Koggemodel in Museum De Waag, Deventer. | Foto H.M.D. Dekker.

Jan J.B. Kuipers

Kooplui, koningen, steden en staten

COLOFON

Afbeelding omslag
De geldwisselaar en zijn vrouw. | Schilderij van Quinten
Matsijs, 1514. Museum Louvre, Parijs

Omslagontwerp en ontwerp binnenwerk
Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Opmaak binnenwerk
Zijwit, Rotterdam

www.walburgpers.nl

© 2019 Jan J.B. Kuipers, p/a Uitgeversmaatschappij
Walburg Pers, Zutphen
© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494466
e-ISBN 9789462495609
NUR 680

Inhoudsopgave

1‘Coiplude mitter coggen’ | Inleiding en overzicht

2‘Te talrijk om allen te vermelden’ | Vroege Hanzenetwerken

Duitse Orde, Zwaardbroeders, Koerland en Lijfland

3‘Vrende te not, vrende ter dot’ | Bloei van de Duitse Hanze

Baksteen en koopmanstrots: Hanzecultuur

4‘Een machtige overvloed van toestromende goederen’ | De Duitse Hanze en de Nederlanden

5‘Van den stad wegen, om deselve in de Hanse te brengen’ | De IJssel- en Zuiderzeesteden

Het Nijmeegs antependium

6‘Degenen die Ommelandvaarders worden genoemd’ | Koggen op de Ommelandvaart

7‘Hine dede niemene genade’ | Kapers en piraten

8‘Onse scade van uluden ons gedaen’ | Strijden om de Sont

9‘Zou een eerlijke Duitser niet eerder sterven?’ | Herfstkleuren van de Hanze

10‘Sulcke drogerie, argelist ind boesesunde’ | Het einde

Hanzeherinneringen in Bryggen

11‘De vermetele koopmansgeest der vrije Hanzesteden’ | De Hanze na de Hanze

Lijst van de Hanzesteden

Beknopte literatuuropgave

De drukke haven van een Hanzestad. | Historieprent in: Juan Scherr, Germania: dos mil años de historia alemana (1882).

1

‘Coiplude mitter coggen’

Inleiding en overzicht

Kampen was pas sinds 1441 officieel aangesloten bij de Hanze en is ook wel ‘het Rotterdam van de middeleeuwen’ genoemd. Niet zonder reden, hoewel de agrarische sector de tweede pilaar was onder de welvaart van deze IJsselstad. Niettemin werd Kampen de belangrijkste Nederlandse Hanzestad (HOOFDSTUK 3-5).

De Hanze was het roemruchte laatmiddeleeuwse verbond dat de handel op de Oost- en Noordzee beheerste, en waarvan de betekenis begon te verbleken tegen het einde van de vijftiende eeuw. Maar wat was de Hanze precies? De contouren van deze middeleeuwse commerciële belangengemeenschap zijn niet al te scherp afgetekend. Zo waren er meer dan één Hanze. De naam is waarschijnlijk afgeleid van het Oudhoogduitse hansa (in de betekenis van groep, schare, gevolg). De gotische Wulfila-bijbel gebruikte deze aanduiding ook voor de bende die Jezus gevangennam in de Hof van Gethsemane. Een andere etymologische verklaring verwijst naar het Latijn, waarin hansa het recht zou betekenen om als handelaar op vreemd grondgebied handelsactiviteiten uit te oefenen.

Vereniging van kooplui

Langzaam werd het woord hansa of hanse synoniem voor een gezelschap of vereniging van kooplui. De term is als zodanig bekend uit het midden van de twaalfde eeuw. Zij duidde een verbond aan van individuele kooplui uit verschillende steden, ter wederzijdse bescherming tijdens de risicovolle handelsreizen, of om door middel van gezamenlijke inkoop en verkoop hun kosten te drukken. ‘Karavanen’ of konvooien van kooplui waren ver voor het jaar 1000 al een bekend fenomeen. Dergelijke verbonden werden ook wel aangeduid als ‘gilde’, de latere aanduiding van elke lokaal georganiseerde beroepsgroep, van zakkendragers tot schoolmeesters.

’s Winters haalde de Hanzestad Kampen haar bebakeningstonnen weg uit de zeegaten Vlie en Marsdiep, die toegang gaven tot de Noordzee. In het voorjaar werden ze weer teruggeplaatst: het vaarseizoen kon weer beginnen. Aldus een bepaling in de Kamper ‘ordinarii’, twee stedelijke bronnen uit de periode 1450-1550. De aanbesteding voor het weghalen vond plaats in oktober, tenzij het weer bijzonder slecht was of veel schepen nog niet veilig binnen waren. Deze bepaling, zo belangrijk voor de vele plaatselijke ‘coiplude mitter coggen’ (koggen waren het belangrijkste scheepstype, zie hoofdstuk 6), biedt een inkijkje in de maritieme routines van een laatmiddeleeuwse Hanzestad.

Een voorbeeld uit circa 1100 van een handelaar die zich ter bescherming aansloot bij lotgenoten, biedt het wonderlijke bestaan van de Engelsman Goderik van Finchale, wiens levensbeschrijving bewaard bleef omdat hij in de middeleeuwen uitgroeide tot de populaire heilige Saint Godric (hoewel nooit officieel gecanoniseerd). Goderik sloot zich als reizend marskramer aan bij beroepsgenoten. Nadien verwierf hij een aandeel in twee schepen, waarmee hij graan ging verhandelen rondom de Noordzee. Later werd hij kluizenaar en raakte vermaard als componist van hymnen en als dierenvriend. Bij het vuur van deze volksheilige mochten zich volgens de legende zelfs slangen komen verwarmen.

