GERARD OLINGA

DE
RAMP
IN HET
ROODE
DORP

V1 OF LUCHTMIJN?

Een non-fictie reconstructie

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van het Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm en het Prins Bernhard Cultuurfonds Gelderland.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

Afbeelding omslag

Beekstraat - Julianastraat in het Roode Dorp, 1943. Collectie: Gemeentearchief Wageningen.

© 2018 Gerard Olinga, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493124

e-ISBN 9789462495647

NUR 680

Inhoud

Proloog

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 8

Hoofdstuk 9

Hoofdstuk 10

Hoofdstuk 11

Hoofdstuk 12

Hoofdstuk 13

Hoofdstuk 14

Hoofdstuk 15

Hoofdstuk 16

Hoofdstuk 17

Hoofdstuk 18

Hoofdstuk 19

Hoofdstuk 20

Hoofdstuk 21

Hoofdstuk 22

Hoofdstuk 23

Hoofdstuk 24

Hoofdstuk 25

Hoofdstuk 26

Hoofdstuk 27

Hoofdstuk 28

Hoofdstuk 29

Hoofdstuk 30

Hoofdstuk 31

Hoofdstuk 32

Hoofdstuk 33

Hoofdstuk 34

Hoofdstuk 35

Hoofdstuk 36

Hoofdstuk 37

Hoofdstuk 38

Hoofdstuk 39

Hoofdstuk 40

Hoofdstuk 41

Hoofdstuk 42

Hoofdstuk 43

Hoofdstuk 44

Hoofdstuk 45

Hoofdstuk 46

Hoofdstuk 47

Hoofdstuk 48

Hoofdstuk 49

Hoofdstuk 50

Hoofdstuk 51

Hoofdstuk 52

Hoofdstuk 53

Hoofdstuk 54

Hoofdstuk 55

Hoofdstuk 56

Hoofdstuk 57

Hoofdstuk 58

Hoofdstuk 59

Hoofdstuk 60

Hoofdstuk 61

Hoofdstuk 62

Hoofdstuk 63

Hoofdstuk 64

Hoofdstuk 65

Hoofdstuk 66

Verantwoording

Namenindex

Bronnen

PROLOOG

In de avond van vrijdag 26 maart 1943, kort na half tien, schrokken de inwoners van Renkum en Wageningen op van een hard geluid. Vanuit het oosten kwam een vuurstaart laag in de lucht razendsnel dichterbij. Ondanks de geringe hoogte van de vuurstaart was er niets van een vliegend object waar te nemen, zelfs geen silhouet. Alleen die vuurstaart. En dan was daar dat harde geluid: mysterieus, ondefinieerbaar, alsof het firmament een nieuw geluid prijsgaf.

Het was nieuwe maan. De sterren gingen schuil achter een dik wolkendek. Nergens brandde straatverlichting. Etalages waren in volkomen donker gehuld. Vanuit de verduisterde huizen ontsnapte nergens een kiertje licht naar buiten. De weinige mensen die nog op straat waren, moesten op de tast hun bestemmingen zien te vinden. Alles was zwart, onwezenlijk duister; je had net zo goed blind kunnen zijn.

Plotseling lichtte de donkerte feloranje op; een oorverdovende klap die mijlenver te horen was. Er baande zich een schokgolf door Wageningen. De drukgolf verspreidde zich naar alle windstreken. Door de toegenomen druk sneuvelde glas, vlogen deuren open en sloegen dakpannen op straten en voetpaden in stukken uiteen. Naar beneden dwarrelend gruis, kalk en oud stof, dat zich in de loop der jaren in allerlei kieren had opgehoopt, hulden de vertrekken in plotselinge grauwsluiers. In de woonkamers begonnen hanglampen ineens heen en weer te schommelen. Lichtbundels streken een poosje langs de plafonds. Bezorgde ouders haalden hun kinderen meteen uit bed. Sommige mensen kropen onder de tafels, of zochten beschutting bij elkaar door dicht tegen elkaar aan te kruipen. Anderen vluchtten naar buiten, waar ze angstig bij elkaar groepten en zich afvroegen wat er in hemelsnaam was gebeurd.

Enkele seconden eerder werden in het Roode Dorp, een proper volkswijkje dat ten noorden van het centrum van Wageningen lag, met meer dan een orkaankracht boomkruinen van hun stammen gescheiden. Eén zo’n uit de kluiten gewassen kruin, met nog een groot deel van de stam eraan vast, viel tientallen meters verder onverschillig neer op de zolderverdieping van een huis, dat nabij de hoek van de Beekstraat en de Mauritsstraat stond. Het dak van dat huis was een fractie van een seconde eerder weggeblazen.

In de woning ernaast lag de driejarige Mart Lammers onder zijn houten spijlenledikantje, dat ondersteboven lag en schuilging onder de brokstukken van een weggeslagen muur en versplinterde hanenbalken. Zijn ledikantje, dat daardoor een kooi was geworden, had het ventje miraculeus het leven gered. Zijn moeder zat versuft in wat haar keuken was geweest. Ze was hoogzwanger van haar derde kind. Ze was met haar hoofd tegen de vloer geslagen. Ze was bovendien geraakt door rondvliegend glas en puin. Ze keek rechtstreeks naar buiten; de achtergevel van haar huis was deels verdwenen. Ze kon niet begrijpen wat er was gebeurd, ofschoon ze vermoedde dat alles te maken had met dat vreemde geluid dat ze zo-even had gehoord: een zwaar geruis, alsof er een vliegtuig heel laag over haar huis was gevlogen. Ze realiseerde zich toen dat haar man, kort daarvoor, naar buiten was gelopen. Vlakbij haar hoorde ze een vrouw heel hard en heel lang gillen.

Aanvankelijk kropen de hulpverleners die avond op de tast over en tussen de brokstukken – het gekreun van stervende en zwaargewonde mensen was in die eerste, bange minuten hun enige leidraad. In het Roode Dorp brandde nergens meer licht, het was er zo donker als de hel. Het wás de hel. Pas nadat de eerste schijnwerpers van de brandweer de omgeving in een gemeen licht hadden gezet, zagen de hulpverleners tot hun ontzetting dat de ooit zo knusse Beekstraat niet meer bestond. Sommige huizen waren in één klap verdwenen, andere zwaar verwoest.

De vele doden van het Roode Dorp; ze waren soms zo verminkt dat ze de tel kwijtraakten – waren het er nu 26, 27 of 28?

1

In februari 1971 kwam ik in Wageningen terecht. Pas 22 jaar was ik toen. In Groningen had ik vier jaar bij de rijkspolitie gewerkt. Het lag in de bedoeling dat ik naar Oostburg op Zeeuws-Vlaanderen zou worden overgeplaatst. Geen aanlokkelijk vooruitzicht. Oostburg heb ik nooit gezien; de gemeentepolitie van Wageningen was op zoek naar een jonge, enthousiaste agent. Ik solliciteerde, en ik kreeg die baan.

