Deze uitgave is een spin-off van het Erfgoedfestival Over Grenzen (2018) en kwam tot stand mede dankzij: Erfgoed Gelderland, Provincie Gelderland, Provincie Limburg, VSBfonds, Mondriaan Fonds, BankGiroLoterij Fonds, Prins Bernhard Cultuurfonds, Kadaster, Falkplan BV en route.nl BV.

Onder redactie van Iris Dracht en Dolly Verhoeven

Met medewerking van Hadewijch Zwart, Eefje Broere en Marc Beek

Afbeeldingen omslag

Slot Loevestein. Foto: Henk v. D. CC BY 3.0

Fietsers op de heide. Foto: Shutterstock

Burcht Anholt. Foto: Tuxyso CC-BY-SA 3

De IJssel. Foto: IJssel ID CC BY 2.0

Grenspaal. Foto: Helena CC BY 2.0

Haven Harderwijk. Foto: Silver Spoon, CC-BY-SA 3.0

Waalbrug. Foto Pixabay.

Vormgeving

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

www.walburgpers.nl

© 2019 Iris Dracht en Dolly Verhoeven, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493735
e-ISBN 9789462495593

NUR 510

Inhoud

Inleiding

1. De grens met Flevoland

GELDERLAND 1: De polder en de Zuiderzee: Arkemheen - Harderwijk

GELDERLAND 2: Voormalige Hanzesteden: Harderwijk - Elburg

GELDERLAND 3: De kop van Gelderland: Elburg - Hattem

2. De grens met Overijssel: de IJsselvallei

GELDERLAND 4: Ontginningen en IJsselhoeven: Hattem - Veessen

GELDERLAND 5: Overijsselse enclaves: Veessen - Deventer

3. De grens met Overijssel: de noordelijke Achterhoek

GELDERLAND 6: Grensconflicten en broedertwisten: Deventer - De Wippert

GELDERLAND 7: Beken en kanalen: De Wippert - Gelselaar

GELDERLAND 8: De Berkelvallei: Gelselaar - Eibergen

4. De grens met Duitsland: de Achterhoek

GELDERLAND 9: Een religieuze grens: Eibergen - Meddo

GELDERLAND 10: Conflicten in het coulisselandschap: Meddo - Kotten

GELDERLAND 11: Contacten over en weer: Kotten - Aalten

GELDERLAND 12: Sporen van de Tweede Wereldoorlog: Aalten - Dinxperlo

GELDERLAND 13: Een bocht langs een oude heerlijkheid: Dinxperlo - Anholt

GELDERLAND 14: De Oude IJsselstreek: Anholt - ’s-Heerenberg

5. De grens met Duitsland: de Rijndelta

GELDERLAND 15: De oevers van de Rijn: ’s-Heerenberg - Millingen a/d Rijn

GELDERLAND 16: Van Gelderse Poort naar Reichswald: Millingen a/d Rijn - Grafwegen