De Havenpoort van Kampen. | Collectie tekening Springer, 1972. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort.

Pas in 1356 emaneerde de Duitse Hanze of Stedenhanze met een eerste Algemene Hanzevergadering als een gereguleerd verbond van steden, waarbij zich ook Nederlandse steden aansloten. Dit jaartal geeft feitelijk een ontwikkelingsfase aan, omdat de term ‘Duitse Hanze’ al opdook in de late dertiende eeuw. Uiteindelijk omvatte deze organisatie steden en vestigingen in het huidige Duitsland, Nederland, België, Engeland, Noorwegen, Zweden, Polen, de Baltische staten, Finland en Rusland. Het ontstaan wordt wel teruggevoerd op het wegvallen van de steun die de Duitse keizers tot halverwege de dertiende eeuw verleenden aan de kooplui. En deze waren gaandeweg van reizende ondernemers tot ‘gesettelde’ burgers geëvolueerd, met aanzienlijke invloed op hun stedelijk bestuur. Het in de Noord- en Nederduitse steden geldende Einungsrecht hield bovendien in, dat het stadsbestuur in belangrijke kwesties geen besluiten kon nemen zonder de burgers geraadpleegd te hebben: burgerij en stadsbestuur waren geen afzonderlijke entiteiten. De evolutie van kooplieden naar Stedenhanze is hierdoor zo niet evident, dan toch plausibel te noemen.

Een dergelijke alliantie vormde uiteraard een geduchte macht. Zij verwierf privileges en vorstelijke vrijbrieven, stichtte eigen kolonies in de vorm van soms versterkte nederzettingen, had eigen rechtbanken, bestreed kapers en zond deze zelf uit, en voerde zelfs oorlog (HOOFDSTUK 3, 7, 8). Behalve de grote en stemhebbende Hanzesteden, in de Nederlanden ‘Gemeene steden’ of ‘Principaalsteden’ genoemd, waren er ook kleine ‘bijsteden’ in de ommelanden daarvan bij de Hanze betrokken.

Beginperiode

De oudste Hanzeverbonden van Duitse handelslui in den vreemde ontstonden in de twaalfde eeuw rondom de Noordzee en de Oostzee. In de Nederlanden waren de Duitse kooplieden in de late middeleeuwen bekend als ‘oosterlingen’. Het Zweedse eiland Gotland was aanvankelijk het centrale oord voor interactie van Deense, Westfaalse, Lübeckse, Nederrijnse maar ook Groningse handelaren. Ze stichtten er in Visby tegen het eind van de twaalfde eeuw de Gotlandse Vereniging. Er ontstonden ook handelstrajecten op het eveneens Zweedse Schonen (Skåne), Brugge in Vlaanderen, Bergen in Noorwegen, Engeland en, ver in het oosten, het al vóór het jaar 1000 florerende Novgorod. Hier was in 1190 een Duitse vestiging; de plaats ontwikkelde zich tot de hoofdstad van een staat die zich in de vijftiende eeuw zou uitstrekken van de Oostzee tot het Oeralgebergte.

Gezicht op Lübeck. | Prent uit 1572.

Bloeiperiode en ‘klimaatopticum’

De tijd waarin de eerste Hanzen zich ontplooiden was een periode van bloei op allerlei terrein. Deze ‘renaissance van de twaalfde eeuw’ viel tegen het eind van het middeleeuwse klimaatopticum, een warmere periode tussen ongeveer 900 en 1250. De twaalfde eeuw was in Europa een periode van ‘hernieuwde levenskracht’, aldus de Amerikaanse kunsthistoricus Charles H. Haskins in 1927. Dit tijdperk van de ontwikkeling van steden – zonder welke geen koopliedenassociaties denkbaar was –, de gigantische ondernemingen van de kruistochten en het ontstaan van de ‘vroegste bureaucratische staten’ beleefde ‘het hoogtepunt van de romaanse kunst en het begin van de gotiek, het verschijnen van literatuur in de volkstaal, de herleving van de Latijnse klassieken, de Latijnse poëzie en de Romeinse wet, de herontdekking van de Griekse wetenschap met zijn Arabische toevoegingen, de Griekse filosofie, en de eerste universiteiten van Europa’. Ook zag de twaalfde eeuw een opleving van het ‘hoger onderwijs, de scholastieke filosofie, Europese wetgeving, architectuur en beeldhouwkunst’.

Nog ouder dan die in Novgorod was de corporatie in Londen, waar Keulse kooplui – dus Duitsers uit het Rijnland – al omstreeks 1130 privileges bezaten. Sommigen van deze voornamelijk in wijn handelende kooplieden waren hier al in de elfde eeuw neergestreken en vestigden zich in de latere twaalfde eeuw in een gemeenschappelijk gildehuis aan de Theems.

Ook de Gentse Hanze dateert uit de twaalfde eeuw; deze richtte zich vooral op de handel met het Rijnland. Sint-Omaars kreeg een Hanze die zich bezighield met de handel op Engeland en Frankrijk. Vóór de fase van de Stedenhanze vormden de verschillende verbonden dus al een netwerk dat de Noord- en Oostzee omspande (HOOFDSTUK 2). En dat zich nog verder uitstrekte: Novgorod lag immers aan de rivier de Volchov, die deel uitmaakte van de verbinding tussen de Oost- en de Zwarte Zee, en die als handels- en verkeersweg al benut werd in de Vikingperiode door de Zweedse Varjagen. ‘Wie vermag iets tegen God en het grote Novgorod?’, zo verzuchtte later een bekend Russisch spreekwoord.

