De Nederlanden in 1559.

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van het K.F. Hein Fonds en de M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting

© 2008 prof.dr. S. Groenveld en drs. H.L.Ph. Leeuwenberg p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

2012 Tweede, herzien en aangevulde druk

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagbeeld: De schuttersmaaltijd in de Sint-Jorisdoelen ter viering van het sluiten van de Vrede van Munster, 18 juni 1648. Schilderij door Bartholomeus van der Helst. (Rijksmuseum, Amsterdam)

Vormgeving omslag:
Jhartho Kempink, Design is Everything, Arnhem
Vormgeving binnenwerk:
Andre Klijsen, Villa Y, Den Haag
Vormgeving kaarten:
Bert Stamkot, cartografisch bureau MAP, Amsterdam

ISBN 978.90.5730.838.3
e-ISBN 97.89.46249.566.1
NUR 688

Inhoud

Inleiding

S. Groenveld

DEEL IDe kogel door de kerk?

De Opstand in de Nederlanden 1559-1609

DE SITUATIE ROND 1559

1Staat en bestuur in de Nederlanden omstreeks 1559

S. Groenveld/H.L.Ph. Leeuwenberg

1Landsheren en centralisatie

2Het centrale bestuur

3Gewestelijke besturen en Staten-Generaal

4Lokaal en regionaal bestuur

5Conclusie

2Het economisch leven in de Nederlanden vanaf het midden der 16de eeuw

W.M. Zappey

1Bevolking

2Overheidsschulden en belastingen

3Het agrarische bedrijf

4Nijverheid

5Visvangst

6Handel en scheepvaart

7Conclusie

3De maatschappelijke verhoudingen in de Nederlanden omstreeks 1559

Nicolette Mout

1Inleiding

2De geestelijkheid

3De hoge adel

4De lage adel en het leven op het platteland

5Het leven in de steden: de hogere burgerij

6De lagere burgerij

7Loontrekkers en armen

4De religie omstreeks 1559

H.L.Ph. Leeuwenberg

1Inleiding

2De rooms-katholieke kerk

3De nieuwe kerkelijke indeling

4Opkomst van het protestantisme

5De strijd om de orthodoxie

6Conclusie

DE LOOP DER GEBEURTENISSEN 1559-1609

5Van groeiende ontevredenheid naar eerste gewelddadigheden, 1559-1567

S. Groenveld

1Het vertrek van Filips II, 1559

2Het eerste georganiseerde verzet: de hoge adel, 1559-1566

3De lage adel in actie

4Burgers met economische en godsdienstige problemen

5De Beeldenstorm – een religieuze, sociale of politieke uitbarsting?

6De eerste gewapende acties, 1566-1567

7Conclusie

6De Opstand in een radicale fase, 1567-1575

S. Groenveld

1De zending van de hertog van Alva, 1566-1567

2Het bewind van de ijzeren hertog, 1567-1573

3Uitwijkers en invallers, 1567-1572

4‘Vive le geus’, 1572-1573

5Alva’s val en Requesens’ benoeming

6Requesens als landvoogd, 1573-1576

7Conclusie

7Mislukte matiging, 1575-1581

S. Groenveld

1Onderhandelingen van velerlei aard, 1574-1575

2De toestanden verslechterd, 1575-1576

3De Pacificatie van Gent

4De benoeming van Don Juan als landvoogd, 1576

5De Staten-Generaal tussen twee vuren, 1576-1577

6Toenemende radicalisering, 1577-1578

7De Unie van Atrecht, 1578-1579

8De Unie van Utrecht, 1577-1579

9De matiging mislukt, 1579-1581

10Conclusie

8Spanje in de aanval, 1581-1588

S. Groenveld

1De tweede fase van Filips’ regeringsperiode

2Parma’s opmars in de Nederlanden, 1581-1585

3De mislukte soevereiniteit van Anjou, 1581-1584

4Engeland te hulp geroepen, 1584-1585

5De nieuwe mislukking: Leicesters bewind, 1585-1587

6De Armada, 1585-1588

7Conclusie

9Noord-Nederlandse successen, 1589-1609

S. Groenveld

1Filips II en Frankrijk, 1589-1596

2De vestiging van de Republiek der Verenigde Nederlanden, 1588

3Militaire successen, 1589-1595

4Samen met Frankrijk en Engeland, 1596-1604

5Filips II, Filips III en de zuidelijke Nederlanden, 1596-1599

6Verdere oorlogvoering, 1596-1606

7Vrede of bestand? 1606-1609

8Conclusie

DE SITUATIE ROND 1609

10Staat en bestuur in de Republiek omstreeks 1609

S. Groenveld/H.L.Ph. Leeuwenberg

1Jonge wijn in oude zakken

2De Generaliteit

3Gewestelijke Staten en functionarissen

4Lokaal bestuur

5Conclusie

11Het economisch leven in de Republiek tot het begin der 17de eeuw

W.M. Zappey

1Bevolking

2Overheidsschulden en belastingen

3Het agrarische bedrijf

4Nijverheid

5Rijkdom uit zee

6Scheepvaart en handel

7Conclusie

12De maatschappelijke verhoudingen in de Republiek omstreeks 1609

Nicolette Mout

1Inleiding

2De geestelijkheid

3De hoge adel

4De lage adel en het leven op het platteland

5Het leven in de steden

13De religie in de Republiek omstreeks 1609

H.L.Ph. Leeuwenberg

1De protestantisering in de Noordelijke Nederlanden

2Het calvinisme

3De rooms-katholieken

4De doopsgezinden

5Conclusie

DEEL II:De bruid in de schuit

De consolidatie van de Republiek, 1609-1650

DE LOOP DER GEBEURTENISSEN 1609-1650

14Het ontstaan van nieuwe verhoudingen, 1609-1619

S. Groenveld

1Plaatsbepaling 1609

2Strijdpunten

3De praktijk in het algemeen

4Remonstrantie en contraremonstrantie, 1609-1610

5Mislukte tolerantie, 1610-1616

6De ontknoping, 1617-1618

7Nationale Synode, 1618-1619

8De processen tegen Oldenbarnevelt en zijn medestanders, 1618-1619

9Conclusie

15Onder Maurits in het defensief, 1619-1625

S. Groenveld

1Habsburgse problemen omstreeks 1619

2De Nederlandse bondgenoten omstreeks 1619

3Hervatting van de oorlog? 1619-1621

4De Republiek in het defensief, 1621-1625

5Conclusie

16Met Frederik Hendrik ten aanval, 1625-1633

S. Groenveld

1De Dertigjarige Oorlog tussen 1625 en 1635

2Olivares’ oorlogspolitiek, 1625-1633

3Nieuwe bestuurspraktijken in de Republiek

4De strijd te land, 1625-1632

5De strijd ter zee, 1625-1633

6Onderhandelingen en toenemende vredeswil, 1627-1633

7Conclusie

17Offensief en alternatief, 1634-1639

S. Groenveld

1Frankrijks intrede in de Dertigjarige Oorlog

2Plannen en problemen van Olivares

3Het ontstaan van een alternatieve Hollandse politiek

4De strijd te land, 1633-1639

5De strijd te water, 1633-1639

6Conclusie

18Spanjes nederlaag en Hollands succes, 1640-1648

S. Groenveld

1De laatste jaren van de Dertigjarige Oorlog

2De Spaanse neergang

3Diplomatieke successen van de Republiek, 1640-1642

4De laatste oorlogsjaren, 1640-1646

5Vredesoverleg in voorbereiding, circa 1640-1646

6De Vrede van Munster, 1646-1648

7Conclusie

19Het einde van een periode, 1648-1650

S. Groenveld

1Resultaten van de Westfaalse vredes

2De Republiek na de oorlog, 1648-1650

3De aanslag op Amsterdam

4De omslag, eind 1650

5Conclusie

DE TOESTAND ROND 1650

20Het economisch leven in de Republiek omstreeks 1650

S. Groenveld

1Bevolking

2Overheidsschulden en belastingen

3Het agrarische bedrijf

4Nijverheid

5Visserij

6Handel en scheepvaart

7Conclusie: achtergronden en perspectieven

21De sociaal-culturele verhoudingen omstreeks 1650

S. Groenveld

1Geledingen in de bevolking

2De hoge adel

3De verdere adel

4Het stedelijke regentenpatriciaat

5Rijken en middenklassers

6Loonarbeiders en armen

7Conclusie: burgerlijke samenleving en standenmaatschappij?

22De religieuze verhoudingen in de Republiek omstreeks 1650

H.L.Ph. Leeuwenberg

1De gereformeerde kerk

2De remonstranten

3De lutheranen

4De doopsgezinden

5Buitenkerkelijke stromingen en sekten

6De rooms-katholieke kerk

7De joden

8Conclusie

Conclusie

S. Groenveld

Bibliografie

Inleiding

De Tachtigjarige Oorlog is een van de meest ingrijpende episodes uit de Nederlandse geschiedenis: de strijd waarin de basis voor de huidige Nederlandse staat werd gelegd. Deze vaststelling mag dan allang gemeengoed zijn, zij heeft desondanks vele vragen opgeroepen – en doet dat nog steeds.

Het eerste complex van vragen heeft zich geconcentreerd rond het doel van de Oorlog. Al in de tijd zelf bestonden daarover tenminste twee verschillende opvattingen. Sommige tijdgenoten zeiden te vechten religionis ergo, omwille van de religie. Meer concreet ging het hun om de vestiging van het calvinisme als enig toegestane en algemeen aangehangen godsdienst. Anderen betoogden, de wapens te hebben opgenomen libertatis causa, omwille van de vrijheid. Daarmee bedoelden de meesten van hen: om het van de privileges, de vrijheden, de vroeger verworven en nog steeds geldende uitzonderingen op de algemene rechtsorde. Degene die ‘vrijheid’ wél een enkelvoudige betekenis gaf sprak over het tegengestelde van onderdrukking en zag in de Tachtigjarige Oorlog de bestrijding van ‘Spaanse tirannie’. In 16de-eeuwse propagandistische drukwerken kwam dit al voor; in 19de- en 20steeeuwse liberale geschriften ook weer, maar nu met geheel andere gevoelswaarden.

Wie dit tweede doel wat minder verheven interpreteerde kon er gemakkelijk een strijd om de macht van maken, om de politieke macht wel te verstaan. Of, met de opkomst van de sociale bewegingen, het begin van de emancipatie van de lagere klassen, een eerste aanzet van de klassenstrijd, vooral gericht op gelijke rechten, mogelijk zelfs op macht voor de gewone man. Daar tegenover kon de gedachte aan een streven naar een kapitalistische maatschappij onder oppergezag van de rijken even gemakkelijk post vatten. Al zulke opinies riepen meteen een ruimtelijke vraag op. Hadden alle strijders een precies omschreven gebied voor ogen, waarbinnen zij hun doel wilden realiseren?

