Marianne Foncke

DE
OPROEP

Een Nederlandse
‘gastarbeider’ in
Duitsland, 1942-1945

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van het Boekenfonds Elisabeth Grent / F.J.A.M. van der Helm en door middel van crowdfunding.

© 2017 Marianne Foncke, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag: Nederlandse mannen worden naar Duitsland afgevoerd. Rotterdam, november 1944.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Vormgeving binnenwerk: KM Grafisch Werk, Utrecht

ISBN 9789462491854

e-ISBN 9789462495623

NUR 688

INHOUD

voorjaar 2010

ONVERWACHTE HERINNERINGEN

mei 1940 - november 1942

JE BENT JONG EN PAST JE AAN

december 1942 - maart 1943

ALS IN EEN JONGENSBOEK

april 1943 - juli 1944

DE DAGELIJKSE SLEUR

augustus 1944 - 30 januari 1945

ALLES OM TE OVERLEVEN

31 januari 1945 - 13 maart 1945

NADEREND EINDE

14 maart 1945 - zomer 1945

IEDER VOOR ZICH

najaar 1945 en verder

HET ALLEDAAGSE LEVEN VAN EEN GEWOON MAN

2014 - 2016

OP ZOEK NAAR LEEN

voorjaar 2010

ONVERWACHTE HERINNERINGEN

Wat geef je een man voor zijn verjaardag wanneer hij 86 wordt? Zo’n man die eigenlijk alles al heeft: een mooi ingericht huis, fotoalbums en puzzelboekjes, een kast vol cd’s en het wekelijkse uitstapje naar de visboer. Alles, behalve het gezelschap van zijn vrouw.

Leen, opa Leen voor mij, woonde al zeker veertig jaar in de Westwijk van Vlaardingen. Een onvervalste tuinstad, rechtstreeks afkomstig uit het modellenboek van de naoorlogse wederopbouw. Rijen lage arbeiderswoningen, afgewisseld door portiekflats met vier verdiepingen. Tussen de gebouwen lagen ondiepe weiden waar de kinderen lekker konden spelen, niet gehinderd door het toenemende verkeer. De flats zagen er van buiten misschien wat somber uit, met kaal beton en grauwe bakstenen, maar de ramen langs de brede balkons maakten veel goed. Binnen was het licht en lekker ruim. Veel ruimer in ieder geval dan de bovenwoning waar Leen met vrouw en kinderen tot dan toe had gewoond, in de laat negentiende-eeuwse uitbreidingswijk aan de andere kant van de stad.

Het knap houden van het huis was geen bijzaak. De stofzuiger maakte dagelijks een ronde door de kamers en in het trappenhuis hing steevast de vage geur van schoonmaakmiddel. Dat was het werk van Leens vrouw, mijn oma Nel. Zij hield het schoonmaakrooster van de gezamenlijke buren zorgvuldig in de gaten. Tegelijkertijd was ze nooit te beroerd om de taken over te nemen van een buurvrouw die minder goed ter been was. Leen zorgde iedere paar jaar voor een fris behangetje en een nieuwe lik verf in de kamers. Lang voordat de woningbouw de flat moderniseerde, bouwde hij al een douchecel in de natte ruimte tussen keuken en ouderslaapkamer. Ieder voorjaar veranderde het balkon aan de voorkant van de flat in een bloemenzee. De begonia’s, viooltjes en vlijtige liesjes werden zo goed verzorgd, dat ze tot ver in de zomer bleven bloeien.

Vlak voordat ze echt oud werden, verhuisden Leen en Nel naar een flat met een lift en zonder drempels, drie straten verderop. Leen ging als vanouds aan de slag met verf en behangerslijm. Dit keer stond hij zijn kinderen en oudste kleinkinderen toe om een handje te helpen. De verhuizing halveerde de route naar het wijkwinkelcentrum: een rij winkeltjes in de plint van een flat, tegenover een platte schoenendoos met een Albert Heijn erin. De kamers die Nel voortaan stofzuigde waren iets kleiner, de weide waarover ze uitkeken was anders, maar de bloemenzee verhuisde gewoon mee. Bezoekers hoefden niet te twijfelen wanneer ze de woning van Leen en Nel hadden bereikt: die was uit duizenden te herkennen.

In maart 2010 was er nog weinig te zien van de jaarlijkse bloemenpracht. Het was ook de vraag of Leen er ooit nog oog voor zou hebben. Sinds de dood van Nel, zeven maanden eerder, was zijn leven grauw geworden. Zijn liefste bezit was een klein fotoalbum uit de zomer van 2009. Het lag altijd goed zichtbaar, ergens in de woonkamer. Op het plankje boven de haard, naast hem op het kleine tafeltje, op zijn schoot. En steeds bladerde hij terug naar de zonnige foto’s van de laatste weken. Haar laatste weken. Want terwijl zijn geest zich steeds verder terugtrok in het verleden, bleef zijn lichaam sterk als altijd. Leen was een overlever. Zijn kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen maakten zich op voor zijn 86e verjaardag.