Het eerste bondgenootschap van stedelijke Hanzen, althans van particuliere kooplui in verschillende steden, was de Londense Hanze of Vlaamse Hanze van Londen. Deze dateert uit het begin van de dertiende eeuw en was gericht op de handel op Engeland en Schotland. Zij stond onder leiding van de Vlaamse steden Brugge en Ieper en raakte vroeg in de veertiende eeuw in verval. Dat gold ook voor de Hanze der XVII steden, eveneens gesticht aan het begin van de dertiende eeuw. Hierin hadden kooplui uit steden in Vlaanderen, Henegouwen, Artesië en Brabant zich aaneengesloten. Later kwamen daar nog acht steden bij. De Hanze der XVII steden specialiseerde zich min of meer in hét product van de Zuidelijke Nederlanden: laken (bewerkte wol). Men richtte zijn aandacht vooral op de jaarmarkten van Champagne, vanwaar het laken weer werd geëxporteerd naar Italië (HOOFDSTUK 2).

De Duitse Hanze

Uiteindelijk vormde zich de al genoemde Duitse Hanze of dudesche Hense (HOOFDSTUK 3 e.v.). De eerste Algemene Vergadering in het Duitse Lübeck in 1356 markeerde deze corporatie als een verbond van steden, voortgekomen uit associaties van handelshuizen. Lübeck was het eindpunt van een belangrijke handelsroute door Holstein en ontwikkelde zich tot het knooppunt van alle handelsstromen van de Hanze, van de Zuiderzee in het westen tot Novgorod in het oosten.

Overzicht van grote en kleine Hanzesteden en handelsroutes. | UvA-Kaartenmakers, Castricum.

Lübeck mocht zich weliswaar ontwikkelen tot Königin der Hanse, een echte ‘hoofdstad’ van de Hanze was het niet, al beschouwde deze stad zich wel graag als zodanig. De Hanze was en bleef een los verband op basis van vrijwilligheid, met wisselende associaties en regionaal divergerende belangen. De organisatie omschreef zichzelf in 1469 als slechts een verzameling steden, een confederatio met als uitsluitend doel het goed laten functioneren van de handel en ‘doeltreffende bescherming tegen piraten en struikrovers’. Hier sprak enig gevoel voor understatement, want er waren intussen al verschillende kaperoorlogen tegen onder meer de Denen, Hollanders en Zeeuwen achter de rug en nu brak de oorlog tegen Engeland uit (1469-1474). Hoe dan ook, steden werden niet gedwongen lid te blijven, er was geen centraal bestuur. Bovendien voeren ook steden die zeer belangrijk waren binnen het Hanzeverband toch vaak een individuele koers. Zoals Kampen, dat zelfstandig onderhandelingen voerde met partijen in Noorwegen en ook vrijelijk handelde met Hanzeconcurrenten in Holland en Vlaanderen.

De stadskraan van Brugge. Miniatuur van Simon Bening bij de maand oktober in een Vlaams getijdenboek, ca. 1520. | Bayerische Staatsbibliothek, München.

Alleen de besluiten van de op onregelmatige tijdstippen gehouden Hansetage (Hanzedagen) waren bindend. Bij niet-nakoming volgde soms uitsluiting, de gevreesde Verhansung. Toch kwam het regelmatig voor dat aangesloten steden ook deze besluiten aan hun laars lapten.

Interieur van ‘La Llotja de Palma’, gildehuis der kooplieden in Palma de Mallorca (gebouwd 1426-1447). | Foto H.M.D. Dekker.

Op haar hoogtepunt omvatte de Hanze tussen Londen en Novgorod ongeveer tweehonderd steden. Er waren zo’n zeventig tot tachtig volledig aangesloten steden; met de andere waren associatieverdragen gesloten. Ook een geestelijke orde had zich aangesloten: de in 1196 opgerichte Duitse Orde, door de Vlaamse literator Hubert Lampo ooit een product genoemd ‘van de noodlottige Germaanse ‘Drang nach Osten’’ – overigens een term uit de negentiende eeuw. De Orde bevorderde in de Baltische streken en het Slavische oosten door middel van ‘kruistochten’ en kolonisatie de (rooms-katholieke) kerstening en bracht deze landen zo binnen de Duitse economische horizon (zie ‘Duitse Orde, Zwaardbroeders, Koerland en Lijfland’ na HOOFDSTUK 2). In het feodale Europa was de verbinding met deze geestelijke ridderorde ook vanuit prestigeoogpunt van belang voor de Hanze, die immers voor het overige een verbond was van leden van de ‘onedele’ derde stand, hoe machtig en welvarend ook. Zo lieten de Hanzesteden zich in de veertiende eeuw tijdens onderhandelingen met Engeland verschillende malen vertegenwoordigen door de Grootmeester van de Orde, die als territoriaal vorst op meer achting aan het hof kon rekenen dan kooplieden van burgerlijke en dus onedele afkomst.

