zo de ijzeren greep van Noircarnes op Amsterdam te versterken, maar hij had zijn plan gelukkig in alle vroegte kunnen afronden. Nog voordat de rivier haar sompige geur weer van de Vismarkt tot na de dam over de kade dampte. In het troebele water dreven de vissenkoppen die de gemakzuchtige handelaren terug naar de Zuiderzee lieten drijven. De Amstel was er iedere dag goed voor en niemand trok zich er wat van aan. Morgen brachten de schepen weer verse vis aan land en ook daarvan zou het slechtste deel uiteindelijk terug naar de zee drijven. Op warme dagen kreeg iedereen er door de brandende zon de lucht van mee en zo zou het altijd wel blijven. Lenaert kon er niet mee zitten. Hij deed zijn jas wat losser en probeerde iets meer haast te maken zonder de aandacht op zich te vestigen. Hij had andere zaken aan zijn hoofd dan de vislucht. De priemende blikken van een met een borstplaat geharnaste lansier ontwijkend staarde hij langs het pad dat van de haven terugvoerde naar het in de verte liggende huis De Keyser. Het was druk op de kades aan de rivier. De burgerij wilde langs het stadhuis om een glimp op te vangen van de man die hun stad kwam besturen. Een eindje voor hem slingerde Rutger Sterkeboom zich tussen de slenterende mensen door. Ze hadden afgesproken om na de haven ieder hun eigen weg terug naar het grote huis te volgen. Sinds de komst van Alva leek het ook voor hem in Amsterdam niet veilig meer. De hertog had Van Brederode terstond voor de Raad van Beroerten gedaagd en iedereen wist donders goed welk oordeel er over zijn goede vriend aanstaande was.

De zon scheen onbarmhartig op zijn rood aanlopende kop maar hij waagde het niet om zijn zwarte hoed er weer op te zetten. Die had hem zojuist nog het zweet opgeleverd dat van zijn rug in zijn broek liep. Hij drukte de natte doek die hij uit de grote schuur had meegebracht snel even in zijn nek. Het bracht voor een paar tellen de gewenste verkoeling. Verderop stond er een flinke groep soldaten die vrijwel de breedte van het pad versperde om de mensen te kunnen observeren en de mannen waren duidelijk niet van hier. Blauwe mantels met een wit kruis. Fijn afgewerkte stof, glimmende wapens en zware laarzen. Huurlingen uit het zuiden die het gewend waren om hoog te paard te zitten. Lenaert grinnikte in zichzelf. Zijn mannen hadden de hele nacht doorgewerkt om zijn rijkdommen veilig aan boord te brengen en vanochtend bij het eerste licht had hij vrouw en kinderen op de kade kunnen uitzwaaien zonder dat iemand hem een strobreed in de weg legde. Het al weken geleden gehuurde schip was geruisloos van de kade weggegleden en hij had het na staan staren tot het voorbij de zandbank zeilde waar de Zuiderzee begon. Zijn familie was veilig. De rotzakken waren te laat naar Amsterdam gekomen.

Alva had zijn komst de voorbije weken steeds weer laten aankondigen en dat dreigen had hem en Rutger de tijd gegeven om het plan ten uitvoer te brengen dat hij nauwgezet met zijn broer had voorbereid. Sinds de vlucht van Brederode werd hij steeds vaker met de nek aangekeken door de gegoede burgers van zijn stad. Niemand durfde nog op een ander paard dan dat van de hertog te wedden of zelfs maar met diens tegenstanders gezien te worden, maar Lenaert leek tot nu toe niet belangrijk genoeg om een gevaar te kunnen vormen. De soldaten van Noircarnes waren hem dan ook niet komen halen. Het had uiteindelijk tot ver in de zomer geduurd voordat de hertog persoonlijk in Amsterdam was verschenen en van het door de Grote Geus verwachte vergelijk was niets terecht gekomen. Niet dat Lenaert daar ooit in had geloofd. Hij vermoedde al sinds de dooi was ingevallen dat de tijd van praten voorbij was en hij had zijn broer voorgesteld om desnoods met zijn gedeelte van hun bezittingen naar het Vlaamse Brugge te vluchten. De oude maar nog steeds machtige havenstad werd tot nu toe door de Spanjaarden genegeerd en vanuit Brugge wilde hij proberen om de ijzerhandel in het onveilige Antwerpen te bestieren. Het zou zijn broer de mogelijkheid bieden om tenminste één De Graeff trouw te laten zijn aan de koning waardoor ze hun rijkdommen in Amsterdam niet op hoefden te geven. Vanochtend was het eerste deel van het plan tot uitvoer gekomen. Zijn familie en bezittingen waren veilig naar Brugge op weg. Nu moest het tweede deel gaan volgen. Het waarmaken van zijn belofte aan de Grote Geus.

Voor hem op de kade werd het dringen en hij raakte zonder er erg in te hebben met zijn arm een van de soldaten die de doorgang langs de Amstel versperden. De bestrating was hier smaller door een opgang met twee trappen die louter voor het huis was gebouwd om er indruk mee te maken en het leek erop dat de blauwen met het witte kruis er bewust voor waren gaan staan om voorbijgangers te dwingen passage te vragen. De soldaat die wat kleiner dan hem was draaide zich geïrriteerd om en hij keek recht in diens ijskoude ogen voordat hij van top tot teen werd opgenomen. Lenaert schrok. Rutger had hem nog zo op het hart gedrukt om niet op te vallen en dat had hij zojuist verpest. De man plaatste zijn hand beheerst over de greep van zijn zwaard en kwam uitdagend voor hem staan waarna hij zijn bebaarde kin naar voren stak om hem zonder woorden onder druk te zetten. Het enige dat hij kon verzinnen was zo onschuldig mogelijk langs hem heen wijzen in een poging duidelijk te maken dat hij slechts wilde passeren, maar iets aan hem moest de soldaat zijn belangstelling hebben gewekt want de zwartbaard week niet meer van zijn plaats. Verderop zag hij Rutger behoedzaam op zijn schreden terugkeren en de omstanders begonnen al voorzichtig te wijken om niet bij het verhaal betrokken te raken, maar passage ging hij zeker niet vragen. Dat ging een De Graeff in zijn eigen Amsterdam te ver. Ook Lenaert. Hij werd kwaad om zijn machteloosheid en het aanstaande gezichtsverlies en moest moeite doen om zijn gezicht in de plooi te houden. Een confrontatie kon hij niet winnen maar hij moest wel iets doen.

Zijn mensenkennis had hem vaker uit benarde situaties gered en ook nu kreeg hij op het laatste moment een goede inval. Misschien was het zijn kleding die de aandacht van de soldaat had getrokken? Je kon tenslotte goed zien dat hij niet armlastig was. Hij taste omzichtig in zijn buidel en diepte er genoeg munten uit op om een fatsoenlijke maaltijd te kunnen kopen. ‘Het is warm vandaag, of niet kerel?’ Hij depte zijn nek om duidelijk te maken waar hij het over had en er verscheen een flauwe glimlach op het net nog zo strakke gezicht tegenover hem. ‘Ja, warm vandaag.’ Het kwam er vreemd uit, maar er werd instemmend bij het accent geknikt en hij strekte zijn arm om het stapeltje munten in de snel voor hem uitgestoken handpalm te kunnen leggen. ‘Koop er een verkoeling voor.’ Hij liet de munten bewust vallen, zodat de anderen konden horen dat ze aan hun trekken zouden komen. ‘Grazie.’ Het gebaar werkte. Er werd hem geen blik meer waardig gegund vanaf het moment dat de soldaat de munten in zijn jas liet verdwijnen. Nu moest hij er alleen nog langs zien te komen.

