INHOUD

Voorwoord

Inleiding

1EINDHOVEN

2TEXTIEL

Nederland

Eindhoven

3WINKELIERS EN KOOPLIEDEN
(1813-1863)

Maria Moonen en Reinier Baekers

4BAEKERS & CIE
(1864-1867)

Anton van Moll

De vroege Wil Baekers

Baekers & Cie

5HANDEL EN THUISWEVERS
(1868-1904)

Wil Baekers

Eigendom en financiën

Het werkhuis

Mens en werk

Producten en klanten

6INDUSTRIëLE VERSNELLING
(1905-1915)

Henri Baekers

De fabriek

Mens en werk

Producten en klanten

7AMBITIES EN CRISISTIJD
(1916-1939)

Vader en zoon

Naamloze Vennootschap

De fabriek

Mens en werk

Producten, reclame en klanten

8EXTERNE DRUK, SAMENWERKING EN OPHEFFING
(1940-1966)

Willy Baekers

Tweede Wereldoorlog

Statuten volgen de ontwikkelingen

Fusies

De fabriek

Mens en werk

Producten, reclame, klanten

9NASLEEP
(1967-1985)

Einde familiebetrokkenheid

KNTU en Gamma Holding

Sloop en veranderd stadsbeeld

Noten

Bronnen

Dankwoord

VOORWOORD

Wanneer u op de diverse internetsites over de geschiedenis van Eindhoven de trefwoorden Baekers en Raijmakers intikt, dan komt u veel beeldmateriaal over de vroegere BARA-textielfabriek tegen. Behalve afbeeldingen uit het Regionaal Historisch Centrum Eindhoven blijken er ook veel foto’s in particuliere handen te zijn, vaak van commentaar – en reacties daar weer op – voorzien. En dat geldt ook voor de fabrieken uit andere traditionele en verdwenen Eindhovense industrietakken, zoals de sigaren- en luciferindustrie en de leerlooierijen.

Er is behoefte om te reflecteren op het eigen en gezamenlijke verleden. Onze geschiedenis heeft ons gemaakt tot wie en wat we nu zijn en dat geldt ook in Eindhoven. Het verleden bepaalt onze huidige identiteit. Huidige en toekomstige bewoners, jong en oud, willen zich verbonden voelen met de stad en zich realiseren waarop ze trots en zuinig moeten zijn.

Helaas valt er op het gebied van het gebouwde en museale erfgoed weinig meer te reflecteren in de vijfde stad van ons land. De op het web gebaseerde uitingen en de door de stad reizende installaties geïnspireerd op de gemeentelijke cultuurhistorische collectie zijn natuurlijk belangrijk. Ze stellen ons in staat om achter de pc vanuit huis actief te leren en te genieten en om nieuw en jong publiek aan te spreken.

Maar om dit ook in de toekomst te kunnen blijven doen, is een actief beleid nodig voor het verzamelen, beheren en toegankelijk maken van een actueel blijvende historische collectie. Daarvoor zijn goed toegeruste, dagelijks geopende en permanent aanwezige instellingen zoals archief en museum noodzakelijk. Dan blijft ook de bereidheid bij burgers om voorwerpen en financiële middelen te schenken. Historisch onderzoek leidt vervolgens tot nieuwe kennis over het steeds opschuivende verleden. Dit is belangrijk om ook de toekomstige generaties in de gelegenheid te stellen te reflecteren op hun positie in de snel veranderende wereld.

Ik ben erg blij dat mijn neef en auteur alle geboden faciliteiten heeft aangeboord om de geschiedenis van één fabriek in één plaats te onderzoeken en te beschrijven. NV Baekers’ Textielfabrieken was in zijn segment een grote producent en werkgever in Eindhoven en Nederland. En die ene geschiedenis is representatief voor die van veel in de negentiende eeuw ontstane textielfabrieken. Hoewel een bedrijfsarchief ontbreekt, zet dit verhaal de verschillende deelpublicaties, archiefstukken en museumvoorwerpen in hun context. Dat daarbij – naast de fabriekslocaties, de medewerkers en de producten – ook aandacht is voor wat familiegeschiedenis, maakt het boek voor mij extra interessant.