Privileges, Kantoren, cultuur

Hoofddoel van het Hanzestreven was de verwerving van handelsprivileges en zo mogelijk monopolieposities. Uitschakeling van concurrenten werd nagestreefd door zowel het opkopen van goederen in het productiegebied, als door vervoer naar en verkoop in het afzetgebied. De producten omvatten een breed spectrum van onder meer graan, hout, huiden, vis, bont, laken, wijn, bier, zout, metaal en kruiden. Merendeels bulkgoederen dus, met vrij lage winstpercentages die het streven naar monopolies nog urgenter maakten. De goederen werden stelselmatig gecontroleerd en waren onderhevig aan regulering: zout werd per vastgesteld gewicht aangeboden, balen laken waren verzegeld, de ingezouten haring werd verscheept in gemerkte tonnen.

Ook wist de Hanze stapelrechten te verwerven: het recht om goederen die langs een stad werden vervoerd, daar eerst op te slaan en te koop aan te bieden. Buiten de kernnetwerken onderhield men ook de al in een vroeg stadium ontstane handelsrelaties met onder andere Franse en Spaanse steden.

Vier Hanzekantoren (Kontore) werden de spinnen in het grote web van de Hanzerelaties, gevestigd in steden buiten het Duitse rijk die zelf geen lid waren. Het belangrijkste stond in Brugge, de overige in Novgorod, Bergen en Londen (de Steelyard). Tyskebrigge in Bergen is het enige vrij gaaf bewaard gebleven Hanzekantoor (zie HOOFDSTUK 3 en ‘Hanzeherinneringen in Bryggen’ na HOOFDSTUK 10). In west en oost bloeiden of ontstonden zelfs vele andere steden dankzij de dynamiek van de Hanze en haar ‘prenatale’ fasen. Zoals de huidige Letse hoofdstad Riga en Reval (nu Tallinn), de hoofdstad van Estland. Maar ook Wismar in Mecklenburg en Dorpat, het huidige Tartu in Estland.

In het door de Hanze bestreken gebied ontstond, met alle lokale en regionale varianten, ook een uiterlijke Hanzecultuur (zie ‘Baksteen en koopmanstrots’ na HOOFDSTUK 3). Het opvallendst kwam deze tot uiting in de architectuur. De ‘baksteengotiek’ was er een exponent van. Deze stijl ontstond in de dertiende eeuw in de Duitse Hanzesteden, hoewel zich ook elders dankzij de herintroductie van de baksteen vormen van een vergelijkbare stijl ontwikkelden, zoals de Scheldegotiek. Baksteen werd als belangrijkste bouwmateriaal niet alleen gebruikt voor kerken, maar ook voor gilde- en raadhuizen en dergelijke.

Nederlanden

In het oosten van het huidige Nederland sloten steden als Zutphen, Deventer, Tiel, Kampen en Zwolle zich aan bij de Duitse Hanze. Ook Groningen en een aantal Friese steden traden toe. Ze vielen allemaal onder het westelijke Drittel, later Westerkwartier van de Hanze, waarvan de administratieve hoofdstad Keulen was. Van een aanvankelijke indeling in drie gebieden of sectoren, de Drittel, was voor het eerst sprake in 1347. Behalve het Gotlands-Lijflandse waren er het Lübecks-Saksische en Westfaals-Pruisische Drittel. In dit laatste was Keulen zoals gezegd de belangrijkste stad; ook de meeste ‘Nederlandse’ Hanzeaten waren hierbij aangesloten. Men begon van ‘kwartieren’ (dus vierde delen) te spreken na een herschikking in 1447.

De bloei van de IJssel- en Zuiderzeesteden nam sterk toe door de Hanzeconnectie, aangezien zij als doorvoerstations fungeerden tussen enerzijds het Oostzeegebied, het Rijnland en Westfalen en anderzijds Holland, Zeeland en Vlaanderen. In Holland en Zeeland hadden alleen Middelburg, Zierikzee, Dordrecht, Brielle en Amsterdam directe connecties met de Duitse Hanze, waarvan zij overigens geen lid waren, ofschoon dit door sommige historici voor enkele van deze steden betwijfeld wordt, aangezien die volop gebruik konden maken van de Hanzeatische voorrechten. Het probleem hierbij is natuurlijk dat de Duitse Hanze zeker tot de tweede helft van de vijftiende eeuw geen officieel en exclusief ‘lidmaatschap’ kende; er was ook geen gemeenschappelijk zegel of officieel leiderschap. Brieven vanuit de Hanze droegen doorgaans alleen het zegel van de stad of steden vanuit of namens welke deze waren geschreven. De Hanze was en bleef een wisselend netwerk met verschillende graden van onderlinge ‘verknoping’, waarvan de organisatie zich gaandeweg wel verdichtte en formaliseerde.

Vanuit het Oostzeegebied kwamen onder meer hout, graan, teer, huiden, bont, bijenwas voor de kaarsenproductie, honing, potas (een mengsel van zouten uit houtas) naar de Nederlanden; Scandinavië leverde koper, haring en stokvis. Retour gingen uiteenlopende waren als wijn, zout (onder meer om de haring te conserveren), natuursteen, metaalwaren, aardewerk, glas, laken en leerproducten.

Koperbaar, aangetroffen bij de Westkappelse zeedijk. | Foto Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland.

‘Hanzekoper’ bereikte zijn bestemming niet

In 2008 dook een mysterieuze koperen plak op aan de voet van de Westkappelse zeedijk op Walcheren. Hij was ovaal, roodbruin, 38 centimeter lang, 22 centimeter breed, 3,5 centimeter dik en woog maar liefst 11,5 kilo. Onderzoek wees uit dat de plak voor ongeveer 95 procent uit puur koper bestond, met een geringe verontreiniging van andere elementen, typisch voor ruw koper. Dergelijke koperbaren waren in Nederland nog maar zelden aangetroffen. Uit Noord-Duitsland zijn ook enkele vergelijkbare exemplaren bekend. Ze komen vrijwel allemaal uit scheepswrakken.