De eerste twee stappen gingen goed, maar al bij de derde kon hij niet anders dan de blauwe die zo te zien een commandant was iets opzij dwingen en dat kwam hem op een draai om zijn oren te staan. Het bloed vloog naar zijn kop op het moment dat hij in de uitdrukkingsloze ogen van de man keek en die spraken zijn dadendrang tegen. De onverwachte duw in zijn rug die er meteen op volgde kwam dan ook als geroepen, ook al werd hij wel door de varkens uitgelachen omdat hij voorover in het zand struikelde. Niet omkijken was het devies en hij hield Rutger stijf in het oog die al tot op tien passen genaderd was voordat hij overeind krabbelde om zich zo snel mogelijk van de soldaten te verwijderden. Het angstzweet drong ondertussen aan in zijn nek. Hij was er langs ook al was het maar net goed gegaan en hij haalde een paar keer diep adem om weer rustig te worden. Dit zou hij die Spaanse varkens later betaald zetten. Hem zonder aanleiding op ’t Water vernederen. Vóór hem hadden ze geen van de zich langs de trappen wurmende burgers bekeken, maar hij zag er blijkbaar te rijk uit om te laten lopen. Normaal zou hij zijn beklag bij hun hoogste in rang hebben gedaan, maar dat zou dit keer moeten wachten. Hij kon beter zijn gezicht dan zijn hoofd verliezen en gelukkig hadden ze hem niet om zijn naam gevraagd. Of hij werd zelfs nog steeds niet gezocht. Dat zou het allermooiste zijn. Hij hoopte bij iedere stap vuriger dat de Spanjaarden het bij een boete voor Hendrik van Brederode zouden laten en hem zouden vergeten. Dat einde was voor iedereen het beste en die gedachte hield hij vast terwijl hij het laatste stuk over de kade in volle vaart met Rutger volbracht.

De volgende dag werd zijn op niets gebaseerde hoop onverbiddelijk de brakke grond ingeslagen. De Grote Geus was bij de eerste zitting van de raad meteen tot de dood veroordeeld en al zijn bezittingen waren door Alva persoonlijk verbeurd verklaard. Het zou Hendrik voorlopig niet deren want die zat onbedreigd op zijn machtige burcht in het Dietse land maar voor Lenaert werd het nu echt tijd om op te gaan schieten. Met hem zou de hertog wel eens nog minder geduld kunnen hebben. Heimelijk had hij nog wel vrienden in het stadsbestuur en een van hen had hem bij het eerste licht al gewaarschuwd dat er meer onheil ging volgen. Nadat er over de adel was geoordeeld had de Bloedraad terstond een tweede lijst gemaakt en dit keer was het een lijst met bemiddelde burgers die zich van koning of kerk hadden durven afkeren. Alva leek het verzet dat in Amsterdam was opgelaaid met wortel en tak te willen uitroeien en het kon nu niet lang meer duren voordat het garnizoen zich bij het huis De Keyser zou melden en eenmaal in de ijzers geslagen zouden zijn kansen verkeken zijn. Dezelfde lieden die hij in het voorjaar had weten over te halen om Hendrik tot hun kapitein-generaal te benoemen zouden hem vandaag geen hulp meer durven bieden. Veel erger nog. Ze zouden het oordeel dat over hem werd geveld zonder aarzeling ten uitvoer brengen. Alles om de hertog duidelijk te maken aan welke kant ze stonden. De kant die zou gaan winnen. Daarover maakte hij zich geen enkele illusie meer. Lenaert kende de menselijke aard door en door en terwijl hij het scherpe mes voorzichtig over zijn wang schraapte om het schone resultaat in de spiegel te kunnen bewonderen besefte hij maar al te goed wat hij tot nu toe zorgvuldig had verdrongen. Vandaag werd zijn allerlaatste dag in Amsterdam. Hij moest gaan vluchten.

Rutger Sterkeboom liet er geen gras over groeien. ‘Ons escorte staat achter het huis, Lenaert. Pak je persoonlijke spullen. We moeten gaan.’ Hij sloeg het mes even door het water in de kom en wreef het daarna zorgvuldig droog op een doek voordat hij het wegstak. ‘Ik kom eraan, man. Een heer moet er toch goed uitzien voor de Bloedraad, of niet?’ Hij grinnikte om zijn flauwe grap maar Rutger kon er de lol niet van inzien. ‘Die hanteren het mes op de keel van een De Graeff straks met veel genoegen. Schiet nou maar op.’ Daarna hoorde hij hem de trap alweer haastig aflopen. Dit werd echt zijn laatste dag in Amsterdam. De stad waar zijn vader Jan het familiefortuin had vergaard en waar hij met ontzag en respect tegemoet werd getreden. Waarom had hij de kant van de calvinisten gekozen terwijl hij de rijkdom van een paap had? Waarom steunde hij de adel terwijl hij zelf een geleerde was? Lenaert zijn familie bezat alle eigenschappen om een bondgenoot van de hertog te kunnen zijn maar voor hem was het anders gelopen. Hij was al sinds hij het zich kon herinneren een trouwe vriend van de Grote Geus en als er iets was dat hij van zijn alom gerespecteerde vader had meegekregen dan was het diens loyaliteit. Zijn keuze was gemaakt en hij zou er niet meer op terugkomen. Hij gespte zijn riem strak, nam zijn mooiste jas over zijn arm en daalde de trap af die naar de grote voorkamer leidde. Een blik over de lege kade voor het huis bevestigde dat de kust nog steeds veilig was. Hij ging een laatste keer de ruimte rond waar hij vanaf de wanden werd aangestaard door zijn voltallige familie die hem beschuldigend leek aan te kijken. Zijn broer die na vandaag alleen het huis zou bewonen keek hem als enige berustend aan. Alsof hij op de dag dat zijn portret geschilderd werd al had geweten hoe het met Lenaert zou aflopen, maar dat stond verdomme nog te bezien. Een De Graeff liet zich niet als een lam naar de slachtbank leiden. Hij rukte zich los van het huis waar hij zijn eerste stappen had gezet en verdween door de keuken naar de achterplaats. Rutger stond al op het pad en wenkte hem. Naast hem stonden vier zwaarbewapende soldaten van Hendriks lijfwacht en een korte blik was genoeg om ze in beweging te zetten.

Vanaf hier ging het westwaarts de stad uit naar de houtzagerij. De rijkdommen die door Van Brederode aan hem waren toevertrouwd had Lenaert er de voorbije weken laten verbergen en niemand behalve hijzelf wist wat er in de kisten zat. Zijn knechten hadden ze van de schuur in de haven naar de west verplaatst zonder ook maar een vraag te stellen. De rest zouden ze ophalen bij de machtige burcht in de duinen en dus moesten ze de stad uit naar Santpoort waar hij verdere instructies zou krijgen. De vier lijfwachten gingen zonder een woord te zeggen voor hem uit. Buiten de binnenstad waren de soldaten van de hertog nog maar nauwelijks aanwezig waardoor ze de smalle straatjes snel en veilig konden doorkruisen en voordat de broeierigheid van de vorige dag kon terugkeren arriveerden ze op de hoek van een lange schutting waarachter de werkplaats van houthandelaar Plaat huisde. Veertig planken verderop klopte Sterkeboom op de zware poortdeur waarachter het pad schuilging dat naar de houtzagerij leidde. Ze schoven een voor een door de kier die hun gegund werd, waarna ze erachter verwelkomd werden door Berend Plaat die de balk op de deur omzichtig weer op zijn plaats bracht. Hij ging hen voor over het met gras begroeide terrein dat afgeladen vol lag met boomstammen die uit het balkengat kwamen. ‘Eerst een jaar in het water zodat het hout stopte met werken. Dan drogen, zodat het uit kon harden en dan zagen.’ Lenaert wist het allemaal precies. Als er met iets geld kon worden verdiend dan wist een De Graeff hoe het werkte. Berend Plaat leidde het gezelschap voorbij de timmerwerkplaats naar de grote schuur die aan de rand van het met zoet water gevulde balkengat was opgetrokken. In de droogschuur stonden drie stevige huifkarren achter elkaar opgesteld met voor iedere kar een paard gespannen en ernaast het escorte dat hij de laatste weken bij elkaar had verzameld. In totaal was het achttien man sterk. Zes per wagen. Soldaten die hij hoogstpersoonlijk had gehuurd. Het waren mannen die bij Den Bosch hadden gevochten voor Van Brederode zijn commandant Bombergen. Die strijd had maar kort geduurd en nadat ze de stad hadden opgegeven waren de meeste huurlingen naar Amsterdam getrokken. Van hun loyaliteit kon Lenaert hoe dan ook verzekerd zijn. Ze werden niet alleen door hem betaald maar, nog veel belangrijker, net als hijzelf gezocht.