Wat geef je cadeau aan een man die achterom kijkt? Zit die eigenlijk nog wel op een presentje te wachten? Ik vond het antwoord op elf kilometer van Leens flat. In zijn jonge jaren was Leen timmerman geweest. Niet zomaar een timmerman, maar één die gespecialiseerd was in het fijnere werk: houtdraaien, het snijden van randjes en rozetten. Er zijn in Nederland nog maar weinig mensen die het vak van fijnzinnige houtbewerking beheersen. Enkele daarvan lopen rond op scheepswerf De Delft in de Rotterdamse Schiehaven. Vakmensen werken hier aan de reconstructie van het achttiende-eeuwse schip De Delft. En passant geven ze jongeren en mensen met grote afstand tot de arbeidsmarkt een vakopleiding. Misschien, dacht ik, doet het Leen goed om de vertrouwde gereedschappen van weleer nog eens te bekijken en de geur van houtkrullen op te snuiven. Om jonge mensen bezig te zien met het werk waarvan hij zelf zo veel hield. Misschien zou ergens in zijn hoofd een luikje open gaan, kon hij op zomaar een zaterdagmiddag terugreizen naar zijn tienerjaren.

Er ging die middag een luikje open, maar een ander dan gedacht. Beleefd hoorde Leen de verhalen aan van de gids, die normaal de jongeren bij hun werk begeleidde. De jongeren zelf waren er niet. Het was weekend en de werkplaatsen lagen er verlaten bij. De belangstellenden liepen achter de gids aan en kwamen ruimte na ruimte meer over traditionele scheepsbouw te weten. Leen liep mee, en liet niet merken dat hij meer wist dan de gemiddelde bezoeker. Tegen het einde van de rondleiding stapte de groep naar buiten, de eigenlijke werf op. De meeste bezoekers doken weg in hun jas: er stond een koude, snijdende wind. Leen veerde juist op. Aan het in aanbouw zijnde schip, dat als een skelet boven de bezoekers uitstak, had hij iets bekends ontdekt.

‘Houten kielen,’ vertelde Leen, ‘die maakten we in Duitsland ook. Dat waren maar notendoppies hoor, lang niet zo groot als deze. Eerder een soort vissersboten. Er was aan alles gebrek in de oorlog, dus maakten ze ze deels van hout. Dat ging veel sneller ook. Om de andere dag ging er een te water. En als het aan de Duitsers had gelegen, hadden we nog wel harder gewerkt. Binnen de kortste keren zagen we die schepen weer terug: helemaal kapotgeschoten. Of ze kwamen helemaal niet terug, dan lagen ze op de bodem. Van de zee, natuurlijk.’

Op die middag in de Schiehaven zei Leen meer over zijn verblijf in nazi-Duitsland dan hij ooit in één keer had verteld. Hij had de naam Swinemünde wel eens genoemd, de plaats waar hij een groot bombardement had meegemaakt. Hij liep te koop met zijn kennis van een paar Franse woorden die hij daar van zijn collega’s had geleerd. De ‘vieze woorden’ die hij kende nam hij maar niet in de mond, hoewel hij beweerde dat hij die als eerste had geleerd. Een enkele keer vertelde hij met veel branie hoe hij in de oorlog zijn broek weer oplapte: ‘een lap erop, met wat lijm of een paar krammetjes, en het ging weer even.’ Maar wat hij precies in Duitsland moest doen, of hoe het er in het dagelijks leven aan toe ging, daar werd niet over gesproken.

Niet spreken over de oorlogsjaren was typisch voor de tijd waarin Leen en Nel hun gezin opbouwden. Iedereen had tijdens de bezetting wel spannende of bedreigende zaken meegemaakt, maar het was niet de bedoeling daar lang bij stil te staan. Er was werk te doen: Nederland moest weer worden opgebouwd. Bij de Nederlanders die door de Duitsers tewerkgesteld waren, speelde daarnaast schaamte mee. Zij hadden immers – weliswaar gedwongen – voor de vijand gewerkt. Opmerkelijk genoeg was het binnen het jonge gezin vooral Nel die niets meer over de moeilijke jaren wilde horen. Wanneer Leen iets over die tijd dreigde te vertellen, werd hij vriendelijk maar resoluut teruggefloten. ‘De oorlog is al zo lang voorbij. Daar moesten we maar over ophouden.’

Daarmee raakte nog niet alles over die tijd in de vergetelheid. Na het overlijden van Leen en Nel vond de familie in een album twee fotootjes van een aantal jongemannen voor een houten barak. Het bijschrift in Nels puntige schoolschrift gaf – tegen haar gewoonte in – weinig informatie: ‘Leen in Duitsland’. Inderdaad is op de foto een heel jonge Leen te herkennen. De barak had overal in Duitsland kunnen staan. Maar dank zij de fragmentjes informatie die Leen gegeven had – Swinemünde, een groot bombardement en de houten kielen – wist ik als oudste kleindochter waar ik mijn zoektocht naar dit stukje van Leens geschiedenis kon beginnen.