Een collega maakte me wegwijs in het stadje aan de Rijn. In een wijkje, waar tussen oude huizen ook nieuwe waren verrezen, bracht hij de auto in een kort straatje tot stilstand waar hij me wees op een gedenksteen.

‘We staan hier in het vroegere Roode Dorp,’ zei hij. ‘Zie je die steen daar aan de muur?’

De plaquette was niet te missen, en ik knikte.

‘Hier, waar we nu staan, is iets verschrikkelijks gebeurd,’ zei mijn collega. ‘Hier kwam in de oorlog een Duitse V1 naar beneden. Alles lag plat. 28 doden.’

Ik keek nog een keer naar de gedenksteen aan de gevel van een woning aan de herbouwde Beekstraat en las: Ter nagedachtenis aan de 28 slachtoffers van de bominslag op 26 maart 1943. Ik nam het voor kennisgeving aan, ofschoon ik het vreemd vond dat de tekst op de steen niet repte over een V1.

In 1974, ruim een jaar na de geboorte van onze zoon, kochten mijn vrouw en ik in de buurt van het vroegere Roode Dorp een rijtjeshuis in een rustige straat. Een buurtje waar vriendschappen ontstonden die thans nog steeds voortbestaan. Vrienden, wier ouders en grootouders de oorlogsjaren in Wageningen hadden doorgebracht, echte Wageningers van wie de meesten, net als ik, kort na de oorlog waren geboren. Twee jaar later werd onze dochter geboren. De kinderen groeiden op, mijn vrouw en ik vergroeiden met Wageningen en naast het werk belandde je in verenigingen. Zo verzeilde ik ook in een klusjesteam van de lagere school waarop onze kinderen school-gingen. Samen met mijn achterbuurman, Mart Lammers, hield ik me enkele avonden bezig met het opnieuw betegelen van de toiletten. Ik weet niet meer waarom het op een avond ter sprake kwam, maar ineens begon hij te praten over zijn jeugd in het Roode Dorp. Híj was het, die op die vrijdagavond zijn bedje over zich heen had gekregen. Hij vertelde me dat hij zich er niets meer van kon herinneren. Zijn moeder, toen hoogzwanger van zijn jongste broer, was zwaargewond geraakt. Zij overleefde het. Niet zijn vader die, kort voordat de V1 viel, de tuin was ingelopen. Zijn moeder had hem verteld dat zijn vader naar buiten was gegaan om daar een sigaret te gaan roken, en om te zien of er nog vliegtuigen overkwamen. Ze hadden hem achter het huis gevonden. Onthoofd. In hun huis konden ze nadien niet meer wonen.

Op verjaardagen bij vrienden kwam de V1 soms weer voorbij. De ouders van mijn vrienden leefden toen nog. Zij hadden het meegemaakt: dat de pannen eraf lagen, dat binnen alles onder het stof zat, dat de deuren niet meer zo goed in de kozijnen pasten, dat ‘die arme Anton van Ginkel zich godverdomme in Duitsland te barsten had moeten werken terwijl hij hier zijn vrouw en zijn zoontje door een vuile moffenstreek verloor’ – dat soort verhalen. En soms, laat op zo’n avond, werd er wel eens een flesje bier te hard op tafel gezet. ‘En weet je wat helemaal bij de knijnen af was? Dat die fijne Luchtbeschermingsdienst van ons altijd te laat was. Drie keer kregen we bommen op ons dak, en alle keren waren ze te laat. Nee, daar had je wat aan, aan die gasten. In september ’44 zaten ze in de kerk met hun potlood te speule.’

Zoals het jaar 1600 bij de Slag bij Nieuwpoort hoort, zo hoort de V1 inslag in het Roode Dorp bij de oorlogsgeschiedenis van Wageningen. Het kwam niet eens bij je op om aan die V1 te twijfelen. Je was er ook niet zo mee bezig. Het was allemaal ook al zo lang geleden.

In 1973 werd ik lid van de Historische Vereniging Oud-Wageningen, die kort daarvoor was opgericht. Mijn eerste boekje over de geschiedenis van Wageningen, Wageningen 700 jaar stad/1263-1963, van dr. J.M. Fuchs, kocht ik kort daarna. Bladzijde 49 van dat boek is een zwarte bladzijde, het begin van het hoofdstuk 1940/1945. Op de volgende pagina staat een foto van het in puin geschoten centrum van Wageningen ‘na de meidagen van 1940’. Fuchs schreef in dat hoofdstuk ook iets over de ramp in het Roode Dorp:

‘Op 26 maart 1943 (om 21.40 uur) raast uit oostelijke richting een zwaar brommend vuur brakend monster over het noordelijk deel van de stad. Het explodeert ter hoogte van de Beekstraat. Aantal doden 27; van de zeven zwaargewonden sterft later nog een slachtoffer. Hoge Duitse officieren komen de ramp bezichtigen. Ze maken ijverig foto’s. “Schreckliche Wirkung,” stellen ze voldaan vast. Ze zijn er heel vlug na de inslag. Verdacht vlug. Later horen de Wageningers hetzelfde zware gebrom, zien ze soortgelijke vuur brakende monsters op weg naar nieuwe rampen. De V1. Wageningen had de treurige eer van de primeur.’

Twintig jaar nadat ik het boek van Fuchs had gekocht, schreef ik samen met mijn collega Wieger Steenbergen een boek over de geschiedenis van de Wageningse politie. Van schout tot unitchef is de titel van dat boek. Een citaat daaruit: ‘Bekend is ook het neerkomen van een V1 in het Roode Dorp. Aanvankelijk dacht men aan een bom, pas later werd vastgesteld dat het om een V1 ging.’ Het staat er echt: ‘werd vastgesteld’[…]. Wanneer je zoiets schrijft moet je ook de bron vermelden waaruit dat blijkt. Eerlijkgezegd hadden Wieger Steenbergen en ik daar niet eens bij stilgestaan. We hadden moeten weten dat Fuchs (dat was onze bron) geen feitenonderzoek had gedaan. Vanzelfsprekendheid, dát moet het geweest zijn. We schreven het in een tijd waarin geloof werd gehecht aan de woorden van Fuchs en aan die van de overlevenden. Er was trouwens niemand die onze bewering aanviel.