Hoewel niemand hen zou kunnen horen wachtte Plaat toch met zijn welkom tot de deur dicht was. ‘Heren. Vandaag is het zover. We gaan de stad verlaten richting Santpoort waar men u op de burcht verwacht.’ Lenaert drukte de jongste zoon van Amsterdams machtigste houthandelaar stevig de hand terwijl hij in diens lachende ogen keek. Berend Plaat werd beschouwd als een goede vriend van de familie De Graeff en bovendien was hij de boezemvriend van Rutger Sterkeboom die met de jongen was opgetrokken sinds hij volgens zijn vader de leeftijd had om in de haven te mogen verschijnen. De twee hadden een paar jaar geleden zelfs een gammel scheepje gebouwd en Lenaert had de twijfelachtige eer gehad om de eerste dag met hen te mogen zeilen. ‘Laat de hoffelijkheid maar achterwege Lenaert. Ik wil hier zo snel mogelijk vandaan. Mijn vader is er niet gerust op.’ Hij gebaarde de soldaten om aanstalten te maken. ‘De kisten zijn geladen. Een per wagen zoals verzocht. Ik zal jullie tot Santpoort begeleiden, maar daarna is het ieder voor zich.’ Met een paar stappen was hij terug bij de grote houten deur van de schuur om hem met een ferme duw weer open te laten zwaaien. Daarna zette de kleine karavaan zich in beweging. ‘Aan het eind van het terrein gaat het westwaarts. Rechtstreeks de stad uit. Ik wil bij licht en liefst zonder gedonder in Santpoort aankomen.’ De wachter die op kop stond knikte instemmend. Niemand had behoefte aan een onnodig treffen met het garnizoen dat Alva naar Amsterdam vergezelde. Lenaert zeker niet. Hij kon zich het ijs in de ogen van die ene soldaat maar al te goed herinneren.

De karren rolden al een stukje voor hem uit toen hij zich na het sluiten van de buitenpoort met Plaat bij Sterkeboom voegde om de achterhoede te vormen. Hij had zijn mooie jas weer netjes over zijn arm gevouwen en stapte achter de derde kar aan waarvan de huif zachtjes voor zijn ogen heen en weer schudde. De weg naar de westerpoort. Hij was hem al heel wat keren gegaan, maar vandaag leek alles anders. Tot hier was het volgens plan verlopen, maar na het dichtdrukken van de buitenpoort maakten de zorgen zich spontaan van hem meester en hij wist ze niet voor zich te houden. ‘We vallen te veel op, Rutger. Ik vraag me af of we hier wel goed aan doen.’ Vanaf de eerste stap die hij buiten de houtzagerij zette zag het er niet zo uit als hij het zich had voorgesteld. De soldaten naast de karren vielen nog meer op dan het garnizoen van Alva, maar een reactie van zijn metgezellen bleef uit. Ze staarden stoïcijns voor zich uit over de zandweg die tussen de armoediger wordende huisjes door naar de rand van de stad leidde. ‘Dan eerst maar eens de stad uit.’ Hij probeerde zichzelf hardop wat moed in te praten om van het angstige gevoel af te komen dat zich bij iedere verdere stap van hem meester maakte. Het was de eerste keer dat een De Graeff er niet trots op kon zijn om met zijn rijkdommen door Amsterdam te trekken en het tempo van de paarden werd hem veel te laag gehouden. Op deze manier zouden ze er lang over doen voordat ze de stadswallen achter zich konden laten. Te lang naar zijn zin.

Deze keer kwam er wel een reactie. ‘Je kan je maar het best in het open veld verstoppen, Lenaert.’ Sterkeboom sprak op een zachte dwingende toon terwijl hij de zandweg onophoudelijk in de gaten bleef houden. ‘We trekken met onze handel door de stad. Net als altijd en door onze stad. Waarom zouden we ons haasten? Niet opvallen. Geen zaken anders doen dan anders. Dat is het beste en het enige wat we kunnen doen.’ Het was overduidelijk dat Rutger de opmerking slechts maakte om hem zijn zenuwen te laten hervinden, maar dat kon nog wel even duren. De mensen die op het pad waren staarden hen zonder uitzondering na. Een enkeling wees zelfs in hun richting om anderen weer op hen attent te maken en hij kreeg het beklemmende gevoel dat ze op ieder moment bestormd konden worden. De vier mannen op kop stapten echter door alsof ze voor de koning zelf uitliepen en de karren rolden hen gemoedelijk achterna. Terwijl de zenuwen door zijn keel gierden gebeurde er eigenlijk helemaal niets. Ze trokken de aandacht, maar daarmee was dan ook alles gezegd. Pas op het moment dat ze de stadspoort naderden begon hij zijn moed weer een beetje te hervinden. ‘Er is niets gebeurd en er gaat ook niets gebeuren.’ In zijn hoofd bleef hij de woorden onophoudelijk herhalen en hij verfoeide zijn eigen gedachten. Waarom had hij de moed soms niet die anderen wel hadden? Waarom angst voor de dingen die komen konden? Hij rechtte zijn rug. De poortwachters mochten zeker vandaag geen verkeerde indruk van hem krijgen en de huifkarren rolden onontkoombaar voor hem uit. Nog even en dan stonden ze stil voor een dichte deur die hij open moest zien te krijgen.

‘Halt!’ De wacht die hen tegemoet trad was zeker niet van het trotse Spaanse garnizoen afkomstig. Hij besteedde zijn soldij zo te zien hoofdzakelijk aan eten en nog meer aan drinken wat ten koste was gegaan van zijn uniform dat niet meer rond zijn buik wilde sluiten. Zijn hemd zat nog net met een riem vast in zijn broek, maar de jas erboven stond gespannen en de panden stonden wijd uit. Alleen de bovenste helft van de lange rij knopen wist hij nog dicht te krijgen. ‘Halt zeg ik!’ De soldaat op kop stak nu pas zijn hand op en de karren kwamen langzaam tot stilstand. Lenaert begaf zich snel naar de voorhoede om de wacht te woord te staan. ‘U bent vroeg op stap heren. Haast om ons schone Amsterdam te gaan verlaten?’ Hij grinnikte vals waardoor er een paar zwarte tanden tevoorschijn kwamen. ‘Met wie heb ik het genoegen?’ Met zijn laatste stap kwam Lenaert voor de poortwachter. ‘Lenaert Janszoon de Graeff. IJzerhandelaar.’ De man trok onbewust de twee panden van zijn jas recht in een kansloze poging om ze alsnog te sluiten. ‘Een De Graeff? En dan de adjudant van de kapitein-generaal nog wel! Nooit gedacht u nog eens in levenden lijve te mogen ontmoeten.’ Hij bulderde het uit om zijn eigen spitsvondigheid, maar Lenaert had zijn moed al hervonden. De wacht bestond uit niet meer dan vier soldaten die zo te zien maar nauwelijks van plichtsbesef konden worden beticht en zij waren met meer dan twintig man voor hun poort verschenen. ‘Inderdaad ja… De adjudant van een kapitein-generaal die jij nog even hebt mogen dienen. Ik hoor graag wat daar zo vermakelijk aan is.’ Hij sprak zonder stemverheffing om zijn woorden zo hard mogelijk aan te laten komen en de wachter ging even met zijn vingers door zijn volle baard terwijl hij aarzelde. ‘Ons bereikte het bericht dat men naar u laat zoeken of heb ik mij verkeerd laten voorlichten?’ Zijn hart sloeg twee slagen over maar hij bleef de man strak aankijken. ‘Zoeken? Door wie als ik vragen mag?’ De wacht lachte nu schamper. ‘Door de Raad van Beroerten wiens niet mis te verstane boodschap deze nacht aan de stadspoorten bezorgd werd mijn beste De Graeff. Klaarblijkelijk heeft onze hertog liever niet dat u Amsterdam nog verlaat.’ Die woorden betekenden zijn doodvonnis, maar de buik tegenover hem bracht het slechte nieuws alsof het hem geen zier interesseerde en ook de andere drie wachters maakten geen aanstalten om hen de weg te gaan versperren. ‘Bij die opdracht hebben wij ons neer te leggen heer De Graeff, maar wat wij niet zien, kunnen we ook niet tegenhouden. Laat mij daarom klare wijn schenken.’ Lenaert voelde de opluchting door zijn strak gespannen lijf trekken en hij kon een flauwe glimlach niet onderdrukken. Wijn schenken deed deze vetzak wel vaker. Alleen vandaag was het klare. ‘Steeds vaker moeten wij personen de uitreis weigeren, maar zolang er geen prijs per kop wordt genoemd valt er met ons over alles te praten.’