Nederlandse en buitenlandse archeologen die de koperbaar uit Westkapelle bekeken, kwamen tot de conclusie dat hij waarschijnlijk uit de vijftiende-zeventiende eeuw dateert. Koper speelde een belangrijke rol in de Hanzehandel. Het erts werd vooral in Zweden en Centraal-Europa gewonnen. Koperbaren gingen vanuit Noord-Duitsland en Polen naar onder meer Engeland, de Nederlanden en Frankrijk. Het zand met de Walcherse plak was zo’n 20 kilometer uit de kust opgezogen en nadien gebruikt voor zandsuppletie (kustversterking). Aannemelijk is, dat de koperplak behoorde tot de lading van een schip dat voor de kust van Walcheren is vergaan. In 2016 zijn in dezelfde omgeving nog enkele fragmenten van koperbaren aangetroffen. In 2019 is ten noorden van de Waddeneilanden zelfs een Hollands schip uit de eerste helft van de zestiende eeuw ontdekt, geladen met naar schatting 5000 kilo koperplaten. Dit koper, benodigd als grondstof voor de productie van onder meer kopergeld, was gezien de merken eigendom van de beroemde zaken- en bankiersfamilie Fugger. Ook deze lading bereikte zijn bestemming niet.

De hevige concurrentie die ontstond tussen de opkomende Hollandse steden en de Duitse Hanzesteden onder aanvoering van Lübeck leidde uiteindelijk tot conflicten en zelfs tot oorlog: de Hollands-Wendische Oorlog van 1438-1441 (HOOFDSTUK 8). Deze woedde tijdens de grootste bloeiperiode van de Hanze – als voorbode van de neergang die spoedig volgde.

Neergang en einde

De Hollands-Wendische Oorlog leidde voornamelijk tot nieuwe gewapende conflicten. Economische crises en de opkomst van nieuwe concurrerende partijen begonnen steeds diepere schaduwen te werpen over het handelsrijk van de Hanze (HOOFDSTUK 9).

Behalve de conflicten met Holland en Zeeland waren er grote spanningen ontstaan tussen de Wendische steden onder aanvoering van Lübeck, en Pruisen. De steden van de Pruisische Bond versloegen met behulp van Polen in 1454-1466 de Duitse Orde. De Hollanders en Zeeuwen – met Vlaanderen nu deel van de Bourgondische landen – bleven openlijk handel drijven met Noord-Duitse steden die niet bij de Hanze waren aangesloten. Amsterdam groeide aan het eind van de vijftiende eeuw uit tot belangrijkste haven voor graanimport uit Polen en het Baltische gebied: de ‘moedernegotie’ die tot ver in de zeventiende eeuw een belangrijke pijler onder de welvaart van de Republiek der Verenigde Nederlanden zou blijven, diverse inzinkingen ten spijt. Lübeck, sinds lang bedreigd door de Hollandse ‘Ommelandvaart’ om Denemarken en door de Sont naar de Oostzee (HOOFDSTUK 4, 6), kreeg ook grote concurrentie van Neurenberg, dat een eigen handelsroute over land ontwikkelde naar Polen en Rusland, en ook handeldreef op Noorwegen en Zweden.

Hanzeconcurrent Neurenberg aan het eind van de vijftiende eeuw. | Gekleurde houtsnede in de Schedel’schen Weltchronik (1493).

Een ander negatief aspect was de ontwikkeling van de vroegmoderne staat met zijn streven naar groter centraal gezag en vorstelijk absolutisme. Zwedens opkomst fnuikte de controle over het Baltisch gebied, ook Denemarken herkreeg controle over de eigen handel. Bovendien weigerden ook de Engelse vorsten en Bourgondische hertogen de Hanzeprivileges zonder beperkingen te aanvaarden. In de onderhandelingen met de vorsten betekende het systeem van ruggespraak waaraan de Hanzedeputaties gebonden waren een soms fataal gebrek aan slagkracht, een euvel waaraan ook de Nederlandse republiek in de komende eeuwen zou lijden op het internationale toneel.

Door al deze factoren was de kort geleden nog zo machtige Hanze aan het begin van de zestiende eeuw ondanks enkele opflakkeringen nog maar een schim van wat zij was geweest. Ook in de thuislanden nam de macht van de Duitse vorsten toe ten nadele van de rijkssteden en de bijna autonome koopmanshuizen. Verder bracht de Reformatie, in 1517 begonnen door Maarten Luther, grote politieke veranderingen.

Pas in 1556 kreeg de Hanze een soort voorzitter (syndicus) in de persoon van Heinrich Sudermann – te laat om het verval te stuiten (HOOFDSTUK 10). In de Nederlanden brak in de jaren 1560 de verwoestende Opstand tegen Spanje uit, mede als gevolg van de Reformatie en de wrede kettervervolging. Aan het eind van deze eeuw stortte de Hanze feitelijk in. Dit was ook de meest barre periode van de ‘kleine IJstijd’ die na het klimaatopticum had ingezet: jaren met lange en zeer strenge winters en veel koelere en natte zomers, in de Nederlanden diverse graancrises en grote vloeden. Het laatste kwart van de zestiende eeuw was waarschijnlijk het koudst in het vorige millennium.