Even gemakkelijk zijn vragen opgekomen over de vorm, waarin de Tachtigjarige Oorlog werd gevoerd. Sommigen suggereerden of hadden de illusie dat de hele bevolking binnen het huidige Nederlandse grondgebied zij aan zij heeft gestreden. Daarmee werd de Tachtigjarige Oorlog een nationale strijd – en zo weer een typisch 19de-eeuws verschijnsel. Voor 16de-eeuwse tijdgenoten die één godsdienst wilden verdedigen was die redenering onmogelijk: er waren in hun dagen onder de eigen bevolking nog veel aanhangers van andere religies. Wanneer de verhoudingen tussen de godsdiensten zich verhardden kwam het gemakkelijk tot een treffen tussen de diverse kampen binnen de bevolking. Sommige historici spraken dan van godsdienstoorlog, zagen die ook in andere landen en beschouwden ze als kenmerkend voor allerlei strijd tussen 1500 en 1650. Anderen hadden het veeleer over burgeroorlog binnen de Lage Landen. Deze laatste karakteristiek kon ook worden toegepast op gewapende confrontaties tussen aanhangers van het wettige gezag en bestrijders daarvan. En wanneer wéér anderen niet langer gehoorzaamden aan het zittende bestuur wegens vermeende schending van hun privileges, dan wel om macht naar zich toe te halen, dan kregen hún acties trekken van een opstand, zelfs van een revolutie in de moderne zin, van een welbewuste poging tot omverwerping van het bestaande bewind.

Verschillende visies ontstonden eveneens inzake de gevolgen van de Oorlog voor de Noordelijke Nederlanden op de lange duur. Sommigen zagen in het bestuurssysteem van de 17de-eeuwse Noord-Nederlandse staat reeds de wortels van de parlementaire democratie van de tijd na 1848. Evenals die van een ‘republikeins koningschap’, zoals prins Claus het in de late 20ste eeuw noemde, een monarchie met een sterke constitutionele binding aan besluitvorming door de onderdanen. De nieuwe Noord-Nederlandse staat van de 17de eeuw werd voor derden de oefenschool van het ‘poldermodel’, de volgens hen typisch Nederlandse methode van bestuur op basis van overleg en gericht op harmonie. Weer anderen zagen juist vanuit de 16de eeuw, en versterkt door de strijd van tachtig jaar, een samenleving groeien met een al even typerend genoemde tolerantie op godsdienstig gebied.

Al zulke visies zijn interpretaties van toen en nu. Nagegaan zal moeten worden in hoeverre die interpretaties door de feiten werden ondersteund. Die feiten worden in de hier volgende bladzijden aan de orde gesteld, zowel in hun chronologische ontwikkeling als in de context waarin zij moeten worden geplaatst. Ontwikkelingen en context maken al snel duidelijk, dat in deze periode van circa tachtig jaar zich tal van veranderingen voltrokken. Zóveel dat de Tachtigjarige Oorlog niet als een eenheid kan worden beschouwd. Ten minste tekenden zich twee essentieel verschillende perioden af, die van elkaar werden gescheiden door het Twaalfjarig Bestand (1609-1621). Vóór het Bestand kwamen in de Lage Landen spanningen op, die zich al vóór 1568, het traditioneel aangehouden – maar daardoor nog niet juiste – beginjaar van de strijd, ontlaadden in verzet tegen het zittende regime en in openlijke gewelddadigheden. Verzet ontstond niet alleen in de provincies die later de Noord-Nederlandse staat gingen vormen, maar ook in de gewesten die samen de Zuidelijke Nederlanden werden. Dit eerste verzet en de reeksen van gebeurtenissen in de daaropvolgende decenniën worden thans aangeduid als de ‘Nederlandse Opstand’. De sluiting van het Bestand wordt als het eindpunt van deze Opstand gezien. Dat is niet geheel terecht. Allang voor het jaar 1609 waren zulke ingrijpende veranderingen opgetreden, dat er in feite een openlijke oorlogstoestand was ontstaan tussen de opstandig gebleven Nederlandse gewesten – zeven benoorden de grote rivieren – en Filips II. De overgang naar die situatie vond plaats tussen 1581 en 1588.

Zeker in de eerste decenniën van de Opstand vonden de gebeurtenissen primair plaats binnen de Lage Landen zelf. Pas geleidelijk aan, na 1590 met name, kreeg de partij van de opstandelingen aansluitingen bij het buitenland, bij Frankrijk en Engeland. Internationaal bepaald was wél steeds het handelen van Filips II en zijn opvolgers, voor wie immer de belangen en visies van Spanje centraal stonden. Geheel anders was de situatie na 1621, na afloop van het Bestand. De strijd werd nu niet langer gevoerd tussen opstandelingen en hun wettige heer, maar tussen twee staten die met elkaar een openlijk conflict uitvochten. Het ging de Noord-Nederlanders vooral om de consolidatie van hun grondgebied en de erkenning van de onafhankelijkheid daarvan. Hun openlijke strijd tegen Spanje was een van de vele oorlogen die in deze jaren in Europa woedden. Zoveel verbindingen bestonden er tussen de Nederlands-Spaanse strijd en die tussen andere landen, dat de binnenlandse problematiek in de Nederlanden niet kan worden begrepen zonder voortdurende aandacht voor de internationale ontwikkelingen.

Deze veranderingen hebben de hier volgende beschrijvingen van de Tachtigjarige Oorlog in belangrijke mate hun karakter gegeven. Ook de titels van de twee delen van het boek hebben op die veranderingen betrekking. De titel van het eerste deel – De Kogel door de Kerk? – bevat zowel associaties met de gewapende Opstand als met het toen spelende religieuze probleem. Zij houdt enerzijds de vraag in, of hier sprake was van een godsdienstoorlog. Anderzijds handhaaft ze vragenderwijs de betekenis van het spreekwoord waaraan zij is ontleend: werd in deze periode van Opstand een gesteld doel bereikt, een eertijds genomen beslissing gerealiseerd en daarmee een onomkeerbare situatie geconcretiseerd? De titel van het tweede deel – De Bruid in de Schuit – is evenzeer ontleend aan een zegswijze. De dichter Gerbrand Adriaensz. Bredero formuleerde deze als: ‘As de Bruyt is inde schuyt, soo zijn de beloften uyt’. Overdrachtelijk betekent het eerste deel van Bredero’s zin: ‘de buit is binnen’, ‘de zaak is voor elkaar’. Ofwel, toegepast op de periode 1621-1648: de Opstand heeft een concreet resultaat opgeleverd; nu wordt dat geconsolideerd.

De titels van beide delen van De Tachtigjarige Oorlog waren de titels van de twee boeken, die hier nu als één studie in een grondig herziene versie worden gepresenteerd. Het boek De Kogel door de Kerk? verscheen voor het eerst in 1979 ter gelegenheid van de toenmalige herdenking van de sluiting van de Unie van Utrecht van 1579. De opzet van dit boek, dat sindsdien tweemaal werd herdrukt, was zodanig, dat er direct een vervolgpublicatie aan kon worden toegevoegd. Die publicatie, De Bruid in de Schuit, verscheen in 1985.

In zijn opzet verraadt De Tachtigjarige Oorlog duidelijk zijn herkomst. Evenals in de eerdere drukken zijn de gebeurtenissen tijdens Opstand- en consolidatiefase geplaatst tussen beschrijvingen en analyses van enkele vaste ogenblikken. Ten eerste wordt de institutionele en economische, sociale en religieuze situatie aan de vooravond van de Opstand, ten tijde van de eerste regeringsjaren van Filips II, weergegeven. Opnieuw staat de camera stil in 1609, zodat de dankzij de Opstand ontstane nieuwe toestand bij het begin van het Bestand in beeld kan komen. Datzelfde gebeurt ten derden male rond 1650. Toen had de Republiek der Verenigde Nederlanden in de Vrede van Munster haar internationale erkenning gekregen en enkele jaren van leren omgaan met de nieuwe situatie doorgemaakt. Vergelijking van dit derde tijdsbeeld met zijn beide voorgangers kan duidelijk maken, wat in de tussenperiode was veranderd en wat niet. In de beschrijving van 1650 is één aspect weggelaten dat in beide voorgaande tijdsbeelden wel ter sprake kwam: het institutionele. Oorzaak hiervan is, dat de grondpatronen van de bestuursinstellingen rond 1650 formeel nog in overgrote mate dezelfde waren als die van omstreeks 1609. Wat overigens niet wilde zeggen dat de tijdgenoten na 1609 hun bestuurspraktijken niet hadden aangepast bij veranderende omstandigheden. Tussen de drie tijdsbeelden in geeft de schets van de gebeurtenissen zicht op het hoe en het waarom van de doorgaande, ingrijpende ontwikkelingen in de jaren 1559-1650. Bijgewerkt en opnieuw ingedeeld is ten slotte de beredeneerde bibliografie. Over de hele periode van de Tachtigjarige Oorlog zijn sinds het verschijnen van de vorige drukken vele en gewichtige studies verschenen, zij het niet over alle periodes en onderwerpen evenveel. De selectie daaruit is bijgewerkt tot einde 2007.

Aan de totstandkoming van dit boek in zijn huidige en vorige versies hebben diverse collega’s hun bijdragen geleverd. Met eerbied gedenken de auteurs hun medeauteur dr. W.M. Zappey, schrijver van de hoofdstukken over de economische situaties in 1559 en 1609, die in 2000 is overleden. Zijn teksten zijn minimaal herzien en alleen waar het wenselijk was aan nieuwe visies aangepast. De dood rukte eveneens van ons weg dr. D.P. Snoep, destijds verbonden aan het Centraal Museum te Utrecht en later directeur van het Frans Hals Museum te Haarlem, die hier als enthousiast stimulator achter het eerste deel van dit boek en de tegelijkertijd gerealiseerde tentoonstelling in 1979 moet worden genoemd. Dank past voorts aan drs. B.G.J. Elias, de heer A.J.J. van der Kloot, dr. P. Knolle, drs. J.A.L. de Meyere, prof. dr. W. Otterspeer, de heer F. Pietersen, mevrouw drs. Christine J. von Ronnen, dr. P. Scherft en drs. A.R.M. Smit, die substantiële bijdragen hebben geleverd door het aandragen van afbeeldingen, afkomstig uit de beschreven periode zelf en niet behorend tot het gangbare, traditionele ‘illustratiecircuit’. Dank gaat ten slotte uit naar uitgeverij Walburg Pers te Zutphen voor het initiatief tot en de realisatie van deze uitgave van De Tachtigjarige Oorlog in een nieuwe en zeer aantrekkelijke vormgeving.

In de tweede druk is een aantal zetfouten gecorrigeerd, zijn enkele inhoudelijke aanpassingen aangebracht en is de bibliografie geactualiseerd.

DEEL I

De kogel door
de kerk?