De geschiedenis die ik tegenkwam, vertelde niet alleen het verhaal van Leen. Met hem waren honderdduizenden Nederlandse mannen tewerkgesteld. De totale omvang van de tijdelijke volksverhuizing was nog veel groter: vier miljoen mannen en twee miljoen vrouwen uit alle uithoeken van Europa waren voor het Derde Rijk aan het werk gezet. Sommigen van hen zwegen over de gebeurtenissen. Of ze vertelden bijna niets, zoals Leen. Enkelen vertelden juist uitgebreid of zetten hun herinneringen voor het nageslacht op papier. Maar in veel gevallen moesten de verhalen wachten tot ze door de tweede of derde generatie onder een deken van zwijgzaamheid vandaan werden gehaald. Na het overlijden van de hoofdrolspelers kwamen de dagboeken, brieven en foto’s tevoorschijn. Samen met contemporaine krantenberichten geven die een verrassend consistent beeld van het leven van een tewerkgestelde arbeider. Over de rekrutering en de reis naar Duitsland; over kameraadschap en de omgang met autoriteiten; over dagelijkse bezigheden en bijzondere uitstapjes; over bombardementen en de moeizame tocht naar huis. Alles bij elkaar was het genoeg om een reconstructie te maken van het leven van gastarbeider Leen – en vele anderen.

mei 1940 - november 1942

JE BENT JONG EN PAST JE AAN

Vrijdag 10 mei 1940 kwam Leen veel te vroeg thuis van zijn werk. Zijn baas Bram Sprij had alle werknemers van zijn meubelfabriek in één keer ontslagen. Als reden gaf hij op dat de toekomst te onzeker was, nu de Duitsers Nederland waren binnengevallen. Leens ouders keken vreemd op toen ze hun jongste zoon, zestien jaar oud, midden op de dag thuis zagen komen. Tussen de grauwe erwten en de pakjes Sunlight zeep waren ze ongetwijfeld druk in gesprek met de klanten van hun winkel. Het nieuws over het collectieve ontslag bij Sprij – een behoorlijk grote werkgever in Vlaardingen – gaf weer een nieuwe wending aan het gesprek. Maar het hoofdonderwerp bleef onveranderd: de oorlog die al acht maanden dreigde, was eindelijk toch naar Nederland gekomen.

De Vlaardingers wisten die ochtend al vroeg dat het oorlog was. Om vier uur schrokken de bewoners wakker door het zware geronk van vliegtuigen, veel vliegtuigen. Overal kwamen mensen hun huis uit om te kijken wat er aan de hand was. Er trokken Duitse gevechtsvliegtuigen over, de ene groep na de andere. Voorbij Vlaardingen lag niet zoveel meer – waren ze misschien op weg naar Londen? Rond half vijf – het was nog niet eens helemaal licht – begonnen de beschietingen. Twee vliegtuigen hadden het gemunt op de batterij luchtdoelartillerie bij Vlaardinger-Ambacht. Ze doken al schietend met hun boordmitrailleurs naar beneden en lieten vier bommen vallen. De batterij werd zelf niet getroffen. Omstanders in Vlaardinger-Ambacht leerden echter op een harde manier dat kijken naar oorlogshandelingen gevaarlijk kan zijn. Niet alleen de bommen zelf, maar ook rondvliegende kogels en granaatscherven maakten slachtoffers.

Ook aan de andere kant van Vlaardingen was het niet veilig. De havens langs de Nieuwe Waterweg waren regelmatig doelwit van Duitse bombardementen en beschietingen. Jongens als Leen waren nauwelijks thuis te houden. Vader Andries en moeder Ko konden praten wat ze wilden, ook Leen hield voet bij stuk: hij wilde zien wat er aan de hand was. Na verloop van tijd kregen verschillende jongens en een enkel meisje hun zin. Zij trokken in groepjes naar de Nieuwe Waterweg. Langs de waterkant zagen ze hoe Duitse Stuka’s de aanval inzetten op de Nederlandse torpedobootjager Hr.Ms. van Galen, die juist een smalle bocht in de Nieuwe Waterweg had bereikt. Met hun kenmerkende jankende geluid doken de duikbommenwerpers op het schip af. Hun bommen kwamen fluitend naar beneden, ploften in het water en stuwden door de explosie een waterzuil omhoog. Geen enkele bom kwam rechtstreeks op het schip terecht. Toch was op de kade te horen hoe, door de enorme drukgolven, van alles aan boord van het schip brak en vervormde. De jongens en meiden, die het eerst nog een spannend schouwspel hadden gevonden, vluchtten weg. Ze vonden een schuilplaats tussen de houten vaten die in de vissershaven van Vlaardingen nooit ver weg waren.

In de dagen die volgden bleef het onrustig rondom Vlaardingen. In Overschie, rond Rotterdam en bij vliegveld Waalhaven werd hard gevochten. Nog een paar keer zorgden Duitse aanvallen op de havens van Vlaardingen voor materiële schade. Op de Nieuwe Waterweg liepen verschillende schepen op een mijn. In Rotterdam gingen op 14 mei tegen half twee de sirenes, niet voor de eerste keer die week. Dit keer verschenen na korte tijd tientallen Heinkel HE-111 bommenwerpers. Een Duitse commandant vuurde vanaf het Noordereiland in Rotterdam rode lichtkogels af om het op handen zijnde bombardement af te blazen. Tevergeefs. Het merendeel van de bommenwerpers liet zijn explosieve lading vallen. Vanuit Vlaardingen was het bombardement niet te horen: de westenwind blies het geluid de andere kant op. De gevolgen waren wel te zien. Een kilometers brede rookpluim steeg op naar de hemel, soms even verlicht door nieuwe explosies. In de winkel van Andries en Ko werd het nieuws druk besproken. Verschillende klanten hadden die ochtend in het radionieuwsbulletin gehoord dat het Duitse leger de verdedigers van Rotterdam een ultimatum had gesteld: als zij hun wapens niet neerlegden, zou de stad worden vernietigd. Nu was dat vreselijke dreigement uitgevoerd. De klanten schudden hun hoofd. Wat zou er verder nog gebeuren in de strijd? Was Vlaardingen wel veilig?

