Uitgave en realisatie

Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Redactie en samenstelling

Huib Leeuwenberg, Henk Slechte en Theo van Staalduine

Auteurs

Wim Blockmans, Erik A. de Boer, Joël J. Cahen, Hans Cools, Johan Decavele, Willem Frijhoff, Sabine Hiebsch, Huib Leeuwenberg, Peter Nissen, Paul Rem, Ton H.M. van Schaik, Kees Schulten, Henk Slechte, Theo van Staalduine, Ilja M. Veldman

Beeldredactie

Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Omslagontwerp

Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Ontwerp binnenwerk

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Afbeelding omslag

De zielenvisserij, Adriaen Pietersz. van de Venne. Rijksmuseum Amsterdam

Eerste druk

www.walburgpers.nl

© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd worden verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462491731
e-ISBN 9789462495654

NUR 688

Inhoud

Inleiding, Huib Leeuwenberg, Henk Slechte en Theo van Staalduine

1.Europa omstreeks 1500. Een andere kijk op de wereld, Ton H. M. van Schaik

2.De roep om hervorming in de Late Middeleeuwen: Reformaties vóór de Reformatie, Peter Nissen

3.De lutherse Reformatie, Sabine Hiebsch

4.De geschiedenis van de lutheranen in de Lage Landen in de zestiende en zeventiende eeuw, Sabine Hiebsch

5.De joden en de Reformatie, Joël J. Cahen

6.Karel V en de Reformatie, Wim Blockmans

7.Verder dan Luther: Hoe radicaal kan de Reformatie worden?, Theo van Staalduine

8.De Engelse Reformatie, Henk Slechte en Theo van Staalduine

9.Calvijn en de calvinistische Reformatie in de Nederlanden, Erik de Boer

10.De Reformatie als godsdienst van het woord, Willem Frijhoff

11.Beeldende kunst in de Nederlanden van de zestiende eeuw, Ilja M. Veldman

12.De Beeldenstorm, Hans Cools

13.Het gezuiverde kerkgebouw, Paul Rem

14.Spotprenten: Een grafisch wapen in een religieuze twist, Henk Slechte

15.Van polyfonie tot monofonie. Kerkelijke en profane muziek voor en na de Reformatie, Huib Leeuwenberg

16.De kettervervolging, Johan Decavele

17.De godsdienststrijd in Vlaanderen, 1566-1585, Johan Decavele

18.Oorlogen in West-Europa in de zestiende eeuw, Kees Schulten

19.Contrareformatie. Vernieuwing en verweer (1450-1650), Ton H. M. van Schaik

20.Literatuurlijst

21.Personalia

Overzicht van gebieden die halverwege de zestiende eeuw onder het gezag van de Habsburgers stonden.

Fictief dispuut tussen de Reformatie en de Rooms-Katholieke Kerk. De Rooms-Katholieke Kerk wordt aan de tafel vertegenwoordigd door (van rechts naar links) de paus (met tiara), een kardinaal (met kardinaalshoed), een bisschop (met mijter), een kanunnik (met bonnet) en een kloosterling (met tonsuur). Aan de tafel links de belangrijkste reformatoren. Houtsnede door Hans Schwyzer 1650. Zentralbibliothek Zürich.

Rond en aan de tafel (links) hervormingsgezinden uit meerdere eeuwen: 1. John Wycliff (†1384); 2. Johannes Hus (†1415); 3. Hiëronymus van Praag (†1416); 4. Girolamo Savonarola (†1498); 5. Maarten Luther (†1546); 6. Huldrych Zwingli (†1531); 7. Johannes Calvijn (†1564); 8. Philipp Melanchton (†1560); 9. Johannes Bugenhagen (†1558); 10. Johannes Oekolampadius (†1531); 11. Konrad Pellikan (†1556); 12. Heinrich Bullinger (†1575); 13. Ambrosius Blarer (†1564); 14. Johannes a Lasco (†1560); 15. Theodor von Beza (†1605); 16. John Knox (†1572); 17. Johannes Diazius (Juan Diaz) (†1546); 18. Guillaume Farel (†1565); 19. Petrus Viretus (†1561); 20. Matthias Flacius (Illyricus) (†1575); 21. Thomas Cranmer (†1556); 22. Erasmus Sarcerius (†1559); 23. Paulus Fagius (†1549); 24. Augustin Marlorat (†1562); 25. Caspar Cruciger (†1548); 26. John Bale (†1563); 27. Justus Jonas (†1555); 28. Georg III, Fürst von Anhalt-Plötzkau (†1553); 29. Ulrich von Hutten (†1523); 30. Martin Bucer (†1551); 31. Filips van Marnix van St. Aldegonde (†1598); 32. Johannes Sturm (†1589); 33. Girolamo Zanchi (†1590); 34. Johannes Sleidanus (†1556); 35. Wolfgang Fabricius Capito (†1541); 36. Peter Martyr Vermigli (†1562); 37. Kaspar Hedio (†1552); 38. Leo Jud (†1542); 39. Berchthold Haller (†1536); 40. Simon Grynaeus (†1541); 41. Sebastian Hofmeister (†1533); 42. Joachim Vadian (†1551).

Maarten Luther, schilderij door Lucas Cranach de Oudere, 1526. Nationalmuseum Stockholm.

Inleiding

Huib Leeuwenberg, Henk Slechte en Theo van Staalduine

Het jaar 1517 was een van de grote breuken in de Europese geschiedenis. De gevolgen waren even groot als die van de Kruistochten en de Franse Revolutie. In 1517 was de reactie van de kerk op de 95 kritische stellingen van de Duitse monnik Maarten Luther zo hevig dat de tot dan onverdeelde West-Europese christelijke kerk scheurde, wat niet de opzet van Luther was. Hij wilde wel de kerkelijke praktijk hervormen maar had geen nieuwe kerk of godsdienst in gedachten. Omdat de Rooms-Katholieke Kerk van zijn dagen Luthers hervorming afwees, was hij echter gedwongen tot afzonderlijke kerkformatie. De hervormingsbeweging van de zestiende eeuw heet in de geschiedschrijving de Reformatie, en deze maakte een eind aan de godsdienstige alleenheerschappij van de kerk die vanuit Rome werd bestuurd.

De gevolgen van de kerkscheuring hebben in hoge mate de zestiende eeuw beheerst, en op de langere termijn Europa geestelijk en cultureel maar ook sociaal en staatkundig veranderd. Luther was niet de eerste die – scherpe – kritiek had op de kerk en in het bijzonder op de leiding daarvan, maar het was voor het eerst in zijn tijd dat hij als criticus gebruik kon maken van een uitvinding die een halve eeuw eerder was gedaan: de boekdrukkunst. Dankzij deze mogelijkheid om zijn inzichten voor een brede doelgroep te formuleren en snel in een grote oplage onder veel mensen te verspreiden, kon uit de kritiek van Maarten Luther op de kerk van Rome een religieuze beweging ontstaan, die in Midden- en West-Europa binnen korte tijd veel volgelingen kreeg. Een beweging die zich op velerlei wijzen en plaatsen manifesteerde. Luther was eerder inspirator dan degene die aan alle touwtjes trok. Zo wist een humanistisch gevormde intellectueel als Johannes Calvijn zich wel schatplichtig aan de reformator uit Wittenberg, maar stichtte zijn eigen stroming. Calvijn had evenmin een nieuwe godsdienst bedacht, maar wilde de bestaande kerk wel een nieuwe theologische basis geven. De hervorming verspreidde zich in luttele jaren als een olievlek en bleek met simpele veroordelingen en verboden al snel niet meer in bedwang te houden. Zij dwong de kerkelijke en wereldlijke machthebbers tot een keuze: verzet tegen dan wel het steunen van de hervormers. De Rooms-Katholieke Kerk koos voor verzet tegen de Reformatie. Het begon met het op het matje roepen van Luther, daarna zijn excommunicatie door de paus en de rijksban op de Rijksdag van Worms in 1521 door de keizer, en ging over in de hevige en ook wrede vervolging van alle aan Luther zielsverwante ‘ketters’. Dat gebeurde door overheden die met de kerk van Rome verweven waren en wilden blijven. De Reformatie kreeg echter ook steun van vorsten die voordeel zagen in een andere rol voor de kerk en minder invloed van haar leiding toejuichten. De vervolging van de nieuwe leer en het verzet daartegen leidden in de zestiende eeuw tot een nagenoeg voortdurende staat van oorlog in Europa die overigens zelden de godsdienst als enige oorzaak had.

Johannes Calvijn, anoniem schilderij, ca. 1564. Dulwich Picture Gallery.