De drie voor de poort knikten meteen om hun baas bij te vallen. Dit hadden ze duidelijk vaker gedaan en een alternatief kon hen niet bekoren. Dat betekende een ongelijke strijd met de manschappen die Lenaert begeleiden. Dan liever een welkome aanvulling op de magere soldij die aan de stadswacht werd gegund. Het kwam hem goed uit. Die poort kwamen ze hoe dan ook wel door, maar het was beter om te voorkomen dat ze met iemand slaags raakten. Zonder goed na te denken ging hij iets te gretig op het voorstel in. ‘Ik bied jullie een goudgulden als die poort hier en nu openzwaait. Wij zijn hier niet geweest en jullie hebben niemand gezien.’ De baard floot spontaan tussen zijn tanden waardoor het besef kwam dat hij een fout had gemaakt. De inhoud van de kisten hier veilig vandaan krijgen was het aanbod meer dan waard maar de wachters hadden waarschijnlijk nog nooit zoveel geld bij elkaar gezien. ‘Voorwaar een genereus aanbod heer en u kunt vanzelfsprekend passeren, al moeten we ons nog wel even vergewissen van uw lading.’ Voordat hij het onheil dat hij over zichzelf had afgeroepen weer kon proberen af te wenden bleek het geduld van de achter hem afwachtende mannen gelukkig verbruikt. Berend Plaat kwam voorbij om de buik de maat te nemen. ‘Pak het aanbod van De Graeff nou maar voordat je er spijt van krijgt. Wij hebben de hele dag niet en we gaan hem zeker niet aan jou verspillen. Wil je het geld of moeten we je tegen die poort spijkeren? Het maakt ons weinig verschil dus je mag het zelf zeggen.’ Zijn zwarte tanden verdwenen achter zijn strak getrokken lippen en hij trok zenuwachtig aan de opbollende jaspanden in een poging om zijn tanende autoriteit te handhaven terwijl hij zichtbaar nerveus werd van Rutger Sterkeboom die met de lijfwachten van Brederode de laatste meters richting de poort overbrugde. Zijn drie makkers deden uit voorzorg zelfs een paar stappen opzij. Rutger lichtte zonder aarzeling de balk die de deuren dicht hield en smeet hem met een zwaai tegen de stenen trap die omhoog liep tegen de stadswal. Met vereende krachten duwden zijn soldaten de poortdeuren daarna voor zich uit. De weg was vrij.

‘En? Mogen we je beslissing vernemen?’ Plaat wilde verder en niemand kon hem meer tegenhouden, maar Lenaert bood de rood aangelopen grappenmaker een laatste kans. ‘Wij houden dit nog steeds het liefst onder ons.’ Hij diepte de goudgulden op uit zijn beurs en drukte de munt in de spontaan uitgestoken hand voor hem. Geld had hij genoeg en dit bleef een kleine prijs voor de mannen hun stilzwijgen. De munt verdween in een oogwenk, waarna alsnog het verlossende armgebaar volgde waar Lenaert op had gehoopt. ‘De heren mogen passeren. Zet de deuren vast zodat hun wagens niet beschadigen. We willen geen gedonder.’ Plaat lachte hem uit om de snelle overgave terwijl de karavaan in beweging kwam. ‘Een wijs besluit.’ De reactie die volgde maakte Lenaert er echter niet geruster op dat deze dag voorspoedig zou blijven verlopen. ‘Als je het op prijs stelt dan wil ik jouw complimenten best overbrengen aan het garnizoen. De commandant zal hier tegen het middaguur verschijnen. Mag ik hem dan zeggen dat de houtzager Plaat een pluim aan de poortwacht heeft uitgedeeld?’ Lenaert kon net voorkomen dat Berend de dikbuik aanvloog door hem bij zijn arm te grijpen en in de richting te duwen van de onder de poort doorrollende karren. ‘Ik ga ervan uit dat jij je afspraken nakomt. Je hebt geen mens gezien verdomme.’ Hij stond nu bijna op de tenen van de man die zich inmiddels al weer superieur voelde en een stuk rijker. ‘Bedenk wel dat een De Graeff nog steeds vrienden heeft in Amsterdam. Vrienden die jou het leven heel zuur kunnen maken en die hertog van je heeft ook het eeuwige leven niet.’ Het bleek genoeg om een eind aan de woordenstrijd te maken want het gedonder begon danig de aandacht te trekken. De buik duwde hem voorzichtig een stukje terug. ‘Maakt u zich over mij geen zorgen heer. Het was schertsend bedoeld. Wij hebben er toch geen belang bij om uw zaken te verraden?’ Lenaert dacht er het zijne van. Maar hij zei niets meer. De wagens waren de poort uit en de wachters wilden de deuren sluiten. Voor wat het waard was keek hij de man nog een keer recht in de ogen en daarna beende hij Plaat achterna onder het gewelf door achter de wegrollende wagens aan.

Pas bij het in het zicht komen van de Santpoortse burcht durfde hij hem voor het eerst naar het incident bij de poort te vragen. Ze hadden tot ver in de middag de rivier gevolgd om Haarlem zo ruim mogelijk te passeren waardoor de karren het grootste deel van de tocht over een onooglijk zandweggetje moesten worden geleid. Het had hun tijd onder de fel brandende zon veel langer gemaakt maar Sterkeboom was niet te vermurwen geweest. ‘Zo is het echt wel genoeg Lenaert. We gaan niet ook nog eens met de Haarlemse stadswacht in gesprek.’ Sinds de middag ging het over de weg die rechtstreeks naar het kasteel van Brederode voerde en zijn voeten deden al uren pijn van het gesjok. Hij had de route altijd te paard volbracht en dit was de eerste keer dat hij te voet richting de duinen moest en het viel hem vies tegen. De aanblik van het kasteel dat in de verte opdoemde gaf echter weer moed, ook al begonnen zich op de zee erachter wel donkere wolken samen te pakken. Ze zouden vaart moeten gaan maken om het volledig droog te houden.