De gemeente Wageningen gelooft er ook in. De ramp in het Roode Dorp wordt nog elk jaar herdacht. Sinds enkele jaren is de plaquette aan de Beekstraat door de twee hoogste groepen van de Ireneschool, een basisschool in de buurt, geadopteerd. Schoolkinderen betrekken bij de geschiedenis van hun woonomgeving juich ik van harte toe. Ik heb één keer zo’n herdenking bijgewoond. De burgemeester sprak de kinderen toe. Hij vertelde dat er op die oorlogsavond een V1 in de Beekstraat was gevallen, en hoe belangrijk het is dat we de 28 slachtoffers van het Roode Dorp niet vergeten, dat we ze blijven herdenken, en dat we dankbaar moeten zijn om in een land te mogen leven waarin kinderen in vrede opgroeien – wat niet zo vanzelfsprekend is. De kinderen kwamen daarna één voor één naar voren, lazen de namen van de slachtoffers voor, en legden een bloem onder de gedenksteen.

Het persbericht van het Comité 4 en 5 mei Wageningen van die adoptieoverdracht (van eind maart 2011) zegt ook iets over de oorzaak en de gevolgen van deze ramp: ‘Dit monument herinnert ons aan 26 maart 1943, de dag dat er een V1 bom insloeg. Zestien huizen aan de Beekstraat en naaste omgeving waren totaal verwoest. Hierbij kwamen 28 mensen om het leven en de materiële schade was zeer groot.’

Het is een breed gedragen verhaal.

Met de tekst van het Comité 4 en 5 mei Wageningen, een afdeling van de gemeente, was er dus niets nieuws onder de zon, ofschoon er vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw soms wel dissidente geluiden waren te horen. Daarin werd getwijfeld aan een V1, gesuggereerd dat het misschien een zware luchtdrukbom uit een geallieerde bommenwerper was geweest. Volgens die criticasters werden de proefmodellen van de V1 in maart 1943 nog uitsluitend op het Duitse eiland Usedom in de Oostzee beproefd. Het was een ultrageheim wapen, een noviteit: een zelfstandig vliegend onbemand vliegtuigje waarvan de romp gevuld kon worden met een uiterst explosief middel. Volgens dezelfde critici zouden de Duitsers hun geheime wapen, dat pas vanaf juni 1944 tegen Engeland zou worden ingezet, nooit te grabbel hebben gegooid door er reeds in maart ’43 eentje op bezet gebied neer te laten komen.

Zulke kritische oprispingen werden gewoon genegeerd. De opvatting dat het Roode Dorp was getroffen door een V1 had en behield de overhand, ook binnen de Historische Vereniging Oud-Wageningen.

2

Tweeëndertig jaar na de tragedie in het Roode Dorp wandelde ik op een zondagmiddag met mijn vader over de herbouwde Beekstraat. Mijn vader was achttien toen de oorlog uitbrak. In 2015 verscheen er een boek over zijn oorlogservaringen. Zijn woonkamer wordt gedomineerd door enorme stapels boeken over de Tweede Wereldoorlog. Hij heeft ze allemaal gelezen, herlezen, en hier en daar van commentaar voorzien – ‘klopt niet, klinkklare onzin, fantast,’ dat soort opmerkingen, met verwijzingen naar bronnen waarin de waarheid geen geweld wordt aangedaan. Ondanks zijn hoge leeftijd (hij is inmiddels 96) wordt hij nog regelmatig door schrijvers en journalisten benaderd, voor wie hij een vraagbaak is. Mijn vader heeft geen databestandjes nodig; alles zit nog steeds in zijn hoofd. Soms is dat een beetje lastig; wat hij in zijn hoofd haalt, blijft er altijd onwrikbaar in zitten.

Op de Beekstraat wees ik mijn vader op de plaquette aan de gevel van een van de nieuwgebouwde woningen. Geïnteresseerd las hij de tekst:

Ter nagedachtenis aan de 28 slachtoffers van de bominslag op 26 maart 1943

‘Wat is hier gebeurd?’ vroeg mijn vader.

‘Hier is een V1 gevallen,’ antwoordde ik.

‘Zo? Dat staat er anders niet.’

‘Nee, dat staat er niet.’

‘Bestaat ook niet,’ zei hij.

‘Niet?’

‘Nee, die dingen vlogen pas vanaf eind ’44 over ons land.’

‘De mensen hier weten het anders zeker, pa.’

‘Je moet niet alles geloven wat de mensen zeggen. Ik heb nog nooit zoveel onzin gehoord als in en vlak na de oorlogstijd.’

Ondertussen was er een voordeur opengegaan van een van de woningen aan de Beekstraat. In de deuropening bleef een al wat oudere man staan die gekleed ging in een donker kostuum. De man had ons kennelijk al een tijdlang voor de gedenksteen zien staan.

‘Ja, dat was toen wat met die V1, hè,’ zei de man.

‘Nou, zeg dat wel,’ zei ik, ‘kom, pa, we gaan naar huis,’ siste ik hem toe, alsof ik aan het buikspreken was. Ik zat niet te wachten op een welles-nietesdiscussie tussen mijn vader en die man, op de plek waar de doden van het Roode Dorp nog steeds in de herinneringen van de mensen voortleefden.

‘Klopt niks van,’ begon hij even later weer nadat we door waren gelopen, ‘en jij gelooft die onzin dus ook?’

‘Ach, geloven is een groot woord, ’t is dat je me net vroeg wat daar gebeurd is. Ik heb het niet meegemaakt. De oude Wageningers wel. Waarom zou ik dan aan hun verhalen moeten twijfelen?’

3

Wageningen ligt zo’n zestien kilometer ten westen van Arnhem, aan de noordoever van de Neder-Rijn. Daar waar het Veluwemassief geleidelijk overgaat in de Gelderse Vallei, werd de stad in de dertiende eeuw gesticht. Een vestingstadje was het toen, bescheiden van omvang, aan de grens van Gelderland met Utrecht. Nu telt de stad een kleine 40.000 inwoners. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de stad echter beduidend kleiner, waarin toen amper 14.000 mensen woonden.

Het Roode Dorp lag in het noordwesten van Wageningen, aan de rand van de bebouwde kom. Het was een kleine volkswijk die in het tweede decennium van de vorige eeuw op initiatief van de vereniging Volkswoningbouw verrees. Van de 188 propere arbeidershuizen werden de daken bedekt met frisrode dakpannen. Daaraan had de nieuwe wijk haar naam te danken.