De Opstand
in de Nederlanden
1559-1609

DE SITUATIE ROND 1559

Het Oude Hof van Brabant, door Bartholomeus de Momper, tweede helft 16de eeuw, uitgegeven door Claes Jansz Visscher naar J. van Velde. De zetel van het centrale bestuur over de Nederlanden was gevestigd in het vroegere paleis van de hertogen van Brabant op de Coudenberg in Brussel. Hier resideerden ook de landvoogden die namens Filips II optraden. In de zaal rechts van het midden droeg Karel V in 1555 het bestuur van de Nederlanden aan zijn zoon over en in 1556 dat over Spanje. Rondom het paleis bouwden ook hoge edelen hun paleizen; rechts op de achtergrond is het Brusselse paleis van de Nassaus met zijn twee torens zichtbaar. (Koninklijke Bibliotheek, Brussel)

1Staat en bestuur in de Nederlanden omstreeks 1559

1Landsheren en centralisatie

Algemeen beeld. In de 16de eeuw werden de Nederlanden gevormd door een groot aantal staatjes, elk met een eigen vorst aan het hoofd. Brabant had zijn hertog, Vlaanderen en Holland hun graaf, Friesland zijn heer, Luik zijn prins-bisschop. Ieder van deze staatjes – de tijdgenoot noemde ze ‘gewesten’ of ‘provincies’ – had zijn eigen rechtsregels. Soms waren deze regels wel aan die van een naburig gewest verwant, maar in andere gevallen weken ze daarvan duidelijk af omdat elk gewest een eigen ontwikkeling achter de rug had. Een eenheid vormden de Lage Landen bepaald niet, niet in juridisch of economisch opzicht, en evenmin voor het gevoel van de inwoners ervan. Een Fries beschouwde zich niet als landgenoot van een Zeeuw of een Luxemburger; een poorter van Brussel achtte zich niet verbonden met een stedeling uit Groningen, die trouwens verder van hem vandaan woonde dan een burger van Parijs. De meeste Nederlanders voelden enkel een band met hun stad- of streekgenoten, met de inwoners van hun gewest ten hoogste. Alleen een kleine groep van edelen en geestelijken, van handelaren, kunstenaars en intellectuelen die contacten onderhielden of belangen hadden over grotere afstanden, keek verder en bespeurde een zeker verband tussen de afzondelijke gewesten.

Filips II, borstbeeld toegeschreven aan Leone Leoni, circa 1554. Filips werd in 1527 in Vallodolid geboren als zoon van Karel V en Isabella van Portugal. In 1549 kwam hij voor het eerst naar de Nederlanden om daar door elk der gewesten afzonderlijk te worden ingehuldigd als toekomstige opvolger van Karel V. Hij was vol bewondering voor zijn vader, zodat hij diens adviezen op politiek en godsdienstig gebied zijn leven lang als leidraad hanteerde. Op de voet van dit beeld staat de inscriptie PHI. REX. ANGL. ETC. (Filips, koning van Engeland enz.). Deze tekst geeft aan dat de buste is vervaardigd ten tijde van Filips’ tweede huwelijk, met de Engelse koningin Mary Tudor, dat eindigde in 1558 met Mary’s dood. (Royal Collections, Londen)

Bourgondische familiepolitiek. Toch was er al twee eeuwen tevoren een ontwikkeling op gang gekomen die scheen aan te koersen op eenheid binnen de Lage Landen. In 1363 had koning Jan II van Frankrijk het belangrijke hertogdom Bourgondië in leen gegeven aan zijn jongste zoon, Filips de Stoute. De nieuwe hertog was een trouw bondgenoot van zijn koning maar zijn opvolgers zouden dat steeds minder zijn. Voor hen stond het Bourgondische familiebelang centraal, dat zich meer en meer richtte op de vorming van een zelfstandige staat in de Nederlanden, tussen Frankrijk en het Duitse Rijk in. Door huwelijken en erfenissen, door koop, verovering en politieke machinaties verwierven de hertogen het ene gewest na het andere. Echter, voordat de Bourgondische politiek voltooid was, stierf de hertogenfamilie in 1477 uit in manlijke lijn. Bourgondië zelf viel daardoor terug aan de Franse kroon. Maar dankzij het huwelijk van Maria de Rijke, de laatste telg, met de latere Duitse keizer Maximiliaan van Habsburg (1477) werd in de Nederlanden de Bourgondische politiek voortgezet door diens geslacht. De Habsburgers zelf waren vorst van vijf Oostenrijkse aartshertogdommen. In de Lage Landen verwierven zij nog het noordoosten – Groningen tot en met Utrecht – dat in voorgaande eeuwen op Duitsland was georiënteerd. Door de laatste verovering, die van Gelre in 1543, werden de Habsburgse Nederlanden tenslotte een aangesloten gebied. Alleen Luik bleef daar los van, omdat de bisschop die er tegelijk de wereldlijke macht in handen had zijn zelfstandigheid wist te bewaren.

Handtekening van Filips II onder een brief aan zijn zuster Margaretha van Parma, 20 september 1565: ‘Vostre bon frere Philipp’. Formele brieven tekende Filips met ‘Yo el Rey’ (Ik de koning). (Tresoar, Leeuwarden)

Habsburgse machtsuitbreiding. Nog groter waren de Habsburgse belangen geworden toen Maximiliaans zoon Filips de Schone in 1496 huwde met Johanna, die erfgename werd van de Spaanse koninkrijken Aragon en Castilië. De macht over de Nederlandse gewesten en de beide Spaanse koninkrijken, en daarbij nog de keizerlijke waardigheid van Duitsland, kwamen tenslotte in één hand, die van Karel V, de oudste zoon van Filips en Johanna. Maar bij diens aftreden werden zijn vele functies verdeeld. In 1555 volgde zijn zoon Filips II hem op in de Nederlanden, in 1556 ook over de Spaanse rijken. De keizerskroon kwam in 1558 echter definitief aan Ferdinand, Karels jongere broer. Deze had toen al de familielanden in Oostenrijk in handen en werd de stamvader van een zelfstandige Oostenrijkse tak van het Habsburgse huis.

Noodzaak tot centralisatie. Toen Filips II zijn vader opvolgde deed hij dat als hertog van Brabant, graaf van Holland en in nog circa vijftien andere afzonderlijke waardigheden. Een algemene titel, zoals het later bedachte ‘heer der Nederlanden’, droeg hij dus niet. Daardoor moest hij niet alleen een veelheid van gewestelijke belangen behartigen, maar ook optreden wanneer tegenstrijdige eisen aan hem werden gesteld door provincies waarover hij terzelfder tijd graaf of hertog was. Het was duidelijk, vanuit het standpunt van de vorst, dat heel wat zaken van afzonderlijke gewesten gebundeld, en de meest strijdige regels of gewoonten gladgestreken moesten worden. Daarmee waren Filips’ voorgangers al begonnen, gesteund door een kleine groep medewerkers die evenals zij zicht hadden op alle gewesten. Onder dezen was een groep hoge edelen, die de vorst aan zich had verbonden door hen te vereren met hoge titels zoals graaf of baron en door hen op te nemen in de prestigieuze orde van het Gulden Vlies; verder enkele hoge geestelijken, en een toenemend aantal juristen van burgerafkomst. De laatsten waren voor hun carrière als deskundige, betaalde ambtenaar geheel van hun heer afhankelijk en werden soms door deze in de adelstand verheven.

Mate van centralisatie. Toch waren de Habsburgers er niet op uit om alle gewestelijke rechtsregels door centrale te vervangen, of provinciale ambtsdragers door nieuwe functionarissen, benoemd in Brussel, de algemene hoofdstad. Zo’n handelwijze zou alleen maar onnodig tegenstand hebben opgeroepen. Bovendien – als Karel V en Filips II dit al hadden gewild, dan zouden ze het niet hebben gekund. Want het ontbrak hun aan voldoende nieuwe ambtenaren om de lokale en gewestelijke ambtsdragers te vervangen, en aan geld om zoveel meer salarissen te betalen. Evenmin waren ze bij machte om – als zij dat al wilden – in plaats van de grote verscheidenheid van rechten en privileges in de gewesten in één keer een nieuw rechtssysteem in te voeren. In feite deden de Bourgondiërs en Habsburgers dan ook niet anders dan een net van centrale ambten en regels leggen over alle gewesten. Daaronder werden de bestaande instellingen en verorderingen niet verstikt, maar konden ze grotendeels voortleven. In het centrum van dit net plaatsten de vorsten een nieuw bestuursapparaat, dat coördinerend moest optreden. Een apparaat, waarvan de vorm was ontleend aan de bestuursstructuren die al in de gewesten bestonden. In dit centrale apparaat stelden zij de adellijke heren en deskundige stedelingen, die zij om zich heen verzameld hadden, als ambsdragers aan. Andere Europese staten, waaraan de vorsten een voorbeeld namen, vertoonden geen wezenlijk ander beeld. Thans duidt men dit type verbrokkelde staten aan als ‘composite state’.

Bourgondische en Habsburgse dynastieën. In deze stamboom is zichtbaar hoe door de sluiting van diverse huwelijken een groot aantal landen in handen van Karel V kwam. Na diens aftreden werden deze landen verdeeld tussen een Spaanse en een Oostenrijkse tak van het Habsburgse huis. Tussen leden van deze takken werden herhaaldelijk huwelijken gesloten. Zo had het huwelijk tussen Isabella en Albertus (onderaan) tot een nieuwe, Nederlandse Habsburgtak kunnen leiden.

2Het centrale bestuur

De landsheren. De Bourgondisch-Habsburgse heren hadden weliswaar vele bevoegdheden in zich verenigd, maar toch was hun macht aan beperkingen gebonden. Die beperkingen werden hun opgelegd door zowel het vanuit de Middeleeuwen stammende juridische denken als door de bestaande praktijk. Volgens het besef van de 16de-eeuwer was de vorst niet de enige die rechten bezat; ook de geringste onderdaan had die. Daar waar de rechten van de onderdanen ophielden, begonnen de vorstelijke rechten, de prerogatieven.