‘Wat gaan we aan die verdomde poortwachter doen Berend?’ Het hoge woord was eruit en de houtzager die al de hele middag in gedachten verzonken voor hem uitliep keek even verstoord naar hem om. Alsof hij de vraag verwacht had vertraagde hij daarna zijn pas om naast hem te komen lopen. ‘Hem omleggen was het beste geweest, maar daar is het denk ik al te laat voor.’ Hij kneep zijn handen samen uit frustratie. ‘Dat varken wist gelijk wie er voor hem stonden en daar heeft hij dankbaar gebruik van gemaakt.’ Lenaert was het met hem eens maar hij besloot het niet te laten merken. ‘Blijft de vraag wat we er mee aan moeten jongen. Hij heeft niet alleen mij, maar ook jou herkend en daar kan niks goeds van komen, dat weet je.’ Plaat aarzelde een moment alsof hij twijfelde over zijn volgende antwoord. ‘Dat weet ik.’ Sterkeboom die tot nu toe op kop had gelopen bleef even langs de weg staan om zich in het gesprek te kunnen mengen, maar Plaat had geen aansporing meer nodig. ‘Ik loop de hele middag al over een uitweg na te denken en ik kom steeds weer tot dezelfde slotsom.’ Hij balde zijn vuisten een tweede keer. ‘Ook voor mij is Amsterdam voorlopig niet veilig meer.’ Het kostte hem zichtbaar moeite om tot de conclusie te komen die Lenaert vanochtend al bij de stadspoort getrokken had en hij trachtte hem een hart onder de riem te steken. ‘Je weet hoeveel mij dit spijt Berend maar ik denk wel dat je gelijk hebt. Naar Amsterdam kun je voorlopig niet terug en daarom bied ik je aan om ons verder te vergezellen. Desnoods tot aan Brugge waar ik genoeg goede mannen kan gebruiken. Daar kun je de ontwikkelingen veilig afwachten en zien wat je te doen staat. We laten elkaar zeker niet vallen. Dat zweer ik je.’ Plaat keek hem aan met een mengeling van ongeloof en opluchting. ‘Brugge? Dat is meteen wel een heel eind weg Lenaert. Ik dank je voor het aanbod maar neem het me niet kwalijk dat ik daar de komende dagen eens goed over na wil denken.’ Sterkeboom viel bij om de houtzager gerust te stellen. ‘Het aanbod heb je Berend. Wellicht doen er zich betere keuzes voor en dan neemt niemand je wat kwalijk. Je hebt ons de voorbije weken zonder voorbehoud geholpen en je mag er verzekerd van zijn dat je die hulp terug kunt verwachten.’ Lenaert had het niet beter kunnen bevestigen. Hij voelde zich verantwoordelijk tot op het bot voor het lastige parket waarin hij de houtzager gebracht had en hij wilde er alles aan doen om hem daar weer uit te krijgen.

De voorste kar draaide van de weg af naar het iets lager gelegen terrein aan de slotgracht terwijl het gerommel boven zee steeds meer aan begon te zwellen. De zon begon achter de dichttrekkende lucht te verdwijnen en het eerste water kon elk moment gaan vallen. Tegelijk werd het broeierig warm. Zijn hemd plakte aan zijn lijf alsof Alva hen vlak op de hielen zat, maar Lenaert had zich vandaag nog niet beter gevoeld dan sinds hij langs de smalle gracht van het machtige kasteel liep. ‘We gaan het halen mannen.’ Hij volgde de derde huifkar de flauwe helling af toen de eerste kar de houten brug opdraaide die toegang gaf tot het wachthuis dat op een eilandje middenin de slotgracht lag. ‘Vanaf hier zijn we veilig.’ De karrenwielen bonkten en knarsten over de dikke dwarsliggers van de brug die naar de openstaande poort onder het zwaar versterkte wachthuis leidde. Even kwam de voorste huif tot stilstand om daarna door de poort te rollen en de tweede houten brug over de gracht te nemen die toegang gaf tot de ommuurde binnenplaats. De lijfwachten mochten passeren en Lenaert gebaarde Berend en Rutger om kort bij de laatste huifkar aan te sluiten. De donkere wolken begonnen zich langzaam boven hun hoofd te sluiten en het licht achter de poort zou spoedig verdwijnen. De paardenhoeven klonken hol toen hij de wacht passeerde en de muffe lucht van het gesteente onder de poort in zijn neus drong. ‘Welkom Lenaert Janszoon de Graeff. Welkom terug op het kasteel Van Brederode.’ Van onder het gewelf galmde hem een stem tegemoet die hij maar al te goed kende. Charles van Santpoort. Rentmeester van de burcht en vertrouweling van de Grote Geus. Hij omarmde de stevige gebouwde man die een kop kleiner dan hem was alsof hij hem in jaren niet had gezien. ‘Mooi dat jullie het op tijd gehaald hebben.’ De rentmeester gebaarde de man op de bok om door te rollen terwijl hij voorging over de tweede brug. ‘We praten straks wel bij. Eerst wil ik die spullen van de binnenplaats hebben.’ Lenaert sprak hem niet tegen.

De mannen voor de huifkarren spanden de paarden af op het moment dat de drie kisten met veel gesteun en vereende krachten door hun makkers op de keien werden geplaatst. Daarna schoven ze een rondhout door de ringen aan de zijkant van een kist om het zware gevaarte met wat meer gemak van de binnenplaats door de openstaande deur van de hoge toren te kunnen krijgen. Terugkerend voor de tweede kon hij aan de rood aangelopen koppen zien dat ze nog niets van hun waarde verloren hadden. De eerste verkoelende druppels die begonnen te vallen werden dan ook als een godsgeschenk verwelkomd. Zo benauwd werd het niet vaak. Zeker niet aan de kust. Lenaert staarde gebiologeerd naar de volgende kist die werd afgevoerd en volgde de verrichtingen van de soldaten zonder een woord te zeggen. Pas bij de lichtflits die de laatste kist begeleidde schrok hij wakker van de por in zijn rug die Sterkeboom hem gaf. ‘We moesten maar eens naar binnen gaan Lenaert.’ Hij wees naar het dichte watergordijn dat kwam aanwaaien op het moment dat een oorverdovende knal de blikseminslag in het open veld achter de burcht waarmaakte. Met een paar stappen liepen ze door de openstaande deur in de ruimte waar iedereen zich verzameld had. De wachtende Van Santpoort sloot het hout daarna veilig achter hen. Begeleid door een zware dreun die de lucht opnieuw liet trillen.

Het ging meteen door naar de grote zaal die tegen de eerste toren aanlag en toen Lenaert er de gang uitkwam kletterde het water al razend tegen het dak om vervolgens in tientallen stromen voor de open ramen langs op de binnenplaats te spetteren. Terwijl iedereen een plaats zocht aan de lange tafel die middenin de ruimte stond maakte Van Santpoort duidelijk dat hij met zijn verhaal wilde wachten tot het ergste voorbij was. ‘Nogmaals een warm welkom op kasteel Van Brederode.’ Hij wees naar de manden met brood en de kannen bier die op de tafel stonden uitgestald. ‘Neem er uw gemak van heren. We spreken dadelijk wel want zo kan ik mij niet verstaanbaar maken.’ De uitnodiging was niet aan dovemans oren gericht en het bier werd verdeeld voor Lenaert er erg in had. Hij kreeg pas een mok in de tweede ronde van een nerveuze bediende die snel nog een paar verse kannen aanvoerde nadat ze hun ergste dorst hadden gelest. Het brood was warm en moest haast wel net uit de keuken gekomen zijn die achter de grote zaal lag. Van Santpoort was van zijn komst op de hoogte, maar hij had blijkbaar een torenwachter laten spieden naar hun verschijning want een dergelijke ontvangst had hij op de burcht nog niet mogen meemaken. Warm brood en koel dun bier. Een ontvangst de Grote Geus meer dan waardig.

Het gerommel verplaatste zich langzaam landinwaarts en Lenaert staarde naar het van het dak stromende water tot de regen in kracht leek af te nemen zonder een woord met iemand te wisselen. Het wassende water gaf even de tijd om zijn gedachten op een rijtje te zetten maar het duurde niet lang voordat de spanning onder de aanwezigen alweer voelbaar werd. ‘Dat die rotzakken door de bliksem getroffen mogen worden.’ Hij keek in het lachende gezicht van Plaat die naast hem op een stoel kwam zitten toen het gedonder ophield. ‘Ben benieuwd welke opdracht de Grote Geus hier voor je heeft achtergelaten, Lenaert.’ Zelf nam hij een slok van het bier om het laatste brood los te weken, waarna hij de houtzager een tweede keer gerust probeerde te stellen. ‘Wat die opdracht ook is Berend. Hij zal jouw toekomst niet verzieken. Jij blijft bij mijn plannen betrokken. Dat zweer ik je.’ De Amsterdammer keek hem berustend aan alsof hij zich inmiddels bij de situatie had neergelegd. ‘Laten we eerst maar eens luisteren naar wat Van Santpoort te zeggen heeft. Dan zie ik daarna wel wat me te doen staat.’ Lenaert prijsde zich gelukkig dat Rutger en Berend hem tot hier vergezeld hadden. Hij wist zelf meer over de opdracht dan hij de twee mannen had kunnen vertellen, maar zonder hun hulp kon hij de zaken die nog gingen komen nooit tot een goed einde brengen. Van Brederode had hem in een lastig parket gebracht en vandaag zou hij de eerste voorzichtige stappen moeten doen om daar weer uit te komen, maar pas vanavond zou hij zijn vrienden meer duidelijkheid over zijn opdracht kunnen verschaffen.

