Staatsieportret van koning Willem-Alexander met koningsmantel. | Foto: Koos Breukel. (RVD)

Gerben Graddesz Hellinga & Patric Aalders

De CANON van ons Koninklijk Huis

COLOFON

Auteurs

Gerben Graddesz Hellinga
Patric Aalders

Beeld- en eindredactie

Patric Aalders

Met dank aan

Femke Deen, Amsterdam

Aly Dijkstra-Kruit, Deventer

André Evers, Apeldoorn

Walter van de Garde, Breda

Roelof Goudriaan, Mechelen

Koos Jipping, Bellingwolde

Kees van der Leer, Voorburg

Luc Panhuysen, Zwolle

Ria Tuenter, Varsseveld

Henk Warris, Deventer

Met speciale dank aan

Maureen Aalders-Hermsen

Ontwerp & opmaak

Erwin Bomans BNO leucq!, Hof van Twente

Lithograaf

Bert van der Horst, BCF Graphics & Design, Amersfoort

Verantwoording

Het kan voor komen dat data van geboorten, overlijden of belangrijke gebeurtenissen in dit boek afwijken van wat in sommige andere geschiedenisboeken staat. Het probleem is namelijk dat de oude tijdrekening, de Juliaanse, in 1582 werd vervangen door de Gregoriaanse omdat de Juliaanse tijdrekening tien dagen achter liep op het ‘natuurlijke’ jaar. De nieuwe tijdrekening werd in de Lage Landen in verschillende gewesten op verschillende momenten vervangen. Holland en Zeeland gingen daar in 1583 toe over, Drenthe pas in 1701. In Pruisen gebeurde het in 1612, in Engeland in 1752. Afhankelijk van de gebruikte bronnen worden dus verschillende data genoemd. Wij hebben gepoogd zo consequent mogelijk te zijn door steeds de data te noemen die overeenkomen met de data uit de Winkler Prins encyclopedie.

1e druk Geschiedenis van Oranje, 2011

Compleet herziene 2e druk, 2015

© 2015 Gerben Graddesz Hellinga & Patric Aalders

p/a Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag voorzijde: Koning Willem I, Rijksmuseum Amsterdam. Achterzijde: zie pagina 184 en 203.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 978.90.5730.635.8
e-ISBN 978.94.6249.563.0
NUR 698

Inhoudsopgave

PROLOOG

De oorsprong

DEEL ÉÉN
DE NEDERLANDSE TAK VAN HET GESLACHT NASSAU EN HET PRINSDOM ORANGE

1HENDRIK III, CLAUDIA VAN CHÂLON EN RENÉ VAN CHÂLON

2WILLEM VAN ORANJE

3Anna van Egmond

4Anna van Saksen

5Charlotte de Bourbon

6Louise de Coligny

7FILIPS WILLEM

8MAURITS

9FREDERIK HENDRIK

10Amalia van Solms-Braunfels

11STADHOUDER WILLEM II

12Maria I Stuart

13KONING-STADHOUDER WILLEM III

14Maria II Stuart

DEEL TWEE
DE DUITSE EN FRIESE TAK VAN HET GESLACHT NASSAU

15WILLEM DE RIJKE EN JULIANA VAN STOLBERG

16JAN DE OUDE

17DRIE BROERS VAN WILLEM VAN ORANJE

18WILLEM LODEWIJK VAN NASSAU-DILLENBURG

19JOHAN MAURITS VAN NASSAU-SIEGEN

20ERNST CASIMIR VAN NASSAU-DIETZ EN HENDRIK CASIMIR I

21WILLEM FREDERIK VAN NASSAU-DIETZ

22Albertine Agnes

23HENDRIK CASIMIR II EN HENRIËTTE AMALIA

24JOHAN WILLEM FRISO EN MARIA LOUISE VAN HESSEN-KASSEL

25STADHOUDER WILLEM IV EN ANNA VAN HANNOVER

26STADHOUDER WILLEM V

27Wilhelmina van Pruisen

DEEL DRIE
DE ORANJEMONARCHIE

28KONING WILLEM I

29Koningin Wilhelmina

30Prins Frederik

31Prinses Marianne

32KONING WILLEM II

33Koningin Anna Paulowna

34Prins Hendrik de Zeevaarder

35KONING WILLEM III

36Koningin Sophie

37Koningin-regentes Emma

38KONINGIN WILHELMINA

39Prins Hendrik

40KONINGIN JULIANA

41Prins Bernhard

42Prinses Irene

43Prinses Margriet

44Prinses Christina

45KONINGIN BEATRIX

46Prins Claus

47Prins Friso

48Prins Constantijn

49KONING WILLEM-ALEXANDER

50Koningin Máxima

EPILOOG:

Koningin Amalia?

Beknopte literatuurlijst

| Kaart van het stamgebied van het geslacht Nassau. Het Duitse verkeersbureau gaf de kaart halverwege de jaren dertig in Nederland uit in verband met verloving en huwelijk van Juliana en Bernhard en het 40-jarige regeringsjubileum van Wilhelmina.

Proloog

De oorsprong

Het heuvelachtige land ten oosten van de Midden-Rijn en ten noorden van de Main was in de 12e eeuw nog dunbevolkt. De mensen leefden van landbouw en veeteelt en soms, zoals bij het plaatsje Siegen, van de ijzerwinning. Er waren enige plaatsen van betekenis: Dietz, Siegen, Dillenburg, Herborn en Nassau. Dit gebied lag in één van de hertogdommen waaruit het oostelijke deel van het grote rijk van Karel de Grote (742-814), dat inmiddels alleen nog in naam een eenheid vormde, had bestaan. Er waren een aantal zich als onafhankelijke staatjes gedragende onderdelen: het Paltsgraafschap aan de Rijn, de aartsbisdommen Trier, Mainz en Keulen en vele hertogdommen en graafschappen waaronder het gebied dat later Nassau zou gaan heten.

De graven en andere hoge edelen betwistten elkaar voortdurend de macht en stukken grondgebied. Een van de meest succesvolle was Rupert I, graaf van Laurenburg, die rond 1100 aan de rechteroever van de Neder-Lahn op een heuvel een burcht had gebouwd. Dat gebeurde tegen de wil van de keizer van Duitsland, maar die had niet veel in te brengen in het versnipperde rijk waarover hij alleen nog maar in naam regeerde. Tegenover de burcht Laurenburg lag een dorpje, Nassau. Geleidelijk aan, en om onduidelijke redenen, gingen de graven de naam van dat dorpje als familienaam gebruiken. Na de nodige onderhandelingen kreeg in 1160 de toenmalige graaf het kasteel in leen van de aartsbisschop van Trier en kort daarna namen de graven officieel de geslachtsnaam Nassau aan. Omstreeks 1240 liet de kleinzoon van Rupert I slot Dillenburg bouwen en hij verplaatste zijn hof daarheen. De burcht Laurenburg werd niet meer gebruikt, wisselde diverse malen van eigenaar en raakte geleidelijk aan in verval. Tegenwoordig zijn restanten van de oude burcht nog te bezoeken. Hiervoor is de donjon gerestaureerd.