Midden in die wijk, aan de Van Eckstraat, woonde tijdens de oorlog Evert Verhaaf. Hij had de inslag van zeer nabij meegemaakt. De inslag vond plaats achter een rij woningen aan de Beekstraat. De achtertuinen van die woningen grensden aan de achtertuinen van de woningen aan de Van Eckstraat. Deze straat lag ten zuiden van de Beekstraat. De Van Eckstraat en de Beekstraat lagen ingeklemd tussen de Mauritsstraat in het oosten (waar Mart Lammers aan de dood ontsnapte) en de Vanenburgstraat in het westen. Tot aan het begin van de oorlog heette de Mauritsstraat nog de Julianastraat. Op last van de Duitsers werd deze omgedoopt tot de Mauritsstraat. Ik zal deze straat voortaan de Julianastraat noemen, zoals die straat nog steeds heet. Naast de Julianastraat liep een stroompje, de Dijkgraaf, dat in het noordwesten in een zompig weidegebied verdween waar het veen gemeen kon zuigen. Ter hoogte van het Roode Dorp lag een bruggetje over de Dijkgraaf. Via die brug kon de wijk, die ten oosten van de nieuwe volkswijk lag, worden bereikt.

Pas in maart 1996 trad Evert Verhaaf met zijn verhaal naar buiten. In een groot artikel in De Gelderlander vertelde hij aan de Wageningse journalist Eric Wijnacker wat hij op de avond van vrijdag 26 maart 1943 gezien en gehoord had. Het interview vond plaats in de tijd waarin critici begonnen te knagen aan het V1 verhaal. Op het moment van de explosie stond Verhaaf in zijn achtertuin, waar hij zijn konijnen met een beetje melk wilde bijvoeren.

Zijn verhaal had veel weg van een statement: ‘Er toen over praten was verboden. Onder ede verklaar ik nu dat het zo gebeurd is als ik nu zeg. Ik ben het verplicht aan de slachtoffers om te vertellen hoe het gegaan is, om kletspraatjes te voorkomen. Ik ben denk ik nog de enige levende ooggetuige die de eerste V1 heeft zien vallen op ons Roode Dorp. Het doet me zo’n pijn als ik nu verhalen hoor of lees dat die V1 maar een verzinsel zou zijn en dat misschien de geallieerden iets fout zouden hebben gedaan. Ik heb geen andere getuigen, die zijn allemaal dood. Alleen daarom wil ik mijn verhaal wel eens kwijt. Het drama was de schuld van een misdadig Duits experiment. De motor van die vliegende bom deed het nog toen die, komende vanuit het oosten, neerstortte op ons Roode Dorp.’

Tijdens dit interview vertelde Verhaaf ook iets over zijn ervaringen die hij als lid van de Luchtbeschermingsdienst van Wageningen had opgedaan: ‘Ik zat dus altijd op de uitkijk naar vliegtuigen, vanuit de toenmalige hoge kerktoren bij de katholieke kerk. Ik ben dus geen leek, ik kon echt een Messerschmitt en Stuka onderscheiden van een Hurricane. Die bewuste avond had ik van dienst geruild met Elias Vermeer, mijn zwager was jarig dus daar gingen we naar toe. Thuisgekomen bij de Van Eckstraat, het zal tegen half tien zijn geweest, zag ik dat ding door de lucht vliegen. Zoiets had ik nog nooit gezien: een bom met vleugeltjes, een romp met bovenop een apparaat waar vuur uit kwam waardoor hij vloog. Ik ben een geoefend waarnemer, dus ik weet heus wel wat ik zag. Het ding vloog zelfstandig en was niet door een vliegtuig afgeworpen.’

Een misdadig Duits experiment was het volgens Verhaaf geweest.

In navolging van Evert Verhaaf viel er enkele jaren later in het blad van Oud-Wageningen iets dergelijks te lezen: ‘De lancering van de V1 op Wageningen was een van de laatste gebeurtenissen in een lange reeks van de ontwikkeling van de V1. Het succesvolle verloop van de proef leidde binnen zes weken tot de opdracht om een begin te maken met de serieproductie en het waarmaken van de al genomen beslissing om Engeland massaal met dit wapen te bestoken.’

Ook verscheen er in dit blad een artikel over een nóg vroegere V1 inslag in Blerick, bij Venlo, waar op 20 december 1942 een V1 op een rij woningen aan de Maasbreesestraat zou zijn neergestort en die zeventien mensenlevens eiste. De treurige eer van de primeur voor Wageningen, aldus Fuchs, werd daarmee om zeep gebracht.

De proef zou dus succesvol zijn verlopen. Volgens sommigen verklaart dát onder andere de snelle aanwezigheid van de Duitsers in het Roode Dorp. De Duitsers wisten namelijk wat er zou gebeuren, wat er op het spel stond; daarom hielden ze zich reeds in de buurt gereed. Dat is inderdaad een verhaal binnen het verhaal van de V1: de snelle aanwezigheid van de Duitsers en de onmiddellijke hermetische afsluiting daarna van het rampgebied. Zoiets was natuurlijk verdacht. ‘Het succesvolle verloop van de proef’ in de tekst van dat artikel sluit nauw aan bij de woorden van Fuchs: dat hoge Duitse officieren voldaan waren over het effect van de niet te begrijpen inslag – ‘schreckliche Wirkung’.

Ook Evert Verhaaf rept in zijn interview over die snelle Duitse aanwezigheid in het Roode Dorp. Nadat hij zich eerst om zijn vrouw en zijn kind had bekommerd, was hij op een holletje naar het politiebureau gegaan om daar te vertellen wat hij zojuist had gezien: een vliegende bom met vleugeltjes en een apparaat erbovenop waaruit vuur kwam. Toen hij dat aan de politieman Holdijk zou hebben verteld, zou deze hem hebben toegefluisterd dat hij niets moest zeggen als zijn leven hem lief was. ‘Sst, sst, anders ga je d’r aan.’ Holdijk zou hem aangeraden hebben om maar een paar weken verlof op te gaan nemen, en niets te zeggen.

Toen Verhaaf even later terugkwam in het Roode Dorp werd hij door Duitse officieren in witte uniformen in de kraag gegrepen. ‘En,’ vertelde Evert Verhaaf, ‘later begreep ik dat ze waarschijnlijk al op het politiebureau zaten toen ik daar binnenstormde.’

4

Het politiebureau van Wageningen lag niet bij Evert Verhaaf om de hoek. Het was gevestigd in een oude villa aan de Rijksstraatweg ten oosten van het centrum. Dat was de oude rijksweg tussen Arnhem en Utrecht, de voorloper van de huidige A12, die in de oorlog nog dwars door Wageningen liep. In dat politiebureau was de centrale post van de Luchtbeschermingsdienst (die ik voortaan de LBD noem) gehuisvest. De politie was haar oude onderkomen in mei 1940 kwijtgeraakt toen het centrum van de stad volkomen in puin werd geschoten.