De troonsafstand van Karel V, door Frans Francken II. Dit niet ten tijde van de gebeurtenis vervaardigde schilderij moet geheel zinnebeeldig worden opgevat. Karel V schenkt zijn zoon Filips II (rechts) de Nederlanden, de Spaanse landen en de daarbij behorende Italiaanse gebieden. De wapens van deze landen worden gedragen door drie vrouwenfiguren naast Filips. Aan zijn broer Ferdinand I (links) draagt Karel het Duitse keizerschap over. Op de voorgrond bewijst de hele wereld de aftredende keizer hulde. Neptunus, symbool van de zeeën, rijdt voor hem langs, terwijl de personificaties van de vier (toenmaals bekende) werelddelen Karel geschenken aanbieden. Links op de achtergrond verlaat de keizer in zijn koets de Nederlanden. (Rijksmuseum, Amsterdam)

Maar de grens daartussen was soms zeer moeilijk te trekken. Misschien was die grens nog het duidelijkst te zien op het gebied van wetgeving en financiën. De vorst vaardigde op grond van zijn prerogatieven wetten uit; maar deze mochten niet strijdig zijn met de algemene rechtsnormen en de bestaande regels. Bij zijn ambtsaanvaarding had hij zich als in een contract verplicht, de bestaande orde te handhaven. Filips II bijvoorbeeld had, voordat hem in Holland de opvolging was toegezegd, moeten zweren dat hij ‘alle der edelen, steden, gemeenten ende ondersaten privilegiën ende vryheden (...) sal wel ende getrouwelijcken houden ende doen onderhouden’. Zo was het in voorgaande eeuwen ook steeds gegaan. Niet anders was dat op financieel gebied. De landsheer bood zijn onderdanen bescherming en had, in ruil daarvoor, recht op geldelijke steun. Maar om de benodigde gelden moest hij uitdrukkelijk vragen. Iedere inwoner had namelijk recht op eigendom, zodat niemand hem zonder zijn toestemming iets mocht ontnemen, ook de vorst niet als het om belastinggelden ging. Tot het vorstelijke prerogatief behoorden naar het oordeel van de tijd wel het buitenlands beleid, oorlog en vrede, de hoogste rechtsmacht en de bescherming van de kerk, de regeling van de verhouding tussen de gewesten en de oplossing van onderlinge geschillen. Maar ook daarin gingen onderdanen soms meespreken, omdat hun belangen ermee gemoeid waren en zij in hun rechten wel openingen daarheen meenden te bespeuren. Terzelfder tijd echter begon de vorst, van zijn kant, onder invloed van het opkomende Romeinse Recht en daarmee samenhangende absolutistische opvattingen, zich juist los te maken van het oude contract en meer bevoegdheden naar zich toe te trekken. Dat mocht hij doen, schreef in 1543 Maria van Hongarije, de zuster van Karel V, op grond van zijn ‘absolute gezag’ – dat wil zeggen op basis van het feit dat hij stond boven de wetten die hij immers zelf had gecreëerd. Omdat na Karel V ook Filips II op dit pad verder zou gaan, en daar tegenover de onderdanen juist hún verlangens verder ontwikkelden, lag hier een bron voor geweldige spanning.

De landvoogd. Vaak waren de Habsburgse vorsten afwezig, zodat anderen namens hen het bewind over de Nederlanden moesten voeren. Vanaf de late 15de eeuw lieten zij zich daarom op centraal niveau vertegenwoordigen door een landvoogd of gouverneur-generaal. Op die post stelden zij liefst familieleden aan, omdat die voor henzelf het meest betrouwbaar waren, en in de ogen van de onderdanen vrijwel hetzelfde natuurlijke gezag bezaten als de landsheer. Vanaf 1531 was de landvoogd eigenlijk nauwelijks meer een plaatsvervanger, omdat hij ook in functie bleef als de landsheer zelf in Brussel was. Maar wel diende hij zich te richten naar de beleidslijnen die door Karel V of Filips II werden uitgezet, en moest hij zich bij hun beslissingen neerleggen. Bovendien moest de gouveneur-generaal zich voortdurend laten adviseren door drie centrale raden die in 1531 waren gevormd: de Raad van State, de Geheime Raad en de Raad van Financiën. Na overleg met deze raden was hij het echter, die besluiten nam.

De collaterale raden. Niet uit het niets waren deze collaterale raden – naast elkaar optredende raden – gevormd; zij kwamen voort uit een ouder adviescollege van de Bourgondische hertogen, de Grote Raad. Evenals vorstelijke adviescolleges in het buitenland was deze raad oorspronkelijk een nietgespecialiceerd lichaam, dat zich bezighield met alle zaken van het landsbestuur. Maar overal begon specialisatie op te treden. Daarom gingen de Habsburgers vanaf 1482 binnen de Grote Raad enkele commissies van deskundige raadsheren belasten met speciale taken. Dit leidde in 1504 tot de oprichting van een centraal gerechtshof boven alle gewestelijke rechtscolleges, de Grote Raad van Mechelen. Minder geslaagd waren de pogingen, een aparte financiële raad te vormen. In 1531 werd de vorstelijke raad definitief opgedeeld in drie colleges met elk een eigen takenpakket; daarmee waren de experimenten van een halve eeuw afgerond.

Margaretha van Parma, naar Antonie Mor. Margaretha (1522-1586) was de onwettige dochter van Karel V. Zij huwde met Ottavio Farnese, hertog van Parma. Filips benoemde haar in 1559 tot landvoogdes over de Nederlanden. Hoewel zij nauwelijks enige bestuurlijke ervaring had, had zij toch, als familielid van Filips, een vanzelfsprekend gezag. Een eigen regeringsbeleid mocht zij in de Nederlanden niet voeren. Zij moest zich richten naar Filips’ beslissingen en naar de adviezen van diens raadgevers. (Stedelijk Museum Het Prinsenhof, Delft)

Raad van State. Het meeste aanzien van de drie had ongetwijfeld de Raad van State, door zijn taken én door de status van zijn leden. In alle ‘grote en voornaamste zaken’ van de Nederlanden moest hij advies uitbrengen; dat wilde zeggen: in internationale kwesties en diplomatie, in oorlog en vrede, en binnen de Lage Landen in alle aangelegenheden van kerkelijke, financiële en bestuurlijke aard. De Raad hield zich, met andere woorden, bezig met de bepaling van het beleid van de centrale overheid. De leden ervan werden in de eerste plaats uit de adel gerecruteerd: tien edelen namen er in 1531 in plaats naast twee geestelijken. Maar weldra deden ook juristen hun intrede, tot woede van de adellijke heren. Zo telde de Raad in 1555 zeven edelen naast vijf rechtsgeleerden. Bovendien waren de leden van de Raad, evenals trouwens in de Grote Raad vóór 1531, verdeeld in permanent en niet-permanent aanwezigen. De eersten namen in feite de besluiten, maar de tweeden werden voor die besluiten medeverantwoordelijk geacht – een praktijk die dikwijls tot protesten aanleiding gaf. Het aantal permanente leden was gering. In 1559 waren het er maar drie: Granvelle, Viglius en Berlaymont. Niet zoals een vaderlandse traditie eeuwenlang heeft beweerd vormde dit drietal een nieuwe, aparte raad, die consulta zou hebben geheten. Zij waren slechts de meest vertrouwde leden van de Raad van State, die permanent aan het hof verbleven terwijl de andere raadsheren elders waren om andere functies te vervullen. Die waren dan bijvoorbeeld aan het werk als gewestelijk stadhouder of als generaal in het leger.

Geheime Raad. Geheel uit juristen was de Geheime Raad samengesteld. De totaal andere werkzaamheden van de Raad vereisten dit: zijn taak lag vooral op het terrein van de uitvoering van de centrale politiek, nauwelijks op dat van de beleidsbepaling. Daarvoor werd dagelijks vergaderd. De Raad hield zich bezig met het opstellen van teksten voor centrale wetten en verorderingen en, zo mogelijk, met controle op de naleving daarvan. Bovendien had hij toezicht op de werkzaamheden van provinciale en lokale instellingen en deed hij voorstellen voor de benoemingen van functionarissen. Uit die activiteiten vloeide haast vanzelf de functie voort van hof van appèl bij allerlei administratieve geschillen; daarover zou in laatste instantie nog kunnen worden geoordeeld door de Grote Raad van Mechelen. Ook voor het verlenen van privileges of bij gratieverzoeken raadpleegde de landvoogd dit deskundige lichaam vooraf.

Raad van Financiën. In samenstelling hield de Raad van Financiën het midden tussen beide andere raden; hij telde zes leden: drie edelen en drie juridisch-financiële deskundigen. Dezen voerden in de eerste plaats het beheer over het privé-grondbezit van de vorst, dat in voorgaande eeuwen de meeste gelden voor de financiering van het landsbestuur had opgeleverd. Maar die tijd was allang voorbij. De opkomst van de huurlegers, het verminderde militaire nut van de adel, de mogelijkheid van afkoop van feodale verplichtingen, het groeiende aantal betaalde ambtenaren en vooral de wijdvertakte, internationale politiek van de Habsburgers hadden de overheidsuitgaven zo sterk doen stijgen, dat hogere inkomsten dringend nodig waren. De landsheer deed dan ook verzoeken om speciale belastingen – de zogenaamde ‘bedes‘ – aan de vertegenwoordigers van zijn onderdanen. De Raad van Financiën zorgde voor de voorbereiding van het verzoek en voor de inning der gelden als die toegezegd waren. Lagere financiële organen in de provincies, zoals controlerende rekenkamers, stonden onder de Raad, leden daarvan werden op voordracht van de Raad benoemd. En zo nodig diende de Raad de landsheer van advies. Weliswaar lag, evenals bij de andere raden, het initiatief ook hier bij de vorst, maar veel van deze technische geldzaken ging toch buiten hem om.

Viglius ab Aytta, door vermoedelijk Jacques de Punder, 1564. Wigle van Aytta, in het Latijn Viglius ab Aytta (1507-1577), doorliep een typische ambtenarencarrière in dienst van de Habsburgers op grond van zijn bekwaamheden, niet zijn afkomst. Geboren uit een geslacht van eigenerfde Friese boeren, verwierf hij vermaardheid als jurist. Vanaf 1549 was hij voorzitter van de Geheime Raad (tot 1569), sinds 1554 ook van de Raad van State. In 1562 werd hij kanselier van de Orde van het Gulden Vlies. Hier draagt hij het spectaculaire, bijbehorende gewaad. Viglius wees strenge kettervervolging af, maar kwam later als ambtsdrager lange tijd niet openlijk voor zijn opvattingen uit, omdat hij bovenal volgzaam en bangelijk was. (Particuliere collectie)

3Gewestelijke besturen en Staten-Generaal

Stadhouders. Reeds de Bourgondische hertogen konden niet steeds in al hun landen aanwezig zijn; voor de Habsburgers gold dit in nog sterkere mate. Daarom lieten zij zich als graaf of hertog van een gewest vervangen door een stadhouder (=stedehouder, plaatsvervanger), zoals zij op centraal niveau een landvoogd benoemden in hun boven-gewestelijke functies. De stadhouderlijke waardigheid gaven zij aan hoog-adellijke heren die het ambt in principe levenslang bekleedden. Het was op grond van die levenslange aanstelling, dat Willem van Oranje in 1572 zou pretenderen nog steeds stadhouder van Holland te zijn, ook al was hij in 1567 naar Duitsland uitgeweken en door een ander opgevolgd. Dikwijls voerde een stadhouder over meerdere gewesten tegelijk het bewind. Als vertegenwoordiger van de landsheer nam hij meestal al diens grafelijke of hertogelijke functies waar. Hij beschermde de waardigheid van de heer, beheerde diens domeinen, zorgde voor rust en orde, voor het welzijn van de kerk, hij had in bepaalde gevallen het recht om gratie te verlenen, hij benoemde in sommige gewesten stedelijke ambtsdragers en zorgde voor het onderhoud van de vestingen. En tegelijk was hij kapitein-generaal, bevelhebber over de troepen in het gewest. Daarnaast onderhield hij contact met het centrale bestuur. Dan legde hij verantwoording af voor zijn beleid en adviseerde hij de landvoogd in gewestelijke aangelegenheden. Tevens moest hij in het gewest de bevelen van Brussel uitvoeren.