Even plotseling als het water uit de hemel was komen vallen hield het ook weer op en Van Santpoort vond het klaarblijkelijk genoeg geweest. Hij liep naar het hoofd van de tafel om er zijn instructies te geven. ‘Heren! We gaan kwartier maken. De soldaten vervoegen zich aan de overkant van de binnenplaats bij de wacht. Daar is slaapplaats voor iedereen en er kan vanavond gegeten worden. Lenaert, Rutger en Berend zullen te gast zijn op het kasteel en worden bij het laatste licht in de kleine zaal verwacht. Daar praten we verder.’ Lenaert trok zich na die weinige woorden terug in de hoge kamer van de achterste toren die hem altijd ter beschikking werd gesteld als hij met Hendrik op de burcht was. Rust en zicht op de duinen die het dorp van de zee scheiden. Tot de avond had hij geen behoefte meer aan gezelschap en hij viel zelfs in slaap voordat de zon in de zee kon verdwijnen.

De kleine zaal betrad hij die avond opgewekt. Zijn gezicht in een kom met water en het leek of er een nieuwe dag was begonnen al hadden de flakkerende lampen onderaan de duistere wenteltrap op iets anders gewezen. Hij was laat en werd door drie argwanende gezichten aangekeken. Alleen Rutger Sterkeboom durfde zijn ongenoegen te laten blijken. ‘Bij het laatste licht Lenaert. We wilden je al komen halen.’ Hij ging zitten zonder zich het verwijt aan te trekken. ‘Jullie laten je anders toch ook niet hinderen door mijn afwezigheid.’ Hij schonk zichzelf voorzichtig een glas wijn in uit de grote karaf die midden op de tafel stond en liet zich de eerste slok lang smaken. De kleine zaal was met prachtig opgesmukt meubilair ingericht en werd verlicht door drie grote kaarsen die naast elkaar op tafel stonden om het eten te kunnen vinden. Langs de wanden stonden er nog eens twaalf op standaarden en het licht daarvan flakkerde langs de twee wandkleden die Hendrik van Brederode ooit had laten maken om zichzelf en zijn gasten eraan te herinneren dat niets in dit leven voor eeuwig was. Eén kleed verbeeldde een burcht waar het goed toeven moest zijn, maar waar het onheil in de lucht leek te hangen. Het andere verbeeldde dezelfde burcht waar weinig meer van over was. Hij was veroverd en verbrand. Lenaert had hem jaren geleden eens naar het tafereel gevraagd en een preek gekregen die hem nog lang heugde. Het aardse bestaan was de heren Van Brederode altijd goed gezind geweest en Hendrik was waarschijnlijk de eerste van het lange geslacht die besefte hoe vergankelijk roem en rijkdom konden zijn. Die kleden moesten hem er dagelijks aan herinneren. ‘Tel vooral je zegeningen Lenaert en beschouw je rijkdom niet als vanzelfsprekend. Ooit komt aan alles een eind.’ Om de onuitputtelijke wijsheden van zijn vriend had hij vaak hartelijk gelachen, maar deze woorden had hij bijna als vanzelf onthouden. Al was hij er geen calvinist door geworden. Dat dan weer niet.

De wijn smaakte hem goed en dat gold zo te zien ook voor zijn secondanten die alweer bijschonken voordat Van Santpoort zachtjes met zijn ring op de tafel tikte om het woord te kunnen nemen. ‘Een vat van de Bourgogne waaruit mag worden getapt bij speciale gelegenheden en deze warme avond mag een speciale gelegenheid zijn.’ Lenaert staarde naar de lege stoel aan het hoofd van de tafel terwijl de woorden van de rentmeester nauwelijks tot hem door wilden dringen. ‘Vandaag zullen wij de opdracht van de Grote Geus moeten gaan vervullen. Zijn rijkdommen dienen in veiligheid te worden gebracht zodat de opstand tegen de koning kan worden voortgezet. Slechts weinigen hadden verwacht dat de hertog van Alvarez zich zo onredelijk op zou stellen, maar gedane zaken nemen geen keer. Hendrik van Brederode is door de Bloedraad veroordeeld. Niet om zijn daden, zoals wij allen weten, maar slechts om zijn rijkdommen op een slinkse manier in handen te kunnen krijgen. Een gewaarschuwd man telt nochtans voor twee en daarom heeft hij duidelijke instructies bij Lenaert achtergelaten voordat hij naar Recklinghausen vertrok. Instructies die wij tot de letter op zullen volgen totdat de Grote Geus terugkeert naar de Lage Landen om de opstand opnieuw te gaan leiden.’ De rentmeester nam een slok wijn op het moment dat de deur van de kleine zaal langzaam opendraaide en er een bediende binnenkwam met een hoog opgetaste zilveren schaal gebraden vlees. Van Santpoort liet zich er niet door afleiden. ‘Van Brederode zal nooit voor de terreur van de papen wijken en het is aan ons om hem daarbij te steunen. Niemand anders dan de Hollandse adel zal het land besturen waarin wij begraven worden. We zullen ons tot de laatste man tegen dit onrecht verzetten.’

Hij had nog maar net gezegd wat hij wilde zeggen toen er achter de bediende een rijzige gestalte in de deuropening verscheen. De man kuchte bescheiden achter zijn hand om zijn aanwezigheid aan de rentmeester te verraden waarna hij zijn handschoenen uitdeed. Hij moest zojuist van een paard zijn gestapt want hij klopte het stof er omzichtig mee van zijn wijde broek voordat hij naar de tafel toeliep. Lenaert wist terstond wie hij voor zich had maar hij besloot net als Van Santpoort om geen woord te zeggen en de late bezoeker de gelegenheid te geven zich voor te stellen. Die nam zijn hoed af terwijl hij verder de zaal inkwam. ‘Lancelot van Brederode, heren. Mijn oprechte verontschuldiging voor het late verschijnen, maar u neemt mij vast niet kwalijk dat ik dit onweer heb afgewacht voordat ik uit Haarlem vertrok.’ Hij liet zich in de vrij gebleven stoel aan het hoofd van de tafel vallen en plaatste zijn handschoenen onder zijn hoed naast zijn bord.

Door de verrassing sprak er niemand een woord. ‘Komaan Charles. Je zit me aan te kijken of je waarlijk een geest hebt gezien en zojuist sprak je nog zulke mooie woorden. Dit is toch geen manier om een gast van Hendrik op de burcht te ontvangen?’ Hij wisselde bij zijn pesterij een korte blik van verstandhouding met Lenaert en keek daarna indringend naar het overige bezoek om vast te kunnen stellen in welk gezelschap hij zich bevond. ‘Rutger Sterkeboom heer en naast mij Berend Plaat. Zoon van de houtzager Plaat uit Amsterdam.’ Door de toon waarop Sterkeboom zich aan hem voorstelde klonk het alsof ze zich allen hadden laten betrappen in het huis van een ander en Plaat trachtte die toon nog snel te corrigeren. ‘We reizen met Lenaert in opdracht van uw broer.’ De grote man die wanneer hij naast Hendrik stond net niet boven zijn halfbroer uitstak begon minzaam te lachen. ‘Maak je geen zorgen Berend Plaat. Ik wilde slechts vaststellen of ik me in het goede gezelschap bevond. Lenaert heeft me verteld van jullie komst en de reden van zijn bezoek en eigenlijk ben ik hier ook slechts te gast of niet Charles?’ De rentmeester die door het aanschuiven van Lancelot werd overvallen wist niet meer waar hij moest kijken en Lenaert voorkwam dat hun blikken elkaar kruisten. Hij had de komst van de halfbroer van de Grote Geus niet aan hem durven aankondigen. ‘Laat dit heerlijke vlees niet koud worden. Na een stevig maal praat het makkelijker en kunnen we vaststellen of de Van Brederodes voor de papen zullen wijken.’