Ik wens niet alleen de voormalige BARA-medewerkers – waartoe ook de betrokken familieleden behoren – en hun nazaten veel leesplezier toe, maar ook de liefhebbers van de geschiedenis van Eindhoven en van de algemene industriële en textielgeschiedenis.

William F. Baekers

INLEIDING

Wat begon als een kijkje in de familiegeschiedenis van moederszijde, is uitgemond in een publicatie over de geschiedenis van de textielfabriek van de familie Baekers.¹ Hierdoor is de inhoud wel een stuk uitgebreider geworden, maar daarmee voor meer lezers interessant. Uit de familie komen drie generaties fabrieksdirecteuren voort en een aantal commissarissen. Aan bod komen verder de fabrieksgebouwen, het eigenaarschap, de financiële resultaten, het personeel en hun werkzaamheden, de producten en reclame-uitingen. Het verhaal weerspiegelt de al vaak beschreven opkomst van de textielindustrie tijdens de industriële revolutie, de uitbouw met de mechanisering in de eerste helft van de twintigste eeuw en de neergang in de jaren zestig en zeventig.

Het is niet nodig om verder terug te gaan dan de eerste decennia van de negentiende eeuw om de wortels van de textielfabriek van Baekers bloot te leggen. Daarvoor zijn de verschillen te groot tussen enerzijds de omstandigheden in het grotendeels agrarische Eindhoven aan het begin van die eeuw en anderzijds die rond de oprichting van de firma in de tweede helft van de jaren zestig van de negentiende eeuw. Dan breekt de industriële revolutie in Nederland echt door.

Met de betere bevolkingsadministratie vanaf de Franse Tijd vormt zich definitief de familienaam met ‘ae’, waarmee verwarring met de ‘Bakers’, ‘Backers’, ‘Baeckers’, ‘Bakkers’ en andere varianten in de bronnen uitblijft. Maar zelfs in officiële bronnen komen we verschillende schrijfwijzen voor hetzelfde tegen. Blijkbaar nam men het daarmee niet zo nauw. In notariële akten laat Henri Baekers meestal zijn derde voornaam achterwege. Willebrordus en Willibrordus, Allegonda, Alegonda en Aldegonda, Marie en Maria worden voor en door dezelfde persoon gebruikt.

Bij de eerste naamsvermelding van de hoofdpersonen worden in de tekst alle voornamen vermeld, inclusief een gepopulariseerde voornaam, die vervolgens voor de leesbaarheid verder wordt aangehouden (bijvoorbeeld Willebrordus Johannes = Wil).

Er is gekozen voor de schrijfwijze van Raijmakers met een lange ij met puntjes, omdat dit in de geboorteakte van Leo Raijmakers en in de notariële oprichtingsakte van Baekers & Raijmakers’ Textielfabrieken ook met een lange ij wordt geschreven. Op de geschilderde aanduidingen op de fabriekspanden en de gedrukte uitingen op briefpapier, reclames en wervingsadvertenties staat echter meestal een y.

De apostrof na de letter s in de bedrijfsnamen Baekers & Raijmakers’ Textielfabrieken resp. Baekers’ Textielfabrieken is door de eigenaren destijds gezet, omdat taalkundig bij een bezitsvorm (te weten de textielfabrieken) de eigennamen (te weten Raijmakers resp. Baekers) eindigen op een sisklank. Ter afwisseling worden in de tekst voor de aanduiding van de firma de namen Baekers, Baekers & Raijmakers en BARA door elkaar gebruikt.