Wageningen heeft zeer onder de Tweede Wereldoorlog geleden. Het begon al op de eerste oorlogsdag, toen bijna de gehele bevolking met kolenschuiten en andere binnenschepen vanuit de Rijnhaven moest evacueren om in de buurt van Rotterdam een goed heenkomen te zoeken. De schermutselingen tijdens een Duitse opmars waren nog voor een groot deel voorspelbaar. Op de enkele kilometers ten westen van Wageningen gelegen Grebbeberg, een zandheuvel in de Grebbelinie, had onze artillerie zich op veel plaatsen als mollen ingegraven. Vanaf de mobilisatie in augustus 1939 waren ze druk in de weer geweest om hun stellingen in gereedheid te brengen. Het was aan de Wageningers niet onopgemerkt voorbijgegaan dat de plaatselijke hotels vanaf de nazomer van dat jaar werden gefrequenteerd door Duitse ‘toeristen’, die dagelijks met hun Leica-camera’s op pad gingen om de activiteiten van ons leger fotografisch vast te leggen. Dat er op die heuvel, rondom Ouwehands Dierenpark, zou worden gevochten stond buiten kijf.

Terwijl de Wageningse exodus die dag langs de Grebbeberg voer, moest Cor Ouwehand, de eigenaar van het dierenpark, zijn droeve plicht doen. Met welgemikte schoten doodde hij bijna al zijn roofdieren. Alleen Maxie, een ijsbeermoeder, en haar twee pasgeboren jongen liet hij in leven.

Toen de waarnemers in hun hoge uitkijkposten op de Grebbeberg de eerste Duitsers bij Wageningen in het vizier kregen, leidden zij het vuur van onze artillerie. Met hun verouderd, desalniettemin nog steeds effectief, geschut werd het eeuwenoude centrum van de stad met de grond gelijk gemaakt. Ook het politiebureau was geruïneerd. Alleen het stadhuis en een bakkersoven stonden nog fier overeind. ‘Volkomen zinloos,’ volgens sommigen. ‘Ze hadden er beter aan gedaan om alle bongerds tussen Rhenen en Wageningen te kappen,’ menen anderen. Achteraf heeft iedereen gelijk. ‘Scheisse,’ zullen de geschrokken Duitsers gezegd hebben, maar ondertussen trokken ze gewoon om de puinhopen heen, en ook met de hier en daar opgeblazen bomen en bruggen wisten ze wel raad; de opmars was niet te stuiten en liep hooguit wat vertraging op.

Ruim vier jaar later, tijdens de eerste dag van de Slag om Arnhem, vlogen op zondag 17 september 1944 zes Amerikaanse B 17 bommenwerpers ten zuidoosten van de stad. Maar in plaats van een Duitse luchtafweerstelling aan de Rijn uit te schakelen, kwamen de bommen een kilometer noordelijker in een jonge villawijk terecht, waar op deze mooie zomerdag veel nieuwsgierige bewoners vanuit hun tuinstoelen naar de gebeurtenissen in de lucht zaten te kijken. Doordat de geallieerden kort daarvoor ook een elektriciteitscentrale nabij Nijmegen flink hadden geraakt, was in de regio de stroom uitgevallen waardoor de sirenes ‘luchtalarm’ die zondag niet over de stad huilden. Veertig bewoners van die wijk kwamen om het leven.

Enkele dagen later moest de Wageningse bevolking wederom evacueren. Alleen de Duitsers bleven in de toen al fiks gehavende stad achter. Vanuit het zuiden, waar de geallieerden tot in de Betuwe waren doorgedrongen, werd de stad keer op keer onder vuur genomen. Toen de Wageningers in de loop van mei 1945 terug mochten keren, herkenden ze hun eigen stad niet meer. Bovendien waren de meeste huizen leeggeroofd – zelfs ornamenten waren uit de plafonds gezaagd. Van de bijna vierduizend Wageningse panden waren er slechts twaalf ongeschonden uit de strijd gekomen.

In die spookstad – in Hotel De Wereld – vond op 5 mei 1945 de uitwerking plaats van de algehele capitulatie door de Duitse krijgsmachten in Noordwest-Europa van 4 mei 1945. Dat daarover in dat gehavende hotel nog onderhandeld zou zijn, is een opgeblazen verhaal. Er viel voor de Duitsers niets meer te onderhandelen – ze moesten hun biezen pakken! Er werd wel een deelovereenkomst gesloten, over de wijze waarop de Duitse militairen (in Nederland) zich vanaf dat moment dienden te gedragen. De Duitse generaal Johannes Blaskowitz vroeg en kreeg nog 24 uur bedenktijd. Een dag later werd deze deelovereenkomst door hem en de Canadese generaal Charles Foulkes ondertekend.

Van alle rampen die Wageningen tijdens de oorlog overkwam, was de vernietiging van het Roode Dorp in feite nog de enige die rechtstreeks aan de Duitsers kon worden toegeschreven. Zo was de gedachte. Een gedachte die tot bitterheid stemde, maar ook een gedachte waaraan men niet wilde tornen.

5

In 2008 werd ik voorzitter van een tentoonstellingscommissie. In opdracht van het bestuur van het stadsmuseum De Casteelse Poort aan het Bowlespark in Wageningen hield deze commissie zich gedurende twee jaar bezig met de voorbereidingen van de nieuwe ‘bevrijdingszaal’. Een ingehuurde historica adviseerde ons bij het maken van de definitieve teksten voor deze als permanent bedoelde tentoonstelling: de expositie die de Wageningse oorlogsgeschiedenis vertelt. Ook het verhaal van de V1 zou hiervan deel uit gaan maken. Volgens deze historica was het onmogelijk: een op 26 maart 1943 in Wageningen neergekomen V1. Ze leek mijn vader wel! Volgens haar werden de V1’s in die tijd al wel getest, maar deze testen – uitgevoerd bij het verre Peenemünde aan de Oostzeekust – verliepen nog uiterst moeizaam. Nee, er moest iets anders zijn gebeurd. Wát, wist ze niet. Verder dan een vermoeden kwam ze niet: ze dacht aan de afworp van een zware vliegtuigbom vanuit een in moeilijkheden geraakte bommenwerper. Er ontspon zich hierna een gesprek over een onderwerp waaraan de overlevenden van de Tweede Wereldoorlog niet graag herinnerd wilden worden: de vele burgerslachtoffers die vielen door bombardementen, uitgevoerd door de geallieerden. Zoals het bombardement van Nijmegen op 22 februari 1944, wat een vergissing zou zijn geweest.

In de ochtend van die dinsdag, die viel in de zogenaamde Big Week – de week waarin de geallieerden een campagne voerden tegen de Duitse vliegtuigindustrie – kregen ruim 150 Amerikaanse bemanningen gelegerd op vliegbasis Flixton (UK) tijdens hun briefings te horen dat de Messerschmitt-fabriek bij de Duitse stad Gotha en twee nabijgelegen vliegbases de hoofddoelen van hun missie zouden zijn. Als vervangend doel kregen ze het vliegveld van Eschwege toegewezen. In het geval dat beide doelen onhaalbaar zouden blijken te zijn, moesten de piloten de aanval inzetten op ‘any militairy objective in Germany, preferably airdromes’.