’s Avonds draaide de wind en werd een mysterieus gefluister hoorbaar in de vissersstad. Het was het geluid van de vele branden die in Rotterdam woedden. Die werden door de wind nog verder aangewakkerd. Voor één keer kleurde de lucht ’s avonds rood in het oosten. In huis boven de winkel zaten Leen, zijn broers, zussen en ouders aan tafel. Ze bespraken wat ze voor de getroffen Rotterdammers konden doen. Zouden die geholpen zijn met een paar voedselpakketten? Of met de oude lakens uit de linnenkast? Leen, die overdag toch niet veel omhanden had, opperde dat hij misschien kon gaan helpen met blussen of puinruimen. Maar vader Andries schudde zijn hoofd. Zolang er troepen in en om Rotterdam lagen, kon geen mens de stad in komen. Zelfs niet om de getroffenen te helpen. De ochtend na het bombardement waren de hulptroepen in Vlaardingen zelf nodig. Onder de door rook verduisterde hemel stond de Nieuwe Waterweg in brand. Generaal Winkelman had de capitulatie van het Nederlandse leger bekend gemaakt. Als reactie daarop vernietigden soldaten de brandstoftanks van de Bataafse Petroleummaatschappij die aan hun zorgen waren toevertrouwd. Brandende olie en benzine dreef op het water richting zee. Een deel daarvan kwam de Koningin Wilhelminahaven binnen, niet ver van de Vlaardingse binnenstad. De brandweer had de handen vol aan de bescherming van de schepen die bij de hoge pakhuizen lagen afgemeerd.

In de dagen en weken na de capitulatie hernam het leven gauw weer zijn gewone gang. Na een week waren de gesprongen waterleidingen hersteld en hervatten de treinen stuk voor stuk hun dienst. Het duurde wat langer voordat er weer schepen de haven konden binnenlopen. Mijnen maakten de Nieuwe Waterweg onveilig en de Duitse bezetter kondigde vaarverboden af. Voor veerponten werden corridors gecreëerd. In juni, precies op tijd voor de opening van het haringseizoen, gaf de bezetter het overige scheepvaartverkeer vrij. De gebruikelijke reuring keerde in Vlaardingen terug.

Meubelmaker Sprij en de andere werkgevers die aan het begin van de oorlog mensen hadden ontslagen, namen hun arbeiders terug. Leen kon weer aan de slag als houtbewerker. Hij hield van zijn werk, van het draaien van hout tot het frezen van mooie vormen in de meubels die de fabriek maakte. Anders dan veel van zijn jonge collega’s was hij een vakman. Hij hoefde geen houtkrullen te vegen, geen boodschappen te doen. Hij wist een hoop, kon veel en leerde nog meer van de man met wie hij samenwerkte. Leen had geluk gehad, vond hij zelf. Zijn oudste broers Andries en Wim en zijn zusters Ko en Lenie waren direct na de lagere school gaan werken. Zij begonnen op de allerlaagste sport van de maatschappelijke ladder. In tijden van crisis liepen zij als eerste gevaar om ontslagen te worden. Broer Jo, vier jaar ouder dan Leen, ging ook meteen na school aan het werk. Er was echter wel een verschil met de oudste broers en de meisjes. Na het werk mocht Jo naar de avondcursus op de Ambachtsschool. Daar was in het gezin inmiddels voldoende geld voor. Vier jaar later was de welstand nog iets groter: Leen mocht op de dagcursus van de Ambachtsschool doorleren voor timmerman. Hij hield van mooie dingen. Op school leerde hij uittekenen en maken wat hij zag. Zijn hart ging open bij de fijnzinnige houtbewerking.

Toen Leen in het voorjaar van 1940 voor de tweede keer was aangenomen bij Sprij’s meubelfabriek, bracht hij ook weer loon thuis. Moeder gaf hem als vanouds een zakcentje om naar eigen inzicht te besteden. Begin juli moest hij beslissen of hij zijn zakgeld van die week zou afstaan aan het Nationaal Hulpcomité 1940, voor de Nederlandse oorlogsgetroffenen. Ongetwijfeld kocht hij minstens een speldje voor het goede doel en prikte die op zijn jas. Goede voorbeelden waren er in zijn omgeving genoeg. Zijn oud-leraren van de Ambachtsschool schonken een dag van hun salaris aan het comité. De baas van de meubelfabriek doneerde maar liefst 500 gulden. Ook de gezamenlijke winkeliers – onder wie mogelijk Leens vader – deden een duit in het zakje. Sommigen van hen hadden met eigen ogen gezien wat voor ravage de oorlogshandelingen hadden aangericht. En anders waren er nog de verhalen van de Rotterdamse evacués, waarvan er enkele honderden in Vlaardingen waren ondergebracht.