Berekening voor de schuilkelder (fragment). Tijdens de brand in de fabriek aan de Steenstraat op 14 mei 1977 doet de voormalige schuilkelder dienst als archiefruimte. Het bedrijfsarchief wordt vernietigd door waterschade. Blauwdruk (fragment), circa 1940.

Voor de voor dit boek relevante periode kan via het internet worden geput uit gedigitaliseerde kranten, kaarten en foto’s, bevolkingsregisters en registers van de burgerlijke stand. Bij de archiefinstellingen kunnen notariële archieven worden geraadpleegd, patentregisters met te betalen belasting voor de diverse soorten van ambachten en nijverheid, kadastergegevens met exacte locatiegegevens en eigendomsrechten, archieven en documentatie van andere Eindhovense textielfabrieken. Met veel genoegen zijn 22 oud-medewerkers of hun directe familie geïnterviewd. Dit alles vormt de basis voor deze beknopte en wat feitelijke geschiedenis van het bedrijf Baekers & Raijmakers (BARA), dat geen eigen bedrijfsarchief naliet.² Mede door het laatstgenoemde zijn de producten in beperkte mate te achterhalen geweest en de leveranciers en klanten in het geheel niet. Een bedrijfseconomische analyse, een productietechnische beschrijving en het plaatsen van het bedrijf in de context van de totale Nederlandse textielindustrie vallen buiten de bedoelingen en competentie van ondergetekende. In het verhaal over de oprichters is het verhaal over Leo Raijmakers beperkt, omdat hij slechts de eerste acht jaar medefirmant is. Oprichter Wil Baekers heeft veel ooms en tantes, broers, zussen en (klein)kinderen. Om het overzicht te behouden, worden deze alleen genoemd en in een stamboom verwerkt indien ze iets toevoegen aan de informatie over het bedrijf.

Er is sprake van vier juridische eenheden: vanaf 1866 de firma Baekers & Cie, in 1868 de firma Baekers & Raijmakers’ Textielfabrieken, vanaf 1919 de NV Baekers & Raijmakers’ Textielfabrieken en van 1952 tot en met 1966 de NV Baekers’ Textielfabrieken. Als dochteronderneming figureert de in 1931 opgerichte NV Representa Internationale Agenturenhandel in textielgoederen, die de voorloper is geweest van de NV ENTA Confectiefabriek (1944-1975).

De adressering van de tweede en meest bekende fabriekslocatie is achtereenvolgens Lijmbeekstraat (1916-1919), Christinelaan (1920-1956) en Steenstraat (1957-1966).

Het boekjaar van BARA loopt van 1 juli tot en met 31 juni. In de tekst wordt dat, net als bij het belastingjaar in de patentregisters, met een schuine streep aangegeven, bijvoorbeeld 1940/41. Het jaarverslag van de NV verschijnt aan het eind van het laatstgenoemde jaar.

Een liggend streepje tussen twee jaartallen, bijvoorbeeld 1940-1941, betekent tot en met het laatstgenoemde jaartal.

Uit de overvloed aan beeldmateriaal moest een selectie worden gemaakt. Hierbij is gestreefd naar variatie in informatie- en belevingswaarde. Verder naar het publiceren van zo veel mogelijk tot nu toe onbekende foto’s uit particuliere collecties. Veel van het internet bekende foto’s zijn om die reden niet gepubliceerd.