De graven van Nassau bezaten in de 13e eeuw al veel meer gebieden dan alleen de omgeving van hun kasteel, bijvoorbeeld de stad Siegen, en later ook Wiesbaden. Vaak werden die bezittingen verdeeld wanneer tijdelijk meer dan één telg van het geslacht aanspraken kon doen gelden op een erfenis. Meestal was zo’n verdeling van tijdelijke aard, maar één ervan, in 1255, leidde uiteindelijk tot een definitieve opdeling van het geslacht van de Nassaus. Er ontstonden twee takken: de Walramse tak die afstamt van Walram II en nu nog regeert over het groothertogdom Luxemburg, en de Ottoonse tak die afstamt van Otto I en waarvan de nakomelingen de voorouders werden van ons vorstenhuis. Tot het gebied dat aan Otto werd toebedeeld hoorden Siegen, Herborn en Dillenburg, maar er waren veel meer bezittingen en het gebied werd voortdurend uitgebreid. Zo kwam bijvoorbeeld door een politiek huwelijk Dietz erbij. De graven van Nassau beheerden sommige van hun gebieden als leen van de keizer, bijvoorbeeld Wiesbaden, andere waren eigen bezittingen of bezit van een bisschop of een hertog voor wie ze het gebied als voogd beheerden. Maar geleidelijk aan slaagden de Nassaus erin hun gebieden vrijwel geheel tot hun eigendom te maken.

| Engelbrecht I van Nassau-Dillenburg, de eerste Nassau in Nederland.

In de 14e eeuw breidden de Nassaus vooral door huwelijken hun bezittingen uit naar steden en gebieden in de Nederlanden. Het belangrijkste van die huwelijken werd in 1403 gesloten tussen graaf Engelbrecht I (ca. 1370-1442) en de rijke erfdochter van Polanen, Johanna (1392-1445). Engelbrecht gaf een carrière in de kerk op voor dit huwelijk – hij was domproost in Münster – aangezien zijn twee oudere broers geen kinderen hadden. Hierdoor dreigde het geslacht Nassau uit te sterven. De Polanens waren rijke geldschieters. Zij hadden zich in de 14e eeuw, tijdens de periode waarin het Bourgondische Rijk werd gesticht in de Lage Landen, door aankoop en giften in het bezit gesteld van een groot aantal heerlijkheden en landgoederen waaronder Breda en de Lek. Erfdochter Johanna bracht door haar huwelijk met Engelbrecht dus vele bezittingen in, die verspreid gelegen lagen in Holland, Zeeland, Brabant, Henegouwen en Utrecht. Dat vormde de basis voor de rijkdom van het geslacht Oranje-Nassau.

De bezittingen van de graven van de Ottoonse tak lagen zo ver uiteen dat een nieuwe verdeling voor de hand lag. Engelbrecht I bleef voornamelijk in de Nederlanden wonen, met name in Breda waar hij zijn residentie had. Zijn broer Jan II verbleef vooral op het stamslot, de Dillenburg. Hoewel de band tussen deze twee takken van het geslacht nog lange tijd zeer nauw zou blijven, was hierdoor toch steeds meer sprake van een Nederlandse en een Duitse tak van de Nassaus. Die takken verschilden qua positie en rijkdom zeer van elkaar. De graven van de Duitse tak regeerden min of meer als zelfstandige vorsten. Ze waren echter niet rijk, want hun gebieden leverden maar weinig op. De Nederlandse Nassaus hadden weliswaar uitgebreide bezittingen in de Lage Landen, waaronder grote en welvarende steden, maar ze regeerden daar niet over. De reden hiervan is, dat ze onderhorig waren aan de vorsten van de gewesten waarin die bezittingen lagen. Zij waren niet meer dan hoge edelen.

De Nederlandse Nassaus speelden echter wel een belangrijke rol bij de opbouw van het Bourgondische Rijk en een aantal van hen werd opgenomen in de Orde van het Gulden Vlies. Deze eer was alleen voorbehouden aan de hoogste en trouwste edelen van het land. De kleinzoon van Engelbrecht I, Engelbrecht II (1451-1504) werd de belangrijkste medewerker van Karel de Stoute en van diens schoonzoon Maximiliaan van Oostenrijk en díens zoon Philips de Schone. Toen Engelbrecht II kinderloos overleed, werd zijn neef Hendrik III van Nassau, de oudste zoon van Engelbrechts broer Jan V (1455-1516), zijn erfgenaam. Een andere zoon van Jan V, Willem van Nassau bijgenaamd ‘de Rijke’, erfde de Duitse bezittingen van de Nassaus.

Engelbrecht II, graaf van Nassau, door ‘de Meester der Vorstenportretten’, 1487. | Rijksmuseum, Amsterdam

In dit boek worden in 50 vensters de belangrijkste en interessantste personen van het geslacht Nassau en Oranje-Nassau besproken. Het is niet mogelijk hen allemaal aan de orde te laten komen. Cijfers tussen haakjes geven het nummer aan van het venster waarin de genoemde persoon wordt beschreven. Uit het huwelijk tussen Hendrik III (1) en zijn tweede vrouw Claudia van Châlon, werd een zoon geboren. Deze zoon, René, erfde in 1530 van zijn kinderloos gestorven oom Philibert van Châlon het prinsdom Orange. René nam hierna de familienaam van zijn oom over en liet zich vanaf dat moment René van Châlon noemen. Toen hij eveneens kinderloos overleed, liet hij op zijn beurt alles na aan zijn neef Willem van Nassau (de latere Willem van Oranje). Wij zullen daarom Hendrik III in deel I van dit boek als eerste van de Nederlandse Nassaus bespreken. Hierna volgen de opeenvolgende leden van de Nederlandse tak Oranje-Nassau en een aantal van hun echtgenotes, vanaf Willem van Oranje (2) tot en met koning-stadhouder Willem III (13). In deel II worden de Duitse en Friese tak van het geslacht Nassau beschreven, beginnend bij stamvader Willem de Rĳke (15) tot en met stadhouder Willem V (26) en zijn echtgenote Wilhelmina van Pruisen (27). De koningen en koninginnen van Nederland komen in deel III, de Oranjemonarchie, aan de orde. Tevens worden in dit deel hun partners en een aantal van hun kinderen besproken.

Het zal de lezer in dit korte overzicht misschien opvallen hoe vaak iemand van de families Nassau en Oranje-Nassau zonder wettige nakomelingen overleed, zodat overname van gebieden en titels een complexe mengeling is van erfenissen in rechte lijn en overname door een andere tak van de families. Wat betreft de Nederlandse tak begon het met René van Châlon, prins van Orange, wiens bezittingen overgingen op zijn neef Willem van Nassau, die daardoor het prinsdom Orange verwierf. Willems erfgenaam was zijn oudste zoon Filips Willem (7) die kinderloos overleed. Daarna was het Maurits (8) die geen wettige nakomelingen had en alles naliet aan zijn halfbroer Frederik Hendrik (9). Diens zoon Willem II (11) had wel een zoon en erfgenaam (Willem III), maar díe overleed weer zonder kinderen. Om deze reden gingen alle bezittingen van de Oranjes over op de Friese tak, die voortkwam uit de Duitse tak van het geslacht Nassau. De Friese stadhouder Johan Willem Friso (24) was door koning-stadhouder Willem III aangewezen als zijn erfgenaam. Wat de Duitse tak betreft liet Jan de Oude (16) weliswaar aan vijf zoons elk een deel van zijn bezittingen na, maar vier van die vijf takken stierven uit, zodat alle bezittingen van de Duitse Nassaus uiteindelijk in 1743 terechtkwamen bij de nakomelingen van Johan Willem Friso. Deze afstammelingen zitten sinds 1815 op de Nederlandse troon.