De herdenking van 500 jaar Reformatie is een goede gelegenheid om deze scheuring van de kerk en haar ingrijpende gevolgen voor de samenleving in een breed historisch kader te plaatsen. Dat doen in dit boek vijftien historici en theologen met uiteenlopende specialismen volgens de meest actuele stand van de historische en de theologische wetenschap. Hun onderwerpen hebben een direct of indirect, maar altijd wezenlijk verband met de Reformatie en de voorgeschiedenis of de gevolgen daarvan. Zo wordt beschreven de kerkelijke, culturele en politieke voorgeschiedenis, waaronder eerdere pogingen tot hervorming van de kerk. De kerk was al eeuwen gewend aan het beantwoorden van tegenbewegingen. Soms leidde dit tot vervolging van ‘ketters’, een term ontleend aan de strijd tegen de Katharen in de dertiende eeuw. Anderen konden als gedoogde kritische beweging binnen de kerk blijven, zoals de Moderne Devotie van Geert Grote. En natuurlijk is de intellectuele en geestelijke toestand van Europa in de late vijftiende eeuw belangrijk voor het begrijpen van wat in 1517 gebeurde. De lutherse Reformatie in Duitsland krijgt veel aandacht, evenals de geschiedenis van de lutheranen in de Nederlanden en de vraag waarom hier niet het lutheranisme maar toch het calvinisme de leidende nieuwe kerkelijke richting werd. De rol van Karel V wordt belicht, als relatief invloedarme keizer van het Duitse Rijk maar ook als machtige heer der Nederlanden. Ook de vervolging van ketters in de Nederlanden en de hevige strijd in Vlaanderen tussen katholieken en hervormingsgezinden in de aanloop naar de Opstand en de Tachtigjarige Oorlog worden beschreven. Belangrijk en actueel zijn ook de relatie tussen het lutheranisme, vooral in de persoon van Luther zelf, en de joden, en de zogenaamde radicale reformatie die leidde tot de Boerenoorlog in Duitsland en het uitroepen van het theocratisch bestuurde Koninkrijk Sion in Münster in 1534. Uiteraard wordt ampel aandacht besteed aan de Beeldenstorm, die zich in de Nederlanden vanuit het Zuiden over het Noorden verbreidde en grote vernielingen in de kerkelijke kunst aanrichtte. Het gebruik van de voormalige katholieke kerken na de Reformatie blijkt een relatief zachte overgang te zijn geweest. De aanhangers van de nieuwe religie bleven de kerken gebruiken, maar wel op onderdelen anders. Over de culturele gevolgen van de Reformatie gaan ook de hoofdstukken over de beeldende kunst en de muziek in de zestiende eeuw. Als gevolg van de Reformatie verloor de kunst in protestantse gebieden grotendeels haar religieuze functie en die van de muziek veranderde sterk. Belangrijk is ook het gebruik van de boekdrukkunst als wapen in de strijd tussen Luther en de paus. Dat gebeurde met pamfletten en spotschriften die vaak waren geïllustreerd met felle spotprenten. Dergelijke spotprenten werden ook afzonderlijk gedrukt om de tegenpartij bij zoveel mogelijk gelovigen in een kwaad daglicht te zetten. Deze strijd met prenten is bekend geworden als de Bilderkampf. Uiteraard wordt ook de nieuwe rol van de volkstaal in de liturgie en de geschriften van de reformatorische kerken beschreven. Die werd een kerk van het woord in plaats van een kerk van rituelen en liturgie. De tegenbeweging van de katholieke kerk met de katholieke Reformatie is in de geschiedenis beter bekend als de Contrareformatie. Waarom de term katholieke reformatie passender zou zijn wordt uitgelegd. En tenslotte wordt aandacht besteed aan de talloze oorlogen in de zestiende eeuw die als verzamelnaam ‘godsdienstoorlogen’ hebben gekregen, maar die vaak van aard en oorzaak verschilden.

De zielenvisserij. Schilderij door Adriaen Pietersz. van de Venne, 1614. Rijksmuseum Amsterdam.

De Reformatie begon in Wittenberg in Duitsland, en speelde zich de eerste decennia vooral af in Duitsland, religieus in debatten tussen Luther en theologen en wereldlijk op de Rijksdag van Worms, en werd na veel wapengekletter in Duitsland bezegeld met de Godsdienstvrede van Augsburg in 1555. De Reformatie was toen al overgeslagen naar de rest van West-Europa. In de Nederlanden was de vervolging van de reformatorische stroming zo hevig dat de Reformatie mede inzet werd van een oorlog die in 1568 begon en pas eindigde in 1648 met een vrede die werd gesloten in hetzelfde Münster waar het Koninkrijk Sion van de wederdopers in 1535 had moeten capituleren voor de overmacht van de gezamenlijke krachten van rooms-katholieken en lutheranen.

De zielenvisserij. Schilderij door Adriaen Pietersz. van de Venne, 1614. Rijksmuseum Amsterdam.

De zielenvisserij

Adriaan Pietersz. van de Venne schilderde De zielenvisserij in 1614. Het laat zien hoe protestanten aan de linkerzijde en katholieken rechts probeerden aanhang te krijgen. Van de Venne gebruikte daarvoor een tekst uit het evangelie van Marcus (1:17), waar beschreven staat dat Jezus tegen de vissende broers Simon Petrus en Andreas zei: ‘Volg me en ik zal van u maken vissers van mensen’. Naar deze en andere teksten verwijzen de opengeslagen Bijbel op de boot van de protestantse vissers en de woorden Fides (geloof), Spes (hoop) en Charitas (liefde) uit I Korintiërs 13 op hun netten. De visnetten staan als metafoor voor de vangst en de vissen voor de mensen die gevangen moesten worden. De schilder staat aan de kant van de protestanten, want die vissers zijn kalm en waardig afgebeeld, in tegenstelling tot de katholieke vissers onder leiding van een bisschop. De toeschouwers volgen deze ‘gheestelijke visscherije’ nauwgezet. Links bij de protestanten sta je beter dan rechts. Links schijnt de zon en staat de boom in blad. Rechts is hij dor. Het verwijst naar Psalm 1, waar de ware gelovige, geplant aan stromend water, op tijd vrucht draagt en tot bloei komt, in tegenstelling tot de goddelozen. Op de linkeroever staan de waardige protestanten, onder wie de prinsen Maurits en Frederik Hendrik, keurvorst Frederik V van de Palts, koning Jacobus I van Engeland, de jeugdige Franse koning Lodewijk XIII met zijn moeder Maria de’ Medici, en de schilder zelf. Op de rechteroever staan de katholieken, gepersonifieerd door koning Filips III en de groothertogen Albert en Isabella die namens hem de zuidelijke Nederlanden bestuurden, generaal Spinola, en de paus gedragen door kardinalen. Dat Van de Venne de spot drijft met de katholieken en waarschuwt voor hun kwade bedoelingen, blijkt ook uit de grove, verzadigde en fanatieke gezichten die hij toekent aan de inzittenden van de roomse boot op de voorgrond. Toch staat dit alles onder Gods ene regenboog.

Deze geschiedschrijving over de eeuw van de Reformatie wil heel West-Europa in het vizier houden, maar kiest ook voor veel nadruk op de Nederlanden.

HOOFDSTUK 1

Europa omstreeks 1500

Een andere kijk op de wereld

Ton H. M. van Schaik

1Europa omstreeks 1500 Een andere kijk op de wereld

Het handboek van R.R. Palmer en Joel Colton, dat aan de universiteiten door beginnende studenten vrij algemeen werd gebruikt, heet A History of the Modern World. Na een uiterst summier ‘Wat voorafging’ begint die ‘moderne wereld’ in dat boek met het jaar 1500. Voor elk ander schoolboek en didactische methode geldt hetzelfde. Daarvoor zijn nog steeds argumenten en het beknopte overzicht hieronder licht dat toe. In dit hoofdstuk beschrijven we drie ingrijpende moderne verschijnselen en dan nog beknopt. Dat zijn de uitvinding van de boekdrukkunst zestig jaar voor de Reformatie, de ontdekking van nieuwe werelddelen en de missionering die erop volgde, en tenslotte de emancipatie van de politiek en de vorming van natiestaten. Vooral dat laatste onderwerp is van belang voor de Lage Landen die we nu Nederland en België noemen.

Een drukkerij. Houtsnede door Johannes Stradanus (Jan van der Straet, 1523-1605).

Kinderen van Gutenberg. In de negentiende eeuw is in Nederland de Coster-legende nieuw leven ingeblazen. Laurens Janszoon, wiens standbeeld op de Grote Markt in Haarlem zijn nagedachtenis eert, was volgens die legende de man die de boekdrukkunst met losse letters had uitgevonden, en niet de concurrent Johannes Gutenberg uit Mainz met zijn beroemde bijbel van 42 regels per pagina (1455). Coster zou zijn eureka-moment hebben gehad toen hij, met zijn kleinkinderen op wandeling in de Haarlemmerhout, voor de aardigheid een alfabet sneed uit een stuk beukenbast. Toen die letters op de grond vielen, zag hij de afdruk ervan in het zand en als bij blikseminslag begreep hij: zo moeten boeken te vermenigvuldigen zijn. Een knecht van Coster, een onbetrouwbaar sujet, stal, in de Kerstnacht nog wel, de uitvinding van zijn meester en vertrok ermee richting Mainz. Helaas is voor dit jongensverhaal nooit bewijs aangedragen en vandaag staat Gutenberg, wiens naam, in tegenstelling tot die van Coster, wél in contemporaine bronnen wordt genoemd, bekend als de onbetwiste uitvinder van de boekdrukkunst, even afgezien van de Chinezen die er al in de elfde eeuw mee waren begonnen. ‘Ook in de digitale wereld van geavanceerde ICT zijn en blijven we kinderen van Gutenberg’ stelt de ‘biograaf van Duitsland’, Neil MacGregor, vast.

Geen wonder dat de verspreiders van deze nieuwe techniek door heel Europa Duitsers waren. Dat waren geen idealisten of volksverheffers, maar knappe vaklieden en slimme kooplui. Vanaf 1460 zwermden ze vanuit Mainz uit over Duitsland: Keulen 1464, Bazel 1466, Neurenberg 1470. In Augsburg (1472) werd voor het eerst het drukwerk opgeluisterd met illustraties, bij wijze van voortzetting van de met miniaturen verluchte handschriften waarmee de lezers vertrouwd waren. Ook in de Nederlanden drong de typografie al snel door. In 1473 verscheen een gedrukt boek in Utrecht met een datum en de namen van de plaats van uitgave en de drukker. En in de Hollandse stad Delft verscheen in 1477 de zogenaamde Delftse bijbel, de enige Nederlandse bijbel van vóór 1500.