Charles Boissevain
25 juni 2019

1 EINDHOVEN

Rond 1200 begint de Eindhovense geschiedenis met de ‘End- of Eindhoeve’, een grote boerderij op het kruispunt van de riviertjes de Dommel en de Gender. Door de landbouwgebieden trekken over de smalle en moeilijk begaanbare zandwegen de handelskaravanen heen en weer tussen ’s-Hertogenbosch en Luik en tussen de Vlaamse kust en het Rijnland. Eindhoven maakt deel uit van het hertogdom Brabant, dat in het begin van de elfde eeuw is ontstaan uit het graafschap Leuven. In het graafschap zijn Leuven, Brussel, Antwerpen en ’s-Hertogenbosch de vier grote steden. Dat graafschap groeit uit tot het huidige Noord-Brabant en de Belgische provincies Brabant en Antwerpen. In de vijftiende eeuw neemt de invloed van het hertogdom Bourgondië toe. Via Johanna van Brabant, Filips de Goede en Filips de Schone maakt Eindhoven uiteindelijk deel uit van het wereldrijk van Karel V (1500-1558). Tegen diens zoon Filips II wordt de Tachtigjarige Oorlog gevoerd door de naar onafhankelijkheid strevende protestantse en Noord-Nederlandse Republiek. Eindhoven ligt in het grensgebied en is afwisselend in Spaanse of Noord-Nederlandse handen. Uit deze oorlogstijd stamt de door Jacob van Deventer getekende stadsplattegrond waarop de omvang van Eindhoven goed is te zien. De Nassaus zijn sinds 1558 bezitter van de heerlijkheid en Willem van Oranje kan zich onder meer heer van Eindhoven en Woensel noemen. Na de Vrede van Münster in 1648 wordt de huidige provincie Noord-Brabant bij de onafhankelijke Republiek gevoegd. Het komt onder direct bestuur van de Staten-Generaal te staan en wordt daarom een generaliteitsgebied genoemd. Staats-Brabant fungeert als een buffer tussen de noordelijke Republiek en de omliggende vijanden. Na de Bataafse Omwenteling in 1795 wordt Brabant gelijkgesteld met de andere gewesten. In 1809 wordt de Eindhovense Catharinakerk teruggegeven aan de katholieken. Met de komst van koning Willem I is er pas echt sprake van vrijheid, alhoewel er nog lang een minderwaardigheidsgevoel ten opzichte van de noordelijke Nederlanden is gebleven.

Plattegrond van Eindhoven en omliggende dorpen. Reproductie minuutkaart door Jacob van Deventer, circa 1560.

Eindhoven fungeert in de tweede helft van de achttiende eeuw als regionaal centrum, waar op de markt landbouwproducten en bedrijfs- en huishoudelijke artikelen te koop zijn. In de stad zijn smeden, bakkers, slagers en brouwers actief. Naast de textiel komen geleidelijk nieuwe takken van nijverheid op, zoals het maken van hoeden, het bereiden van snuiftabak en het looien van leer. Maar de landbouw is nog steeds de belangrijkste bron van bestaan. Over de zompige dan wel mulle zandpaden wordt met moeite wat stadsmest aangevoerd om de zandgrond vruchtbaar te maken. In een groot deel van de negentiende eeuw leven de bewoners van Eindhoven op het bestaansminimum. De arbeiders zijn arm en een deel van de bevolking leeft zelfs van de bedeling via giften van particulieren, parochies of het armbestuur.

De industrie komt zeer langzaam op gang. In 1820 wordt in de spinnerij van J.T. Smits & Zonen de eerste stoommachine van Brabant geïnstalleerd. In 1818 komt de eerste verharde straatweg tot stand, die Eindhoven met ’s-Hertogenbosch en Luik verbindt. Deze weg bevordert de economische opbloei. Pas na 1826 wordt het transport in Brabant makkelijker door de aanleg van de Zuid-Willemsvaart, hoewel die niet als ontsluiting van Eindhoven en omgeving is bedoeld. De belangstelling van koning Willem I gaat vooral uit naar het creëren van transportaders, die de Luikse industrie moeten verbinden met de Noord-Nederlandse handelsprovincies. Bijna overal gaat het kanaal aan de toenmalige bebouwing voorbij, zo ook aan Eindhoven. De kosten om die bebouwing te onteigenen wil de Rijksoverheid zich besparen en daarom loopt het kanaal langs Helmond, gelegen tussen Weert en ’s-Hertogenbosch.