Grafmonument voor Engelbrecht II in de Grote of Onze Lieve Vrouwe Kerk te Breda. In tegenstelling tot Engelbrecht II liggen Hendrik III en René van Châlon wel onder dit monument begraven.
| Foto: G. Lanting

DEEL ÉÉN

De Nederlandse tak van het geslacht Nassau en het prinsdom

Orange

VENSTER 1

Hendrik III1483 – 1538
Claudia van Châlon1498 – 1521
René van Châlon1519 – 1544

Graaf Hendrik III van Nassau verbond door zijn huwelijk met Claudia van Châlon de bezittingen van de Nederlandse Nassaus met die van de Châlons. Hun zoon René stierf kinderloos en liet alles na aan zijn neef Willem van Nassau, de latere Willem van Oranje.

Hendrik III, graaf van Nassau werd op 12 januari 1483 geboren in Siegen als oudste zoon van graaf Jan V van Nassau-Dillenburg. Hendrik III werd in 1499 als 16-jarige naar Breda gehaald. Een jaar later werd hij naar Mechelen gestuurd. Daar kreeg hij zijn verdere opvoeding aan het hof van Margaretha van Oostenrijk, de dochter van keizer Maximiliaan I (1459-1519). Klaargestoomd voor zijn taak startte hij in 1502 zijn diplomatieke carrière voor Philips de Schone. Zijn eerste bestuurlijke ervaring deed hij op als stadhouder van het graafschap Vianden, één van de bezittingen van zijn oom Engelbrecht II. Toen Philips in 1506 onverwacht overleed, werd deze opgevolgd door Karel V, zijn minderjarige zoon.

Met de uitvoering van het regentschap over Karel V werd zijn tante Margaretha van Oostenrijk belast. Zij was de zuster van Karels vader Philips de Schone en was ook bekend onder de naam Margaretha van Savoye. Gelijktijdig werd een voogdijraad benoemd om haar in die taak bij te staan. Een van de voornaamste leden van deze voogdijraad was Hendrik III van Nassau. Hierdoor was Hendrik direct betrokken bij de opvoeding van de jonge Karel. Hij zou hem tot zijn meerderjarigheid, in 1515, in die rol bijstaan. Nadat de voogdijraad was opgeheven werd Hendrik nog hetzelfde jaar benoemd tot stadhouder van Holland, Zeeland en West-Friesland en voerde hij in die functie het dagelijks bestuur over deze gebieden. Het is de verdienste van Hendrik III dat Karel V in 1519 tot Keizer van het Heilige Roomse Rijk werd gekozen en direct die titel mocht dragen, ook al zou het tot 1530 duren voor hij als zodanig door Paus Clemens werd gekroond.

| Hendrik III
12-01-1483 | geboren in Siegen
31-05-1504 | erft de Nederlandse bezittingen van Engelbrecht II
03-08-1503 | trouwt met Françoise, hertogin van Savoye
05-1515 | trouwt met Claudia van Châlon
27-06-1524 | trouwt met Mencia de Mendoza y Fonseca
14-09-1538 | overlijdt in Breda

De belangrijkste vertrouweling van Karel V was graaf Hendrik. Dit blijkt onder meer uit het feit dat zij tussen 1522 en 1530 dezelfde hofleden in dienst hadden, ofwel deels een gezamenlijke hofhouding voerden. Verder blijkt het belang van Hendrik voor Karel uit het feit dat hij in 1530 bij de kroning van Karel V tot keizer in de optocht als eerste achter hem reed en ook tijdens de kroning onmiddellijk achter hem stond. Na zijn terugkeer in 1530 in Breda trok Hendrik III zich terug uit de Europese politiek. Voor belangrijke bestuursfuncties werd hij gepasseerd. Alleen de functie van opperjachtmeester van Brabant viel hem nog ten deel. Hij overleed op 14 september 1538 en werd begraven in de Grote of Onze Lieve Vrouwe Kerk in Breda.

Hendrik trouwde drie keer. Zijn eerste huwelijk op 3 augustus 1503 met Françoise van Savoye was gearrangeerd door zijn oom Engelbrecht II en had de instemming van de Franse koning. Françoise was de dochter van de graaf van Romont. Door dit huwelijk werd hij opgenomen in de Bourgondisch-Franse cultuurkringen en werd hij verwant aan het Huis van Luxemburg en de latere landvoogdes Margaretha van Oostenrijk. Françoise overleed op 17 september 1511.

René van Châlon, door Jan van Scorel, 1542. | Rijksmuseum, Amsterdam

Graaf Hendrik III van Nassau, door Jan Gossart, circa 1516. | Kimbell Art Museum, Texas

Kaart van het prinsdom Orange. | Paleis Het Loo, Apeldoorn

In mei 1515 hertrouwde Hendrik met de rijke Claudia van Châlon, prinses van Orange. Uit dit huwelijk werd een zoon geboren. Deze zoon, René, erfde in 1530 van zijn kinderloos gestorven oom Philibert van Châlon het prinsdom Orange. Naast diens familienaam Châlon nam de nieuwe prins van Orange ook de spreuk ‘Je maintiendrai’ van zijn oom over. Tot op heden is deze wapenspreuk nog steeds in gebruik bij de Koninklijke familie. Sinds 1815 staat het devies zelfs in het Koninklijk wapen. Door deze erfenis werd de basis gelegd voor de verbinding van de huizen van Oranje en Nassau. Wij zullen in het vervolg spreken van ‘Orange’ als het prinsdom wordt bedoeld, en van ‘Oranje’ als het gaat om de titel van de Oranje-Nassaus. Het prinsdom Orange lag in het zuidoosten van Frankrijk bij de Rhône, omringd door Frans gebied. De stad Orange was al in de Romeinse tijd aanzienlijk; de Duitse keizer Barbarossa had de heren van Châlon in de 14e eeuw als soevereine prinsen erkend en na veel strijd had de Franse koning Lodewijk XII (1462-1515) deze soevereiniteit bevestigd. Orange was maar een klein landje, gelegen tussen de rijken van machtige vorsten, maar het bezit ervan gaf hoge status.

Na Claudia’s overlijden in 1521 trouwde Hendrik III in juni 1524 voor de derde keer, met de Spaanse markiezin Mencia de Mendoza y Fonseca (1508-1554). Zij was in Spanje een zeer begeerde huwelijkspartner. Dit huwelijk bleef, net als Hendriks eerste, kinderloos. Wel had Hendrik III een bastaardzoon, Alexis van Nassau-Corroy. Zijn nageslacht stierf in 1832 in mannelijke lijn uit.