In Bazel werd drukker Johann Froben de protagonist van het humanisme in Duitsland. Zijn voornaamste adviseur was Erasmus van Rotterdam, die er zijn Grieks-Latijnse Nieuwe Testament ter perse liet leggen, later een bron voor Luthers vertaling. Daar heeft Erasmus, harde werker als hij was, misschien het meest intensief geleefd: met zijn proeven aan de correctietafel in de lawaaiige werkplaats van Froben. De drukpers verspreidde de teksten en de waarden van het humanisme in bredere kringen dan tot dan toe mogelijk was, zoals ze dat later met de reformatorische geschriften zou doen.

Erasmus stond niet alleen op goede voet met Froben en diens voorganger Amerbach, maar ook met de geniale drukker Aldus Manutius in Venetië. De laatste maakte voor iedereen die al iets van de humanistische wijsheid had ingedronken – schoolmeesters, geestelijken, advocaten, dokters – handige en goedkope boekjes in octavoformaat, die ze konden meenemen op hun wandelingen en reizen. Dat idee van de gewiekste uitgever (dat was hij, behalve drukker, ook) maakte grotere oplagen mogelijk, 1000 in plaats van 250 of 500 exemplaren. Het pocketboek was geboren, een vondst die nog steeds niet is uitgewerkt. Het wemelde in Venetië trouwens heel de zestiende eeuw van drukkerijen die allemaal floreerden.

Wetenschap en pseudo-wetenschap uitten zich ongeveer in gelijke mate in indrukwekkende naslagwerken en compendia over architectuur, anatomie, plant- en dierkunde, mathematica en reisbeschrijvingen en atlassen. Maar de drukkunst speelde haar voornaamste rol in de geestelijke stromingen van die tijd, het humanisme en de Reformatie. Voor de verspreiding van Luthers stellingen over de aflaat (1517) was de drukpers nodig. Zo werd, overigens zonder dat Luther het wist of wilde, de inhoud ervan over heel Duitsland bekend met de snelheid van een bosbrand. De reformator zelf vond zijn bijbelvertaling natuurlijk veel belangrijker. Hij kon eraan werken tijdens zijn gedwongen verblijf op de Wartburg in 1521/22. Het was geen primeur, tussen 1466 en 1522 waren er in Duitsland al achttien eerdere bijbelvertalingen in druk verschenen, dikwijls rijkelijk voorzien van ingekleurde houtsneden. Later werd Luther de eerste bestsellerauteur ooit. De pamfletten die hij schreef haalden reusachtige oplagen. Ze waren bedoeld voor een breed publiek en maakten ‘het merk Luther’ overal bekend. De reformator zelf bemoeide zich intensief met de afwerking en vormgeving van zijn boeken en schotschriften, waarvoor hij een scherp oog had.

Houtsnede bij Genesis 28:12 in de Lübecker Bijbel van 1494. Jakob droomt van engelen op een ladder naar de hemel. Bayerische Staatsbibliothek.

Drukpers en Reformatie: succesvolle combinatie

De vele geestelijke vernieuwingsbewegingen voerden al in de eerste helft van de vijftiende eeuw tot een groei van de handschriftenproductie, en na 1450 tot onmiddellijk succes van de boekdrukkunst. Die stimuleerde op haar beurt weer de belangstelling voor geestelijke lectuur en vooral voor bijbels. De drukkerij zorgde voor verspreiding van reformatorische ideeën en de reformatoren brachten werkgelegenheid voor de drukkers. Luther begroette de nieuwe techniek enthousiast.

In zijn Tafelgesprekken, een geliefd Duits literair genre, zei hij hierover: ‘De boekdrukkunst is de jongste en hoogste gave Gods, waarmee Hij aan heel de wereld de ware religie bekend wil maken’. Maar hij gaf ook toe dat de duivel, naar wie hij tijdens het schrijven ooit een inktpot had gesmeten, natuurlijk ook hier roet in het eten probeerde te gooien zoals hij dat overal deed. De Nederlandse theoloog Heiko Obermann (1930-2001) heeft Luther getypeerd als ‘mens tussen God en duivel’, half middeleeuwer en half man van de Nieuwe Tijd. Is zijn verabsolutering van de bijbel (Sola Scriptura, ‘door de Schrift alleen’), tenslotte een boek, niet mede te verklaren uit zijn geestdrift over het boek als medium na de uitvinding van de boekdrukkunst ruim een halve eeuw eerder? In elk geval heeft de professor in de bijbeluitleg er alle mogelijkheden van benut. Hij was in de zestiende eeuw de eerste bestsellerauteur en hij vond het pamflet uit, niet langer meer in het Latijn, maar in heftig, helder en voor iedereen begrijpelijk Duits. Zijn Aan de christelijke adel van de Duitse natie (‘durch ihn selbs gemehret und corrigiert’), zijn Van de vrijheid van een christenmens en Van de Joden en hun leugens, het is allemaal onmiskenbaar Luther: hard, apocalyptisch, antisemitisch en intolerant. De drukkers hebben er goed geld aan verdiend. Luther zelf wilde van die winst niets hebben omdat hij het idee had dat hij zich daarmee zou compromitteren.

Tierra, tierra! Tot de wetenschappelijke werken die ter perse werden gelegd en direct hun nut bewezen, behoorden de atlassen. Samen met nieuwe instrumenten en de verbetering van al bestaande, het kompas bijvoorbeeld, faciliteerden ze vanaf de vijftiende eeuw een reeks ontdekkingen die tot in de twintigste eeuw is doorgegaan. Het bekendst werd ‘de ontdekking van Amerika’. Die staat op naam van de Genuees Christoffel Columbus die, in dienst van koningin Isabella van Castilië, meende langs de zeeroute naar het westen Japan en nog verder China en Indië te kunnen bereiken. Dat Columbus meende het Oosten via de westelijke zeeroute te kunnen bereiken duidt er op dat hij uitging van de wereld als een bol. Andere ontdekkingsreizigers zochten zo’n zeeroute via de Kaap, en dus naar het Oosten. Gewapend met een kaart van de Florentijnse wiskundige en cartograaf Paolo dal Pozzo Toscanelli aanvaardde hij met drie schepen de reis vanuit de Spaanse havenstad Palos. Pas na 61 dagen zag een van de matrozen land, en riep uit: Tierra, tierra!

Studeerkamer van een cartograaf. Gravure toegeschreven aan Jan Collaert (II) naar Jan van der Straet, ca. 1590. Rijksmuseum Amsterdam.

Columbus komt aan in Amerika. Ets door Theodor de Bry, 1594. Rijksmuseum Amsterdam.

Nieuwe wereld en evangelie

Columbus en Amerika zijn namen die in één adem genoemd worden. Columbus wilde de ‘indiaanse’ volken die hij ‘ontdekte’ tot het christendom bekeren en tegelijk zocht hij met zijn christelijke kolonisten naar goud. En hij vond het ook, heel wat contrareformatorische ondernemingen zijn ermee gefinancierd. In Rome liet de paus in 1500 het plafond van de Santa Maria Maggiore vergulden met het eerste goud dat uit Amerika was meegebracht zoals iedere gids van die kerk ons vertelt. Van Columbus zijn de woorden: ‘Goud is het heerlijkste. Met goud verwerft men vermogen, en wie het bezit, bereikt er in de wereld alles mee wat hij wil. Hij verlost er zelfs de zielen mee uit het vagevuur.’ De avonturier die hij was, een goed onderlegde avonturier overigens, pendelde tussen mystiek en hebzucht. Spanje en Portugal, die Amerika verdeelden en leeghaalden, zagen het tegelijkertijd als hun plicht de volken die ze tegenkwamen het evangelie te verkondigen. Zo werden vanaf het begin kerstening en kolonisering met elkaar verbonden. En al kenden de inlanders in het algemeen wel het onderscheid tussen kolonisering en geloofsverkondiging en ook al waren er geregeld spanningen tussen beide, het bleef een zware hypotheek die vanaf het begin op missie en zending heeft gerust.

Columbus dacht dat hij in Japan was aangeland. In werkelijkheid zette hij voet op een van de Bahama’s, een eiland dat hij, niet zonder betekenis, San Salvador, Heilige Verlosser, noemde. Het pas ontdekte continent kreeg later de naam Amerika naar de Italiaanse reiziger Amerigo Vespucci, maar Columbus is, na nog drie latere reizen naar Amerika, tot het einde van zijn leven blijven geloven dat hij in Indië was aangekomen. Op zijn derde reis zette hij daadwerkelijk voet op het vasteland en wel aan de monding van de Orinoco-rivier aan de Atlantische Oceaan. Dat ‘de ontdekking van Amerika’ op naam van Columbus kwam te staan is begrijpelijk omdat niemand wist dat al rond het jaar 1000 de Vikingen in Noord-Amerika waren geweest.

Columbus op latere leeftijd, schilderij toegeschreven aan Ridolfo Ghirlandaio, ca. 1520. Galata Museo del Mare, Genua.

De Portugezen waren vanaf prins Hendrik de Zeevaarder (1394-1460) de Spanjaarden in het verkennen van zeewegen voor geweest. Hendrik had ervaren zeelieden opgeleid door hen te laten studeren op navigatie en cartografie, en ze daarna naar zee te sturen op geavanceerde schepen, die op hun eigen werven waren vervaardigd en almaar wendbaarder werden. De Portugese zeelui werden door hun zeereizen van kustvaarders zeevaarders.

Spanje en Portugal wilden beiden aan het slot van de vijftiende eeuw zoveel mogelijk land ontdekken en in bezit nemen. De strijd daarover werd beslecht in het verdrag van Tordesillas (1494), waarin paus Alexander VI Borgia de scheidslijn tussen de Spaanse en de Portugese gebieden vastlegde. Vanuit handelsplaatsen aan de kust werd van alles wat men in de pas ontdekte gebieden aantrof, weggehaald. Het kolonialisme verbitterde de oorspronkelijke bewoners, die de ‘ontdekkers’ als indringers en plunderaars gingen beschouwen en ze gingen vrezen en haten.