Maar het gemeentebestuur van Eindhoven wenst toch een aansluiting op het kanalennet. Dit streven loopt vertraging op door de Belgische afscheidingsoorlog (1830-1839). Maar ook omdat aan het eind van de jaren dertig de economie weer terugloopt. Na eindeloos lobbyen komt er in 1843 koninklijke goedkeuring voor de aanleg van een kanaal van Eindhoven naar Helmond. Dit kanaal geeft de eerstgenoemde stad de aansluiting op de Zuid-Willemsvaart en die ontsluit op zijn beurt weer het achterland. Het Eindhovens kanaal wordt tussen 1843-1846 gegraven in opdracht van de stad zelf. De voltooiing ervan draagt eraan bij dat de economie eindelijk weer op het goede spoor komt. Al snel varen er elke week vier volkspakschuiten op ’s-Hertogenbosch en komt er een geregelde beurtvaart met passagiers en vracht op Rotterdam en Amsterdam. Er wordt gebruikgemaakt van trekschuiten en zeilschepen. In 1862 vaart het eerste stoomschip door het Eindhovens kanaal, dit alles tot zegen van de zich ontwikkelende industrie in de gemeente en zijn omgeving. In het jaarverslag over 1871 van de Kamer van Koophandel lezen we: ‘De opening van het kanaal deed de gemeente een nieuw tijdperk intreden. De gemeente kon zonder bezwaar aanzienlijke bijdragen verlenen in de kosten van provinciale kunstwegen, om dat die kosten weder gedeeltelijk terugkwamen uit de kanaalrechten van grind en klinker.’ De aanleg van de verharde wegen is dus een gevolg geweest van de opening van het kanaal.³ Het Beatrixkanaal vormt pas vanaf 1940 de aansluiting met het ten noorden van Eindhoven in 1923 gegraven Wilhelminakanaal.

Eindhoven gezien vanaf het huidige Stationsplein richting Stratumseind. Olieverf op doek door Henri Knip, circa 1870.

Spoorwegkaart van Nederland. Eindhoven is per trein beter verbonden met Limburg en België dan met Noord-Nederland. Uitgave Van den Heuvel & Van Santen’s officiële reisgids, 1868.

De eerste fabriek van Baekers. De textielfirma Baekers & Cie bouwt in 1867-1868 aan de Spoorstraat zijn eerste pand, geheel rechts op de foto heel strategisch gelegen precies bij de splitsing van de spoorlijnen naar Boxtel resp. België. Links in de verte het treinstation van Eindhoven. Prentbriefkaart, circa 1900.

In 1866 is de wegverbinding van Eindhoven met Antwerpen, Brussel, Venlo en Keulen klaar. Dit biedt veel kansen voor de opkomende industrie. Later verschijnt de stoomtram die de stad beter verbindt met de directe omgeving. Want Eindhoven blijft nog steeds de plaats waar de boeren hun producten verkopen. Eind 1905 vinden de eerste grondtransacties plaats om te komen tot een tramlijn vanuit Eindhoven, achter de latere luciferfabriek van Mennen & Keunen en de textielfabriek van Baekers & Raijmakers langs, naar de Boschdijk in de gemeente Woensel.⁴