De eerste twee bezettingsjaren gingen betrekkelijk rustig voorbij. Het militaire gezag maakte eind mei 1940 plaats voor een burgerlijk bestuur. Nederlandse ambtenaren mochten op hun post blijven. Zij kwamen onder leiding van de Oostenrijkse Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart. De bezetter probeerde de Nederlanders duidelijk te maken dat hij het beste voorhad met het ‘Germaanse broedervolk’. De Duitse bestuurders gedroegen zich over het algemeen correct tegen de bevolking – zolang die zich tenminste aan de regels hield. Het Vlaardingsch Nieuwsblad stond in die jaren vol met alledaagse dingen: uitbreidingsplannen van bedrijven, burenruzies die ontaardden in gevechten, boetes voor bewoners die hun stoep niet op tijd sneeuwvrij hadden gemaakt.

Ook het leven van Leen zal er nauwelijks anders hebben uitgezien dan voor de bezetting. Overdag aan het werk, ’s avonds soms nog een boodschap doen voor vader. Op zaterdagmiddag naar de wedstrijden van voetbalvereniging Zwaluwen, enkele jaren eerder opgericht als onderdeel van Christelijke Jongemannenvereniging Liefde & Vrede. ’s Zondags naar de hervormde dienst in de Grote Kerk en op een doordeweekse avond naar catechisatie. Leen was geen kleine jongen meer. Hij had zijn korte broek en kniekousen – het kostuum van een school-jongen – al een tijd geleden ingeruild voor een lange broek. Tijdens de strenge winter van 1940-’41 voelde hij zich te groot voor het gevaarlijke schots springen of ijssie piepen. Tegelijkertijd was hij nog te jong om serieus mee te doen aan de ‘pantoffelparade’ op de Hofsingel en de Schiedamseweg. Hier liepen op zondagmiddag groepjes jongens en meisjes heen en weer om naar elkaar te kijken en indruk te maken. Paartjes probeerden zich af te zonderen, maar werden door nieuwsgierige school-kinderen afgehouden van al te intiem contact. Leen heeft er vast geparadeerd of langs de kant gezeten. Met luidruchtige kwinkslagen probeerden hij en zijn maten meisjes aan het lachen te maken. Zou de twee jaar jongere Nel er ook al bij zijn geweest? Misschien. Maar ze liepen er nog geen van beide als serieuze huwelijkskandidaat.

Het gewone leven ging door. Tegelijkertijd was aan allerlei kleine dingen te merken dat Europa in oorlog was. De berichten op de radio waren niet erg hoopgevend: België onder de voet gelopen, Frankrijk veroverd, brandbommen op Londen. De Britten boden fel weerstand, en niet alleen op eigen grondgebied. De Royal Air Force bombardeerde regelmatig doelen in de havens rondom Rotterdam. In Vlaardingen was de brandweer eind mei 1940 dagen aan het blussen na een voltreffer op de petroleumtanks van de Matex. Later dat jaar kreeg de stad te maken met verdwaalde Britse bommen, midden in de stad. Verschillende huizen en winkels werden verwoest. Er vielen enkele burgerslachtoffers; hoeden en vulpennen uit de winkels lagen tussen de glasscherven op straat.

De stad zat ondertussen behoorlijk vol. Vlaardingen was een van de steden waar Rotterdamse evacués onderdak hadden gekregen. Ook liepen er volop Duitse militairen rond die in de stad waren gelegerd. Het duurde niet lang voordat Leen en zijn vrienden de uniformen van de verschillende legeronderdelen leerden onderscheiden: groen voor de Wehrmacht, grijs voor de Luftwaffe en het donkere blauw van de Kriegsmarine. De bevolking moest goud en zilver inleveren bij het Duitse gezag, later gevolgd door lood, koper, nikkel en tin. Verduistering werd verplicht. Auto’s en schepen gingen met afgeschermde lampen op weg en uit huizen mocht ’s avonds geen streepje licht naar buiten schijnen. Verstandige huisvaders als Andries plakten met het verduisteringspapier ook plakband op de ramen, om bij een eventueel bombardement de scherven bij elkaar te houden. Er kwam een verplicht persoonsbewijs en voor steeds meer zaken was een vergunning nodig: om na elf uur ’s avonds op straat te zijn, om vee te slachten, om bepaalde beroepen uit te oefenen. Joodse inwoners werden door een aanhoudende stroom maatregelen steeds verder uit het alledaagse leven verstoten.

De distributie van levensmiddelen, die al voor de Duitse inval van kracht was, werd steeds verder uitgebreid. Eind mei 1940 gingen koffie, thee, suiker en schoenen op de bon. Later volgden boter, brood, grutterswaren, kaas, textiel en nog veel, veel meer. De distributie bezorgde kleine handelaren als Leens vader een hoop werk. Klanten lazen in de krant welke bonnen in een bepaalde periode geldig waren. Een bon gaf mensen het recht om een bepaalde aankoop te doen, als dat product tenminste voorradig was. De bon alleen was niet voldoende: klanten moesten hun aankoop daarnaast met geld betalen. Door de toenemende schaarste liepen de prijzen van brandstof, levensmiddelen en andere producten steeds verder op. ’s Avonds gingen de winkels dicht, maar het werk was nog niet gedaan voor de winkelier en zijn gezinsleden. Zij moesten de ontvangen bonnen op speciale vellen plakken. Met deze opplakvellen meldden zij zich bij de ambtenaar van de Distributiedienst, die de vellen controleerde en toestemming gaf voor de aanschaf van nieuwe voorraden.