Hij deed of hij thuis was en greep het bovenste stuk vlees van de stapel om met zijn andere hand een glas naar voren te schuiven. Lenaert schonk het voorzichtig vol. Lancelot van Brederode was gearriveerd. De uitbundige halfbroer van Hendrik die dezelfde arrogantie van zijn vader had meegekregen zonder dat hem diens manieren waren bijgebracht. Hij hoorde niet volledig tot de familie en was zeker geen meester over de burcht, maar Hendrik had hem nooit verstoten en daarom wilde Lenaert eigenlijk niets ondernemen zonder zijn instemming. Nu hij in Santpoort was verschenen konden de plannen worden uitgevoerd. Het vlees werd zwijgend verorberd en pas toen het laatste bot was afgekloven nam de rentmeester opnieuw het woord om het direct daarna aan Lenaert te geven. ‘Ik ben mijn belofte aan Hendrik nagekomen door jullie te ontvangen maar Lenaert is de enige hier aanwezig die de opdracht van de Grote Geus volledig kent. Daarom stel ik voor dat hij diens plannen nu maar eens uit de doeken doet.’

De ondertoon was begrijpelijk en Lenaert haastte zich om duidelijkheid te gaan scheppen. ‘Mijn beste Charles. Ik heb moeten zweren om niets van Hendrik zijn plannen bekend te maken voordat wij op de burcht waren en ik kon dus niet anders dan Lancelot hier uitnodigen zonder jouw medeweten. Mijn oprechte verontschuldigingen daarvoor.’ Hij wreef zijn handen schoon met de witte doek die naast zijn bord lag. ‘Sta mij toe om jullie mee terug te nemen naar de dag dat Hendrik vertrok uit de haven van Amsterdam. Al op die dag vertelde hij mij zijn vermoeden dat Alva zijn bezittingen laaghartig zou vorderen op het moment dat diens leger in Holland zou arriveren. Daarom kreeg ik de opdracht een deel van zijn geld te verbergen en dit ter beschikking te stellen aan het voortzetten van de opstand nadat hij naar het Dietse land vertrok. De drie kisten die wij vandaag hebben aangevoerd bevatten genoeg om een leger op de been te brengen dat de macht van Alva kan weerstaan. Daarnaast heeft Hendrik hier brieven voor mij achtergelaten die instructies bevatten omtrent het beheer van zijn inkomsten en bezittingen tijdens zijn afwezigheid. De hertog mag hem dan wel veroordeeld hebben maar zijn bezit zal worden beheerd door diegenen die de opstand durven voort te zetten. De enige manier om het aan de graaiende handen van de koning te onthouden.’

Hij wachtte om iedereen de tijd te geven de woorden in te laten zinken, maar niemand had de behoefte hem een vraag te stellen. Ook Lancelot niet. ‘Jullie weten dat Hendrik al enige tijd ziek is en niemand kan voorspellen hoelang hij nog leeft. Ook in het geval hij onverhoopt mocht overlijden heeft hij mij het beheer over zijn nalatenschap toevertrouwd en mocht een van jullie erop staan dan ben ik bereid om hier inzage in te geven.’ Hij keek nu beurtelings naar Van Santpoort en Lancelot om ze een nieuwe kans te bieden maar geen van twee gaven ze aan hem te willen onderbreken. Lancelot knikte zelfs instemmend alsof hij aan de aanwezigen wilde bevestigen allang van deze afspraken op de hoogte te zijn geweest. Het moeilijkste deel was daarmee voorbij en het vertrouwen dat Hendrik voorspeld had leek hem inderdaad te worden toebedeeld. Hij voelde zich groeien in de rol die hem door de Grote Geus was gegund naarmate hij van niemand tegenspraak ondervond. ‘Mooie woorden Lenaert de Graeff, maar je neemt het mij hopelijk niet kwalijk als ik vraag: hoe verder?’ Berend Plaat die achterover in zijn stoel had zitten luisteren brak de ban waardoor hij het vervolg uit de doeken moest gaan doen. ‘Mijn opdracht is even eenvoudig als hij moeilijk zal blijken, Berend. Ik dien de aan mij toevertrouwde rijkdommen te verbergen totdat ze voor de opstand benodigd zijn en jouw hulp en die van Rutger stel ik bij deze hachelijke onderneming op prijs. Aan Lancelot dien ik een deel van het geld te overhandigen, zodat hij schepen kan kopen en bemannen om de strijd in het noorden vanaf zee voort te kunnen zetten. De geuzen moeten het veilige water op en Hendrik stelt voor dat hij zich aansluit bij het protest dat in Groningen vanaf de Eems geleid wordt door Ripperda. De koning noch de hertog zullen hun gezag daar weten te vestigen. Charles moet blijven waar hij is en voor zover dit in zijn macht ligt beheert hij de burcht en de inkomsten van Hendrik die in Holland worden opgebracht. Voor niemand een gemakkelijke opdracht maar dit is hoe Hendrik het wil.’ Hij haalde opgelucht adem nu alles op tafel lag. De knoop die sinds de middag in zijn buik zat leek verdwenen en wat restte waren zijn eigen taken. Taken waar hij morgenochtend in alle vroegte aan wilde beginnen.

Van Santpoort was de eerste die hem bijviel. Hij tikte wederom met zijn ring op tafel om zijn woorden kracht bij te zetten. ‘Ik zal voor zover de hertog het mij niet onmogelijk maakt de zaken van Hendrik blijvend beheren en zijn opstand blijven dienen.’ Daarmee was voor de rentmeester meteen ook alles gezegd en Lancelot maakte niet veel meer woorden vuil aan zijn belofte terwijl hij opstond en zijn hoed en handschoenen van tafel pakte. Hij had blijkbaar gehoord wat hij wilde horen. ‘Je hebt mijn onvoorwaardelijke vertrouwen Lenaert de Graeff. Mijn broer heeft mij bezworen dat jij de Van Brederodes nooit zult verraden en dat is voor mij genoeg. Wat mij betreft draag je de goudguldens over die voor mij bestemd zijn, zodat ik meteen naar Haarlem kan terugkeren. Ik word intussen gezocht en wil zo snel mogelijk naar het noorden vertrekken. Er ligt een schip klaar en de voorbereidingen zijn getroffen. Zoals zojuist nog door Charles voorspeld is zal ik niet voor een schrikbewind van de papen wijken. Vanaf deze dag zullen we ze vanaf het water bestrijden en het zal ze uiteindelijk tot aan de lippen komen te staan. Alva zal er spijt van krijgen dat hij naar het lage land is gekomen. Dat zweer ik jullie allen!’ Hij lachte even uitbundig om zijn eigen spitsvondigheid waarna hij Van Santpoort gebaarde om mee te lopen. In de deuropening stelde hij Lenaert nogmaals gerust. ‘Ik neem niet meer dan wat nodig is Lenaert. Ook op mij kun je vertrouwen.’ Hij twijfelde geen moment aan de oprechtheid van die woorden. Alles was nauwkeurig verlopen zoals Hendrik in de haven had voorspeld en nadat hij Rutger en Berend zijn plannen voor de volgende dag uiteen had gezet ging hij er rustig op slapen.