De openlegging van nieuwe gebieden was vanaf het begin gekoppeld aan de verbreiding van het katholieke geloof. Hendrik de Zeevaarder wilde niet alleen de Arabische handelaars uitschakelen, hij wilde ook hun godsdienst, de Islam, indammen en het Heilig Land terugveroveren. Hij zou daarbij, zo dacht hij, geholpen worden door een christelijk rijk in Abessinië, waar de legendarische priester-koning Johannes regeerde. Inderdaad was er sinds de laat-Romeinse tijd een christelijk rijk in Ethiopië. Maar van enige hulp van die zijde is nooit sprake geweest. Columbus nam de nieuwe gebieden in bezit voor de Spaanse katholieke koningin Isabella. Dat betekent dat ook daar het evangelie verkondigd moest worden door missionarissen. De missie volgde in het spoor van de kolonisatie en de verkondiging van de christelijke boodschap was nauw verbonden met de wereldlijke macht. De kerk leeft niet in een afgescheiden compartiment van de werkelijkheid, maar opereert in de politieke en sociale structuren van haar tijd. In de tijd van de Reformatie – het zal nog uitvoerig ter sprake komen – was het vanzelfsprekend dat de vorst de godsdienst van zijn onderdanen bepaalde, wat later, in de formulering van de politieke oplossing van de hervorming werd samengevat in de regel: Cuius regio illius religio (wiens gebied, diens geloof).

Uitbeelding van het lot van de ‘Indianen’ in Zuid-Amerika. Ets door Joos van Winghe in Bartolomé de las Casas, Narratio regionum Indicarum per Hispanos quosdam devastatarum verissima, editie 1598.

Een godsdienstig verdeelde natie kon niemand zich voorstellen. De meeste Europese landen waren tot het christendom gekomen door de bekering van hun vorsten. Hun onderdanen hadden hen daarin te volgen, ook in nieuw veroverde gebieden. De ‘wending van Constantijn’ en de vrede van Milaan (313) maakten van het Romeinse Rijk geleidelijk een christelijke staat, en in de middeleeuwen leefde het idee van een Respublica christiana. Spanje en Portugal waren in de zestiende eeuw dan ook geen religieus neutrale staten, maar ze vormden christelijke naties, die zich ook bewust als zodanig presenteerden, met de koning als hun hoogste vertegenwoordiger zowel politiek als religieus, ze waren ‘katholieke koningen’. De pausen van rond 1500 gaven aan de wereldlijke overheden de opdracht tot missionering, en de kerk slaagde er pas later in zich uit de klem van de staatsbemoeienis te bevrijden en de invloed van de kolonisatoren op de missionarissen terug te dringen. Missie en kolonisering zijn overigens nooit helemaal in elkaars voetsporen getreden. Zie bijvoorbeeld het protest van Bartolomé de las Casas (1484-1566), de eerste bisschop van Ciappa in Mexico, die opkwam voor de rechten van de ‘Indianen’ tegen de uitbuitingsmentaliteit van de Spanjaarden. En de Spaanse theoloog Francisco de Vitoria (1483-1546) wierp vragen op over volkenrecht en koloniale ethiek. Hij was de eerste die de oorspronkelijke bewoners van Amerika als rechtssubject beschouwde. De katholieke kerk, die in Europa de crisis van het protestantisme beleefde, werd overzee geconfronteerd met beschavingen die helemaal buiten het Europese kader vielen. Wat zij in het Westen en Noorden van Europa aan de Reformatie verloor, won ze door expansie in het spoor van de Spaanse en, in veel mindere mate, Portugese kolonisatie. Die missiebeweging zou pas in de negentiende eeuw worden gevolgd (en beconcurreerd) door de protestantse zending.

De politiek geëmancipeerd. Dat de leer en de praktijk van de politiek zich omstreeks 1500 ook gingen losmaken van de religie is nergens duidelijker dan in het werk over De Vorst (1513) van de Florentijnse patriot, diplomaat en historicus Niccolò Machiavelli (1469-1527). Hij bewonderde vooral buitenlandse vorsten, die in hun beleid niet meer uitgingen van de theologie of het natuurrecht, maar van het belang van de staat. Een staatsman hoort amoreel te zijn, en wat succesvolle regeerders en regeringen doen is handelen in hun politieke belang. Machiavelli doorzag dat de politiek zich emancipeerde van de godsdienst en haar rechtvaardiging alleen nog zocht in de versterking van de staat. Hij schreef zijn verhandeling als reactie op de hulpeloosheid van ‘Italië’ tegenover de invasie van de Fransen in 1494, waarna het schiereiland de twistappel werd tussen Frankrijk en Spanje, met als dieptepunt de sacco di Roma, de plundering van Rome, door de troepen van Karel V in 1527. Het model van Machiavelli’s staat vond hij niet in de zelfstandige Italiaanse stadstaten, maar in de ‘nieuwe monarchieën’ van Europa: Frankrijk, Engeland en Spanje.

In die landen werd de grondslag gelegd voor de nationale staat met de vorst en zijn dynastie als garantie voor recht en orde, en een sterke middenklasse in de steden als financiële ruggengraat. Die vorsten konden grote legers in het veld brengen, maakten gebruik van het Romeinse recht en werden meer en meer aangesproken met ‘Majesteit’. De oude feodale klasse met haar privileges voerde hiertegen een verloren strijd.

In alle Europese landen werd de roep om kerkhervorming gehoord, maar de wijze waarop hieraan gehoor werd gegeven verschilde. Engeland beleefde het einde van de bloedige Rozenoorlogen (1485) en de Tudor-dynastie onder haar eerste vorst, Hendrik VII (1485-1509), slaagde erin een onmiskenbaar nationaal gevoel te wekken. Hendrik genoot persoonlijk weinig sympathie bij zijn onderdanen, maar hij herstelde blijvend de vrede in het land en liet zijn zoon een goed gevulde schatkist na. Hendrik VIII bouwde daarop voort en werd een van de schitterendste vorsten op het Europese toneel (1509-1547). Een conflict met Rome over zijn huwelijk dreef hem tot het besluit de Engelse kerk los te maken van Rome en te plaatsen onder het gezag van de koning zelf. Ook in Frankrijk, toen met 14 miljoen inwoners het dichtst bevolkte land van Europa, werd de macht van de kroon vergroot ten koste van de standen. In 1515 kwam Frans I op de troon, een briljante en ruimdenkende Renaissancevorst die zijn volk niet alleen de kastelen aan de Loire naliet (Chambord; afb. p. 22), maar ook de Mona Lisa van Leonardo da Vinci en edelsmeedwerk van Benvenuto Cellini. Hij versterkte de centrale staat op alle fronten en hield er een staand leger op na, terwijl het verdrag van Bologna (1516), dat hij paus Leo X de’ Medici afdwong, hem de macht gaf om alle 150 bisschoppen van Frankrijk en de 500 abten en priors van de grote kloosters te benoemen. Die overeenkomst is pas in de Franse Revolutie afgeschaft. Aan zijn hof voerde hij de titel maîtresse-en-titre in voor zijn concubines, een officieuze kwaliteit die de Revolutie als begrip wél heeft overleefd en die de fel katholieke Diana van Poitiers onder zijn zoon Hendrik II (1547-1559) en haar opvolgsters onder andere koningen veel invloed gaf. Sommige van hen bepaalden ook in verregaande mate het religieuze gehalte van het Franse hof. Frans I heeft overigens in zijn tijd het binnendringen van reformatorische ideeën in Frankrijk geen strobreed in de weg gelegd ondanks protesten door de theologen van de universiteit van de Sorbonne.

Over Spanje en zijn kolonisatie aan de overkant van de oceaan sprake we al. Vanaf 1492 behoorde het nieuw ontdekte Amerika aan Castilië. Aragon had Sardinië, Sicilië en Napels. Toen Ferdinand van Aragon trouwde met Isabella van Castilië kwam er een personele unie tot stand tussen de ‘katholieke koningen’. Personeel, niet nationaal, want nationaal gevoel was er in Spanje nauwelijks. De eenheid die er was, kwam van de katholieke kerk, de collectieve herinnering ging naar de reconquista (herovering) van de Moorse gebieden in zuid-Spanje, en het gemeenschappelijk recht betrof dat van de Inquisitie. Na de verdrijving van de moren en de joden (1492) werd elke Spanjaard verondersteld katholiek te zijn en bij wie daar twijfel over bestond, kwam de Inquisitie langs. Al voor de Reformatie doorbrak stond Spanje daardoor klaar voor de tegenaanval op iedereen die op religieus gebied afwijkingen vertoonde, zoals vooral de opstandige Nederlandse gewesten in de tweede helft van de zestiende eeuw zouden ondervinden. In 1516 werd Karel, na de dood van Ferdinand, koning van Spanje. Al een jaar eerder was hij heer van de Nederlanden geworden en in 1519 werd de jonge vorst gekozen tot keizer van het Heilige Roomse Rijk. Hij was daarmee de machtigste heerser in Europa, over een ‘Rijk waar de zon nooit ondergaat’. In het gebied van wat nu Nederland en België beslaat, gezien vanuit Spanje, vanwaar de koning zijn gezag uitoefende, als ‘de landen van herwaarts over’, is de natievorming te danken aan de dynastieke ambities van de Bourgondisch-Habsburgse vorsten. De Bourgondisch-Nederlandse gewesten gingen deel uitmaken van het Spaanse wereldrijk, een rechtstreeks gevolg van de Habsburgse huwelijkspolitiek. Maria van Bourgondië trouwde met Maximiliaan van Oostenrijk en hun zoon Filips de Schone met Johanna (de Waanzinnige) van Spanje. Deze laatste twee werden de ouders van Karel V, in 1500 geboren te Gent. Toen hij aan de regering kwam, voelde hij zich allereerst koning van Spanje en pas daarna heer van de (zeventien) Nederlanden.