Andries en Ko, Leens ouders, dreven al zo’n 25 jaar een winkel aan de Oosthavenkade, op enkele passen afstand van de vissersschepen in de Oude Haven. De vissersschepen zijn inmiddels verdwenen, maar het pand staat er nog altijd: een schijnbaar toevallige opeenstapeling van bouwlagen, ieder met een andere functie. Op de begane grond was de winkel, met daarachter een ruimte die als werkplaats of kantoor diende. Twee grote etalageruiten, aan weerskanten van de overdekte entree, gaven vanaf de straat goed zicht op de winkel. De eerste verdieping heeft met zijn rode baksteen, witte speklaagjes en drie grote ramen het karakter van een Hollands koopmanshuis. Hier bevonden zich de woonvertrekken. Op het ‘platje’, het platte dak achter het woongedeelte, stond een getimmerd hok met de tonnetjes die als toilet dienden. Kleine kinderen mochten hier niet onbegeleid naartoe: er was geen afrastering om de randen van het dak. De tweede en derde verdieping waren oorspronkelijk gebouwd als opslagruimte. Met hun kleine ramen en witgepleisterde muren hebben ze veel weg van een pakhuis. In Leens jeugd bevonden zich hier echter de slaapvertrekken van het groeiende gezin.

De winkel en de rest van het pand waren eigendom van Van Toors oliegoedfabriek. De helft van de winkel werd dan ook ingenomen door korte en lange oliejassen, zuidwesters, geïmpregneerde broeken, voorschoten en olieslobkousen. Het was de bedrijfskleding van de vissers in de stad. Voorraden uit de oliegoedfabriek werden op de zolder boven de slaapvertrekken uitgehangen. Vlak voordat de Vlaardingse haringvloot uitvoer was het altijd druk in de winkel. Om het wachten te verzachten – en om een extraatje te verdienen – had vader Andries een tapvergunning aangevraagd. Leen mocht in zijn jonge jaren wel eens helpen met het schenken van bier en jenever. Ook werd hij er regelmatig op uitgestuurd om een handkar te huren bij de waterstoker. Daarmee bezorgden hij, zijn broers of zijn vader de bestellingen aan de kade. Bij thuiskomst van de vloot ging de vangst naar de vismarkt. Pas nadat de haring was verkocht, beurden de vissersknechten hun geld. Ook dan had Andries het druk. Hij ging snel bij zijn klanten langs om ze aan hun openstaande rekeningen te herinneren. Betalen deden ze bij de kassa van de oliegoedfabriek, in Andries’ winkeltje aan de Oosthavenkade.

Aan de andere kant van de winkel stond een tweede kassa. Die was van Andries zelf. Om ook buiten het vangstseizoen voldoende inkomsten te hebben, verkocht hij allerlei kruidenierswaren: van bonen en stroop tot verschillende soorten zeep. Naarmate de Duitse bezetting langer duurde, zag het gezin het assortiment van de winkel veranderen. Er kwam koffie- en theesurrogaat op de markt. Eerst werd die gekocht door eenvoudige mensen, die door prijsstijgingen geen echte koffie en thee meer konden betalen. Halverwege 1941 moest iedereen eraan geloven: er was gewoonweg niets anders meer te koop. Op dezelfde manier verscheen er kunsthoning, lucht- en kleizeep, steeds kleffer brood en het vrijwel volledig afgeroomde taptemelk in de winkels. Ondertussen werd de bevoorrading onregelmatig en bleven de schappen, bakken en laatjes langer leeg. Wanneer artikelen bonvrij te verkrijgen waren, sloegen de klanten snel een voorraadje in.

De meeste Nederlanders pasten zich aan de veranderde omstandigheden aan. Ze verduisterden de ramen, droegen hun persoonsbewijs bij zich en knipten de juiste voedselbonnen uit. Wanneer er verse producten te krijgen waren, stonden de vrouwen urenlang in de keuken om die langer houdbaar te maken. Er ontstond een tekort aan inmaakvaatjes. En hoewel het eigenlijk verboden was, deden mensen hun aankopen buiten de officiële kanalen om, bijvoorbeeld rechtstreeks bij de boer. Moeder Ko haalde bij thuiskomst van de vloot snel een vaatje haring aan de kade, nog voordat die naar de markt ging. ’s Zomers verwerkte ze die tot rolmops. In het najaar kwam de braadpan tevoorschijn en maakte ze er bakbokking van.

Er gebeurde nog wel meer wat niet mocht van de bezetter. Af en toe kregen de Vlaardingers een handgeschreven pamflet in handen: De Geus van 1940. In het geheime blaadje waarschuwden de schrijvers voor aanpassing aan de Duitse mores: ‘God bewaar ons voor samenwerking! Nooit, nooit, nooit. Liever ons dood gevochten, ons hele land verwoest in de strijd tegen die satanische nazi’s, dan ze medewerking aangeboden van slechts een hand van de grootste beroerling van ons dapper en roemrijk volk.’ Het blaadje kwam niet alleen in handen van Nederlanders die te vertrouwen waren. In november 1940 vlogen de geruchten door de straten van Vlaardingen. ‘De moffen hebben het bestuur van wandelvereniging Flardinga opgepakt.’ ‘Arij Kop, Sjaak van der Ende en Jan Kijne zitten in de kelder van het politiebureau.’ De mannen bleken zich te hebben beziggehouden met het overschrijven en verspreiden van pamfletten en het doorspelen van geheime informatie naar Engeland. In het voorjaar van 1941 werden ze met vijftien anderen gefusilleerd op de Waalsdorpervlakte. Het was de allereerste massa-executie door de bezetter. De Nederlanders bleken zich niet als het gewenste broedervolk te gedragen; de Duitsers waren niet zulke vriendelijke bestuurders als ze zich voordeden.