In hoeverre deze nadelige omstandigheden concreet hebben bijgedragen aan de ondergang van de Hanze blijft een vraag. De chaos en verwoestingen van de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) bezegelden in elk geval het lot van het oude conglomeraat. Intussen waren dankzij de grote geografische ‘ontdekkingen’ directe mondiale handelsstromen op Amerika en Oost-Indië ontstaan en ook de eerste ‘multinational’: de door Hollanders en Zeeuwen in 1602 opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). De laatste Hanzedag in 1669 werd nog bezocht door negen steden. De drie steden Lübeck, Hamburg en Bremen hielden het amechtig vol tot het einde in 1862, toen de Hanze officieel ophield te bestaan. Zij was nog maar een lege schil, een naam. De wereld was de Hanze vreemd en allang te groot geworden.

Hanzekooplui, koggen en een kraan. | Afbeelding uit het Hamburger stadsrecht, 1497.

2

‘Te talrijk om allen te vermelden’

Vroege Hanzenetwerken

Het Zwin, tegenwoordig een natuurgebied en een strandgeul die bij eb doorwaadbaar is, drong in de eeuwen rond het begin van de jaartelling het achterland in en vormde in de vroege middeleeuwen de zuidwestelijke grens van Frisia. De bewoners van deze nogal ongrijpbare entiteit, de Friezen, speelden een sleutelrol in de ‘Noordzeecultuur’, het commerciële en cultuurnetwerk dat voor de Lage Landen de voorganger was van de latere Hanzenetwerken.

Het kan vergezocht lijken om vergelijkingen te trekken tussen de Noordzeecultuur en de Hanzenetwerken van minstens drie en een halve eeuw later, als er niet de lang doorwerkende rol van de Friezen was geweest en het feit dat ook bij de Hanzen, zeker de Duitse, taalverwantschap een grote rol speelde. Gedurende de bloei van de Duitse Hanze kon je van Holland en Vlaanderen in het westen tot Reval (Tallinn) in het oosten terecht met het Middelnederduits, zij het soms met moeite omdat de varianten van deze lingua franca van de Hanzehandel uiteraard flink uiteenliepen. Ook de Noordzeecultuur was gebaseerd geweest op taalverwantschap en gedeelde culturele vormen aan beide zijden van de Noordzee. Deze waren het gevolg van een germanisering door de migratiegolven tijdens de ‘Grote Volksverhuizing’, een niet aan historische discussies en nuanceringen ontsnapte volkerenbeweging die een belangrijke rol speelde bij het terreinverlies en de ondergang van het (West-)Romeinse rijk.

Jacob Caloets, Lombard en woekeraar, werd in april 1282 poorter van Brugge en lid van de Vlaamse Hanze op Londen. Hij was één van de 199 nieuwe leden in de periode 1282-1301. Minstens enkele tientallen van hen kwamen van elders uit Vlaanderen of uit Frankrijk, Italië, Spanje en Portugal. Caloets was gevestigd in het Wiic, destijds de voornaamste aanlegplaats van Brugge, maar buiten het rechtsgebied van de stad. De andere vreemdelingen waren in 1292-1297 alweer verdwenen, Caloets bleef. Het uiterst dynamische Brugge was dankzij de zeearm het Zwin (Sincfala) de belangrijkste stad in de vroege Hanzenetwerken van de Lage Landen en groeide uit tot de belangrijkste haven van Noordwest-Europa.

Noordzeecultuur en Friezen

In de Lage Landen begon deze keten van migraties in de derde eeuw met het oversteken van de Rijn – de Romeinse rijksgrens – door de Franken. Omstreeks 400 ontstond ook een migratiebeweging van Angelen, Saksen, Juten en Friezen over de Noordzee naar Brittannië. Aan weerszijden van de Noordzee kon men elkaar de komende eeuwen redelijk verstaan. Er waren ook hechte banden tussen de elites aan beide kanten. Er werd gehandeld en gehuwd, maar nu en dan vonden ook gewelddadige raids plaats.

Het Friese handelsnetwerk van de zevende tot de negende eeuw.

De Franken brachten aan het eind van de zevende eeuw het Friese koninkrijk ten onder: in 695 versloeg de Frankische hofmeier Pepijn II van Herstal de beroemde Friese koning Redbad of Radboud; Pepijns zoon Karel Martel bracht aan de Friese macht in 734 de genadeslag toe. Niet dat hiermee de commerciële vlucht van de Friese genius ten einde kwam, integendeel. De opname in het snel tot reusachtige proporties uitdijende Karolingenrijk zorgde juist voor verdere bloei.

De Noordzeecultuur ging teloor door het ten tonele verschijnen van de Vikingen omstreeks 800; de commerciële activiteiten van de Friezen gingen door. Net als bij de Lombarden (zie hieronder) ging de etnische aanduiding Friezen allengs ook een beroep aanduiden: dat van internationaal opererende kooplieden, nog maar vaag geassocieerd met een herkomstgebied.