Hendriks enige kind, René van Châlon werd op zeer jeugdige leeftijd, hij was 13 jaar oud, toegelaten tot de Orde van het Gulden Vlies. Na het overlijden van zijn vader werd hij lid van de Raad van State. Als 22-jarige werd hij al benoemd tot stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Drie jaar later ook nog van Gelderland. Weliswaar sneuvelde hij in 1544 op het slagveld in de Slag bij Saint Dizier, maar hij had te velde nog op tijd een zogenaamd veldtestament gemaakt waarmee hij zijn neef Willem van Nassau tot Prins van Oranje maakte. Het opmaken van een testament was noodzakelijk omdat uit zijn huwelijk met Anna van Lotharingen (1522-1568) geen kinderen waren geboren. Keizer Karel V kon zich verenigen met het testament van René op voorwaarde dat Willem werd opgevoed in de Nederlanden en katholiek zou worden.

| Claudia van Châlon was de tweede echtgenote van Hendrik III.

Stadhouder Willem III (13) zou later bij het zien van een portret van René van Chalôn op Paleis Het Loo zeggen dat men dat schilderij daar altijd moest laten hangen omdat de Oranjes veel te danken hadden aan René. Dat is ook zo: de oudste zoon van graaf Willem de Rijke bleef de titel ‘Prins van Oranje’ dragen, en dat was belangrijk want de vorst van een onafhankelijk land was officieel de gelijke van de vorsten van andere landen. Ook de nakomelingen van Willem van Oranje bleven deze titel dragen. Zelfs nu nog, hoewel Orange als zelfstandig vorstendom allang niet meer bestaat. Het prinsdom werd na vele malen veroverd of bezet geweest te zijn in 1713 bij de Vrede van Utrecht definitief met Frankrijk verenigd. De titel en het wapen van Orange werden ook aan de koning van Pruisen toebedeeld omdat die aanspraken maakte op de erfenis van Willem III. In 1732 werd na een lange strijd om de rechten op de erfenis van stadhouder Willem III het recht om het wapen en de titel Prins van Oranje te blijven voeren toebedeeld aan de familie Nassau én aan de koning van Pruisen.

Tegenwoordig is de titel Prins(es) van Oranje de titel voor de vermoedelijke troonopvolger in Nederland. Het veelgebruikte ‘kroonprins(es)’ komt echter niet in onze Grondwet voor.

René van Châlon te paard, door Hans Liefrinck, 1543.
| Rijksmuseum, Amsterdam

Grafmonument van René van Châlon in de St. Pieterkerk in Bar-Le-Duc. | Particuliere collectie

VENSTER 2

Willem van Oranje1533 – 1584

Willem van Oranje, ook bekend als Willem de Zwijger, stond aan de wieg van de Opstand tegen koning Filips II van Spanje als reactie op diens intolerante beleid. Hij is de Nederlandse geschiedenis ingegaan als Vader des Vaderlands.

Na de dood van Willem de Rĳ ke (16) in 1559 werden diens Duitse bezittingen verdeeld tussen zijn zoons, maar daarbij werd de oudste, Willem, niet bedeeld. Die erfde op zijn elfde al de bezittingen van zijn neef René van Châlon, prins van Oranje (1), toen die overleed zonder kinderen na te laten. René had van zijn vader Hendrik III, toen die in 1538 overleed, alle gebieden van de Nederlandse tak van de Nassaus geërfd. Tevens erfde hij van zijn oom het prinsdom Orange. De Nederlandse bezittingen waren dus aanzienlijk. Willem van Oranje werd nog rijker dan hij al was toen hij op zijn achttiende trouwde met Anna van Egmond (3). Zij bracht in het huwelijk belangrijke bezittingen mee in Holland en Zeeland. Uiteindelijk werd Willem eigenaar van ongeveer een vierde deel van Brabant, van grote landgoederen in Luxemburg, Vlaanderen, Franche-Comté en Dauphiné en van het graafschap Charolais. Bij elkaar leverde dit zo’n 17.000 ponden per jaar op. Bovendien kon hij min of meer rechtmatige aanspraken laten gelden op het vervallen koninkrijk Arles, het hertogdom Gravina, drie Italiaanse vorstendommen, zestien graafschappen, twee markgraafschappen, twee burggraafschappen, vijftig baronieën en ongeveer driehonderd kleinere bezittingen. Van al die dubieuze bezittingen is verder noch in Willems eigen leven noch in dat van zijn nakomelingen meer sprake, maar zijn onbetwiste eigendommen maakten hem tot een van de rijkste edelen van zijn tijd.

| Willem van Oranje
24-04-1533 | geboren op slot Dillenburg
1555 | lid Raad van State
1559 | stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht
04-1567 | wijkt uit naar de Dillenburg
1568-1574 | diverse invallen in de Lage Landen
1576 | Pacificatie van Gent
1579 | Unie van Utrecht
03-1580 | wordt in de ban gedaan en vogelvrij verklaard
26-07-1581 | Plakkaat van Verlatinghe
10-07-1584 | vermoord in Delft

Willem werd op 24 april 1533 geboren op de Dillenburg, het stamslot van de Nassaus. Over zijn jeugd op het kasteel en zijn opvoeding in Breda en Brussel onder de hoede van landvoogdes Maria van Hongarije zal een en ander worden gezegd in venster 15 waarin Willems ouders aan de orde komen. Nadat hij van keizer Karel V (1500-1558) toestemming had gekregen de erfenis te aanvaarden, verhuisde hij naar het hof van landvoogdes Maria van Hongarije. Hier ontwikkelde Willem, onder de invloed van het milieu van de hoge adel van de Lage Landen, een levensstijl die heel anders was dan die van de Duitse Nassaus. Voor een elfjarige moet de overgang van een kasteel naar paleizen vol pracht en praal indrukwekkend geweest zijn. Op de Dillenburg voerden vriendschap en kameraadschap de boventoon en men zong er Duitse gezangen en psalmen met elkaar. In het internationale, van intriges vergeven hof in Breda en Brussel amuseerde men zich door te luisteren naar de verfijnde composities van Italiaanse luitspelers. Maar Willem was een sociaal vaardig mens en schijnt zich zonder veel moeite in zijn nieuwe leefsfeer te hebben ingevoegd. Hij zal, zeker in het begin, heimwee hebben gehad en zich eenzaam gevoeld hebben. Keizer Karel V raakte echter zeer op hem gesteld, en dat gold ook voor Karels zuster, Maria van Hongarije (1505-1558). Er kwam dus wel iets in de plaats van de liefde van zijn ouders en de vriendschap van het grote aantal leeftijdgenootjes dat hij had moeten achterlaten. De opvoeding was wel streng, maar geheel erop gericht om van Willem een plichtsgetrouwe man te maken, met ethische principes. Dat is Willem ook geworden, maar zijn ideeën zouden uiteindelijk op enkele vlakken anders worden dan die van zijn twee opvoeders. Dit komt waarschijnlijk omdat hij in zijn eerste elf levensjaren andere normen en waarden had meegekregen dan die van de Habsburgers Karel V en Maria. Voor hen stonden dynastieke belangen voorop, voor Willem de belangen van de mensen waarover hij zou gaan regeren. Dat speelde overigens pas later, vanaf ongeveer 1565, een overwegende rol bij zijn beslissingen. Daarvóór was hij als kind van zijn tijd vooral nog een calculerende edelman, er op uit zijn eigen belangen te beschermen.