Het Hof. Het centrale adviescollege van de landvoogd, waaruit de collaterale raden waren ontstaan, was een kopie van de grafelijke of hertogelijke raad – de Curia ofwel het Hof – die vanouds in de gewesten bestond. Dit Hof hield zich aanvankelijk zowel met politiek als rechtspraak bezig, maar viel geleidelijk uiteen in enkele gespecialiseerde colleges, net als de centrale raad. Het Hof in nieuwe zin werd primair de hoogste gewestelijke rechtbank, maar behield nog wel enkele politieke taken. Bij afwezigheid van de stadhouder kon het diens functies waarnemen. Dit gebeurde herhaaldelijk, omdat de stadhouders nogal eens in Brussel bij de landvoogdes vertoefden of als generaal in het leger dienst deden. Van betekenis was verder het gebruik, dat een bevel van Brussel in het gewest pas van kracht werd, als het Hof het in zijn registers had ingeschreven en het vervolgens samen met de stadhouder had uitgevaardigd. Dit leek een formaliteit maar was dat niet. Want stadhouders en Hof maakten dikwijls van déze bevoegdheid – én van de inhoud van gewestelijke privileges – gebruik om verordeningen uit Brussel tegen te houden. In de praktijk was de macht van het centrale gezag vaak veel minder groot dan lezing van door Brussel uitgevaardigde stukken zou doen vermoeden.

De staatkundige situatie in Europa, circa 1550.

Gewestelijke Staten. Tot de bevoegdheden van de stadhouder behoorde ook het bijeenroepen van de gewestelijke Staten. Dit was de vergadering van de vertegenwoordigers van de standen in het gewest, in de late Middeleeuwen ontstaan vanuit de landsheerlijke raad. De graaf of hertog wilde soms meer onderdanen dan alleen de leenmannen raadplegen en breidde dan de Curia uit met vertegenwoordigers van een aantal steden. Per gewest verschilde de samenstelling der Staten nogal omdat niet overal iedere stand even sterk was. In geürbaniseerde gebieden als Holland en Vlaanderen namen de steden er een ruime plaats in, in Henegouwen voerde de adel de boventoon, in Utrecht en Artesië de grond beherende geestelijkheid.

De Staten waren geen volksvertegenwoordiging in moderne zin. Verkiezingen werden niet gehouden. De adel representeerde het platteland, patriciërs behartigden belangen van de stad. Dit werd als normaal beschouwd, omdat naar 16deeeuwse norm de sociaal sterkere diende op te komen voor het welzijn van de zwakkere.

Het Escorial in aanbouw, door Juan de Herrera, omstreeks 1575. Tussen 1563 en 1584 verrees ten noorden van Madrid het Escorial, sinds 1567 onder leiding van De Herrera. Filips II liet het bouwen als een monumentale laatste rustplaats voor zijn vader Karel V, en tegelijk als een klooster-paleis voor zichzelf, waar hij ’s zomers kon wonen en werken als het in Madrid te heet was. Binnen het gigantische gebouw van 206 bij 162 meter had hij een slaapvertrek dat nauwelijks meer dan een kloostercel was. (Marquess of Salisbury, Hatfield House)

De bevoegdheden van de Staten waren in feite beperkt. Uit zichzelf mochten zij niet bijeenkomen; zij moesten slechts vorstelijke plannen aanhoren en beraadslagen over landsheerlijke verzoeken om geld. Zulke verzoeken moest de vorst wel doen omdat hij immers zelf geen belastingen mocht opleggen. De Staten, van hun kant, verbonden aan hun toestemming dan wél voorwaarden. Bovendien brachten zij toch herhaaldelijk gewestelijke aangelegenheden ter sprake – en vonden zij daarvoor soms ook wel het oor van de vorst. Maar toch – al konden zij het meermalen goed vinden met de graaf of hertog, zij vormden geleidelijk een tegenwicht tegen hem, en eveneens tegen het Hof.

Staten-Generaal. De centralisatie door Bourgondiërs en Habsburgers had ook voor de Statencolleges gevolgen. De centrale vorst zag er duidelijk nut in, af en toe de vertegenwoordigers van zijn gezamenlijke onderdanen bijeen te roepen. Dan kon hij hun allen tegelijk zijn plannen voorleggen, vooral die omtrent oorlog en vrede of met betrekking tot zijn opvolging. Meteen had hij dan ook de gelegenheid om aan allen tegelijk zijn verzoek om geld, zijn bede, te doen in plaats van daarvoor naar elk gewest te reizen. En terzelfder tijd kon hij erdoor voorkomen dat sommige gewesten contact met elkaar opnamen buiten hem om. In 1464 was voor het eerst een vergadering van afgevaardigden uit een aantal Statencolleges gehouden, de Staten-Generaal. Vele bijeenkomsten zouden volgen. Toch waren daarbij vóór 1576 niet alle gewesten aanwezig die toen onder Habsburgs gezag stonden. Alleen de provincies die Karel V via erfenis had verworven, de zogenaamde patrimoniale gewesten, stuurden hun gezanten erheen. De door Karel zelf toegevoegde – Friesland, Groningen, Drente, Overijssel, Gelderland en Utrecht, de niet-patrimoniale landen – hadden bedongen dat zij niet behoefden te komen. Slechts bij zeer bijzondere gelegenheden verschenen ook zij: bij zogenaamde Grote Vergaderingen, waarbij de Statencolleges voltallig opkwamen, zoals in 1555 bij het aftreden van Karel V en in 1559 vóór het vertrek van Filips II.

Staatsinstellingen 1559. In het linker vlak is de hiërarchie uitgebeeld van de ambten, waarvan de bekleders door of namens de landsheer werden aangesteld. Het middenveld toont de vergelijkbare hiërarchie van de clerus. In het rechtervlak is de wijze van samenstelling van de vertegenwoordigende lichamen, die van beneden naar boven waren opgebouwd, zichtbaar.

De Staten-Generaal in de oppositie. Uit het contact tussen de algemene Statenvergadering en de landsheer had een goede samenwerking kunnen ontstaan, maar ook een scherpe tegenstelling. Uiteindelijk gingen de tegenstellingen overheersen. De landsheren hadden steeds meer geld nodig voor hun internationale politiek en riepen daarom steeds vaker de Staten bijeen om een bede te vragen. De afgevaardigden raadpleegden, als zij het verzoek hadden aangehoord, hun gewestelijke Staten – zij ‘hielden ruggespraak’ – en kwamen dikwijls met afwijzende antwoorden terug, of met allerlei eisen in ruil voor een toezegging. De politiek immers, waarvoor het geld nodig was, had weinig of niets gemeen met hun eigen, provinciale belangen. Dus stelden zij soms eisen aan de besteding van toegestane gelden, of wensten ook zij controle op de uitgaven. Daarmee betraden zij gemakkelijk het terrein van de politiek die behoorde tot het landsheerlijke prerogatief. Door controle op de betalingen of door weigering van gelden konden zij immers gemakkelijk de vorstelijke plannen doorkruisen. Hoewel ook de Staten-Generaal niet uit zichzelf bijeen mochten komen, droegen zij, evenals de gewestelijke Staten, steeds duidelijker de kenmerken in zich van een corrigerend lichaam bij sterke vorstelijke machtsconcentratie. Een lichaam dat bovendien bestuurlijke bevoegdheden wenste. De spanning tussen vorst en onderdanen, die wij al eerder constateerden, namen dus toe. Dit was trouwens een internationaal verschijnsel.

4Lokaal en regionaal bestuur

Stedelijke autonomie. Anders dan de vorst dacht de onderdaan vanuit de lokale situatie van zijn stad of dorp. De middeleeuwse stad was een echte rechts- en belangengemeenschap. In het midden van de 16de eeuw telden de Nederlanden enkele honderden steden en stadjes, naar inwonertal variërend van een paar honderd tot 100.000. Zij hadden met elkaar gemeen, dat zij waren onttrokken aan het landrecht dat overal buiten hun muren gold. Dit betekende dat zij op bestuurlijk en rechtsprekend niveau waren losgemaakt van het omringende landsheerlijke gebied. Vanaf circa 1200 hadden de landsheren – graaf, hertog of bisschop – om economische of militaire motieven, dikwijls tegen betaling, aan groepen onderdanen, die op gunstig gelegen plaatsen aan land- of waterwe gen samenwoonden, bepaalde uitzonderingsrechten verleend. In zogenaamde stadsbrieven werden regelingen ten aanzien van zelfbestuur en eigen rechtspraak vastgelegd. Tegelijkertijd werden allerlei voorrechten verleend, die een voorspoedige ontwikkeling van het stadsgebied konden bevorderen: het recht om jaarmarkten te houden, vrijdom om de stad te ommuren. Deze privileges werden angstvallig door de stadsbesturen bewaakt tegen inbreuk door de landsheer en door concurrerende steden. Het waren zulke privileges die een nieuwe vorst bij zijn ambtsaanvaarding – zijn ‘blijde incomste’ – steeds moest bevestigen.

Willem van Nassau, prins van Oranje, door Anthonie Mor, circa 1555. Prins Willem (1533-1584) erfde in 1544 de Nassaugoederen in de Nederlanden en de grensstreken tussen het Rijk en Frankrijk, inclusief de soevereine waardigheid van prins van Orange. In datzelfde jaar kwam hij naar Brussel om daar aan het Hof te worden opgevoed. Zijn geërfde waardigheden maakten hem de hoogste van de Nederlandse edelen. Door de combinatie van zijn status met zijn natuurlijk overwicht werd hij als vanzelf de leider van een deel van de adel. In 1555 werd hij lid van de Raad van State, in 1556 Vliesridder. In 1559 volgde zijn aanstelling tot stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Hoewel Filips II na Oranjes vlucht in 1567 de graaf van Bossu tot stadhouder over deze landen had benoemd, pretendeerde de prins in de daaropvolgende jaren nog steeds deze waardigheden te bezitten. (Staatliche Kunstversammlungen, Kassel)

De handtekening van Willem van Oranje, onder een brief aan Anna van Egmont: ‘Guill(aum)e de Nassau’ (Koninklijk Huisarchief, s’-Gravenhage)

Ondanks de ver reikende concessies behield de landsheer toch wel invloed op het stedelijke bestuur. In de westelijke provincies benoemde hij – anders dan in de oostelijke provincies – de leden van lokale magistraten, al werd zijn keuze of die van zijn stadhouder steeds meer door het systeem van voordrachten met dubbeltallen ingeperkt. Enkele steden, zoals Amsterdam vanaf 1400, wisten het recht van vrije magistraatsbenoeming te verwerven. Op financieel terrein controleerde de landsheer, bij in gebreke blijven der steden, door middel van commissarissen de inning van de toegezegde bede. Het heffen van accijnzen was aan de goedkeuring van de landsheer onderworpen.