6. De grens met Limburg

GELDERLAND 17: Door plas en heide: Grafwegen - Heumen

7. De grens met Brabant

GELDERLAND 18: De Maas als frontlinie: Heumen - Appeltern

GELDERLAND 19: Waterbeheer in Maas en Waal: Appeltern - Heerewaarden

GELDERLAND 20: De zoom van de Bommelerwaard: Heerewaarden - Ammerzoden

GELDERLAND 21: Maaskastelen en grensconflicten: Ammerzoden - Poederoijen

8. De grens met Holland

GELDERLAND 22: Uithoek van Gelre: Poederoijen - Heukelum

GELDERLAND 23: Over de Diefdijk: Heukelum - Culemborg

9. De grens met Utrecht

GELDERLAND 24: Langs Nederrijn en Lek: Culemborg - Eck en Wiel

GELDERLAND 25: Een oude Romeinse grens: Eck en Wiel - Grebbeberg

GELDERLAND 26: Langs de Grebbelinie: Grebbeberg - De Klomp

GELDERLAND 27: De Gelderse Vallei: De Klomp - Achterveld

GELDERLAND 28: Bevochten polderland: Achterveld - Arkemheen

10. Het Overkwartier, voormalig Gelders gebied in Limburg en Duitsland

OVERKWARTIER 1: Langs de Maas: Mook - Afferden

OVERKWARTIER 2: Geloven in een grensgebied: Afferden - Venray

OVERKWARTIER 3: Graven in het veen: Venray - Helenaveen

OVERKWARTIER 4: Werken op veen- en zandgronden: Helenaveen - Melderslo

OVERKWARTIER 5: Door een oude Maasarm: Melderslo - Lomm

OVERKWARTIER 6: Sporen uit verre landen: Lomm - Kessel

OVERKWARTIER 7: Naar het hart van het Overkwartier: Kessel - Roermond

OVERKWARTIER 8: Op weg naar de Roerdriehoek: Roermond - Maria-Hoop

OVERKWARTIER 9: De zuidpunt van Gelre: Maria-Hoop - Wassenberg

OVERKWARTIER 10: Terug naar de oorsprong: Wassenberg - Wegberg

OVERKWARTIER 11: De Swalm, grens en naamgever: Wegberg - Brempt

OVERKWARTIER 12: Landschap van meren: Brempt - Nettetal

OVERKWARTIER 13: Een vestingstad en een bloemenstad: Nettetal - Straelen

OVERKWARTIER 14: Steden met een bijzonder verhaal: Straelen - Kevelaer

OVERKWARTIER 15: Langs de Niers: Kevelaer - Asperden

OVERKWARTIER 16: Rustplaats van de Gelderse graven: Asperden - Mook

Inleiding

Fietsers op de heide. Foto: Shutterstock.

Gelderland is een omvangrijke provincie. Wat betreft grondoppervlak is het zelfs de grootste van Nederland. Van oost naar west strekt Gelderland zich uit over honderdvijftig kilometer, van de grens met Duitsland tot in het hart van Nederland. Van noord naar zuid meet de provincie zo’n honderd kilometer, van de Randmeren tot aan de Maas. Ooit was de noord-zuid afstand bijna het dubbele, want gedeelten van het huidige Limburg en van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen hoorden in het verleden bij Gelre.

Dit routeboek volgt de grenzen van de huidige provincie Gelderland, langs de randen van de Veluwe, de Achterhoek en het Rivierenland. Een zuidelijke lus voert door het voormalig Gelders gebied in Limburg en Duitsland. De route leidt langs rivieren en dijkjes, door valleien en langs beekjes, maar ook over heide, door bossen en weilanden. Onderweg zijn er tal van sporen te vinden van de lange Gelderse grensgeschiedenis.

GELDERLAND GRENSLAND

In de geschiedenis van Gelderland spelen grenzen een belangrijke rol. Tweeduizend jaar geleden liep de grens van het Romeinse rijk, de Limes, al dwars door dit gebied. In de middeleeuwen had het hertogdom Gelre een scharnierpositie tussen oost en west. Het hertogdom zelf was toen verdeeld in vier kwartieren, elk met een eigen hoofdstad: het kwartier van Arnhem, van Nijmegen, van Zutphen en van Roermond. Die eerste drie kwartieren zijn ook nu nog te herkennen als Veluwe, Rivierenland en Achterhoek. Het kwartier van Roermond of Overkwartier ging voor Gelderland verloren tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Overzichtskaart van de fietsroute.

In 1543 werd Gelre na vele decennia van strijd veroverd door keizer Karel V en opgenomen in zijn Zeventien Provinciën. Niet lang daarna voegde Gelre zich bij de opstand tegen Karels zoon en opvolger, koning Filips II, en werd het onderdeel van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Vanaf die tijd was Gelderland van belang als grensregio en bufferzone voor het westelijke deel van de Republiek. Verschillende malen vonden vanuit het oosten vijandelijke invallen plaats via Gelders grondgebied. Andere keren stak de vijand vanuit het zuiden de grote rivieren over.

Na de Napoleontische tijd werd Gelderland één van de provincies in het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden. Ook toen bleef de rol van grens- en bufferzone bestaan. Tot ver in de negentiende eeuw waren veel Gelderse steden ingericht als vestingstad. In de twintigste eeuw werd Gelderland tijdens de Tweede Wereldoorlog het toneel van ingrijpende militaire gebeurtenissen. In mei 1940 vielen Duitse troepen vanuit het oosten ons land binnen, in september 1944 liep de geallieerde opmars vast bij de grote rivieren in Gelderland, en in het voorjaar van 1945 trokken Canadese bevrijdingslegers via de Achterhoek naar het westen. Nog in de jaren vijftig en zestig, tijdens de Koude Oorlog, werd dwars door Gelderland een verdedigingslinie aangelegd als bescherming tegen een eventuele Russische aanval.

Vandaag de dag is Gelderland nog steeds de provincie met de meeste grenzen. Behalve de landsgrens met Duitsland kent Gelderland zes provinciegrenzen. U komt ze allemaal tegen op deze negenhonderd kilometer lange fietsroute.

OVER DE ROUTE

De route langs de grens van Gelderland en door het vroegere Overkwartier voert door tien historische grensregio’s. Hij is onderverdeeld in 44 trajecten van twintig tot dertig kilometer, die ook afzonderlijk te fietsen zijn.