Willem van Oranje, door Adriaen Thomasz. Key circa 1579 | Rijksmuseum, Amsterdam

Als rijkste edelman van de Lage Landen kon de prins zich een vorstelijke levensstijl permitteren, maar dat weerhield hem er niet van zich zowel militair als politiek te bekwamen. Hij werd steeds meer een vertrouweling van keizer Karel, die hem in 1555 benoemde tot lid van de Raad van State, het hoogste adviesorgaan. De oude en zieke keizer zou op Willems schouder geleund hebben toen hij in datzelfde jaar afstand deed van de troon van de Lage Landen. Ook Karels zoon Filips II (1527-1598) had aanvankelijk veel op met Willem. Hij benoemde hem in 1556 tot Ridder in de Orde van het Gulden Vlies, de hoogste eer die een edelman te beurt kon vallen. Toen Filips II in 1559 naar Spanje vertrok, benoemde hij Willem tot stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht.

Bij Willem groeide echter in het begin van de regering van Filips II steeds meer onbehagen op twee gebieden. Ten eerste voelden de edelen van het land zich meer en meer beknot in hun rechten en zagen zij de zelfstandigheid van de Staten steeds meer afnemen. Dat was gedeeltelijk het gevolg van het autoritaire regime van Filips’ minister Granvelle. Maar toen die op uitdrukkelijk verzoek van Willem en enkele andere edelen, zoals de graven van Egmond en Hoorne, in 1564 naar Spanje werd teruggeroepen, kwam daarmee nog geen einde aan het tweede probleem: dat van de strenge vervolging van ketters door Filips II. Willem hield zich echter op de achtergrond, hij bleef vooralsnog trouw aan zijn koning. Hij hield zich keurig aan de gebruiken van de Rooms-katholieke Kerk, liet zelfs de hugenoten in zijn prinsdom Orange vervolgen en liet niet altijd het achterste van zijn tong zien. Mogelijk heeft hij in die tijd de bijnaam ‘De Zwijger’ gekregen. Deze naam was aanvankelijk bedoeld als scheldnaam, maar veranderde in de loop der tijd in een eretitel. Hoewel hij het oneens was met de lagere edelen die zich steeds militanter gingen gedragen en ook de vernielingen in de kerken afkeurde, sprak Willem zich eind 1564 in de Raad van State openlijk uit tegen het strenge vervolgingsbeleid. Toen Filips II naar aanleiding van ‘de Beeldenstorm’ Don Fernando Álvarez de Toledo (1507-1582), hertog van Alva naar de Lage Landen stuurde om die gewapenderhand onder controle te brengen, leek het Willem dan ook verstandig om uit te wijken naar de Dillenburg. Daar bekeerde hij zich enkele jaren later tot het calvinisme. Toen het hem duidelijk werd dat er geen compromis in zat veranderde hij steeds meer. Tenminste op politiek gebied; hij bleef op religieus gebied streven naar godsdienstvrijheid en tolerantie. Het was hem een doorn in het oog dat zijn belangrijkste bondgenoten, de calvinisten, steeds intoleranter werden.

Alva vestigde vanaf zijn aankomst in augustus 1567 in de Lage Landen een terreurregime. Tijdens de vier jaren van zijn bewind werden 10.000 doodvonnissen uitgevaardigd, waarvan er ongeveer duizend zijn uitgevoerd. Hij ging er zelfs toe over de graven van Egmond en Hoorne in het openbaar te onthoofden. Omdat Willem voor hem buiten bereik was, liet hij diens in Leuven studerende oudste zoon Filips Willem (7) in 1568 gevangen nemen en naar Spanje overbrengen. Bovendien confisqueerde hij alle steden en heerlijkheden van de prins waarop hij de hand kon leggen. Daarop besloot Willem dat alleen gewapend verzet nog overbleef. Hij deed in 1568 en 1572 met enkele bondgenoten, onder andere Franse hugenoten, invallen om te proberen de Spaanse troepen te verdrijven en zijn bezittingen te heroveren, maar daarbij had hij heel weinig succes (zie verder venster 17). Na de inname van Den Briel (Brielle) in 1572 door de watergeuzen kwam de opstand pas goed op gang. De prins veroverde ook enkele steden, maar de bevolking hiervan ontving hem en zijn ‘bevrijders’ niet altijd met open armen. Geïnspireerd door het succes van de watergeuzen verklaarden enkele steden en Staten zich onafhankelijk en benoemden Willem tot stadhouder omdat die had aangetoond bereid te zijn, zijn leven in de waagschaal te zetten voor de vrijheid van de Lage Landen.

Om de Opstand te bevorderen gaf Willem vrijwel alles uit wat hij nog over had en verpandde bijna al zijn bezittingen. Na zijn dood liet hij alleen maar schulden na, maar daarbij speelde ook een rol dat hij nog gedurende lange tijd was doorgegaan met de kostbare levensstijl waaraan hij als hoge edele gewend was. Hij gaf daar jarenlang zo’n 120.000 gulden per jaar aan uit. Toen hij daarmee ophield hielp hem dat niet: omdat zijn bezittingen door Alva geconfisqueerd werden had hij hieruit geen inkomsten meer.

Eind oktober 1572 vestigde Willem zich in Holland om samen met zijn broer Jan de Oude (16) de Opstand te leiden. Vooralsnog met weinig succes, want een nieuwe inval van Willem, in 1574, liep ook weer vast. Bij de verschillende invallen sneuvelden de Drie broers van Willem van Oranje (17). Filips II stuurde een gezant om met Willem te onderhandelen, maar omdat de Spaanse koning bleef vasthouden aan zijn stellingname dat alleen het roomskatholicisme acceptabel was, liepen de besprekingen op niets uit. Toen Spaanse troepen in maart 1576 gingen muiten zochten ook de niet-opstandige gewesten hulp bij Willem van Oranje die erin slaagde alle gewesten op één lijn te krijgen en de Pacificatie van Gent te laten ondertekenen. Daarbij werd besloten tot verdrijving van de Spaanse troepen en erkenning van het calvinisme als enige toegestane religie in Holland en Zeeland. Tevens werd het katholicisme in de vijftien andere gewesten geaccepteerd, konden ballingen terugkeren en werd Willem van Oranje officieel benoemd tot stadhouder van Holland en Zeeland. Dit succes van Willem van Oranje zou van korte duur blijken te zijn. Zowel de nieuwe landvoogd, Don Juan, als de leiders van diverse gewesten stelden eisen die niet met elkaar verenigd konden worden. Holland, Zeeland, Zaltbommel en Buren sloten in april 1576 de Unie van Delft waarbij werd vastgesteld dat in hun gebieden alleen het calvinisme getolereerd zou worden. Willem was veel toleranter dan zijn medestrijders, maar kon niet meer doen dan de meest onverdraagzame regenten te laten vervangen door minder fanatieke calvinisten.