Leen schrok toen het nieuws over het doodvonnis van de ‘Geuzen’ bekend werd, net als de rest van de Vlaardingse bevolking. Dat was precies de bedoeling van het bewind. Mensen mopperden in het geheim, maar schikten zich ogenschijnlijk naar de wensen van de bezetter. Toch konden ze later niet ontkennen dat de gefusilleerde Geuzenleider Bernard IJzerdraat gelijk had gehad. Die schreef al in mei 1940 ‘We weten wat ons te wachten staat. Al onze voorraden zullen worden weggehaald, voedsel, kleding, schoeisel. (...) Onze jonge mannen zullen worden gedwongen elders te gaan werken voor den overweldiger.’ Het was iets waar Leen, zijn broer Wim en honderdduizenden andere jongemannen persoonlijk mee te maken zouden krijgen.

Al op de derde dag na de Nederlandse capitulatie – er was nog niet eens een burgerlijk bestuur gevestigd – informeerden de nazi’s bij het Departement voor Sociale Zaken naar de Nederlandse werkloosheidscijfers. Ook wilden ze weten welke maatregelen het departement tot dan toe had genomen om de werkloosheid terug te dringen. Secretaris-generaal Arend Scholtens van het departement moest de Duitse Militärverwaltung antwoorden dat de Nederlandse economie bezig was op te krabbelen uit een diepe crisis, maar dat de werkloosheid nog een stuk hoger was dan gewenst. Die economische crisis was begonnen met de beurskrach van de New York Stock Exchange op 24 oktober 1929. De depressie die daarop in de Verenigde Staten ontstond, sleepte ook de Europese economieën met zich mee. De Nederlandse export liep met 28 procent terug en bedrijven investeerden een kwart minder dan voorheen. In vijf jaar kromp de Nederlandse economie met zeven procent.

Naarmate de economie kromp, steeg de werkloosheid. In 1929 zat minder dan zes procent van de volwassen Nederlanders zonder werk. Op het toppunt van de crisis, in 1935, was dit ruim negentien procent. Ook in Vlaardingen stond bijna een vijfde van de beroepsbevolking op straat. Tot de kwetsbaarste groepen behoorden de ongeschoolde en laaggeschoolde arbeiders, zoals de oudste broers van Leen. Zij verhuurden zich als los werkman: een paar dagen in een fabriek, een dagje sjouwen in de haven, dan weer een boer helpen met het binnenhalen van de oogst. Van juni tot en met december probeerden de sterkste mannen aan te monsteren op de vissersvloot. Maar daar waren ze niet de enigen die om werk kwamen vragen. Het was een moeilijk en onzeker bestaan.

Om de werkloosheid terug te dringen, zette de Nederlandse overheid scholingsprogramma’s op voor werklozen, zodat zij in de toekomst meer kansen zouden krijgen op de arbeidsmarkt. Openbare werken werden versneld aanbesteed om het schrikbarend hoge aantal bedrijfsfaillissementen te stoppen. Ook kwamen er door het hele land heen werkverschaffingsprojecten. Dit waren grote, arbeidsintensieve klussen waar veel werklozen lichamelijk werk konden doen, in ruil voor een klein weekloon. In Vlaardingen hielpen werklozen in 1939 bij de aanleg van een hertenkamp aan de Hofsingel. Andere stadgenoten waren tewerkgesteld geweest bij de aanleg van het Kralingsebos in Rotterdam, vliegkamp Valkenburg bij Leiden, het Gouwekanaal en de Julianasluis bij Gouda. Wie weigerde om mee te werken aan een werkverschaffingsproject, liep het risico om zijn ‘steun’ van de overheid kwijt te raken.

Al ruim voor de Tweede Wereldoorlog kon de uitkering worden stopgezet van gezonde werklozen die weigerden om in Duitsland te gaan werken. De overheid beschouwde werk in Duitsland in de jaren ’30 namelijk als passende arbeid. In 1938 wist de Nederlandse Arbeidsbeurs 18.000 arbeiders in Duitsland te plaatsen. Het waren vooral landarbeiders, melkers en bouwvakkers die onderdak vonden bij een Duitse baas. De medewerkers van de Arbeidsbeurs onderhandelden met de werkgevers over gunstige arbeidsvoorwaarden voor de grensarbeiders. Verder zetten ze een organisatie op waarmee het verdiende geld betrekkelijk gemakkelijk kon worden overgemaakt naar familieleden die in Nederland achterbleven. Enkele vakbonden protesteerden: kon je een gehuwd man wel verplichten zijn gezin te verlaten om in het buitenland aan het werk te gaan? Een aantal gemeenten stuurde de minister van Sociale Zaken een brief om te vragen hoe ze met deze kwestie moesten omgaan. Het antwoord kwam op 6 mei 1938: de gewestelijke arbeidsbureaus moesten buitenlands werk eerst aanbieden aan ongehuwde werklozen. Maar gehuwden werden niet gespaard. Alleen bij ‘gegronde bezwaren’ moest men niet te veel druk uitoefenen om in Duitsland aan de slag te gaan – bijvoorbeeld wanneer de vrouw van de werkloze hoogzwanger was, of wanneer hij door omstandigheden persoonlijk voor kleine kinderen zorgde.