Nog geen paar uur later werd die welverdiende nachtrust echter wreed verstoord door een koerier van Lancelot die in het holst van de nacht terugkeerde. Hij werd wakker van de opschudding die het over de brug gekomen paard op de binnenplaats veroorzaakte en wist niet hoe snel hij zijn broek over zijn hemd moest vastsjorren om op zijn blote voeten in het aardedonker de wenteltrap van de hoge toren af te dalen. Eenmaal beneden vervloekte hij het duistere kasteel dat hem halverwege de draaiende trap een gekneusde teen opleverde waardoor hij de binnenplaats op strompelde. Rutger en Berend die op de lager gelegen zolder van het midden gebouw hadden liggen slapen waren hem voor en hadden zich aangesloten bij het groepje wachters dat zich gewapend met fakkels rond man en paard verzamelde. De eerste woorden die hij wist op te vangen lieten de angst weer terugkeren die hij maar net van zich had afgeschud. ‘Ik zeg jullie dat de Spanjolen vlakbij zijn. Het had niet veel gescheeld of we waren verdomme dwars door hun kamp gereden.’ De ruiter keek de verzamelde groep rond die nog steeds aangroeide. ‘Ze liggen op minder dan twee uur van hier en het zijn er meer dan honderd. Huurlingen van de hertog. Blauwe mantels met een wit kruis. We mogen ons gelukkig prijzen dat ze te voet zijn anders hadden ze de burcht nog bij daglicht bereikt. Lancelot heeft onverwijld opdracht gegeven om jullie te waarschuwen.’

Van Santpoort maande de man tot rust. ‘Waarom dacht hij dat ze naar hier onderweg zijn?’ De koerier was even door die vraag uit het veld geslagen maar dat duurde niet lang. ‘Ze lagen langs het pad dat vanuit Amsterdam komt heer. Om naar Haarlem te gaan hadden ze af moeten buigen dus ze moeten naar hier onderweg zijn. We misten ze op een haar na, doordat een van de wachten die ze uit hadden staan ons tegen probeerde te houden. We zijn er vandoor gegaan en ik ben zo goed en zo kwaad als het ging door de duinen naar hier teruggekeerd. We mogen nog van geluk spreken dat er een maan staat anders had ik het niet geweten.’ Lenaert merkte dat Van Santpoort overtuigd begon te raken en meer had hij zelf niet nodig. Voordat de koerier zijn verhaal van verdere argumenten kon voorzien stapte hij op de koude keien naar voren. ‘Die komen voor ons Charles. De stadswacht heeft ons bij de poort gezien en besloten om hun eer twee keer te verkopen. Iedereen weet dat ik een vriend ben van Hendrik dus het ligt voor de hand dat we naar Santpoort zijn gegaan. Zeker kunnen ze dat echter niet weten dus het lijkt me het beste als we zo snel mogelijk van hier vertrekken. Dan kan jij je van de domme houden als ze aan de slotgracht verschijnen.’ Zijn woorden vielen in goede aarde want de rentmeester gaf zijn mannen meteen opdracht om de huifkarren gereed te gaan maken waarna hij Lenaert verzocht om hem te volgen. Die hinkte met zijn pijnlijke teen achter hem aan. Rutger en Berend waren in vol ornaat op de binnenplaats verschenen en hij kon de voorbereidingen gerust aan hen overlaten. De mannen wisten wat hen te doen stond. Hij hoefde niets meer te doen dan de heen en weer zwaaiende lamp van de rentmeester te volgen, die terug naar de achterste toren en veel te snel voor hem uitliep.

‘Trek een paar laarzen aan man.’ Van Santpoort nam de trap naar boven met grote stappen om geen tijd te verliezen en hij kon hem maar net volgen. ‘Voor zonsopgang wil ik je hier weg hebben anders gaan we er allebei aan.’ Lenaert had geen aansporing nodig, maar hij liet het zich zeggen totdat hij zijn pijnlijke teen voorzichtig in zijn laars had weten te werken. ‘Ik wil niks liever Charles.’ Hij trok zijn jas aan om zijn handen vrij te kunnen houden en greep daarna de lamp die Van Santpoort had meegebracht van tafel. Onder de tafel stond een flinke tas die na het bezoek van Lancelot door een bediende op zijn torenkamer bezorgd was en hij klemde het leer stevig onder zijn arm. ‘Een laatste zaak voordat we vertrekken.’ Hij ging de rentmeester voor om de draaiende treden van de trap weer af te dalen. Ditmaal tot in de kelder onder de toren. Samen openden ze er voorzichtig een luik dat in het midden van de vloer door een kleed aan het zicht onttrokken werd om daarna een klein houten trapje af te dalen dat naar een gewelf onder de grond leidde. Tegen de klamme wanden stonden vier open kasten waarin Van Brederode zijn persoonlijk schatten bewaarde. Ze stonden tot het laatste vak vol met wijn. Hij verwijderde de flessen uit een hoog vak dat tegen het gewelf stond en schoof de leren tas zo diep mogelijk tegen de wand om er daarna weer wat flessen voor te plaatsen. ‘Als ze de kelder vinden dan blijft die tas hier echt niet verborgen Lenaert’. Hij kon voelen dat de rentmeester brandde van nieuwsgierigheid naar de inhoud die hij zelf ook pas de vorige avond had mogen vaststellen. ‘Het is niet meer dan papier Charles. Familiestukken die de historie van de Van Brederodes beschrijven. Eigenlijk hebben ze slechts waarde voor Hendrik zelf en ik wil ze niet meenemen op een tocht waarvan ik nog niet weet waar die gaat eindigen. Hier zijn ze voorlopig veilig maar jouw leven zijn ze zeker niet waard. Als ze de wijn willen dan mogen ze dit papier erbij nemen. Ze kunnen het toch niet lezen’. Hij plaatste de overgebleven flessen op de tafel in het midden van de kelder en maakte aanstalten om weer naar boven te gaan. ‘Geen slok voor later?’ De rentmeester keek hem lachend aan alsof hij hem met de fles wilde bedanken voor zijn openheid. ‘Nee dank je. Ik heb al genoeg hooi op mijn vork. De verdere schatten van Hendrik blijven wat mij betreft waar ze zijn en onder jouw hoede’. Hij klom voorzichtig de houten trap op. ‘Het zal er staan wanneer hij terugkeert.’ Van Santpoort deed nooit een loze belofte en ook dit keer klonk het alsof hij vast van plan was om zijn woorden waar te gaan maken. Samen sloten ze het luik en daarna rolden ze het tapijt weer terug alsof er niets in de kelder gebeurd was.

Op de binnenplaats was de drukte intussen voorbij. De ruiter was verdwenen en de wagens stonden netjes achter elkaar opgesteld in afwachting van vertrek. De maan scheen nog steeds en een blik naar Rutger was genoeg om de lampen te laten doven waarna het gezelschap zich in beweging zette. De wagens rolden een voor een de binnenplaats af over de brug en onder de wachtpoort door. Het lage terrein voor de slotgracht was snel overgestoken en daarna ging het terug het pad op dat landinwaarts leidde zodat ze al snel uit het zicht van de burcht verdwenen. Net voor het dorpje kruiste de zandweg een pad dat naar de duinen leidde en hier liet Sterkeboom de wagens gelijk alweer stilhouden. In de verre omgeving was het doodstil en Lenaert liep behoedzaam naar voren om zo zacht mogelijk met het rond de wagens opgestelde escorte te kunnen spreken. ‘Hier scheiden onze wegen mannen. De opdracht is duidelijk. Jullie vervolgen de weg met twee wagens om langs Haarlem en Leiden naar Delft te reizen. Rutger en Berend zullen mij met twee soldaten vergezellen op de derde. Wij trekken door de duinen langs Wassenaar en zullen op die manier proberen om het Agatha klooster in Delft te bereiken zonder opzien te baren. De oude priester Musius is een trouwe vriend van Hendrik. Hij weet van onze komst en heeft beloofd ons te helpen. Over een paar dagen zien we elkaar weer in Delft. Daarna gaat het per schip naar Rotterdam.’