Geleidelijk waren de belangen van de landsheer en zijn stedelijke onderdanen dus uit elkaar gegroeid. Dit leidde soms tot botsingen, die uitgroeiden tot regelrechte belegeringen en intrekking van de privileges. Gent, dat in 1467 in opstand kwam tegen Karel de Stoute en nogmaals in 1537-1540 tegen Karel V, heeft hiervoor een hoge prijs moeten betalen: het verloor zijn privileges en moest een dwangburcht met garnizoen binnen zijn muren gedogen. Ook in andere steden, zoals Antwerpen en Utrecht, heeft Karel dwangburchten doen bouwen. Zij werden door de burgerij tijdens de Opstand als symbolen van vernedering en schending der stedelijke privileges gesloopt. Zulke tegenstellingen maakten het gewestelijke en stedelijke particularisme tot een van de drijfveren achter verzet tegen de Bourgondisch-Habsburgse centralisatiepolitiek.

Schout en schepenen. Oorspronkelijk was het stadsbestuur in handen van een door de landsheer aangestelde schout en een door deze geleid college van schepenen. De schout nam de bevoegdheden van zijn heer waar en vertegenwoordigde diens belangen. Hij mocht dan ook geen burger van de stad zijn. De schepenen, hoewel soms benoemd door de landsheer, kwamen voort uit en vertegenwoordigden de burgerij, dat wil zeggen de stedelingen met poorterrecht. Zij oefenden het bestuur en de rechtsprekende bevoegdheden uit – de politie en justitie, zoals men toen zei. Hieronder vielen de uitvaardiging van wetten of ‘keuren’, de handhaving van de orde, de administratie van de financiën en de rechtspraak. Duidelijk wordt hier zichtbaar dat een scheiding tussen de staatsmachten nog niet bestond.

Bij de rechtspraak trad de schout op als openbaar aanklager of officier van justitie en spraken de schepenen recht. De schout voerde vervolgens de schepenvonnissen uit. Vooral grote steden waren geleidelijk in het bezit gekomen van de volledige rechtsmacht: zij konden bij overtredingen en lichte misdrijven vonnissen vellen die over het algemeen beperkt bleven tot boetes (de lage en middelbare jurisdictie) en bij zware vergrijpen zelfs de doodstraf en ballingschap opleggen (de hoge jurisdictie). Een van de belangrijkste voorrechten, die een burger aan zijn poorterschap ontleende, was het ius de non evocando. Dit hield in dat hij alleen voor de rechtbank van zijn eigen stad kon worden gedaagd. Slechts in uitzonderingsgevallen mocht hij worden berecht door de landsheerlijke hoven. Hij moest dan misdaden rechtstreeks tegen de landsheer hebben begaan, zoals hoogverraad en muntmisdrijven. Dit voorrecht moest de burger tegen willekeur en represaille-rechtspraak beschermen. De instelling van speciale inquisitierechtbanken onder Karel V en Filips II was een der concrete punten, waarop de steden zich in hun autonomie bedreigd zagen.

Uitbreiding met burgemeester en vroedschap. Vanaf het begin van de 14de eeuw kwamen nieuwe stedelijke bestuurslichamen naar voren: de colleges van burgemeesters en, vooral in de noordwestelijke steden, de vroedschappen. De burgemeesters namen een deel van de wetgevende en uitvoerende taken van de schepenen over. Samenstelling, aantal en benaming van deze nieuwe bestuurscolleges verschilden per stad en streek. Gemakshalve wordt hier gesproken van burgemeesters en vroedschappen, maar men vindt ook benamingen als raden en gezworenen. De burgemeesters, meestal twee à vier in getal, waren belast met het dagelijks bestuur. Zij zijn enigszins vergelijkbaar met de tegenwoordige wethouders. Samen met de schout en schepenen vormden zij de ‘magistraat’, elders ook wel ‘de wet’ of ‘het gerecht’ genoemd. Tegelijk vormden burgemeesters en schepenen samen een stedelijk tegenwicht tegenover de landsheerlijke schout. De taak van de burgemeesters betrof in de eerste plaats het beheer van de stedelijke financiën; verder maakten zij keuren en verordeningen, zorgden voor de inning van de belastingen, regelden de armenzorg en de voogdij der wezen en hielden toezicht op publieke werken en de bouw door particulieren. Evenals de schepenen werden zij eens per jaar gekozen uit de aanzienlijke stedelingen.

De vroedschap had twee wortels. Enerzijds ontwikkelde zij zich uit een college van vooraanstaanden, dat eens per jaar voorstellen deed voor de te benoemen burgemeesters en schepenen. Dezen werden dikwijls gerecruteerd uit de eigen kring. Anderzijds kwam de vroedschap voort uit een vergadering van aanzienlijken die nu en dan voor adviezen werd bijeengeroepen en ook wel de magistraat controleerde op de terreinen van wetgeving en financiën. De leden ervan hadden meestal zitting voor het leven en vulden zichzelf uit ‘de rijkdom’ aan door coöptatie. In het zuidwesten – Vlaanderen en Brabant – bestond zo’n praktisch gesloten college niet. Hier hadden de gilden nog invloed behouden op de samenstelling van de voordrachtslijsten, waaruit de landsheer, diens stadhouder of enkele commissarissen eens per jaar de nieuwe stadsbestuurders benoemden. Omdat de gilden vanouds ook streefden naar politieke invloed was Karel V erop gebrand hun de gronden voor dat streven zoveel mogelijk te ontnemen. Daartoe waren soms ingrijpende maatregelen nodig, zoals bleek in Gent in 1540. Ook de oostelijke gewesten, sterk beïnvloed vanuit Duitsland, kenden geen vroedschappen. Hier trad naast de magistraat nogal eens een vergadering van bestuurders der stedelijke wijken op – de ‘gezworen gemeente’, elders de ‘gemeenslieden’ of de ‘meente’. De leden hiervan hadden weliswaar niet het aanzien van de stadsbestuurders, maar kregen toch flinke bevoegdheden. Het college hield controle op het lokale financiële beleid. Bovendien beheerste het dikwijls de jaarlijkse magistraatsbenoeming, waaraan de landsheer of de stadhouder niet te pas kwamen.

Bekers uit het Zwolse stadszilver, 16de eeuw. Stadsbesturen stelden bij hun politieke optreden voorwerpen ten toon, die aan hun bestuurlijke zelfstandigheid en de waardigheid der magistraten uiting gaven. In Zwolle werd vanaf 1535 bij de dood van een burgemeester diens nog niet uitbetaalde tegemoetkoming gebruikt voor het maken van een herinneringsbeker. Naam en/of wapen van de overledene werden daarin gegraveerd. De in de loop der jaren ontstane bekers tonen stijlverschillen, samenhangend met de stijl van hun moment van vervaardiging. In de loop van de tijd kreeg de stad een hele verzameling van dit soort bekers. Het te pronk stellen illustreerde de vaardigheid van het bestuur. Vele werden naderhand echter omgesmolten. (Provinciaal Overijssels Museum, Zwolle)

In de loop van de 15de en 16de eeuw nam de omvang van het stedelijke bestuurswerk toe. Dus volgden maatregelen om de werkdruk op te vangen. Uit de kring van de stadsbestuurders werden enkele ambtsdragers – ‘meesters’ – aangesteld voor specifieke taken. De thesaurier ordinaris of cameraar werd belast met het beheer en de administratie van de financiën. Een thesaurier extraordinaris of stadsfabriek voerde met fabriekmeesters de directie over publieke werken en gaf bouwvergunningen af. Armmeesters of aalmoezeniers waren verantwoordelijk voor de stedelijke armenzorg. Daarnaast verschenen de eerste bezoldigde ambtenaren. De voornaamste was de pensionaris, ook wel advocaat of secretaris genoemd. Deze voerde de pen in de vroedschapsvergaderingen, was juridisch adviseur van het stadsbestuur, en werd het hoofd van de stedelijke administratie. Naar buiten toe vertegenwoordigde hij de stad in rechte en trad hij op als woordvoerder in delegaties.

Het plattelandsbestuur. De steden namen een deel van het gewestelijke territorium in beslag. Het verdere grondgebied was onderverdeeld in kleinere bestuurseenheden: de schoutambten, ambachten of kerspelen, die veelal samenvielen met een dorp. Het bestuur daarvan had hetzelfde basispatroon als dat van de stad. Ook een dorp had een landsheerlijke bestuursfunctionaris, de schout. De lokale, meest boerenbevolking (de buren of eigenerfden) koos uit haar midden de schepenen. Samen met de schout vormden dezen het plattelandsbestuur. Zij spraken alléén recht in eenvoudige zaken, waarin geldboetes werden opgelegd (de lage jurisdictie). Evenals in de steden kwam in sommige schoutambten het dagelijks bestuur in handen van enkele buren, buurmeesters of ambachtbewaarders, vergelijkbaar met de stedelijke burgemeesters, onder welke benaming ze ook wel worden aangetroffen.

Tussen deze ambachten en het gewestelijke apparaat bestond een bestuurlijk tussenniveau van regionale districten, die per gewest van benaming verschilden: baljuwschappen in Holland en Zeeland, kasselrijen in Vlaanderen, maarschalkambten in Utrecht, grietenijen in Friesland, drostambten in de oostelijke gewesten. De baljuws, maarschalken, grietmannen of drosten aan het hoofd ervan waren – evenals de lokale schouten – landsheerlijke functionarissen. Zij oefenden er bestuur en rechtspraak uit, samen met colleges van leenmannen of welgeborenen – de laagste trap van edelen. Omdat in de dorpen en kleine steden alleen lage rechtsmacht werd uitgeoefend, concentreerde hún rechtspraak zich op zware misdrijven, in hun district begaan, waarop lijfstraffen of doodvonnissen stonden. In de loop van de tijd werden de financiën aan de baljuws onttrokken en opgedragen aan grafelijke rentmeesters.

De heerlijkheden. Het gewestelijke grondgebied – zowel het stedelijke als het platteland – ressorteerde eeuwenlang direct onder het gezag van de landsheer. Alleen in Groningen bestond feitelijk geen landsheerlijk gezag omdat de pretenties hierop van de bisschop van Utrecht er nooit waren erkend. In Friesland ontstond zulk gezag pas eind 15de eeuw. Omstreeks het midden van de 16de eeuw was een groot gedeelte van het niet-stedelijke gebied echter geheel of ten dele aan het directe landsheerlijke gezag onttrokken. Overheidsgezag, de bevoegdheid om wetten uit te vaardigen, belasting te innen en rechtspraak uit te oefenen, was volgens de middeleeuwse staatsrechtelijke opvattingen onderdeel van het vermogen van de soevereine vorst en derhalve overdraagbaar op derden. De landsheer kon, als hij dat wilde, stukken van zijn overheidsgezag aan adellijke personen, aan geestelijke instellingen zoals kloosters of kapittels, en zelfs aan stadsbesturen verkopen, verpachten, verpanden of in erfelijk leen uitgeven. In het laatste geval ontving de begunstigde, de leenman, van de landsheer, de leenheer, over een bepaald gebied het overheidsgezag als erfelijk bezit. Het ging daardoor tot het vermogen van de leenman behoren en viel alleen bij ernstige inbreuk op de verschuldigde vazallentrouw of bij afwezigheid van wettige erfgenamen terug ‘in ‘s graven boezem’. De landsheer ging tot deze beleningen over om de adel aan zich te binden of te belonen, en tot verkoop, verpachting of verpanding om zijn toenemende aantal schulden af te lossen.