Duitsland trok zoveel Nederlandse arbeidskrachten aan doordat het daar economisch goed ging. Toch was het land in 1929 minstens zo hard getroffen door de beurskrach in New York. De gevolgen van de wereldwijde depressie werkten in Duitsland zelfs heviger door dan elders in Europa. Dit kwam doordat het land, als verliezer van de Eerste Wereldoorlog, zware herstelbetalingen opgelegd had gekregen. Duitsland had hiervoor leningen afgesloten in de Verenigde Staten en moest die na de beurskrach versneld aflossen. Tussen 1929 en 1932 steeg de Duitse werkloosheid van 8,5 tot bijna 30 procent. De Duitsers waren hongerig, koud en ontevreden. In hun wanhoop zochten de Duitse burgers bij de verkiezingen van 1930 en 1932 de extreme politieke partijen op: zowel de communistische KPD als Hitlers NSDAP boekten een forse verkiezingswinst. Na de verkiezingen in 1933 trok Hitler stap voor stap alle macht naar zich toe.

Onder leiding van de NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) kwam er ook in Duitsland een reeks economische stimuleringsmaatregelen en werkverschaffingsprojecten. Dit gebeurde echter op veel grotere schaal dan in Nederland. Arbeiders bouwden een compleet netwerk van autowegen, een nieuw regeringsgebouw in Berlijn en een indrukwekkend Olympisch stadion. Door het gebruik van de nieuwste technieken gingen zowel de landbouw als de industrie efficiënter produceren. Allerlei bedrijfstakken profiteerden hiervan, maar vooral de oorlogsindustrie werd gestimuleerd. ‘In nood zullen we het zonder boter wel redden, maar niet zonder kanonnen’, meende propagandaminister Joseph Goebbels in 1936. Duitsland moest weer de grootmacht worden die het voor de oorlog van 1914-1918 geweest was, ook als de bevolking daarvoor offers moest brengen.

Voor de doorsnee bevolking viel het met die offers nogal mee – vervolgde groepen als Joden, homoseksuelen en communisten daargelaten, zij betaalden een hoge prijs. De Duitse economie klom razendsnel uit het dal. Door efficiënte productiemethoden waren luxegoederen zoals auto’s ineens voor een veel grotere groep burgers bereikbaar. Ook de directe leefomgeving werd mooier. Op initiatief van het Deutsche Arbeitsfront (DAF), de enige toegestane vakvereniging in nazi-Duitsland, werd groen aangeplant in steden en bij fabrieken. In de fabrieken kwamen moderne wc’s en fraaie kantines. De DAF-organisatie Kraft durch Freude (Kracht door vreugde) organiseerde sport- en schaaktoernooien. Arbeiders kregen de kans om theater- en muziekvoorstellingen bij te wonen en cursussen te volgen. Zelfs vakantiereisjes werden mogelijk gemaakt, bijvoorbeeld naar het enorme Badhotel op het eiland Rügen in de Oostzee. Maar het allerbelangrijkste: werkloosheid was in het Duitsland van 1940 vrijwel geheel verdwenen.

In Nederland lag de werkloosheid nog altijd boven de tien procent, moest Arend Scholtens van het departement van Sociale Zaken in 1940 aan zijn nieuwe Duitse bazen toegeven. Rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart sprak zijn steun uit: Duitsland zou helpen om het probleem van de werkloosheid in Nederland op te lossen. Arbeiders die in Nederland geen geschikte baan vonden, kregen de kans om in Duitsland te werken. Daar konden ze een goed loon verdienen en gebruik maken van dezelfde faciliteiten als hun Duitse collega’s. En dus verschenen er kleurrijke posters in de Nederlandse straten, met breeduit lachende jongemannen en vrouwen: ‘Ook zo tevreden? Hij werkt in Duitschland’ en ‘Ook gij kunt welvaart en arbeidsvreugde vinden. Mooie loonen – goede kameraadschap – gunstige arbeidsvoorwaarden’. Nederlandse arbeiders die dit wel zagen zitten, kregen het advies zich te melden bij hun gewestelijk arbeidsbureau.

Werk in Duitsland was echter niet alleen voor positief ingestelde jonge mensen die op zoek waren naar kameraadschap en goede arbeidsvoorwaarden. Op 25 juni 1940 ontvingen alle gemeentebesturen een circulaire. Daarin stond dat arbeid in Duitsland als passend moest worden beschouwd voor werklozen die in hun eigen omgeving niet aan de slag kwamen. De voorwaarden waren ongeveer dezelfde als vóór de Duitse bezetting. Ongetrouwde arbeiders kregen voorrang boven gehuwden, maar ook werklozen met een gezin konden worden uitgezonden. Er waren maar een paar mogelijkheden om aan tewerkstelling te ontkomen: de werkloze was lichamelijk of psychisch niet in staat om in het buitenland te werken, had de zorg voor een ernstig zieke huisgenoot of stond aan het hoofd van een gezin met meer dan vier kinderen onder de tien jaar.