Hendrik VIII van Engeland, geschilderd door Hans Holbein, ca. 1539. Royal Museums Greenwich.

Château de Chambord in de buurt van Blois, jachtslot gebouwd door Frans I vanaf 1519. Foto: Arnaud Scherer.

De Franse Kerk

Het streven van de monarchieën naar centralisatie van de macht hield ook in dat zij de Kerk wilden controleren. In de zestiende eeuw vond in Duitsland het beginsel ‘de vorst bepaalt het geloof’ ingang en in Engeland werd de Ecclesia Anglicana staatskerk onder de koning. De kerk in Frankrijk, de Ecclesia Gallicana, bleef de paus als hoofd van de kerk beschouwen maar ze wilde toch zoveel mogelijk haar eigen zaken regelen. Dat zogenaamde Gallicanisme had al vóór-middeleeuwse wortels, want legenden over de stichting van de bisdommen in Gallië waren aanleiding Frankrijk de erenaam ‘oudste dochter van de Kerk’ te geven. De Franse koning kreeg van de paus de titel ‘allerchristelijkste koning’, rex christianissimus. Het concordaat van Bologna uit 1516 bekrachtigde een situatie die er al was. De macht van de koning in kerkelijke zaken werd erdoor gelegitimeerd en de vorst was nu ‘de eerste kerkelijke persoon in het koninkrijk’. Het leidde tot wantoestanden zoals het commendesysteem (waarbij iemand tot abt werd benoemd die zich met die abdij helemaal niet bezig hield en alleen de inkomsten ervan genoot) of de benoeming van leken op een bisschopszetel. De besluiten van het concilie van Trente (afgesloten in 1563) zijn in Frankrijk nooit officieel afgekondigd. Het hoogtepunt werd bereikt in de zeventiende eeuw, toen onder Lodewijk XIV in 1682 de Vier Gallicaanse Artikelen werden afgekondigd, geformuleerd door Jacques Benigne Bossuet (1627-1704), bisschop van Meaux en opvoeder van de kroonprins. Hiermee werd de onafhankelijkheid van de koning ten opzichte van de paus in wereldlijke zaken vastgelegd en gelijktijdig de zelfstandigheid van de Franse kerk bekrachtigd. Het maakte van de kerk in Frankrijk een nationale kerk, althans voor zover dat kon zonder helemaal een streep te zetten door het katholiek (= algemeen en universeel) zijn. Zo’n streep ging ook Bossuet te ver, want wat de Reformatie betreft was het voor hem duidelijk dat de eenheid van de Moederkerk gesteld tegenover de veelheid van protestantse kerken de superioriteit van de eerste bewees.

Karel V, schilderij naar Bernard van Orley, ca. 1516. Musée de Brou, Bourg-en-Bresse.

Hij zette wel de centralisatie van die gewesten voort, onder meer door de instelling van een Raad van State (1531) en de benoeming van een landvoogdes, zijn zuster Maria van Hongarije. De statenbond van de Nederlanden was een samenstel van op hun zelfstandigheid gefocuste gebieden. Het vasthouden en verdedigen van hun vroeger verkregen privileges vormde de kern van hun beleid. Onder Karels opvolger Filips II kwam het door deze voortgezette streven naar een moderne, gecentraliseerde staat als vanzelf opnieuw in botsing met de ambitie van de afzonderlijke gewesten om zoveel mogelijk van hun eigen zelfstandigheid overeind te houden. De godsdienstpolitiek van de Spaanse koning speelde daarin een voorname rol. Het verzet versterkte de eenheid tegen het regeringsbeleid van de als los zand aan elkaar hangende gewesten. De naam ‘Nederland’ komt voor het eerst voor in de Geuzenliederen.

Een keerpunt? De zestiende eeuw, vooral de eerste helft ervan, vormde in Europa een periode van dynamiek en tegenstellingen, en leidde daardoor tot een algemeen besef te leven op een keerpunt van de geschiedenis, misschien zelfs aan het eind van de geschiedenis. Luther had voortdurend de eindtijd voor ogen, zoals dat in de Late Middeleeuwen een algemeen verschijnsel was. Ook de vroege dopers, Menno Simons incluis, rekenden met de verwachting de komst van Gods Koninkrijk op aarde mee te zullen maken en daarvoor de uiterste strijd tussen goed en kwaad nog in volle actie te zullen zien. Bij alle moderne verschijnselen die rond 1500 de horizon kleuren valt ook een tegenpool te zien. Naast de astronomie van Copernicus was er de astrologie van Nostradamus. De wetenschappelijke ontdekkingen gingen gelijk op met alchemie, getallensymboliek en heksengeloof. De vindingrijkheid en durf van de ontdekkingsreizen gingen gepaard met het geloof in de mythologische priester-koning Johannes, hoewel dit laatste niet helemaal uit de lucht gegrepen was. Naast progressieve ideeën op velerlei gebied hielden ook irrationele denkbeelden stand, wat zowel voor protestantse als katholieke gebieden geldt.

Wereldkaart door Martin Waldseemüller, Straatsburg, ca. 1507. Library of Congress, Washington.

Van het grote verhaal van de Reformatie als doorbraak van moderne waarden: tolerantie, individualisme en rationaliteit, allemaal vooraankondigingen van de Verlichting, is in de geschiedschrijving niet veel meer overeind gebleven. De ‘Reformatie’ is geworden tot ‘vele reformaties’. De Nederlandse historicus Jan Romein heeft de term ‘het vergruisde beeld’ uitgevonden. Bij hem ging dat destijds over de Opstand tegen Spanje. Het geldt ook voor de Reformatie.

Jakobus de Meerdere (de apostel Jakobus) ontmoet de magiër Hermogenes. Uitbeelding van het magische wereldbeeld van de zestiende eeuw. Gravure door Pieter van der Heyden naar Pieter Brueghel (I), 1565. Rijksmuseum Amsterdam.

HOOFDSTUK 2

De roep om hervorming in de Late Middeleeuwen

Reformaties vóór de Reformatie

Peter Nissen

2De roep om hervorming in de Late Middeleeuwen: Reformaties vóór de Reformatie

Dat kerk en samenleving grote nood hadden aan een ingrijpende hervorming, was in 1517 geen nieuw geluid. Het had al eerder geklonken. De hervormingsbeweging van de zestiende eeuw is niet uit het niets tevoorschijn gekomen. Zij is voorbereid door personen, bewegingen en stromingen die al in de Late Middeleeuwen opriepen tot herbronning en vernieuwing van het kerkelijke en religieuze leven.

In de oudere literatuur werden de vertolkers van dat streven graag betiteld als de ‘voorlopers van de Reformatie’. Daarmee werden zij min of meer ingelijfd bij de Reformatie, maar toch ook weer niet als volwaardige hervormers. Zij waren slechts voorlopers. Zo werd gewaarborgd dat de Reformatie zelf, en dan vooral het magische jaar 1517, een breukmoment bleef: het begin van een nieuw tijdperk. Dat was een besef dat in de zeventiende eeuw post begon te vatten, vooral in de lutherse geschiedschrijving: met Maarten Luther is werkelijk iets nieuws begonnen, een nieuw tijdperk.

De hervormingsgezinde uitingen van vóór 1517 konden in die visie nog geen ‘echte’ Reformatie zijn: zij waren ‘slechts’ voortekenen en voorlopers. Zij werden beoordeeld vanuit het perspectief van wat erop volgde: de uitkomst werd de maat waarmee de voorafgaande geschiedenis werd gemeten. Maar beter dan te spreken in termen van voorlopers en ‘echte’ Reformatie is het om heel de dynamiek van het kerkelijk leven rond 1500 te zien in het perspectief van een wijd verbreid verlangen naar hervorming. In de Angelsaksische wereld is het de laatste decennia gebruikelijk geworden overzichten van de vroegmoderne religiegeschiedenis van Europa al in de vijftiende eeuw te laten beginnen. Carlos M.N. Eire gaf zijn recente overzichtswerk van de religieuze geschiedenis van de vroegmoderne wereld, die hij rond 1450 laat beginnen, de treffende titel Reformations, hervormingen in het meervoud dus. Want de geschiedenis van de Reformatie is er niet één van een lineaire en enkelvoudige ontwikkeling, het is de geschiedenis van een veelstromenland. En tot dat veelstromenland van de Reformatie behoren ook de hervormingsbewegingen en kerkcritici die zich in de Late Middeleeuwen roerden.

De gedachte dat er in het christendom behoefte is aan een hervorming werd al verwoord vanaf het moment dat christenen het gevoel hadden dat de oorspronkelijke geest van hun geloofstraditie door verregaande institutionalisering en verslapping van de geloofspraktijk verloren was gegaan. Rond 200 sprak de Afrikaanse theoloog Tertullianus, de eerste christelijke schrijver die zich van het Latijn bediende, al over de noodzaak van een reformatio in melius, een hervorming ten goede. De achterliggende gedachte bij elke oproep tot hervorming is dat er een misvorming aan vooraf is gegaan. Het ideaal van het begin is verloren gegaan. Hervorming wil bij vroegchristelijke en middeleeuwse auteurs dan ook niet zeggen: iets nieuws beginnen. Integendeel: de kern van elke hervorming bestaat volgens hen in een herbronning, een terugkeer naar de oorsprong, naar hoe het in het begin was. In de geschiedschrijving is aan verschillende van die kerkelijke herbronningsbewegingen het woord ‘hervorming’ verbonden geraakt.