De Noordzeecultuur berustte op de aanwezigheid van handelsplaatsen (emporia) en havens (porti), waar agrarische en ambachtelijke producten werden uitgewisseld, maar ook andere zaken, inclusief slaven. Emporia stonden onder toezicht van de regionale vorst, in wiens naam meestal een prefect de zaken in de gaten hield. Het netwerk waarin de Noordzeehandel functioneerde omvatte, evenals de latere Hanzenetwerken, ook het Oostzeegebied. Belangrijke knooppunten waren het nu verdwenen Dorestad (bij Wijk bij Duurstede), oud-Domburg (Walcheren, Walacria, villa Walichrum), Witla aan de monding van de Maas en Quentovic in Noord-Frankrijk. Verder York (Eoforwic), Londen (Lundenwic), Southampton (Hamwih), het Deense Hedeby (Haithabu) in Sleeswijk-Holstein en Birka in Zweden (omgeving Stockholm). Ook functioneerde nog de oude landweg van de Noordzee naar de Rijn; deze liep van Quentovic over Atrecht, Kamerijk, Tongeren, Maastricht en Aken naar Keulen.

Filmposter van REDBAD, film over de beroemde Friese koning Redbad of Radbo(u)d (2018).

Doodslag in York

De waterrijkdom van het Friese woongebied had geleid tot vroege ontwikkeling van scheepvaart en scheepsbouw. Friese platbodems met scherp oplopende voor- en achterstevens, verwant maar niet identiek aan de latere Scandinavische knarrs en langschepen, waren goed manoeuvreerbaar, konden overal aanlanden en zo nodig tot ver in het achterland komen. Deze maritieme technologie maakte het mogelijk dat de Friezen zich specialiseerden in de langeafstandshandel, waarmee deze omstreeks de zevende eeuw en voor het eerst sinds de Romeinse tijd weer op gang kwam.

De eerste Friese koopman verschijnt in ons blikveld in het jaar 678, via de kroniek van de Engelse monnik en geschiedschrijver Beda Venerabilis. Hij beschrijft hoe in dat jaar een krijgsgevangene in Londen aan een Friese koopman werd verkocht – overigens was de naam Fries toen al min of meer synoniem met ‘handelaar’. Van enige tijd later dateert een gebeurtenis in York. Hier was de zoon van een Engelse hertog door een Friese koopman gedood. De Friezen, inclusief de bekende Friese missionaris Liudger, vertrokken hierna met gezwinde spoed uit York, uit angst voor represailles door de machtige familie van het slachtoffer.

Boten in de havenbuurt van de deels gereconstrueerde Vikinghandelsnederzetting Birka (eiland Björkö). | Foto H.M.D. Dekker.

Engeland was één van de drie gebieden waarop de Friese handel zich richtte; York telde een permanente Friese kolonie van handelaars. Maar Eoforwic werd Jorvik, nadat de stad in 866 ten prooi viel aan het Grote Heidense Leger van de lugubere Vikingleider Ivar de Beenloze ‘die overal christenen doodmartelde’, aldus de Duitse kroniekschrijver Adam van Bremen omstreeks 1075.

De andere twee gebieden waarop de Friezen zich concentreerden waren Scandinavië, met een permanente nederzetting in Birka en het Duitse Rijngebied, waar de Friese kooplui neerstreken in Duisburg, Keulen, Mainz en Worms.

Net als in de latere Hanzenetwerken ging in het door de Friezen bestreken gebied een uitgebreid arsenaal aan handelsproducten rond: aardewerk, maal- en slijpstenen, sarcofagen, graan, hout, wijn, bont, barnsteen en andere luxegoederen. Het Friese laken, al of niet door de Friezen zelf vervaardigd of alleen verhandeld, was beroemd. Keizer Karel de Grote zou dit zelfs hebben geschonken aan kalief Haroen al-Rasjid in Bagdad, van wie hij op zijn beurt in 802 onder andere een wateruurwerk en de beroemde olifant Abul Abbaz ten geschenke kreeg. De Frankische zwaarden werden eveneens alom gewaardeerd en afgenomen, en zouden spoedig de Vikingen dienen bij het over de kling jagen van de Franken zelf. Maar in de periode vóór deze verschrikkingen en zelfs later heette de zuidelijke Noordzee ook wel Oceanus Fresonicus, de Friese oceaan. De omvang van de Friese handel wordt eveneens weerspiegeld in de grote hoeveelheden kleine zilveren munten, zogeheten sceatta’s uit Friese ateliers, die her en der in Europa zijn teruggevonden.

Ivar de Beenloze en zijn broer Ubbe trekken hun bloedige spoor door noordelijk Engeland. | Afbeelding uit vermoedelijk 1449/50. British Library, Londen.

Friese koopmansgilden

Ook in het door de Vikingen gedomineerde Noordzeegebied bleef de Friese handel een rol spelen. In de tiende eeuw was het Friese commerciële overwicht voorbij, maar her en der doken Friezen nog altijd in de bronnen op. Zoals in de elfde eeuw op het Oostzee-eiland Bornholm. Of, in dezelfde eeuw, op runenstenen in Sigtuna ten noorden van Stockholm. Hier waren Zweeds-Friese koopmansgilden of kildar actief. Twee van de vier op runenstenen genoemde gilden betreffen ‘Friezen’ die de stenen lieten oprichten en runen lieten snijden ter nagedachtenis van hun gildegenoten Thórkell en Albod. In de latere Nederlanden kenden we in de elfde eeuw ook al koopmansgilden: in Tiel bijvoorbeeld in 1018. Hun reizen in het buitenland vonden plaats in de vorm van gewapende karavanen, klassieke voorfase van de latere Hanzen. De Tielenaren, onder wie ook Friese en Scandinavische elementen worden verondersteld, hadden bepaald geen vlekkeloze reputatie. Het waren ‘ruwe lieden’, aan geen enkele tucht gewend. Aldus benedictijn en kroniekschrijver Alpertus van Metz aan het begin van de elfde eeuw. Leugenaars en meinedig waren ze. En ‘overspel beschouwen ze niet als een misdrijf. Zolang de vrouw zwijgt, staat het volgens hen de man vrij om zich door afschuwelijk wangedrag te bevuilen.’ Ook gaven ze zich vroeg in de morgen al over aan drinkgelagen,