Op de heenweg verslechterden de weersomstandigheden snel. Terwijl Nederland onder een lichtbewolkte hemel lag, werden de Amerikanen voor de oostkust van Engeland geconfronteerd met hoge bewolking en keiharde bovenwinden. Sneeuwval beperkte het zicht. Amerikanen vlogen graag in strakke formaties. Nu konden de gewenste gevechtsformaties niet tot stand worden gebracht. Enkele squadrons verloren contact met hun groep, en keerden terug. Andere squadrons vlogen door. De doorgevlogen squadrons kregen, toen ze al boven het vasteland van Europa vlogen, eveneens de opdracht terug te keren. De vluchtleider van de Amerikanen gaf daarop aan de piloten van die squadrons de opdracht om gelegenheidsdoelen te bombarderen.

En die opdracht werd uitgevoerd.

Kort daarna vielen er bommen op Enschede (40 doden), bij Deventer (1 dode), op Arnhem, op de wijk Malburgen (57 doden) en op Nijmegen, waarvan de binnenstad werd verwoest en waar in totaal 763 mensen om het leven kwamen. ‘Trieste ervaringscijfers,’ aldus de historica. Een deel van de Amerikaanse piloten wist dat ze Nijmegen bombardeerde. Zij waren echter eveneens in de veronderstelling dat Nijmegen een Duitse stad was… ‘Jullie zouden dat verhaal over die V1 daarom eens moeten onderzoeken,’ was het advies van de historica. ‘Alleen afgaan op de eenzijdige verhalen van getuigen, op overgeleverde verhalen, houdt het risico in dat de waarheid onderbelicht blijft.’

In diezelfde tijd was ik ook eindredacteur van het blad van de Historische Vereniging Oud-Wageningen. Wim Bosman en Willem Ruisch, twee leden van deze vereniging die ook over de V1 in Blerick hadden gepubliceerd, hadden in die tijd een nieuw artikel geschreven. Daarin stelden zij dat het Roode Dorp het doelwit was geweest van de V1 – om de uitwerking daarvan op bewoond gebied te kunnen beproeven! Dat suggereerde boze opzet; een laaghartige daad door een nietig volkswijkje aan de rand van een al even bescheiden provinciestadje als schietschijf te hebben gebruikt. Na al die jaren, waarin het verhaal van de V1 zich een redelijk veilig plekje in de oorlogsgeschiedenis van Wageningen leek te hebben verworven (historisch gezien wel of niet verantwoord: so what; er viel mee te leven), was dát het moment waarop ik het vermoeden kreeg dat er iets niet klopte aan dat verhaal. Het werd té spannend gemaakt, het ging nu knellen, alsof men een schrikkeldag in een oneven jaar wilde proppen.

6

De scepsis van de historica en twee gesprekken met de auteurs van hun overigens nooit gepubliceerde artikel deden mij besluiten om te beginnen aan een onderzoek naar de toedracht van de tragedie in het Roode Dorp. Bosman en Ruisch hadden geen feitenonderzoek gedaan; de boze opzet van de Duitsers bleek een aanname te zijn. Wel hadden ze kort daarvoor nog enkele ooggetuigen gesproken. Sommige gesprekken waren audiovisueel vastgelegd. De dvd waarop drie van die gesprekken stonden, kreeg ik voor mijn onderzoek tot mijn beschikking.

Het verhaal had me nu echt bij de kladden gekregen, ofschoon ik ruiterlijk moet erkennen dat ik geen verstand van een V1 had. Tijdens mijn werk als rechercheur had ik veelvuldig te maken gehad met zaken waarin iemand was vergiftigd, gewurgd, met een mes was neergestoken of met een vuurwapen overhoop was geschoten. Onderzoek naar zulke misdrijven is jarenlang mijn werk geweest. Zó heb ik ook de tragedie van het Roode Dorp benaderd, alsof het een kapitaal delict was. Langs de weg van de zeven gouden W’s, de mij zo vertrouwde methode waarmee de recherche levensdelicten onderzoekt, heb ik ook deze mysterieuze inslag onderzocht. De zeven gouden W’s: wie zijn de slachtoffers, wat is er gebeurd, waar vond het plaats, wanneer gebeurde het, waarmee werd het Roode Dorp in puin gelegd, op welke wijze gebeurde dat en waarom nu uitgerekend dat vredige Roode Dorp, beschouwde ik als mijn belangrijkste onderzoeksvragen.

Mijn zoektocht naar de waarheid begon in 2009, kort nadat ik afscheid van de politie had genomen. Ik liet me leiden door gebeurtenissen waaraan niemand hoeft te twijfelen. Allereerst was daar de verwoestende kracht van de explosie aan de Beekstraat. Als tweede feit wil ik de gevolgen van die klap noemen: de vele doden en de grote luchtdrukschade in het Roode Dorp, zelfs ver daarbuiten. Daarmee houden de feiten op. Ook hield ik rekening met de omstandigheden van het derde oorlogsjaar. Het luchtruim boven Nederland werd, naarmate de oorlog langer duurde, steeds gevaarlijker. Ik kwam slechts tot twee denkbare hypotheses: of de explosie aan de Beekstraat was veroorzaakt door een V1 of door een vliegtuigbom met een vergelijkbare uitwerking als die van een V1, afkomstig uit een Duitse bommenwerper of uit een geallieerd toestel. Ik wilde mijn onderzoek daarom niet beperken tot de gebeurtenissen in en boven Wageningen. Ook niet tot vrijdag 26 maart 1943.

‘Niet te snel gaan interviewen,’ zei een waarschuwend stemmetje in m’n hoofd. Betrokkenen bij een misdrijf, of het nu getuigen of verdachten waren, ging ik vroeger immers ook pas verhoren wanneer ik me enigszins in zo’n zaak had verdiept; ze zouden me anders iets op de mouw hebben kunnen spelden.

In het archief van de gemeente Wageningen duikelde ik oude krantenartikelen op, waarin ooggetuigen aan het woord komen. Ik spitte de dossiers en de dagrapporten van de politie en die van de LBD door (van de brandweer had ik niets kunnen vinden). Ik onderzocht ook de correspondentie van burgemeester IJzerman, die in maart 1943 nog steeds de moed op had kunnen brengen om zijn moeilijke taak uit te oefenen. Ik grasduinde in de uitgaven van de Historische Vereniging Oud-Wageningen, en ik plunderde de boekenkast van mijn vader.

‘Neem maar van mij aan dat het geen V1 is geweest,’ zei hij.