Tegen het eind van de middeleeuwen zwol de kritiek op kerkelijke wantoestanden aan. Het is die groeiende kritiek die de voedingsbodem vormde voor het reformatorische veelstromenland van de vroege zestiende eeuw. Maar vóór het zover was, traden er al personen en bewegingen op het kerkelijke podium die een antwoord op de bekritiseerde toestanden wilden geven. Hun kritiek had vooral op drie fenomenen betrekking: op de veruiterlijking en oppervlakkigheid van de geloofsbeleving, op het kerkelijk wanbeheer door paus en bisschoppen en op de verkokerde en van de Bijbel vervreemde theologie.

Kloosterhervormingen. In de Late Middeleeuwen doken er her en der in Europa vroomheidsbewegingen op die streefden naar een verinnerlijking en verdieping van de geloofsbeleving. Voor een deel bewogen zij zich binnen bestaande kloosterorden. Zij drongen aan op een terugkeer naar de oorspronkelijke beleving van de kloosterregel en naar een verinnerlijking van de spiritualiteit. ‘Observantiebewegingen’ worden ze genoemd: een striktere naleving (observantie) van de eigen leefregel stond voorop. Het gevoel bestond dat de kloosterlingen van die oorspronkelijke regelbeleving waren weg gegroeid en vervreemd: misvorming die om hervorming vroeg.

Onder de volgelingen van Franciscus van Assisi laaide in de Late Middeleeuwen de strijd op over de vraag hoe de armoede beleefd diende te worden (zie kadertekst). Ook binnen de oudste orde, die van de benedictijnen, verspreidde zich in de vijftiende eeuw het streven naar een terugkeer naar de oorspronkelijke kloosterregel, in het begin van de zesde eeuw geschreven door Benedictus van Nurcia. Ook daar werd de armoede beklemtoond, evenals het stilzwijgen, de gehoorzaamheid en het leven als gemeenschap. In Italië vormde zich binnen de orde in 1419 een hervormingsgezinde groep, congregatie geheten, rond het klooster van Santa Giustina in Padua. Hetzelfde gebeurde in Spanje rond het klooster van Valladolid, in Zuid-Duitsland, Oostenrijk en Hongarije rond de abdij van Melk en in Noord-Duitsland rond de abdij van Bursfeld bij Göttingen. Daar was in 1433 Johannes Dederoth abt geworden, die in Italië kennis had gemaakt met de hervorming in Padua. Samen met de abt van het benedictijnenklooster in Trier, Johannes Rode, voerde hij hervormingen door in een groot aantal benedictijnenkloosters in Noordwest-Europa. In 1469 hadden zich al 36 kloosters bij de Congregatie van Bursfeld aangesloten, in 1530 maar liefst 94, waaronder sinds 1491 ook de oude abdij van Egmond in de Nederlanden. Binnen andere orden, zoals de cisterciënzers, de dominicanen, de karmelieten en de augustijner eremieten, deden zich soortgelijke bewegingen voor. Bij de laatstgenoemde orde kreeg Heinrich Zolter in 1437 de opdracht in Duitsland een hervorming in de regelnaleving door te voeren. De geest van hervorming werd in die orde driekwart eeuw later nog levend gehouden door Johannes von Staupitz (ca. 1465-1524), die tussen 1503 en 1520 aan het hoofd van de Duitse provincie stond, dus ook toen Maarten Luther (in 1505) in Erfurt bij de augustijner eremieten intrad; Staupitz werd al spoedig de biechtvader en geestelijke mentor van de jonge Luther.

Strijd om de franciscaanse armoede

Onder de volgelingen van Franciscus van Assisi, de minderbroeders, bestond al vrijwel vanaf het begin een spanning tussen hen die het armoede-ideaal strikt wilden beleven, de zogenaamde spirituales, en de broeders die allerlei verzachtingen van de regel van Franciscus toelieten, de zogenaamde conventuelen. De strijd tussen beide stromingen spitste zich toe op de vraag of de kloosterlingen, individueel of collectief, bezit mochten hebben. Sommige volgelingen van Franciscus verdedigden de opvatting dat Jezus en zijn apostelen volledig hadden afgezien van het bezit van eigendommen en van het uitoefenen van macht. Wie in de voetsporen van Jezus wilde treden, moest dat ook doen. Andere franciscanen daarentegen waren van mening dat het privébezit onderdeel was van de goddelijke ordening van de schepping en dat je ook als volgeling van Franciscus dus niet volstrekt bezitloos hoefde te zijn. In het begin van de veertiende eeuw veroordeelde de dominicaanse inquisiteur Johannes de Belna de opvatting van de volstrekte bezitsloosheid van Jezus als een ketterij. Verschillende radicale spirituales eindigden vervolgens op de brandstapel.

De strijd rond de beleving van de armoede bleef de volgelingen van Franciscus de hele Late Middeleeuwen door verdelen. Tegen het eind van de veertiende eeuw ontstonden er her en der in Europa binnen de minderbroedersorde hervormingsbewegingen die, weliswaar minder radicaal dan de spirituales, terug wilden naar een striktere beleving van de armoede. De kloosters van de orde zouden moeten afzien van regelmatige inkomsten en zouden zich geen landgoederen of andere bezittingen door weldoeners moeten laten schenken. Als echte bedelmonniken zouden de broeders moeten leven van wat de dag bracht. De aanhangers van dit standpunt werden observanten genoemd. Zij kregen door het Concilie van Konstanz (1414-1418) eigen bestuurders toegewezen, zodat binnen de orde van de minderbroeders een parallelle organisatie ontstond: die van observanten en die van conventuelen. Deze situatie duurde bijna een eeuw voort, tot het in 1517 tot een echte splitsing kwam: de observanten, die inmiddels in de meerderheid waren, gingen verder als de ‘echte’ minderbroeders, de ‘Ordo Fratrum Minorum (regularis observantiae)’, en de conventuelen organiseerden zich als een zelfstandige tweede tak van de franciscaanse familie. Binnen de observantenbeweging van de franciscanen waren in de vijftiende eeuw bekende predikers actief, die probeerden om hun spiritualiteit van eenvoud, armoede en innerlijkheid ook bij de burgerbevolking van de steden ingang te doen vinden, zoals Bernardinus van Siena († 1444) en Johannes van Capestrano († 1456) en in de Nederlanden Jan Brugman († 1473), bekend van de uitdrukking ‘praten als Brugman’.

De franciscaanse boeteprediker Johannes van Capestrano brengt in 1452 de stadsburgerij ertoe afstand te doen van hun rijkdom op het plein bij de Dom van Bamberg. Schilderij toegeschreven aan Sebald Bopp, ca. 1470. Historisches Museum der Stadt Bamberg.

Johannes van Staupitz (ca. 1465-1524). Schilderij, ca. 1522. Abtei St. Peter, Salzburg.

De vernieuwing verliep lang niet in elke orde soepel en probleemloos. Er was veel tegenwerking, er werd veel vertraagd. Aan beide kanten werd ferme taal gebezigd, hetgeen ook niet altijd bijdroeg tot acceptatie van de wensen van de hervormers. Zo veroordeelde het generaal kapittel van de dominicanen (de hoogste vergadering van de orde) in 1477 het geschrift De reformatione van de tot de Nederlandse provincie, de Congregatio Hollandica, behorende Johannes Uytenhove: zijn voorstellen gingen te ver, zijn taal was te hard.

Verinnerlijking in de lekenwereld. De vernieuwings- en herbronningsbewegingen beperkten zich in de Late Middeleeuwen niet tot de kloosterlijke wereld. Zij deden zich ook gelden in de lekenwereld. Daar was het een betrekkelijk nieuw fenomeen, dat te verklaren valt uit het groeiende zelfbewustzijn van de stedelijke burgerij. Het lijkt een paradox: te midden van een religieuze lekencultuur die zich uitleefde in uiterlijke devotiepraktijken als heiligenverering, processies, aflatenhandel, formuliergebeden, bedevaarten, mirakelen, reliekverering en wat dies meer zij, kwam ook een verlangen naar innerlijkheid, soberheid en verstilling op. Een spiritualiteit die tot dan toe voorbehouden was aan de religieuze professionals, zoals kloosterlingen, kluizenaars, begijnen en priesters, werd nu ook ontsloten voor een lekenpubliek. Dat gebeurde in boeken in de volkstaal, vaak geschreven door vertegenwoordigers van de bedelorden (franciscanen, dominicanen, augustijner eremieten en karmelieten) en bedoeld voor mannen en vrouwen ‘in de wereld’.

In de vernieuwde lekenspiritualiteit van de Late Middeleeuwen zijn drie trekken aanwezig die in de Reformatie van de zestiende eeuw tot volle ontplooiing kwamen: de nadruk op de vorming van het eigen geweten, de concentratie op de figuur van Jezus en de toegang tot de Bijbel. Gewetensvorming van leken gebeurde onder meer via boeken die gericht waren op de moraal van een bepaalde stand, de zogenaamde spiegelliteratuur, dat wil zeggen: boeken die vertegenwoordigers van een maatschappelijke laag of een beroep een spiegel of speculum voorhielden. De concentratie op de figuur van Jezus werd bevorderd door meditatieboeken die het aardse leven van Jezus stap voor stap volgden, en dat met het oog op navolging of imitatie van datzelfde leven. De toegang tot de Bijbel ten slotte werd ontsloten door middel van vertalingen. Want anders dan een hardnekkige mythe wil doen geloven, waren er al ongeveer anderhalve eeuw vóór de Reformatie bijbelvertalingen in verschillende volkstalen beschikbaar. Hetzelfde geldt voor het liturgische getijdengebed, grotendeels bestaande uit de bijbelse Psalmen. Ook daarvan bestonden versies in de volkstaal, vaak afgestemd op een bepaalde devotie.