Het aftreden van Karel V als heer der Nederlanden in oktober 1555 in het Paleis op de Koudenberg in Brussel. De oude keizer leunt op de schouder van zijn vertrouweling Willem van Oranje. Schoolplaat getekend door J. Isings. | Legermuseum, Delft

In het zuiden van de Lage Landen slaagde de hertog van Parma (opvolger van de 1578 overleden Don Juan) erin, de steun van de bevolking te krijgen. Op 6 januari 1579 werd de Unie van Atrecht gesloten door de gewesten die rooms-katholiek waren en trouw bleven aan de Spaanse koning. In reactie hierop sloten de gewesten Holland, Zeeland, Gelre, Utrecht en het platteland van Groningen zeventien dagen later de Unie van Utrecht. In de volgende jaren zouden de Friese stadhouders erin slagen ook de Stad Groningen, de Friese grietmannen en de provincies Drenthe en Overijssel hierbij te voegen. Vlaanderen sloot zich ook bij de Unie van Utrecht aan, maar zou later weer verloren gaan.

De handtekening van Willem van Oranje: ‘Guill(aum)e de Nassau’ | Koninklijk Huisarchief, Den Haag

De terechtstelling van de graven van Egmond en Hoorne in 1568 op de Grote Markt in Brussel. | Koninklijke Bibliotheek, Brussel

Al deze gebieden verklaarden zich op 26 juli 1581 formeel onafhankelijk. Willem was er met moeite in geslaagd te voorkomen dat de Unie van Utrecht een calvinistische theocratie werd, maar voor Filips II was dat niet genoeg. Hij had er geen notie van dat zijn eigen intolerantie tot de Opstand had geleid en zag Willem als de instigator ervan, en dus als een verrader. In maart 1580 deed hij Willem in de ban en zette een beloning van 25.000 gouden dukaten op zijn hoofd. Dat trok velen aan; diverse samenzweringen en twee mislukte moordaanslagen volgden. Een derde, op 10 juli 1584, slaagde wel. Balthasar Gerards uit Franche-Comté, een van Willems eigen bezittingen in zuidoost Frankrijk, vuurde in Delft zijn pistool op Willem af, waarop deze overleed. Omdat Breda in die tijd door de Spanjaarden bezet was werd hij begraven in de Nieuwe Kerk van Delft. Een lange reeks leden van uit het Huis van Oranje-Nassau zou daar in de volgende eeuwen hun laatste rustplaats vinden.

Of Willem werkelijk voor het uitblazen van de laatste adem gezegd heeft: ‘Mijn God, heb medelijden met mijn ziel; heb medelijden met dit arme volk’, is niet zeker. Maar het tekent wel zijn opstelling. Want hoewel hij aanvankelijk alleen uit was op het heroveren van zijn bezittingen, zette hij zich al betrekkelijk snel vooral in voor het belang van de vrijheid van de Lage Landen in politiek en godsdienstig opzicht. En hij offerde daar letterlijk alles voor op wat hij bezat. Na zijn dood liet hij, die ooit de rijkste edele van de Lage Landen was geweest, hoge schulden na. Een regeling daarvan zou pas in 1609 worden afgerond. Toen had Willems zoon Maurits (8) overigens al weer veel van de geconfisqueerde bezittingen op de Spanjaarden heroverd.

Willem van Oranje wordt tegenwoordig gezien als een vrijheidsheld, maar in zijn tijd was hij eigenlijk een landverrader. Zo wordt hij door Spaanse historici nog wel eens bezien. Uiteindelijk maakt de geschiedenis echter uit hoe iemands reputatie wordt. En dus is Willem de Nederlandse geschiedenis niet alleen ingegaan als Willem I en als Willem de Zwijger, maar ook als de Vader des Vaderlands. Hij is vier keer getrouwd geweest. Wij zullen in de volgende vier vensters nader ingaan op zijn vier echtgenotes. Daarna komen zijn drie wettige zoons aan de orde.

Balthasar Gerards, 16e eeuw. | Stedelijk Museum Het Prinsenhof, Delft

| Grafmonument voor Willem van Oranje door Hendrik de Keijser in de Delftse Nieuwe Kerk.

VENSTER 3

Anna van Egmond1533 – 1558

Willem van Oranje trouwde met Anna van Egmond om politieke en financiële redenen, maar hun huwelijk staat bekend als goed. Het duurde slechts zeven jaar.

Portret van Anna van Egmond, gravin van Buren uit circa 1555.
| Koninklijk Huisarchief, Den Haag

In maart 1533 kregen Maximiliaan van Egmond, graaf van Buren, en zijn vrouw Françoise de Lannoy (1515-1562) een dochter, Anna. Zij is vooral bekend gebleven als gravin van Buren, maar wordt als eerste vrouw van Willem van Oranje (2) meestal aangeduid met ‘Anna van Egmond’. Haar vader was legerleider in dienst van Karel V. Hij vocht onder andere in de Gelderse oorlogen en in de oorlog tegen de Liga van Schmalkalden. Tevens was hij kapitein-generaal en stadhouder van Friesland, Groningen en Overijssel. Hij had bovendien veel bezittingen in Zeeland en rond Buren. Vanwege alle activiteiten die dat met zich meebracht, was hij vaak van huis. Dan vertoefde hij aan het Brusselse hof van Karel V en diens landvoogdes Maria van Hongarije, of was op veldtocht. Anna resideerde doorgaans met haar moeder in het familiekasteel te Buren. Ze verbleef ook vaak aan het keizerlijke hof, groeide daardoor op in de kringen van de hoge adel en leerde naast Nederlands de hoftaal Frans spreken en schrijven.

Graaf Maximiliaan overleed onverwacht in 1548 terwijl hij in Brussel verbleef. Hoewel zijn vrouw en dochter daarbij niet aanwezig waren, regelde hij op zijn sterfbed een huwelijk voor Anna. Zij was toen vijftien en een zeer begeerlijke huwelijkspartner. Anna was zijn enige wettige nazaat en bij zijn overlijden zou zij de erfgename van de graaf van Buren worden. Als bruidegom koos hij Willem, prins van Oranje en graaf van Nassau, toen eveneens vijftien jaar oud, schatrijk en zeer in de gunst van Karel V en Maria van Hongarije. Die waren het geheel eens met deze verbintenis.

Het is niet bekend of graaf Maximiliaan zijn dochter al in haar jeugd had laten opleiden voor het bestuur van de uitgestrekte landgoederen en heerlijkheden die bij het graafschap Buren hoorden. Maar nog voor het huwelijk gesloten werd, toonde Anna na de dood van haar vader aan dat ze goed kon opkomen voor haar belangen. Bij haar bezittingen hoorde namelijk onder andere Leerdam waarvan zij ook gravin geworden was. Zoals dat hoorde, vroeg zij binnen een jaar na haar vaders dood ‘verheffing van het leen Leerdam’ aan, dat wil zeggen: erkenning als gravin. Maar de Rekenkamer zag vermoedelijk een kans om de weinig ervaren vijftienjarige Anna het leengoed te ontnemen en het in te lijven bij het graafschap Holland. Het was namelijk door Maria van Bourgondië eind 15e eeuw op omstreden wijze aan Anna’s voorouders gegeven. De Rekenkamer stelde daarom dat zij haar aanvraag niet tijdig na de dood van haar vader had ingediend. Namens Anna spande Willem later een proces aan bij het Hof van Holland. De juistheid van de bezwaren van de Rekenkamer bleek niet te kunnen worden aangetoond en uiteindelijk wonnen Willem en Anna het proces.