‘Eerst zien, dan geloven,’ zei ik.

‘Eigenwijs jong, neem alles maar mee wat je wilt.’ Alleen het dagboek van Goebbels hoefde hij niet terug. ‘Ik kots van het boek van die narcist met zijn horrelvoet,’ zei m’n vader.

Al lezende in mijn bronmateriaal van dat moment, en kijkend en luisterend naar de dvd met daarop de drie interviews met ooggetuigen, werd mijn nieuwsgierigheid steeds meer gewekt, want ik las en hoorde toch wel een paar in het oog springende zaken. Neem nou bijvoorbeeld alleen al de onheilspellende vuurstaart in de lucht, afkomstig van een voorwerp dat laag en horizontaal bleef vliegen. Het voorwerp in de lucht zou een ratelend geluid hebben gemaakt. Dat waren toch de typische kenmerken van een vliegende bom, van de V1. En wat te denken van het verhaal van Evert Verhaaf die het monster had zien vliegen: een bom met vleugeltjes, een romp met bovenop een apparaat waar vuur uit kwam. Zoek maar op internet naar afbeeldingen van een V1, en je zult tot de conclusie komen dat een V1 aan die beschrijving voldoet. Of neem het verhaal van de moeder van Mart Lammers. Zij had kort voor de explosie iets over haar woning horen vliegen, alsof er een vliegtuig rakelings over haar dak was gevlogen. Er was echter geen vliegtuigwrak in het Roode Dorp gevonden.

Ik beschikte inmiddels over foto’s die kort na de inslag aan de Beekstraat waren gemaakt. Ik had ze in het gemeentearchief gevonden. De namen van de fotografen ken ik niet; het verhaal gaat dat de foto’s stiekem zijn gemaakt. Het waren schokkende beelden: een lege Beekstraat, de weggevaagde huizen, onthoofde stammen van volgroeide bomen, een zo op het oog nog onbeschadigde stoel bovenop een wanordelijke stapel weggeblazen dakspanten. Zou daar iemand op hebben gezeten toen het gebeurde? Bij het bestuderen van de foto’s voelde ik als het ware zelf de kracht van de explosie – en dat alles zou zijn gebeurd terwijl er, volgens de getuigen die de vuurstaart hadden gezien, geen vliegtuig boven Wageningen te bekennen was!

Hoe was zoiets mogelijk?

Was het dan toch een V1 geweest?

In het politierapport kwam ik iets tegen wat de ouders van mijn vrienden in het gelijk stelden: er was pas luchtalarm gegeven ná de inslag aan de Beekstraat. Tussen kurkdroge archiefstof vond ik de voorschriften van de LBD. Het waren landelijke voorschriften, waaraan dus ook de LBD van de stad Wageningen zich diende te houden. Ik zal ze maar letterlijk citeren: ‘Het sein luchtalarm moet worden gegeven bij een bominslag binnen de bebouwde kom.’ Dat werd dus dwingend voorgeschreven, en dat is op de avond van vrijdag 26 maart 1943 ook gebeurd. Maar er is ook een facultatief deel in de voorschriften van de LBD opgenomen: ‘Het sein luchtalarm kan worden gegeven bij bominslag buiten de bebouwde kom, bij het uitzetten door vliegtuigen van lichtfakkels boven de bebouwde kom, of bij het intreden van een toestand waaruit direct gevaar voor de bevolking in de bebouwde kom kan voortvloeien (zoals: boven de bebouwde kom vliegende vliegtuigen, luchtgevechten, hevig afweervuur met een regen van scherven in de bebouwde kom).’

Toen ik deze voorschriften las, was de eerste gedachte die bij me opkwam: wat een slappe hap! Bij dreigend gevaar hoefden burgers dus niet gealarmeerd te worden – het kon! Alsof men toen overgeleverd was aan een soort van willekeur.

De uitkijkdienst van de LBD zat in de nok van de toren van de St. Johannes de Doper kerk aan de Bergstraat. In de oorlog stond naast deze katholieke kerk een hoge ranke toren die als een ouderwetse, hoekige Bruynzeel potlood fier boven de stad uitstak. In mijn gedachten zag ik mezelf hoog in die toren op de uitkijk zitten, om je heen alles pikzwart. Hoe kan het dat de uitkijkdienst van de LBD toen niet zag wat anderen vanaf de grond wel hadden gezien? Een vuurstaart moet toch zijn opgevallen? In combinatie met het zwaar brommend geluid, zoals dr. Fuchs schreef, moet het toch een angstaanjagend schouwspel zijn geweest? Of, bedacht ik me, hadden ze die vuurstaart wél gezien, maar hadden ze deze anders geïnterpreteerd? Of hadden ze daar soms zitten te pitten, en waren ze pas wakker geschud toen de lucht in het noordwesten opeens oranjekleurde?

Bladerend door de dossiers kwam ik ook een voorschrift tegen waarin het de LBD ten strengste verboden was om luchtalarm te geven bij nadering van Duitse vliegtuigen, die vanaf nabijgelegen vliegvelden waren opgestegen. Die vliegbewegingen mocht de LBD zelfs niet rapporteren. ‘Wat in de lucht geschiedt door Duitsche vliegtuigen, wordt niet te boek gesteld,’ las ik. De hoogste (landelijke) baas van de LBD, A. van Batenburg, hoofdinspecteur voor de bescherming van de bevolking tegen luchtaanvallen in Den Haag, gooide de LBD bijkans dood met allerlei voorschriften.

De LBD bestond voor een deel uit vrijwilligers. Een substantieel aantal maakte echter deel uit van de zogenaamde ‘vaste kern’. Die leden waren in dienst van de gemeente. Ze hadden een fulltimebaan, zo ook Evert Verhaaf. De alarmknoppen van de LBD bevonden zich in het politiebureau aan de Rijksstraatweg, waarin dus ook de centrale post van de LBD was gevestigd. De alarmknoppen mochten pas worden ingedrukt na een melding van de uitkijkdienst. Zo’n melding werd telefonisch aan de centrale post doorgegeven. Ik moest denken aan de woorden van Evert Verhaaf: hij vermoedde dat Duitse officieren reeds in dat politiebureau aanwezig waren toen hij daar naar binnen was gestormd om te vertellen wat hij zojuist door de lucht had zien vliegen. Het verhaal van Verhaaf deed me denken aan een ander verhaal dat ik wel eens had gehoord: het verhaal dat de SD (de Sicherheitsdienst) die avond de regie over de alarmknoppen zou hebben gehad! En dát verhaal werd vaak in één adem genoemd met een ander verhaal, het verhaal van het plotselinge ontslag van de alom zeer gerespecteerde tandarts Van Hoeve, die al jaren de commandant van de LBD was geweest. Kort voordat het Roode Dorp in een enorme puinhoop zou veranderen, had Van Hoeve ineens het veld moeten ruimen voor Marinus Versteeg.