Voor de logistiek zijn ook de spoorwegen van belang. Het traject Breda-Eindhoven is in drie fases geopend. Op 1 juli 1866 is dat het laatste deel tussen Boxtel en Eindhoven. In Eindhoven sluit de lijn aan op de eveneens in 1866 geopende spoorlijnen naar Hasselt (België) en naar Venlo. Het traject Boxtel-Eindhoven wordt in 1938 geëlektrificeerd. Eindhoven krijgt in 1863 een stationsgebouw, dat in 1885 ingrijpend wordt verbouwd met onder andere twee nieuwe brede vleugels. In 1912 wordt het stationsgebouw vervangen door een geheel nieuw gebouw, uitgevoerd in strakke lijnen en een sober uiterlijk. De schade van de Tweede Wereldoorlog (binnenstad en vijfhonderd woonhuizen platgebombardeerd) en de daaropvolgende wederopbouwperiode vormen een goede aanleiding om de infrastructuur aan te pakken. Door het ophogen en ondertunnelen van de spoorlijn verdwijnt voor een belangrijk deel de barrièrewerking in de stad. Hoewel het stationsgebouw uit 1912 de oorlog redelijk heeft overleefd, krijgt Eindhoven als eerste van de Brabantse steden een verhoogde spoorlijn, inclusief een nieuw station. De aanleg van het hoogspoor is klaar in 1953, waarbij de spoorlijn zo’n 100 meter naar het noorden, in de richting van Woensel, is opgeschoven.

Emmasingel gezien in de richting van het spoor. Op de kruiwagen mogelijk het opgerolde geweven doek, dat door een thuiswever naar Baekers wordt gebracht. Prentbriefkaart uitgegeven door M.A. Franck, circa 1905.

Na het midden van de negentiende eeuw zorgt de opkomende fabrieksnijverheid voor meer werkgelegenheid. Er ontstaat een tabaksnijverheid, die eerst (snuif) tabak bereidt en vervolgens uitgroeit tot een omvangrijke sigarenindustrie. Mignot & De Block geldt in 1890 met 375 medewerkers als een van de grootste bedrijven in Eindhoven. Toeleveranciers zijn de houtverwerkende industrie voor de sigarenkistjes en de lucifers, maar ook de grafische industrie voor de sigarenbandjes en de etiketten voor op de kistjes. In 1853 zijn in de textielindustrie 120 medewerkers actief en 419 in 1888. Dit staat los van de thuiswevers, de kleine boerengezinnen die op het platteland hun schamele inkomsten aanvullen met vele uren werk achter het handweefgetouw. Daarnaast vestigen zich diverse leerlooierijen en schoenmakerijen in de stad.

Landelijk vormen Eindhoven en omgeving een goedkope regio. Het gemiddelde fabrieksloon bedraagt hier omgerekend 1,60 euro per week tegen 2,70 euro gemiddeld in de rest van Nederland. Het sterkedrankgebruik van de Eindhovenaren ligt eind negentiende eeuw wel boven het landelijke gemiddelde. Het jaarverslag van de Kamer van Koophandel over 1872 zegt hierover dat: ‘… het bierverbruik [is] als gevolg van welvaart onder de arbeidende klasse vooruitgegaan.’ En voegt daaraan toe: ‘Jammer is het dat die volksklasse in tijden van voorspoed niet weet te sparen om in minder gunstige omstandigheden zich zelf te kunnen helpen.’

Kinderarbeid komt nog overal voor, maar gelukkig worden in 1874 door nieuwe wettelijke maatregelen ‘… tot het tegengaan van overmatige arbeid en verwaarlozing van kinderen, … 8 kinderen van de luciferfabriek, 2 van de sigarenfabrieken en 1 kind van de paraplufabriek verwijderd.’⁵ Was de oude ondernemer nog blij met een nettowinst waarvan hij redelijk in leven kon blijven, de nieuwe ondernemer wil meer. Goedkope arbeidskrachten komen uit Duitsland over naar de in 1891 opgerichte Philips gloeilampenfabriek. Philips trekt in 1906 de eerste academici aan. Het bedrijf is dan al behoorlijk groot.

Door de schaalvergroting wordt het contact tussen de werkgever en werknemer minder hecht. Arbeidsconflicten breken uit. Bijvoorbeeld in 1907 in de sigarenindustrie. Een massale staking van tweeduizend werknemers legt de industrie plat, met pas na zes weken een compromis tussen de werkgever en zijn personeel. En in 1910 is er bij Philips een staking naar aanleiding van het feestdagenconflict. De werknemers worden geacht door te werken op Driekoningen en andere erkende kerkelijke feestdagen. In dat jaar is in Eindhoven 95 procent van de bevolking katholiek. Daarna wordt dat minder, omdat de industrialisatie veel andersdenkenden in de stad brengt, verstedelijking de sociale controle doet afnemen en het materialisme toeneemt.