De route maakt in Nederland gebruik van het systeem van fietsknooppunten. Per traject worden in dit boek steeds de aanbevolen knooppunten vermeld, met daarbij suggesties voor een alternatieve terugweg. De volledige route is ook te vinden op de website route.nl. U vindt het juiste traject gemakkelijk via het route.nl-nummer dat bij elke paragraaf vermeld staat. Met de app van route.nl kunt u trajecten downloaden voor gebruik offline of via GPS. In Duitsland is het fietsknooppuntensysteem helaas onvolledig, daar kan het beste gebruik gemaakt worden van richtingborden of GPS.

VERANTWOORDING

Een eerdere versie van deze route werd onder de noemer Fietsen over Grenzen ontwikkeld voor het Erfgoedfestival Over Grenzen van Gelderland (2018). Deze eerste versie werd samengesteld door Iris Dracht en Hadewijch Zwart met redactionele ondersteuning door Eefje Broere. Voor dit boek zijn de teksten herzien en is de route gedeeltelijk gewijzigd. Daarbij is onder meer gebruik gemaakt van blogs door Marc Beek. Hij fietste in de zomer van 2018 de gehele route en schreef over zijn ervaringen een serie blogs. Deze zijn terug te lezen op de website mijngelderland.nl/specials onder ‘grensstreken’. Per grensstreek zijn de bijbehorende blogs als downloads toegevoegd.

Graag bedanken we de mensen die ons hebben geholpen door een deel van de route te controleren. Het rondje Gelderland werd gecheckt door de Apeldoornse fietsvrienden Volkert Bultsma, Ruud van Espen, Kees van Ginneken, Willem Hagens, Herman Klein, Pieter Jansen en Abe Versloot. In het Overkwartier gebeurde dat door Jan van Bremen, Sjaak Bongers, Frank Bouts, Gerhard Croepelin, Peter Driessen, Jelle van de Graaf, Luc Heijnen, Maud Heldens, Maurice Honderdors, Inge Pustjes en Susan Scherpenisse.

Voor het controleren van regionale historische informatie zijn we veel dank verschuldigd aan: Rudolf Bosch, Gerrit van Kouwenhoven, Anita Kamperman, Henk Nijman, Peter Bresser, Emile Smit, Theo van Brunschot, Sil van Doornmalen, Peter van Beek, Hans Berende, Frans Hermans en Gerd Halmanns.

We wensen u veel fietsplezier!

HOOFDSTUK 1

De grens met Flevoland

De voormalige Zuiderzee is nu een geliefd watersportgebied. Foto: Marcus Meissner, CC BY 2.0.

Het noordwesten van Gelderland grensde eeuwenlang aan de Zuiderzee. Het drassige land werd gebruikt als hooiland en weiland, met boerderijen op de hoger gelegen delen. Zolang er nog geen dijken waren, overstroomde het gebied regelmatig. In 1356 kregen de inwoners van Nijkerk en Putten toestemming van de hertog van Gelre om de bedreigde gebieden te bedijken en stukken land droog te leggen. Zo ontstond vlakbij Nijkerk een van de eerste polders van Nederland: Arkemheen. De polder is nu een vogelreservaat.

HANDELSSTEDEN

In de middeleeuwen waren de Zuiderzeesteden Elburg en Harderwijk onderdeel van de Hanze: een internationaal samenwerkingsverband van handelaren en steden. Deelname aan de Hanze zorgde voor gunstige handelsvoorwaarden en bracht nieuwe afzetmarkten binnen bereik. Daardoor konden Elburg en Harderwijk zich ontwikkelen tot welvarende handelssteden. Vooral de vishandel floreerde. In de loop van de zestiende eeuw moesten zij het echter afleggen tegen de groeiende concurrentie vanuit Holland en Zeeland. Elburg en Harderwijk verplaatsten daarop hun focus van handel naar visserij.

VAN ZUIDERZEE NAAR IJSSELMEER

Rond 1900 ontstonden plannen voor de inpoldering van de Zuiderzee, enerzijds als bescherming tegen overstromingen en anderzijds om meer landbouwgrond en extra leefruimte te creëren. De inwoners van Harderwijk en Elburg waren er niet blij mee, zij leefden immers van de zeevaart en de visvangst. Onder leiding van de Harderwijkse schipper Eibert den Herder protesteerden ze tegen de regeringsplannen. Maar het verzet was tevergeefs: in 1932 werd de Afsluitdijk gesloten, in 1957 was de Oostelijke IJsselmeerpolder voltooid en in 1986 was de nieuwe provincie Flevoland gereed. De zoute Zuiderzee was veranderd in een zoet IJsselmeer.

Natuurgebied de Oostvaardersplassen maakt deel uit van de provincie Flevoland. Foto: Thomas Gerhard, CC BY ND 2.0.