De drie kenmerken van de laatmiddeleeuwse lekenspiritualiteit zijn op een uitgesproken manier terug te vinden in een vroomheidsbeweging die in de Nederlanden haar oorsprong vond en zich over heel Noordwest-Europa verspreidde: de Moderne Devotie. De naam, die al door tijdgenoten werd gebruikt, was een programma: de beweging streefde naar devotie, dat wil zeggen naar toeleg op het innerlijk, en wel een devotie die modern was, dat wil zeggen: die paste bij die tijd. ‘Eigentijdse innerlijkheid’, zo is het begrip Moderne Devotie wel vertaald.

De beweging ontstond in het tweede helft van de veertiende eeuw in het IJsseldal rond de figuur van Geert Grote (1340-1384). Deze zoon van een rijke koopman maakte een carrière zoals toen wel meer voorkwam in de welgestelde burgermilieus: hij verwierf kerkelijke benoemingen waaruit hij inkomsten trok zonder dat er pastorale of andere taken tegenover stonden, zogenaamde beneficies, en intussen studeerde hij aan buitenlandse universiteiten en voerde diplomatieke missies uit voor zijn geboortestad. Mede onder invloed van een ernstige ziekte kwam hij tot inkeer en besloot zich af te wenden van wereldse rijkdom en roem. Hij stelde in 1374 zijn huis in Deventer ter beschikking aan vrome vrouwen uit de burgerij, die een aan God gewijd leven in een gemeenschap wilden leiden, maar niet tot een kloosterorde konden toetreden. Zo ontstond de eerste gemeenschap van zusters van het gemene leven. Hij bezocht de mysticus Jan van Ruusbroec in zijn klooster Groenendaal en bracht enkele jaren als gast door bij de kartuizers van het klooster Monnikhuizen in Arnhem. Vervolgens werd hij tot diaken gewijd en ging rondtrekken om zijn boodschap van innerlijkheid en soberheid te verkondigen. Daarbij schuwde hij kritiek op allerlei kerkelijke en maatschappelijke toestanden niet: de verwereldlijking van de kerk, de hebzucht van de geestelijkheid, het machtsvertoon van de bisschoppen (hij oefende openlijk kritiek uit op de bouw van de Domtoren in Utrecht, die de hoogste van stad en streek moest worden om de macht van de bisschop te tonen), de veruiterlijking van de geloofsbeleving. Hij bepleitte een terugkeer van de kerk naar de eenvoud van het begin: de gemeenschap van de apostelen in Jeruzalem. Herbronning dus, en wel met het oog op hervorming en verbetering.

Geert Grote (1340-1384) achter zijn schrijftafel. Gravure uit de achttiende eeuw. Geert Groote Huis Deventer.

Naar het voorbeeld van de zustergemeenschap werd in 1380 in het huis van zijn vriend Florens Radewijns, ook in Deventer, een soortgelijke gemeenschap voor mannen gesticht: de broeders van het gemene leven. Beide vonden zij navolging in andere steden. De broeders en zusters leefden in eenvoud van het werk van hun handen, bijvoorbeeld het overschrijven van boeken. Ook ontfermden zij zich over de leerlingen van de stadsscholen. Die boden zij een leefgemeenschap waar zij geestelijke begeleiding konden ontvangen. Zowel Erasmus als Luther hebben enige tijd bij broeders van het gemene leven in huis gewoond. Toen de leefgemeenschappen van kerkelijke zijde onder kritiek kwamen te staan (zij pasten niet in de kaders van het kerkelijk recht), kwam er ook een kloosterlijke variant: een aantal broeders nam een bestaande kloosterregel aan, die van Augustinus, en stichtte in 1387 in Windesheim bij Zwolle een klooster van reguliere kanunniken. Dat groeide uit tot het hart van een kloosterfamilie die zich over heel Noordwest-Europa uitstrekte: de Congregatie van Windesheim.

Kalender in het getijdenboek van Geert Grote. Handschrift, eind veertiende eeuw. Museum Huis Bergh, ’s-Heerenberg.

Rond deze leefgemeenschappen groeide een brede lekenbeweging die gevoed werd door de spiritualiteit van de Moderne Devotie. Die kenmerkte zich door een terugkeer naar de eenvoud van het evangelie: leken gingen zelf de Bijbel lezen. Ook mochten zij in de gemeenschappen van de broeders tijdens de zogenaamde collaties (letterlijk: gesprekken) meepraten over de bijbelteksten van de zondagsliturgie. Dat was zo opmerkelijk dat de broeders van het gemene leven in sommige steden naar die bijbelgesprekken werden genoemd: collatiebroeders. De moderne devoten waren wars van de spitsvondige subtiliteiten van de universitaire theologie van hun tijd. Zij wilden een theologie beoefenen die dicht bij de Bijbel stond en tegelijk de geloofspraktijk van gewone mensen kon bevorderen. Kernidee daarin was het navolgen van het voorbeeld van Jezus. Het meest beroemde geschrift dat uit de kring van de Moderne Devotie is voortgekomen en dat een enorme verspreiding heeft gevonden, heet dan ook Over de navolging van Christus (De imitatione Christi). Het is samengesteld door Thomas a Kempis († 1471), die in een Windesheims klooster woonde op de Sint-Agnietenberg bij Zwolle. Uit de beweging kwamen nog meer auteurs voort. Hun geschriften waren gericht op de versterking van het innerlijk leven van leken en kloosterlingen, op de opbouw van een moreel zelfbewustzijn en een eigen verantwoordelijkheidsgevoel. En ook daarover werd gesproken in termen van reformatie. Gerard Zerbolt van Zutphen († 1398), een frater in het broederhuis van Deventer, schreef een werk over de hervorming van de krachten van de ziel, De reformatione virium animae. Luther heeft het gekend en sprak er met waardering over (al dacht hij dat het van Geert Grote was).

Thomas a Kempis met op de achtergrond het klooster Sint-Agnietenberg bij Zwolle. Anoniem schilderij, zeventiende eeuw. Onze Lieve Vrouwebasiliek, Zwolle.

Andere vormen van kerkbestuur. In de Late Middeleeuwen verhevigde ook de kritiek op het bestuur van de kerk door paus en bisschoppen. Zo verloor het pausschap vanaf de veertiende eeuw veel van zijn morele gezag doordat het onderworpen werd aan het wereldlijke gezag van de opkomende nationale staten. Dat kwam tot uitdrukking in het verblijf, bijna driekwart eeuw, van de pausen in Avignon (1305-1377), een stukje kerkelijke staat omgeven door het machtsgebied van de Franse koning. Vervolgens werden er twee en zelfs drie rivaliserende pausen gekozen: het Westers Schisma (1378-1417). De levensstijl van de hovelingen en prelaten aan het pauselijk hof, zowel in Rome als in Avignon, riep groeiende kritiek en weerstand op in de zelfbewuste lekenwereld.

Daar ontstonden dan ook ideeën over hoe de kerk beter bestuurd zou kunnen worden, ideeën die voor een deel verwerkelijkt werden in de jonge reformatorische kerken van de zestiende eeuw. De Italiaan Marsilius van Padua had, met hulp van zijn Franse vriend Jean de Jandun, in zijn geschrift Defensor pacis (de verdediger van de vrede) uit 1324 de vorsten op hun verantwoordelijkheid gewezen: zij waren autonoom en stonden boven de kerkelijke autoriteiten. Marsilius wees het primaatschap van de paus en diens wereldlijke macht af. De kerk diende hervormd te worden, maar dat moest gebeuren door een algemene kerkvergadering, een concilie, waarin ook de leken vertegenwoordigd moesten zijn en dat door een wereldlijke heer moest worden samengeroepen.

Op de gedachte van Marsilius van Padua werd voortgebouwd door een aantal theologen uit de veertiende en vijftiende eeuw. Zij wezen de goddelijke oorsprong van het gezag van de paus af. De paus had alleen maar gezag omdat hem dat door de kerkgemeenschap werd toevertrouwd, en dat vertrouwen kon ook worden weggenomen. De eigenlijke bestuursmacht in de kerk diende te liggen bij alle gelovigen. Die konden in de praktijk natuurlijk niet allemaal samen de kerk besturen en daarom delegeerden zij hun bestuursmacht aan een algemeen concilie. Dat diende de hoogste bestuursvolmacht in de kerk te bezitten. Het stond boven de paus en kon daarom ook een paus afzetten als deze niet goed functioneerde.

Gedachten als deze werden uitgewerkt door enkele theologen die in de literatuur als conciliaristen bekend staan. Daaronder zijn Duitse theologen als Konrad von Gelnhausen en Heinrich von Langenstein, de Engelsman William of Ockham en Franse theologen als Pierre d’Ailly en Jean Gerson. Hun opvattingen vertoonden allerlei nuances, maar zij kwamen overeen in de grote rol die zij toekenden aan het concilie als vertegenwoordiging van de brede kerkgemeenschap. Het concilie was dan ook de geëigende instantie om hervormingen van de kerk door te voeren, van hoog tot laag, ‘in hoofd en leden’.

Dit geluid klonk hardop tijdens enkele concilies in het begin van de vijftiende eeuw, die te Pisa (1409), Konstanz (1414-1418) en Bazel (1431-1449). In Konstanz speelden de conciliaristische theologen d’Ailly en Gerson een grote rol. Zij behoorden tot de auteurs van een decreet dat door het concilie werd aangenomen en naar zijn beginwoorden Haec sancta heet. Het verhief de opvatting dat een rechtmatig samengeroepen concilie boven de paus staat tot kerkleer. Alle gelovigen waren gehouden een besluit van een concilie na te volgen, ook de paus dus. Tijdens het Concilie van Bazel werd meer concreet gesproken over door te voeren hervormingen in de kerk, zoals het afschaffen van de pauselijke belastingen. Leken moesten meer macht krijgen en een dwalende paus moest afgezet kunnen worden. Er werd een commissie ingesteld die over de hervorming van de kerk moest spreken, de deputatio de reformatione.