Kleurentekening van Kasteel Buren door onbekende kunstenaar. | Koninklijk Huisarchief, Den Haag

| Anna van Egmond
03-1533 | geboren in Grave
08-07-1551 | trouwt met Willem van Oranje
19-12-1554 | geboorte zoon Filips Willem
24-03-1558 | overlijdt in Breda

Anna en Willem trouwden op 8 juli 1551 in Buren en Willem werd daardoor nog rijker dan hij al was, hoewel Anna’s bezittingen na haar dood niet naar Willem zouden gaan, maar naar hun kinderen. Voor Anna was het voordeel van het huwelijk dat zij prinses werd en dat de Burense nalatenschap kon worden doorgegeven. Een zuiver politiek verbond dus, zoals gebruikelijk was in die tijd, maar de echtelieden schijnen in elk geval wel op elkaar gesteld geweest te zijn. Willem waardeerde het bijvoorbeeld zeer dat zij zijn belangen altijd zo goed behartigde als hij, zoals vaak het geval was, afwezig was. Hij was als legerleider namelijk veel van huis; hij voerde de troepen van Karel V aan in Artesië en Henegouwen. Anna ging op die veldtochten vrijwel nooit mee, zij bleef in het familieslot van Willem in Breda of op het kasteel in Buren. Zij kreeg in 1553 een dochtertje dat op tweejarige leeftijd stierf. Hierna volgde in 1554 een zoon die Filips Willem (7) werd genoemd. De jongen werd naar de zoon van Karel V, Filips II, en naar Willem zelf vernoemd. Tenslotte volgde in 1556 een dochter die Maria werd genoemd. Zij zou later trouwen met graaf Philips van Hohenlohe, die de tweede man in het leger na prins Maurits was. Deze graaf had de reputatie van dronkenlap, maar daarin stond hij niet alleen.

Het contact van Willem en Anna met de opvolger van Karel V, Filips II, was in het begin nog uitstekend. Toen Anna op 24 maart 1558 na een ziekbed van enkele maanden overleed, stuurde Filips een boodschapper om Willem zijn troostende woorden over te brengen. Anna werd bijgezet naast haar dochtertje Maria in de Prinsenkapel van de Grote of Onze Lieve Vrouwe Kerk in Breda. Haar bezittingen werden geërfd door haar zoon Filips Willem.

| Standbeeld van Willem van Oranje en Anna van Egmond op het kerkplein in Buren, gemaakt door Lia Krol en Caroline van ’t Hoff, 2003.

De voornaamste betekenis van Anna van Buren voor de Oranje-Nassaus is dat zij het geslacht nog rijker maakte dan het al was. Daarnaast beheerde ze de uitgestrekte bezittingen in Willems afwezigheid, en waakte ze streng over haar Burense nalatenschap. Alle bezittingen die zij van haar vader erfde, gingen door naar haar zoon Filips Willem. Hij gaf alles op zijn beurt weer door aan Maurits (8), die vervolgens alles naliet aan zijn halfbroer Frederik Hendrik (9). Zelf is zij het minst bekend gebleven van de vier echtgenotes van Willem van Oranje. Ze was weliswaar gravin van het rijke graafschap Buren en zal als echtgenote van de zeer populaire prins van Oranje ongetwijfeld een belangrijke plaats hebben ingenomen in de hoge adel van het land, maar Willem was tijdens haar leven vooral legerleider en speelde nog geen rol van betekenis in de politiek. Ook als moeder van twee kinderen heeft ze weinig van blijvend belang kunnen doen. Ze was pas 25 toen ze overleed. Haar oudste kind was toen drie jaar oud. Haar zoon Filips Willem zou enige jaren later in opdracht van Filips II meegenomen worden naar Spanje en ook geen rol van betekenis spelen in de politiek van de Lage Landen.

VENSTER 4

Anna van Saksen1544 – 1577

Anna van Saksen, de tweede echtgenote van Willem van Oranje, was de moeder van prins Maurits. Het huwelijk tussen Willem en Anna was zeer slecht. Zij werd later krankzinnig – mogelijk als gevolg van een schildklierafwijking.

| Anna van Saksen overleed toen ze pas 32 jaar oud was.

Het tweede huwelijk van Willem van Oranje (2) was aanmerkelijk minder geslaagd dan het eerste. Het begon al onder een minder gelukkig gesternte, want terwijl alle betrokkenen zeer positief stonden tegenover Willems eerste huwelijk, stond de familie van Anna van Saksen aanvankelijk nogal negatief tegenover Willem. Hertogin Anna was namelijk een dochter van keurvorst Maurits van Saksen (1521-1553), zowat het hoogste adellijke geslacht van Duitsland, veel invloedrijker dan Willem, ook al kon die zich beroepen op de titel Prins van Oranje. Maar vooral vond Anna’s lutherse familie het een groot bezwaar dat Willem katholiek was.

Anna werd op 23 december 1544 geboren in Dresden. Haar één jaar jongere broer Albrecht stierf al in zijn tweede levensjaar en er kwamen verder geen kinderen meer, dus groeide ze op als enig kind. Haar vader overleed toen ze negen was. Haar moeder hertrouwde twee jaar later, en Anna vestigde zich bij haar moeder en stiefvader. Toen Anna’s moeder slechts een half jaar later, in 1555, overleed, werd ze ondergebracht aan het hof van haar oom August in Dresden. Anna had dus al op jonge leeftijd te maken met grote persoonlijke verliezen. Ze schijnt ook een handicap te hebben gehad, hoewel onduidelijk is wat deze precies inhield. Of dat ertoe bijgedragen heeft dat ze een verre van gemakkelijke persoonlijkheid ontwikkelde is niet bekend, maar zij stond al in haar jeugd bekend als eigenzinnig en trots.

Desondanks dongen velen naar haar hand. Ze was de enige erfgename van haar vader en als telg uit een zeer voorname adellijke familie een mogelijke partner voor vele vorsten. De kroonprins van Zweden dong bijvoorbeeld al in 1556 naar haar hand, en later deed Willem van Oranje dat. Die deed dat niet uit liefde, maar uit belangstelling voor de rijkdommen die zij zou inbrengen en de belangrijke internationale contacten die hij via haar zou kunnen leggen met Saksen, Hessen en de Palts. Later zou hij merken dat hij aan die contacten niet veel had, want de betreffende vorsten voelden zich niet betrokken bij de strijd die hij in de Lage Landen voerde. Van haar kant zou Anna al bij de eerste kennismaking met Willem smoorverliefd op hem geworden zijn. Uiteindelijk ging Anna’s familie toch akkoord met Willem als huwelijkskandidaat, omdat hij beloofde dat Anna de Lutherse godsdienst gewoon mocht blijven uitoefenen. Sterker nog, hij bezwoer Anna’s familie dat hij in zijn hart ook de Lutherse godsdienst was toegedaan. Anna kreeg een bruidschat van 70.000 Saksische daalders mee, maar dit bedrag moest na haar dood aan haar eventuele kinderen worden teruggegeven.