Het complex van landsheerlijke rechten binnen een lokaal ambacht werd ambachtsheerlijkheid of kortweg heerlijkheid genoemd. Geleidelijk werd ook het gebied, waarbinnen deze rechten golden, met diezelfde naam aangeduid. Had een heer ambachtsheerlijkheid verworven, dan benoemde hij – en niet langer de graaf – in het ambacht de schout. Deze had namens die heer de leiding bij alleen de lage rechtspraak: in de lage heerlijkheden bezat de ambachtsheer immers alleen de lage rechtsmacht. Zware misdrijven, binnen het ambacht begaan, werden door de vierschaar van het baljuwschap berecht. Enkele plattelands-districten werden echter verheven tot hoge heerlijkheden. De bezitters daarvan hadden, net als besturen van grote steden, zowel de lage als de hoge rechtsmacht. Deze heren benoemden hun eigen schout en hun eigen baljuw. Vandaar dat men sprak van heerlijkheden ‘met put en galg’. Uitzonderlijk waren tenslotte enkele ‘vrije’ heerlijkheden. Deze waren geheel zelfstandig en vielen onder geen enkel gewestelijk gezag. Dit gold bijvoorbeeld voor stadjes zoals Vianen en Culemborg in het rivierengebied.

In Friesland en Groningen, waar immers maar heel kort een landsheerlijk gezag heeft bestaan en waar het leenstelsel zich nooit had ontwikkeld, ontbraken heerlijkheden. De invloed van de plattelandsbevolking op het bestuur was hier groter dan in een van de andere gewesten. Ook in Overijssel en Gelderland kwamen vrijwel geen heerlijkheden voor. De edelen baseerden hier hun gezag op de status en de waarde van hun stenen huis en hun verdere onroerende goed. Kwam die waarde boven een vastgestelde ondergrens dan hadden deze edelen zitting in de Statencolleges. Hierdoor beschouwden zij zichzelf als degenen die de belangen van het platteland vertegenwoordigden. De bevolking van het ‘in ‘s graven boezem’ gebleven platteland had daarentegen geen directe pleitbezorgers en was afhankelijk van de interesse van de landsheer zelf voor haar problemen.

Grootzegel van de stad Utrecht, 1530. Stadsbesturen hingen ten teken van hun stedelijke autonomie en als hun officiële ‘handtekening’ hun zegel aan de belangrijkste door hen uitgevaardigde oorkonden. Na de overdracht van het wereldlijk gezag door de bisschop aan Karel V in 1528 was een nieuw stadszegel nodig ter vervanging van het oude, waarop S. Maarten, patroon van het bisdom, was afgebeeld. Het nieuwe grootzegel, gesneden door de goudsmid Peter Huberts in 1530, is in gebruik geweest tussen 1531 en 1656. Na een diefstal werd het, nadat het acht dagen later was teruggevonden, gebroken en door een nieuw vervangen. (Het Utrechts Archief, Utrecht)

De waterstaatkundige instellingen. Een overheidstaak die voor de Nederlanden van bijzonder belang was, was de zorg voor de waterstaat: de waterkering, de waterlozing en de regulering van het grondwaterpeil. Zij was in de loop der eeuwen afgesplitst van de algemene bestuurstaak van de lokale overheid en werd behartigd door waterschappen of (hoog)heemraadschappen. Aan het hoofd stond een door de landsheer benoemde dijkgraaf, een soort districtsbaljuw voor waterstaatzaken. Soms waren de functies van baljuw en dijkgraaf in één persoon verenigd. De dijkgraaf zat het college van (hoog)heemraden voor, het wetgevende en rechtsprekende orgaan van het waterschap. Hierin hadden zitting leden van de adel en vertegenwoordigers van de steden, in sommige gevallen ook van grootgrondbezittende kloosters. De abten van deze laatste in Friesland en Groningen traden in plaats van de dijkgraaf op als hoofd van de zijlvestenijen, zoals de heemraadschappen daar heetten.

Het geldt wel in het bijzonder bij waterstaatswerken, dat de zwakste schakel de sterkte van de keten bepaalt. Een dijkdoorbraak had rampzalige gevolgen niet alleen voor de getroffen polder, maar vaak evenzeer voor de aangrenzende. Strikte wetgeving was dus van levensbelang, temeer omdat de waterstaatkundige toestand nogal werd bedreigd door nieuwe ontginningen, droogmakerijen en de winning van turf onder de waterspiegel. In keuren en reglementen gaven de dijkgraaf en heemraden aan de inwoners – de ingelanden – van het waterschap voorschriften voor het onderhoud van de waterkerende dijken, sluizen en sloten, voor de regeling van de waterschapslasten en inzake het oproepen van landweerplichtigen bij dreigende dijkdoorbraken. In gevallen van overtreding van het dijkrecht trad de dijkgraaf op als officier van justitie en als uitvoerder van de vonnissen. De rechtszittingen vonden ten dele plaats tijdens de schouwen, periodieke inspectietochten langs de te onderhouden dijkgedeelten. Op ernstige misdrijven tegen het dijkrecht, zoals opzettelijke dijkdoorsteking, stond zelfs de doodstraf.

Binnen en ondergeschikt aan de hoofdwaterschappen zorgden de polderorganisaties voor de ontwatering en droogmaking van kleinere oppervlakten. Een college van polder- of molenmeesters onder leiding van de lokale ambachtsschout verrichtte dezelfde bestuurlijke taken binnen de polders als de dijkgraaf en heemraden in het heemraadschap. Door de toepassing van de windmolen had de inpoldering van moerassen en ondiepe meertjes vanaf de 15de eeuw een enorme vlucht genomen. Het aantal polders en polderbesturen was navenant sterk gestegen. Zovele waterstaatkundige organisaties naast elkaar hadden een grote verscheidenheid aan regelingen van dijkrecht voortgebracht. De verschillende dijk-, heem- en molenrechten, die slechts lokale gelding hadden, werden in de 16de eeuw in toenemende mate verzameld en opgeschreven in Keurboeken. Karel V en Filips II maakten in hun streven naar centralisatie ook een begin met algemene reglementeringen, zij het voorlopig op gewestelijk niveau. Tegelijkertijd versterkten zij de bevoegdheden van de hoofdwaterschappen tegenover de pretenties van de Staten en de steden. Tot een uniforme wetgeving op het gebied van de waterstaat voor de Nederlanden is het echter nooit gekomen.

5Conclusie

Wij hebben ons beeld van de regelingen en bestuurlijke praktijken opgebouwd vanuit het standpunt van de algemene landsheer van alle Nederlanden. Deze bekeek, als hij in de Lage Landen was, vanuit zijn zetel Brussel al zijn landen als het ware van bovenaf. Voor hem vormden deze gewesten een samenhangend geheel, dat alleen maar sterker moest worden, onder meer door opheffing van de ergste verschillen – zoals die tussen oost en west. Doel was een centraal geregeerd koninkrijk, gelegen tussen Frankrijk en het Duitse Rijk. Maar het overgrote deel van de bevolking bekeek deze landen vanuit een heel andere gezichtshoek: van beneden naar boven. Voor velen was een gebied op tien kilometer afstand al buitenland, waren mensen dáár reeds vreemdelingen. Vertegenwoordigers van het centrale bestuur uit Brussel waren dat ook. En centrale maatregelen, dáár uitgevaardigd, werden evenzeer als vreemd ervaren, soms ook strijdig met de eertijds verworven en nog steeds geldende rechten. Op grond van deze tegenstellingen in visie en de onmogelijkheid, die op korte termijn op te lossen, kon het beoogde Habsburgse koninkrijk geen hechte eenheidsstaat worden. Het hoogst haalbare, en internationaal gangbare resultaat zou een composite state zijn: een staat die een bundeling was van bestaande eenheden, samengevoegd onder één algemeen bestuur.

Lange tijd zijn aan deze twee standpunten de etiketten modern en conservatief opgeplakt. De monarchale ontwikkeling in absolutistische richting was in allerlei landen te signaleren en werd modern geacht, ook al beriepen de vorsten zich op liefst zo oud mogelijke rechten. De houding van de onderdanen, die aan hún privileges wilden vasthouden, werd echter conservatief genoemd. Teneinde het Brusselse gezag tenminste in toom te houden grepen de leiders van de onderdanen niettemin naar middelen, die evenzeer recent waren opgekomen. Dat gold met name voor de Statenvergaderingen, vertegenwoordigende lichamen waarin belangen van de inwoners ter tafel werden gebracht of beschermd. Lichamen ook, waarvan de leden overal in Europa naar bestuurlijk gezag gingen streven naast, eventueel zelfs tegenover de vorsten. Dit streven naar representatief bestuur ging een eigen ontwikkeling doormaken naast het groeiproces van de monarchie. Het was dan ook niet minder modern dan de monarchale vernieuwingen. Zeker gold dit voor wat gebeurde in die landen waar zulk representatief bestuur snel aan kracht zou winnen: voor de Nederlanden in de eerste plaats.

Het Waerheytbouck van de stad Zierikzee, 1541-1570. In dit register noteerde de stadsklerk de vonnissen, die de stedelijke schepenbank uitsprak over de door haar veroordeelde misdadigers: moordenaars, dieven, vagebonden, bedelaars, ketters enzovoort. De klerk tekende bovendien in de kantlijn naast de gevelde vonnissen op welke wijze de straf zou worden voltrokken: onthoofding, geseling, de galeien, de brandstapel. Deze vorm van ambtelijke Spielerei werd wel vaker toegepast. (Stadsarchief, Zierikzee)

2Het economisch leven in de Nederlanden vanaf het midden der 16de eeuw

1Bevolking

Inwonertallen. In de 16de eeuw was het aantal inwoners per vierkante kilometer bijzonder groot in de landen van Herwaarts Over, zoals de Nederlanden toen in Spanje werden genoemd. Met name de zuidelijke gewesten behoorden tot Europa’s dichtst bevolkte gebieden. Het hertogdom Brabant en het graafschap Vlaanderen telden in 1526 elk rond 450.000 zielen en Henegouwen in 1540 circa 225.000. Volgens een aannemelijke schatting van de Venetiaanse gezant te Antwerpen, Badoero, leefden rond 1550 in ‘tutti i Paesi Bassi’, dus in de Noordelijke en in de Zuidelijke Nederlanden tezamen ongeveer 3 miljoen mensen, waarvan 1,8 miljoen in het zuiden. Binnen de landsgrenzen van het huidige Koninkrijk der Nederlanden woonden in 1514 bijna 1 miljoen personen; dit getal liep op tot 1,2 à 1,3 miljoen in 1550, anderhalf miljoen in 1622 en bereikte waarschijnlijk 1,9 miljoen in 1650. Hierna trad een stilstand in, die ruim een eeuw voortduurde. In de Noordelijke Nederlanden was het gewest Holland verreweg het dichtst bevolkt. Daar woonden in 1514 275.000 mensen, welk aantal in 1622 was gestegen tot 672.000 en in 1650 tot ruim 900.000. De totale bevolking van Holland was al sterk toegenomen tijdens de eerste helft der 16de eeuw, derhalve lang vóór de Opstand tegen Filips II. De forse uitgroei van de grotere Hollandse steden dateert van na 1580. De krachtige bevolkingstoename der 16de eeuw is nog niet genoegzaam verklaard; te denken valt aan natuurlijke aanwas en aan de invloed van immigratie vanuit de Zuidelijke Nederlanden sinds 1582.