Rond 1950 biedt de industrie aan zo’n vijftig procent van de beroepsbevolking werk. De textiel-, sigaren- en leerindustrie zijn dan nog belangrijk, maar daar is anno 2019 niets meer van over. In de jaren zestig en zeventig worden deze industrieën weggevaagd uit het straatbeeld. Vanaf de jaren twintig domineert Philips het gezicht van en het leven in Eindhoven. Het is de grootste werkgever en regelt voor zijn mensen de huisvesting, gezondheidszorg, studiefaciliteiten en ontspanning. Eind jaren twintig werken bij Philips 20.000 mensen, in de sigarenfabrieken 4.400 en in de textielbedrijven 1.750. Het in 1928 gestarte autobedrijf DAF telt midden jaren vijftig 1.850 werknemers. In 1961 is Eindhoven uitgegroeid tot de vijfde stad van Nederland. Midden jaren zestig heeft Philips in de regio ongeveer 60.000 werknemers in dienst. Philips trekt zich in de daaropvolgende decennia wel steeds meer terug uit Eindhoven. Uit Philips komt onder meer in 1984 het hightech bedrijf ASML voort. Achter de locatie van de eerste fabriek van Baekers wordt in 1921 de Lichttoren van Philips gebouwd, een betonnen gebouw aan de Emmasingel op de hoek met de Mathildelaan. Het vormt anno 2019 de overgang tussen de oude binnenstad met zijn luxe winkels en de wijk Strijp-S met zijn innovatieve start-up-bedrijven, hippe horeca en leisure.

Eindhovenpromotie door een aantal grote bedrijven. Het Parool, 18 januari 1952.

1920

Met Eindhoven bedoelen we de zelfstandige gemeenten Eindhoven, Woensel, Gestel en Blaarthem, Stratum, Tongelre en Strijp, die in 1920 opgaan in één gemeente. Eindhoven is in dat jaar met zijn ruim 6.000 inwoners niet de grootste van allemaal. In Woensel wonen bijna 16.000 mensen, in Stratum ongeveer 7.500 en in Strijp 7.000 mensen. In de voorafgaande decennia groeit de stad al enorm, bijvoorbeeld door de industriële bedrijven die zich vestigen langs het spoor en het Eindhovens kanaal. En dat terwijl Eindhoven in 1874 al drieëntwintig hectare (ha) van de gemeente Woensel ten zuiden van het spoor heeft geannexeerd. Dat is het gebied van de Dommel via het treinstation tot en met de eerste fabriek van Baekers & Raijmakers aan de Spoorstraat. Op 1 januari 1920 wordt Groot-Eindhoven geboren. Het grotere geheel kan nu ook meer woningen leveren voor de toegestroomde arbeiders. Het nieuwe Eindhoven telt in 1920 zo’n 48.000 inwoners.

2 TEXTIEL

NEDERLAND

Het begrip textiel heeft betrekking op de weefnijverheid, die gericht is op het produceren van doek. De vezels als basisgrondstof zijn plantaardig (katoen, linnen, jute e.d.), dierlijk (wol, zijde e.d.) of chemisch. Rayon is een (kunst)vezel gemaakt van houtpulp. Linnen is de oudste textielstof, maar katoen was en is nog steeds de meest gebruikte vezel voor het maken van een draad, ook wel garen genoemd. Na de Tweede Wereldoorlog worden natuurlijke vezels vaak gemengd met chemische vezels, waardoor een meer slijtvast product ontstaat. Bijvoorbeeld katoen met polyester.