Het huwelijk werd op 24 augustus 1561 in Leipzig gesloten. Al snel bleek dat het geen gelukkige echtverbintenis was. Willem was vooral met haar getrouwd om haar geld, maar dat zal bij zijn eerste huwelijk ook wel hebben meegespeeld. Al snel gonsde het aan de hoven in Europa van de geruchten over ruzies tussen de echtelieden. Anna kampte waarschijnlijk met depressies: ze sloot zich soms dagenlang op in haar vertrekken, met de gordijnen gesloten.

Vogelvluchttekening van het kasteel van Breda, door P. de Swart. B.F. Immink maakte er een gravure van, circa 1740. | Gemeentearchief, Breda

| Anna van Saksen
23-12-1544 | geboren in Dresden
24-08-1561 | trouwt met Willem van Oranje
14-11-1567 | geboorte zoon Maurits
1571 | scheiding van Willem van Oranje
18-12-1577 | overlijdt in Dresden

Anna kreeg in oktober 1562 een dochter die vrijwel direct daarna overleed. In november 1563 kreeg ze weer een dochter, Anna, die in november 1587 zou trouwen met haar neef Willem Lodewĳk van Nassau-Dillenburg (18). Dat huwelijk was slechts van korte duur, want Anna overleed al in juni 1588. Willem Lodewijk is daarna niet meer getrouwd. Anna’s derde kind werd een zoontje, Maurits August Filips, die stierf toen hij anderhalf was. Daarna werd weer een zoon geboren die ook Maurits werd genoemd. Dat was de latere prins Maurits (8). Er volgde nog een dochter, Emilia, die zou trouwen met Don Emanuel van Portugal. Tenslotte kwam er nog een dochter, Christine (1571-1637), die nooit werd erkend door Willem van Oranje. Hij was er namelijk zeker van dat zij niet zijn eigen kind was.

In april 1567 vluchtte Willem naar slot Dillenburg in Duitsland vanwege het gevaar dat hij aan het hof van Filips II liep omdat hij openlijk had gepleit voor meer godsdienstvrijheid. Anna kon absoluut niet aarden op de Dillenburg. Het contrast was ook wel groot. In plaats van de betrekkelijke weelde van het hof in Brussel en het kasteel van Breda, werd de Dillenburg al snel de uitvalsbasis van waaruit Willem de opstand tegen Alva probeerde te ontketenen. Alle nog overgebleven bezittingen van de Nassaus werden verpand om de militaire expedities te bekostigen – iets waar Anna zich niet bij wilde neerleggen. Ze kon het verder zeer slecht vinden met haar schoonfamilie. Uit deze tijd stammen ook de verhalen van toenemend alcoholmisbruik.

Emilia van Oranje, een dochter van Anna van Saksen en Willem van Oranje, huwde tegen de zin van haar broer Maurits met Don Emanuel van Portugal. Schilderij door Daniël van den Queborn, ca 1595. Paleis Het Loo, Apeldoorn |

Anna vestigde zich tegen de zin van Oranje in Keulen en begon een jarenlange strijd om haar bruidsschat veilig te stellen. Daarbij werd ze bijgestaan door haar secretaris Jan Rubens (1530-1587), de vader van de bekende schilder. Met hem kreeg zij een affaire. Toen dat uitkwam, liet Willem haar onder huisarrest plaatsen en scheidde hij van haar; een scheiding die overigens nooit officieel werd uitgesproken. Haar kinderen werden haar afgenomen en ondergebracht bij Willems broer Jan de Oude (16). Een jarenlange gevangenschap volgde, en Anna takelde geestelijk steeds verder af. Gedurende de laatste jaren van haar leven moest ze verblijven in een dichtgemetselde kamer in het kasteel van haar oom, de keurvorst van Saksen, in Dresden. Daar zou ze op 18 december 1577 ‘aan uitputting’ overleden zijn. Er zijn bronnen uit die tijd waarin gewag gemaakt wordt van ernstige bloedingen die zouden kunnen wijzen op baarmoederkanker. De term ‘uitputting’ is intrigerend: het forse bloedverlies kan bloedarmoede veroorzaakt hebben. Maar er is nog een theorie. Een Duits historicus heeft aan de hand van bronnen uit Anna’s tijd de symptomen van haar geestesziekte bestudeerd. Anna heeft niet alleen geleden aan depressies, angsttoestanden en buien van ‘hysterisch’ gedrag, maar er waren ook lichamelijke symptomen: tremoren, versnelde hartslag, uitpuilende ogen en spierzwakte. Dat zijn allemaal symptomen die men ziet bij een sterk verhoogde werking van de schildklier. Daarbij is tevens sprake van zeer sterk vochtverlies, en dat zou haar drankzucht kunnen verklaren. De schrijver concludeert dat zij leed aan de ziekte van Basedov, en dat zou natuurlijk ook kunnen verklaren dat zij uiteindelijk aan uitputting overleden is.

VENSTER 5

Charlotte de Bourbon1546/47 – 1582

Charlotte de Bourbon, met wie Willem van Oranje voornamelijk uit liefde trouwde, overleed zeven jaar na de huwelijksvoltrekking.

Charlotte de Bourbon , door Daniël van den Queborn, omstreeks 1582.
| Koninklijk Huisarchief, Den Haag

Charlotte de Bourbon werd in 1546 of 1547 geboren als vijfde dochter van de hertog van Montpensier. De onduidelijkheid over haar geboortedatum kan worden verklaard omdat men het in die tijd bij zoveel dochters niet belangrijk vond de geboortedatum exact vast te leggen. De hertog kreeg in totaal zes dochters en de bruidsschatten die van hem verwacht werden als hij hen allemaal uithuwelijkte, zouden zijn bezit te zeer uitdunnen. Daarom bestemde hij een aantal van zijn dochters voor de Kerk. Charlotte werd kort na haar geboorte door haar vader overgedragen aan een zuster van haar moeder, die abdis was van een klooster in Jouarre. Ze legde reeds als twaalfjarige haar gelofte af en werd toen ze pas achttien was, vanwege haar hoge afkomst, gekozen als abdis van het klooster. Maar in januari 1572 ging ze er in het geheim vandoor, bekeerde zich tot het calvinisme en vestigde zich aan het hof van keurvorst Frederik III van de Palts in Heidelberg. Haar hevig verontwaardigde vader verbrak daarna alle contacten met haar.

| Charlotte de Bourbon
1546 of 1547 | geboortedatum en geboorteplaats zijn onbekend
1565 | wordt abdis van een klooster
12-06-1575 | trouwt met Willem van Oranje
05-05-1582 | overlijdt in Antwerpen