Het Concilie van Konstanz (1414-1418). Afbeelding in de kroniek van Ulrich von Richental, ca. 1460-1470. Rosgartenmuseum, Konstanz.

De paus van dat moment, Eugenius IV, schrok van deze vergaande plannen en deed daarom alles om ze te dwarsbomen. Hij verplaatste het concilie eerst naar Ferrara en daarna naar Florence, waar het als een nachtkaars uitging. Eerst liet hij wel nog een Spaanse dominicaan, Juan de Torquemada (1388-1468), een fel tegenstander van het conciliarisme, een geharnaste uiteenzetting schrijven over het pauselijk gezag in de kerk. Het geschrift zou eeuwen lang de katholieke opvatting over macht en gezag in de kerk blijven bepalen.

Voorstanders van hervorming stelden hun hoop steeds meer op de vorsten, als vooraanstaande leden van de kerkgemeenschap. Op plaatselijke vlak werd naar de adel en naar de stedelijke burgerij gekeken. Dit maakte de geesten rijp voor kerkmodellen waarin enerzijds de vorsten een grote rol speelden en anderzijds een (al dan niet gekozen) raad als vertegenwoordiging van de gemeenschap. Het eerste werkte in de zestiende eeuw door in het kerkmodel van de Anglicaanse kerk en de lutherse landskerken, het tweede in het gereformeerde kerkmodel.

Theologie terug naar de Schrift en de geloofspraktijk . Niet alleen de moderne devoten vonden dat de theologie van hun tijd te ver van de Bijbel was los gegroeid, zich te veel verloor in theoretische spitsvondigheden (‘hoeveel engelen passen er op de punt van een naald’, een vraag die overigens pas in de literatuur van de zeventiende eeuw opduikt in een kritiek op de middeleeuwse schoolgeleerdheid) en geen enkele voeling meer had met de geloofspraktijk van de gewone gelovigen. Ook andere tijdgenoten vonden dat. Het verzet hiertegen leidde tot een aantal pogingen tot hervorming van de theologie, de ene meer radicaal, de andere meer gematigd.

Een radicale kritiek op de theologie – en in ruimere zin op heel de kerk – van zijn tijd formuleerde de Engelsman John Wiclif of Wycliff (ca. 1320-1384), hoogleraar te Oxford en een leerling van William of Ockham. De toestand waarin de kerk in zijn dagen verkeerde, bracht Wycliff tot een scherp pleidooi tegen de pauselijke belastingen en de rijkdom van de kerk. Die rijkdom was eerder een plaag dan een zegen. De paus en de kerkelijke prelaten konden daarom beter afstand doen van hun bezittingen en terugkeren naar de sobere kerk uit de tijd van de apostelen. De bezinning op de oorsprong van de kerk bracht Wycliff terug bij de Bijbel. Die moest de toetssteen zijn voor de beoordeling van alles wat met kerk en geloof te maken heeft. Wat niet in overeenstemming is met de Bijbel hoort in de kerk niet thuis. Zo ontwikkelde Wycliff, vertrekkend vanuit kritiek op de wantoestanden in de kerk, een bijbelvisie en een vergeestelijkt kerkbegrip. Het eerste zette hij uiteen in een groot werk De veritate sacrae scripturae (Over de waarheid van de Heilige Schrift): de Bijbel moet de grondslag zijn voor geloof en handelen, niet de door mensen bedachte kerkelijke regels of de gedachtenspinsels van theologen. En die Bijbel moet vooral verkondigd worden: verkondiging van het Woord is belangrijker dan bediening van de sacramenten. Zijn kerkbegrip werkte hij uit in een andere hoofdwerk, De ecclesia (Over de kerk). De kerk is niet te vinden in de zichtbare hiërarchische gemeenschap, maar in de onzichtbare gemeenschap van de gelovigen, en haar hoofd is niet de paus, maar Christus zelf. Met de Bijbel als criterium onderzocht Wycliff ook de praktijk van de aflaten, de macht van de paus, de leer over de eucharistie en die over de biecht, en overal bepleitte hij een uitzuivering van de praktijk aan de hand van de Schrift. Die is de wet van God en staat boven alle mensenwetten.

Jan Hus (ca. 1370-1415) als predikant. Anonieme verluchting, ca. 1490 in de Jenský Kodex (Codex van Jena, Antithesis Christi et Antichristi). Bibliotheek Národní Muzeum, Praag.

John Wycliff (ca. 1320-1384) hervormingstheoloog te Oxford. Schilderij door Thomas Kirkby, 1828. Balliol College University of Oxford.

John Wycliff en de Lollarden in Engeland

Gedreven door het ideaal van een arme kerk zond de theoloog John Wycliff tweetallen uit van leken en geestelijken die samen het evangelie moesten gaan verkondigen. Zelf noemden zij zich ‘de arme priesters’ (poor priests), maar tegenstanders, onder wie paus Gregorius XI, noemden hen Lollarden, een woord dat waarschijnlijk is afgeleid van het werkwoord ‘lollen’, dat mompelen betekent (vgl. ‘lallen’).

Zij vertaalden de Bijbel in de volkstaal, zodat ook gewone mensen er toegang toe kregen. De ‘arme priesters’ hadden enkele decennia lang veel invloed in bepaalde streken van het Engelse platteland. Maar toen ze, gedreven door hun ideaal van een terugkeer naar de oerkerk, ook om politieke en sociaaleconomische hervormingen begonnen te roepen, keerden de koning, de adel en het parlement zich tegen hen en werden ze bloedig vervolgd. Van Wycliff zelf werden een aantal stellingen tijdens een synode in Londen in 1382 als ketterijen veroordeeld. Hij moest zich terugtrekken van de universiteit in Oxford, maar kon tot zijn dood bezig blijven met schrijven in zijn pastorie in Lutterworth.

De opvattingen van Wycliff werden ook buiten Engeland gehoord. Zij vonden weerklank bij de theoloog Johannes (Jan) Hus (ca. 1370-1415), een man van eenvoudige komaf, die hoogleraar aan de universiteit van Praag was geworden en een geliefd predikant was in de Bethlehemkapel aldaar. Zowel in zijn colleges als in zijn preken verkondigde ook Hus een arme kerk, met het evangelie als bron en toetssteen. Hij vond veel aanhang, vooral onder de Boheemse bevolking, die hem op handen droeg. De Duitsers die in Bohemen (westelijk Tsjechië), zowel in de kerk als aan de universiteit, de hoge posities vervulden, zagen dit met lede ogen aan. Zij begonnen in Hus de leider te zien van een Boheemse volksbeweging die zich tegen hun aanwezigheid verzette. De aartsbisschop van Praag, zelf een Duitser, klaagde Hus aan wegens ketterij en legde hem een preekverbod op. Hus deed een beroep op de paus, maar die excommuniceerde hem. Toen Hus zich tegen de aflaathandel in Bohemen keerde, besloot de koning zijn kwestie voor te leggen aan het Concilie van Konstanz. Hus rekende erop daar gehoor te vinden, maar werd uiteindelijk door alle partijen in de steek gelaten. Zijn pleidooi voor een evangelische kerk, samengevat in dertig stellingen, werd op 6 juli 1415 als ketterij veroordeeld en Hus stierf nog diezelfde dag op de brandstapel.

Deze terechtstellingen zorgden voor een schok in Bohemen en lokten een opstand uit tegen de koning en de kerk. De meer gematigde vleugel bleef pleiten voor een evangelische en sobere kerk en voor hervormingen, zoals de communie door alle gelovigen onder de twee gedaanten van brood en wijn (het laatste was voorbehouden aan de geestelijken). Naar dat laatste pleidooi worden zij ‘utraquisten’ genoemd (sub utraque specie: onder beide gedaanten). Een radicaler deel van de volgelingen van Hus verschanste zich in een door hen zelf gebouwde stad Tabor, waar zij in gemeenschap van bezit gingen leven en de wederkomst van Christus wilden afwachten. De opstand werd met geweld onderdrukt, maar ook de Taborieten schuwden geweld niet. Het gevolg waren jaren van bloedige Hussietenoorlogen (1419-1431).

Wycliff en Hus waren uitzonderingen. De meeste laatmiddeleeuwse theologen gingen in hun verlangen naar een herbronning van de theologie minder ver. Toch was het ongenoegen over een theologie die vervreemd was van zowel de Bijbel als de geloofspraktijk niet afwezig. Er waren meer theologen die betreurden dat hun vak in de scholastieke wijze van beoefenen tot een bezigheid was geworden die ver van de tekst van de Bijbel afstond, maar ook ver van de geloofspraktijk van de gewone gelovigen. Zij bepleitten een theologie die meer bijbels zou zijn en die bovendien de vroomheid zou bevorderen. De reeds genoemde Jean Gerson is een vertegenwoordiger van deze hervormingsgezinde theologie. Zij ontwikkelde zich in de vijftiende eeuw vooral ook in de orde van de augustijner eremieten, de orde waartoe Luther zou toetreden. De hernieuwde studie van het werk van de kerkvader Augustinus droeg daar in niet geringe mate bij aan een herbronning van de theologie. De herontdekking van het werk van Augustinus begon in de veertiende eeuw en kwam in de vijftiende eeuw tot bloei bij augustijnse theologen in Duitsland, zoals Johannes von Dorsten (ca. 1420-1481) en Johannes von Paltz (1455-1511). De laatste is volgens sommige auteurs de novicenmeester van Luther geweest.

De executie van Savonarola, geschilderd door Filippo Dolciati, 1498. Museo di San Marco, Florence.

Savonarola: hervormer of fanaticus?