Versteeg was de korpschef van de politie van Wageningen. Hij was niet alleen een fanatieke NSB’er, hij was ook lid van de SS, en kind aan huis bij de SD in Arnhem. Kort voordat het Roode Dorp werd getroffen, was Versteeg ternauwernood aan de dood ontsnapt; leden van het verzet hadden een aanslag op hem gepleegd. Nadat hij zijn auto in zijn garage had gestald, werd hij op het moment dat hij de garagedeur afsloot vanuit het duister beschoten. De kogels waren hem om de oren gevlogen, maar hij liep geen schrammetje op. De gehate Versteeg was daardoor nog gevaarlijker geworden, en zou de pest aan de Wageningers hebben gehad. Los van de mislukte aanslag, moet Versteeg zich tóch al hebben verbeten. Juist zijn stad had – nu wel – de landelijke primeur gehad toen het stadhuis in de nacht van 2 op 3 januari 1943 werd gekraakt, waarbij het complete bevolkingsregister werd weggenomen. Versteeg voelde zich in zijn hemd gezet, temeer doordat het hem niet was gelukt de daders van de kraak op te sporen.

De vraag waarom de uitkijkdienst van de LBD niet vroegtijdig luchtalarm had gegeven, stak andermaal de kop op. Hadden ze daar soms een oogje toegeknepen? Ik moest weer denken aan het verhaal over de snelle aanwezigheid van de Duitsers, over hoge Duitse officieren die op het rampterrein waren gezien, waarover ook dr. Fuchs had geschreven. Dr. Fuchs, die in opdracht van de gemeente dat boek had geschreven, was een geschiedschrijver. Die zal dat toch niet allemaal uit zijn duim hebben gezogen?

In de catacomben van het stadhuis van Wageningen vond ik een opmerkelijk stuk. Het was een manuscript dat was geschreven door de heer H.L. Driessen. Driessen was een ambtenaar van het toenmalige Rijksarchief Gelderland, nu Het Gelders Archief geheten. Kort na de oorlog ging Driessen ook bij de gemeente Wageningen aan de slag. Hij had daar een parttimebaan, waarbij hij zich heeft ingespannen om enige orde te scheppen in de chaos, waarin toen het gemeentearchief van Wageningen verkeerde. Het was een manuscript van een nooit gepubliceerd werk over de geschiedenis van Wageningen. Een apart hoofdstuk was gewijd aan de periode 1940-1945. Daarin schreef Driessen ook over de ramp die het Roode Dorp overkwam. Zijn aantekeningen, die voorafgingen aan het schrijven van het manuscript, waren zelfs bewaard gebleven. Driessen had ze in een soort staccatostijl uitgetypt. De aantekeningen zijn opgenomen in een apart hoofdstukje, dat Gedenkschrift 1940 1945 als titel heeft.

Ik citeer Driessen: ‘In de avond van 26 maart 1943 inslag van een proef V-wapen in de woonwijk Volkswoningbouw. Na een fantastisch verschijnsel, komende uit oostelijke richting met een grote snelheid (sommigen spraken van een gloeiende vliegmachine), gepaard gaande met een enorm lawaai, enorme inslag. Een gehele straat en vele woningen in de omgeving volledig verwoest. Vele doden. Vele gewonden. De gehele nacht doorgewerkt om mensen te bevrijden, gewonden te vervoeren en doden te bergen. Niemand wist wat voor een enorme bom dit eigenlijk geweest was. Duitse militairen waren spoedig ter plaatse, ze deden nauwkeurige opmetingen. In de omgeving van de enorme granaattrechter in de Beekstraat werden stukjes metaal gevonden, waarop de letters D.R. stonden. Men vermoedde wel iets doch men had geen enkele zekerheid.’

‘D.R.,’ schreef Driessen in zijn vlugschrift. Een schitterend detail, waarvan ik nog nooit had gehoord.

D.R.

Dritte Reich?

Deutsches Reich?

Jammer dat Driessen geen bronnen noemde, geen getuigen die deze stukjes metaal hadden gevonden. Maar wellicht suggereerde hij dat het de Duitsers zelf waren geweest die deze sporen hadden veiliggesteld – ‘Duitse militairen waren spoedig ter plaatse, ze deden nauwkeurige opmetingen.’ Andermaal die snelle Duitsers, maar daarmee was dat deelverhaal nog niet compleet: de Duitsers zouden het rampterrein ook meteen hermetisch hebben afgesloten. Dat lijkt me ook logisch, in het geval van een proef-V1 die was neergestort in bezet gebied, daar duld je geen pottenkijkers, geen vijandige ogen.

Wonderlijke zaken had ik dus gevonden, zaken die nader onderzoek verdienden. Ik mocht ze niet veronachtzamen en noteerde ze als onderwerpen op mijn vragenlijst, waarin ik ook de vraag had opgenomen waarom er op de gedenksteen aan de Beekstraat met geen woord over een V1 wordt gerept. Dat is natuurlijk vreemd: zo’n neutrale bominslag. Hoe kan het dat er iets anders op staat dan er wordt verteld? Wat ook vreemd aan de tekst op de gedenksteen is, is het aantal van 28 slachtoffers. In het archief van de gemeente Wageningen had ik de lijst gevonden van 27 dodelijke slachtoffers. Wie was dan het achtentwintigste slachtoffer? Over deze discrepantie gaat het verhaal dat de identiteit van dát slachtoffer nooit bekend is geworden.

Maar het ontbreken van de V1 op de plaquette, als de veroorzaker van de ramp, is nog het meest curieus. Zou het dan toch een Britse blockbuster kunnen zijn geweest zoals de ongelovigen dat wel eens voorzichtig opperden, waarop de historica ook had gedoeld? Zo’n blockbuster: een luchtmijn, een zware luchtdrukbom van ongeveer twee ton, had z’n naam immers te danken aan het feit dat hij in één geweldige klap een volledig huizenblok kon vernietigen? Zulke bommen waren ontwikkeld om daarmee Duitse doelen te raken, maar meerdere luchtmijnen werden uit pure nood of door vergissing boven het bezette Nederland afgeworpen.

De Luftwaffe had trouwens ook zulke bommen. Hun zwaarbeladen bommenwerpers stegen herhaaldelijk vanaf vliegvelden in Nederland of in het westen van Duitsland op, maar voordat ze hun Luftminen boven Britse doelen konden loslaten vlogen ze eerst nog een tijdje boven ons land. En een van die vliegvelden lag bij Deelen, slechts twintig kilometer ten noordoosten van Wageningen.

7