Weefmachines vlechten de garens tot doek. De draden die de lengte bepalen, worden de ketting of de schering genoemd. De draden die de ketting in de breedte kruisen, noemen we de inslag. De kettingdraden worden met ophalers om en om omhoog gebracht en door de opening die dan ontstaat, gaat de inslagdraad er met een beweging doorheen. Bij het scheren worden de kettingdraden evenwijdig op een kettingboom gewikkeld. Dat bepaalt de breedte van het weefsel. De kettingboom wordt daarna op het weefgetouw aangebracht. Draad voor draad worden de kettingdraden door de hevels van de schachten geleid en door de openingen van het weefriet. Een weefriet is een metalen kam in het weefgetouw, die de kettingdraden op gelijke afstand van elkaar houdt. Voor de inslag hoeft het garen alleen maar op een spoel te worden gewonden, die bestemd is voor de schietspoel van het schietspoelweefgetouw.

Damast is een weeftechniek voor linnen en katoen waarbij figuren in dezelfde kleur worden ingeweven. Bij een speciale lichtinval en zichthoek kun je figuren zien. Met een traditioneel weefgetouw kun je alleen geometrische motieven weven. Maar met de ontwikkeling van de trekstoel (zestiende eeuw) en het jacquardweefgetouw (negentiende eeuw) kun je elke kettingdraad afzonderlijk naar boven halen en zo elke gewenste afbeelding weven.

Voordat de garens tot een doek worden geweven, worden ze gewassen en gebleekt of bewerkt met chemicaliën of kleurstoffen. Deze veredeling kan ook gebeuren als het doek al is geweven, waarna het doek ook nog kan worden voorzien van een laagje met speciale eigenschappen (brandwerendheid bijvoorbeeld), in verschillende lagen op elkaar kan worden geperst of worden bedrukt met een apart dessin. Niet alle bedrijven voeren al deze onderdelen van de productieketen in de eigen fabriek uit. Baekers & Raijmakers koopt zijn garens in. In de jaren zestig van de twintigste eeuw bijvoorbeeld bij spinnerij Bamshoeve in Enschede. Zo ontstaat een lap stof, die als halffabricaat weer grondstof is voor het maken van bijvoorbeeld kleding, markiezen, tenten, huishoudtextiel of bekleding van matrassen. In het kader van het onderwerp van dit boek hebben we het over de katoen-, rayon- en linnenindustrie. De wol-, tapijt-, band- en kantindustrie vallen hier buiten, evenals het maken van gebreid goed (tricotage).

Scheren. Foto Martien Coppens, 1961.

Tot de Franse Tijd (1795-1813) is de ambachtelijke productie georganiseerd via gilden. Hierin werken verwante beroepsgroepen samen, zoals bijvoorbeeld de linnenwevers en -verkopers. De opleiding van ambachtslieden wordt geregeld door het gildesysteem. Het opleidingstraject loopt van leerling, gezel naar meester. Naast hun economische functie hebben de gilden ook een sociale functie en hebben ze invloed op het bestuur van de stad. Op markten kunnen ambachtslieden, handelaren en boeren hun waren verkopen.

In de zeventiende en achttiende eeuw wordt door de staatkundige en militaire onrust het handelsverkeer in de zuidelijke Nederlanden steeds minder. De wol- en linnennijverheid zijn voor hun in- en verkoop afhankelijk van de handel. Handelaren trekken weg naar textielcentra in Holland. Brabant – en daarmee Eindhoven – verarmt.

Rijgen en rietsteken. De laatste stap in de voorbereiding van het weefproces is het kamrijgen en rietsteken. Bij het rijgen worden de kettingdraden in een voorgeschreven volgorde door de kammen gehaald. Bij het rietsteken wordt het voorgeschreven aantal draden door de opening tussen twee rietstaven (later van metaal) gehaald. Foto Martien Coppens, 1961.