‘en wie daar dan luidkeels smerige praat uitslaat om het domme volk aan het lachen te maken en aan te sporen wijn te drinken, oogst grote lof bij hen. Hiertoe brengen ze zelfs geld bijeen en ieder geven ze daarvan zijn deel om er winst mee te maken; daaruit bekostigen ze de drinkgelagen die ze op vaste tijdstippen van het jaar houden, en op de belangrijkste feestdagen geven ze zich als het ware plechtig over aan dronkenschap.’

Een voorafschaduwing van de latere gildemaaltijden en -feesten. Maar de gilden hadden ook eigen rechtsregels en legden onderling eden af. En in Sigtuna vonden volgens Adam van Bremen in de elfde eeuw de gildebijeenkomsten van Angelsaksische en Friese kooplui plaats in hun eigen kerken.

Opmars der Lombarden

Italiaanse zeelui en handelaars waren al actief in Byzantium en de Arabische wereld vóór het jaar 1000, toen in de Lage Landen het gevaar van de Vikingen na enkele bange eeuwen begon te wijken, terwijl zij in Engeland een groot gebied beheersten, de Danelaw. De in 1096 begonnen Kruistochten speelden een beslissende rol in de verdere ontplooiing van de Levantijnse en Arabische handel van de Lombarden. Deze handelaars uit Venetië, Genua, Pisa en omstreken, beheerden daar toen al handelskantoren en breidden hun activiteiten ook noordwaarts uit, wat een grote stimulans voor het muntwezen betekende. In Frankrijk, Vlaanderen en Engeland stichtten ze wisselkantoren en creëerden een in de dertiende eeuw ‘voltooide’ handelsketen tussen Italië en Engeland; ook in Brugge vestigden zich Italiaanse handelshuizen.

Betaalmethoden en financiële technieken waren voor een belangrijk deel ontwikkeld op de jaarmarkten van Champagne, waar Italianen en Vlamingen elkaar ontmoetten. Bij contante betaling bepaalde de geldwisselaar of bankier eerst de wisselkoers tussen de munten uit de verschillende landen. Maar voor betaling op termijn werd de lettera di pagamento ontwikkeld, een voorloper van de wisselbrief. Het was een schuldbekentenis, waarin een handelaar zich verplichtte om op een afgesproken datum een andere handelaar een bepaalde som te betalen, al of niet door tussenkomst van een bankier. De lettera di pagamento stond aan de basis van wat de bancaire hoofdactiviteit werd: kredietverlening en alles wat daarmee samenhing. De Lombarden verstrekten leningen aan overheden en particulieren, en verkregen zo grote politieke invloed. In het graafschap Holland wisten ze bijvoorbeeld speciale bescherming van de graaf te verwerven, net als overigens de Oosterlingen van de Duitse Hanze.

Sint-Omaars en Vlaamse Hanze

De samenwerking van rondreizende kooplui uit de latere Nederlanden behelsde meer dan de organisatie van gewapende konvooien: het verkrijgen van verblijfsvergunningen en privileges, van vrijdom van tolgelden en stapelrechten, van pakhuizen en kantoren. Thuis speelden de goed gereguleerde koopmansgilden een belangrijke rol in de ontwikkeling en het bestuur van de steden.

Het Vlaamse laken was het product bij uitstek, waardoor in de Zuidelijke Nederlanden de oudste Hanzenetwerken konden opbloeien. De lakenindustrie maakte in Vlaanderen grote opgang, dankzij de introductie in de tiende/elfde eeuw van het brede weefgetouw, dat door twee mannen moest worden bediend. De benodigde wol was eerst inheems; deze kwam van schapen die op de schorren (kwelders) aan de Vlaamse noordkust en de Zeeuwse eilanden werden geweid door vooral grote abdijen als Sint-Bavo (Sint-Baafs) in Gent en Ter Doest bij Brugge. Ook uit de Kempen en de Ardennen voerde men wol aan.

Maar het was niet genoeg. Vroeg in de twaalfde eeuw, vanaf 1113, begonnen de Vlamingen ook Engelse wol te importeren. In de jaren 1130 kreeg een Keulse Hanze een vestigingsvergunning in Londen, de Engelse koning Hendrik II verleende hen ook tolvrijheid en andere handelsprivileges (zie ook verderop in dit hoofdstuk bij ‘Engeland en een ‘Duitse Hanze’’). Vlaamse, Luikse en Duitse kooplui betaalden in de jaren rond 1000 al tolrechten in deze stad.

Restant van de Sint-Baafsabdij in Gent. | Foto H.M.D. Dekker.

Fragment van de ‘Dampierrekaart’ met Sluis, Damme en Brugge aan het Zwin. | Reconstructiekaart uit 1617 van de toestand in 1274.

Voor Vlaanderen regelde de Hanze van Sint-Omaars eerst de wolhandel op Engeland; vroeg in de dertiende eeuw nam de Vlaamse Hanze van Londen deze activiteit over. Gent, Sint-Omaars en Dowaai sloten zich niet aan.