De polder en de Zuiderzee: Arkemheen - Harderwijk

Het Stoomgemaal Arkemheen is een opvallende verschijning in de polder Arkemheen bij Nijkerk. De stoommachine werd gebouwd in 1882. Doordat het gemaal water uit de polder naar de vroegere Zuiderzee pompte, hielden de inwoners van Nijkerk en omstreken droge voeten. Op maaldagen is het stoomgemaal nog werkend te bewonderen. Foto: Gouwenaar, CC0.

ROUTE.NL 747856

De route begint op de grens van Utrecht en Gelderland en voert langs het Nijkerkernauw en het Nuldernauw naar Harderwijk. Aan de overkant van het water ligt de Flevopolder. De Veluwerandmeren tussen Flevoland en Gelderland zijn hier op hun smalst.

ZEEDIJK

De eerste dijk langs de Zuiderzee was een aarden wal. Hij moest onderhouden worden door de gezamenlijke eigenaren van de grond achter de dijk. In de zeventiende eeuw werd deze wal vervangen door een palen dijk. Het benodigde hout kwam grotendeels uit Scandinavië, maar ook van boerenerven in Nijkerk en Putten. Rond 1750 bleek dat alle houten palen waren aangevreten door paalworm.

De lokale belanghebbenden slaagden er niet in samen deze gevaarlijke situatie op te lossen. Na tientallen jaren van geruzie grepen de Staten van Gelre in. Zij besloten dat er een stenen dijk moest komen.

SLUIZEN EN VAARTEN

De gemalen en sluizen langs deze route vormen een overblijfsel van de eeuwenlange strijd tegen het water. Vlakbij de grens met Utrecht ligt het stoomgemaal Arkemheen: een belangrijke - en soms nog steeds draaiende - motor achter het karakteristieke polderlandschap. Een stukje verderop vormt de Arkersluis de verbinding met de Arkervaart, die naar de haven van Nijkerk voert. Al in 1703 werd hier voor het eerst een stenen sluis gebouwd. Aan de oostkant van Nijkerk ligt iets ten zuiden van de route het Putter Stoomgemaal. Ook dit gemaal is een aantal keren per jaar in werking te zien.

ZWEM- EN SURFSTRAND

De aanleg van de Veluwerandmeren tussen het oude en het nieuwe land bood in de tweede helft van de twintigste eeuw nieuwe mogelijkheden voor waterrecreatie. Voorbij Nijkerk fietst u langs strand Nulde en strand Horst, geliefd bij zwemmers en surfers.

Harderwijk was al in de middeleeuwen belangrijk als Gelderse zeehaven. Tegenwoordig heeft de stad nog steeds meerdere havens, waaronder deze Vissershaven. Foto: Silver Spoon, CC BY SA 3.0.

Arkemheen - Harderwijk

Knooppunten voor de heenweg, 25 kilometer

50, 51, 52, 67, 38, 32, 7, 9, 82

Tips voor de terugweg

82, 16, 73, 33, 35, 12, 18, 36, 37, 4, 3, 2, 1, 59, 44, 15, 9, 76, 51, 50

De Killenbeek is een van de vele beken die vanaf de Randmeerweg naar het Veluwemeer meanderen. Foto: Eric Harleman, Bekenstichting.

Voormalige Hanzesteden: Harderwijk - Elburg

ROUTE.NL 747857

Dit traject loopt van Hanzestad naar Hanzestad. U start aan de Strandboulevard van Harderwijk, aan de noordzijde van de stad. Van daaruit fietst u in oostelijke richting, parallel aan de voormalige Zuiderzeekust, naar het centrum van Elburg.

VAN VIS NAAR TOERISME

Voor de visserssteden Harderwijk en Elburg luidde de aanleg van de Afsluitdijk aanvankelijk een periode van achteruitgang in. De zoutwatervis verdween, en daarmee leek ook de visserij ten dode opgeschreven. Maar al binnen enkele jaren ontstond een nieuw biologisch evenwicht. De visserij schakelde over op zoetwatervis en beleefde een nieuwe bloeiperiode. Die duurde tot het eind van de jaren vijftig, toen de Flevopolder gereed was. Veel vissers stopten op dat moment met hun bedrijf. Vanaf die tijd werden toerisme en (water)recreatie steeds belangrijker als inkomstenbron aan de noordgrens van Gelderland.

STAD IN ONTWIKKELING

De ontwikkeling van vissersstad naar toeristenstad is goed merkbaar aan de noordzijde van Harderwijk. Recent is hier een lange wandelpromenade aangelegd, waar bewoners en toeristen kunnen genieten van het uitzicht en van de bedrijvigheid in de binnenhaven en de passantenhaven. Via de Vispoort wandelen bezoekers zo de historische binnenstad van Harderwijk in, waar nog de sfeer hangt van de oude Hanzestad.