Toenemende verstedelijking. Geschiedschrijvers hebben er voor en na op gewezen dat de Nederlanden al in de 16de eeuw in sterke mate waren verstedelijkt. Volgens Henri Pirenne woonde rond 1550 in Brabant 34% van de inwoners in steden. Verreweg de grootste stad was Antwerpen, dat in 1526 rond de 50.000 inwoners telde en in 1568 ongeveer 100.000. Brussel had in 1550 circa 50.000 inwoners.

Voor Holland als geheel bestaat overeenstemming over het gegeven, dat in 1514 46% van de bevolking aldaar in steden en stadjes leefde, een uitzonderlijk percentage dat in 1622 was opgelopen tot 54. Bij deze hoge percentages moet men echter wel in het oog houden, dat het in de eerste tientallen jaren der 16de eeuw nog ging om bevolkingsaantallen, die in onze ogen klein zijn. Leiden was met zijn ruim 14.000 stedelingen in 1514 de grootste stad van Holland.

Lokale markt, detail van een Ecce-Homo-voorstelling door Pieter Aertsen, circa 1550. Stedelingen en plattelanders troffen elkaar dikwijls op de lokale markten. Voor de dagelijkse aanvoer van voedsel waren de inwoners van de groeiende steden in sterke mate van het omringende platteland afhankelijk. Op deze markt worden volop groenten, fruit en zuivelproducten door de boeren aangeboden. (Alte Pinakothek, München)

Economische kaart van de Nederlanden rond 1560.

Daarop volgden steden als Amsterdam, Dordrecht, Haarlem en Delft met een grootte van 10.000-12.000 zielen elk, en vervolgens plaatsen als Gouda, Rotterdam en Alkmaar in de orde van grootte van 4.000 tot 7.000 inwoners. In 1540 telde Amsterdam er circa 15.000 en in 1600 rond 54.000. Met name de westelijke Nederlanden kenden talrijke en dicht bij elkaar gelegen kleine, halflandelijke stadjes. Sommige hadden boerderijen binnen de stadsmuren, zoals Naarden.

Aanwas vanaf het platteland. De stedelijke expansie vanaf het midden der 16de eeuw, die we zonder meer een bevolkingsexplosie mogen noemen, werd in belangrijke mate gevoed door migratie van het platteland, waar de produktiviteit van de landbouw te gering was om een toenemende bevolking te voeden. Met name in Holland, waar weinig akkerbouw mogelijk was, werd het aantal arbeidsplaatsen ten plattelande beperkt door de aard van het veehouderijbedrijf. De laatmiddeleeuwse en 16de-eeuwse bevolking is minder honkvast en veel beweeglijker geweest dan men vroeger heeft gedacht. Van nieuwe poorters te Middelburg tussen 1500 en 1571 was maar 15% van het eiland Walcheren zelf afkomstig. Te Leiden anno 1581 kwam meer dan 40% der mannelijke bevolking van buiten de stad, waarvan weer 24% uit de naaste omgeving en 14% uit Vlaanderen.

Armoede in stad en land. De steden werden een smeltkroes met een groeiende massa mobiele bezitslozen, die waren aangewezen op kerkelijke en burgerlijke armenzorg. Vele stadsbewoners sliepen ‘nochte des winters, nochte des zomers op geen bedde, maar alleen op het strooi’. In de 16de eeuw werd waarschijnlijk 30 à 40% van de stedelingen bij voortduring bedeeld en leefden verreweg de meesten aan de rand van het bestaansminimum. De in deze nietkapitalistische samenleving steeds overheersende armoede vormde een uitgelezen voedingsbodem voor anabaptistische en andere reformatorische heilsverwachtingen. Ook waren de steden de brandhaarden van het in opkomst zijnde handelskapitalisme met zijn uitbundige weelde en voorrecht voor een numeriek heel kleine bovenlaag, hetgeen de diepe kloof tussen arm en rijk des te scherper deed uitkomen. De al genoemde gezant Badoero sprak in 1557 van ‘plebe povera et misera’, een in armoede en ellende levende volksmassa in stad en land.

De landbouw en bevolkingsgroei leidden tot ernstige spanningen: massale trek naar de steden en proletarisering. Stad en land werden bezocht en ‘afgelopen’ door rondtrekkende landlopers, troepen bedelaars en gedroste soldaten. Men kan een landelijk en een stedelijk proletariaat onderscheiden, die beide zeer beweeglijk waren.

2Overheidsschulden en belastingen

Hoge oorlogsuitgaven. De financiële toestanden binnen de Habsburgse monarchie zijn zonder meer chaotisch te noemen. Spanje verspilde zijn staatsinkomsten en zijn edele metalen in oorlogen tegen Frankrijk en vooral in strijd tegen de Turken. Karel V en in nog sterkere mate Filips II beschouwden de Nederlanden, en dan vooral Vlaanderen en Brabant, als een voorname inkomstenbron ter financiering van hun talrijke oorlogen. De Nederlanden waren evenwel nauwelijks gebaat bij de uitkomst van deze Europese, vaak dynastieke machtsconflicten. Over de Lage Landen als geheel werd in financieel opzicht een anti-nationaal bewind gevoerd, strijdig met de belangen van de inwoners.

Spanjes monetaire onmacht. Een goede oplossing voor het nijpende en algemene probleem van de enorme stijging der overheidsschulden werd niet door Spanje gevonden. Spanje kon het zilver uit zijn Amerikaanse koloniën niet in eigen land houden en liet zijn staatsschulden onbeperkt stijgen; de korte tijdsspanne 1552-1556 gaf bijna een vertienvoudiging te zien.

Het zilver was afkomstig uit Mexico en vooral, na 1545, uit zuidelijk Bolivia (Potosi); het veel minder belangrijke goud kwam voornamelijk van Afrika’s Westkust ofwel de Kust van Guinee, en uit Brazillië. Aan de Spaanse zijde werd het zilver hoofdzakelijk gebruikt voor de oorlogsfinanciering. Via de soldijbetalingen aan de legers sijpelde het door in geheel Europa. Over de gehele 16de eeuw gerekend kan men spreken van een langzaam sluipende inflatie van een half à één procent per jaar. De vroeger vaak gebruikte term prijsrevolutie is dus minder juist. In het verleden zijn deze 16de-eeuwse prijsstijgingen in Europa vooral verklaard uit de toestroming van edel metaal uit Latijns Amerika; in onze tijd zijn historici meer aandacht gaan schenken aan de demografische factor: de sterke bevolkingsvermeerdering betekende evenzeer een opwaartse druk op het prijspeil. De prijsstijgingen in de Noordelijke Nederlanden zijn echter minder groot geweest dan elders in Europa, omdat in het Oostzeegebied voordelig graan kon worden ingekocht.

Stelsel van beden. De landen van Herwaarts Over kenden geen vaste geregelde belastingen, maar beden ofwel periodieke verzoeken van de landsheer om geld aan zijn gewesten. Deze beden waren telkens een object van moeizame onderhandelingen tussen de vorst en de Staten. In het bankroetjaar 1557 hadden de Staten-Generaal, op voorwaarde dat zij zelf de koorden van de geldbuidel in handen zouden houden, een bede voor negen jaar toegestaan, waarin Vlaanderen en Brabant het grootste deel moesten bijdragen. Het bedensysteem was gebaseerd op verouderde verhoudingen met overwegend agrarische kenmerken. In de 16de-eeuwse situatie waren de gevolgen hiervan zeer onrechtvaardig, omdat het geld binnen moest komen niet alleen via de grondbelasting, die deels door de pachters moest worden betaald, maar in hoofdzaak via de accijnzen ofwel heffingen op de eerste levensbehoeften. Daardoor drukte de last der beden onevenredig zwaar op de minder gegoeden en het volk. Terzelfder tijd genoten in vele gewesten de grootgrondbezitters, de adel en de geestelijkheid, fiscale vrijstellingen en bleven de investeringen en winsten van kooplieden onbelast. De belastingdruk werkte dus sterk ten ongunste van burgerij en volksmassa, terwijl de vermogenden buiten schot bleven. De verouderde basis van het belastingsysteem wordt goed gedemonstreerd door het gegeven dat de landstad Den Bosch meer belastinggelden moest opbrengen dan de veel grotere handelsstad Antwerpen!

Plannen voor centrale belastingen. Nu pasten in het centraliserende streven van de Habsburgse machthebbers geen jaarlijkse beden, maar van bovenaf opgelegde en permanente belastingen op inkomsten en vermogens. Dit was fiscaal bezien een progressieve gedachte omdat de belastingdruk dan rechtvaardiger zou worden verdeeld. Tegen belastingplannen van Spaanse origine rees echter fel verzet van de Staten en steden, die hierin een bedreiging voelden van hun aloude vrijheden en fiscale zelfstandigheid. Zij stonden liever zuchtend een bede toe dan dat zij de beslissingsbevoegdheid hierover aan de vorst afstonden. Daarnaast stelden zij liever zelf vast welke tak van bedrijf op welke manier zou worden belast dan dat zij hun agrarische en commerciële kapitaalrijkdom van bovenaf zagen worden aangetast. In de Opstand tegen Filips II hebben fiscale motieven een zeer belangrijke rol gespeeld. De politieke macht van de handeldrijvende, neringdoende en grondbezittende burgerij dreigde immers rechtstreeks te worden ondermijnd indien een modern belastingsysteem zou gaan heersen ter vervanging van de verouderde praktijk van de beden. Dit gold ook voor de bevoorrechte adel en clerus.

Alva’s penningen. In 1569 kwam landvoogd Alva met drie ingrijpende fiscale hervormingsplannen en dat midden in een tijd van economische malaise. De honderdste penning was een eenmalige vermogensheffing van 1% over de waarde van alle onroerende bezittingen, die ook geheven moest worden van geestelijkheid en adel. Deze heffing ineens is inderdaad ingevorderd. Voorts zouden er twee permanente belastingen komen: de twintigste penning, dat is een belasting van vijf procent bij de verkoop van onroerend goed – die overigens in 1574 alweer werd afgeschaft – en tenslotte de bekende tiende penning. Deze laatste was in hoofdzaak een omzetbelasting van tien procent op de verkoopprijs van roerend goed, met faciliteiten voor bepaalde levensmiddelen. Vooral tegen dit laatste plan ontstonden de hevigste protesten. Tiende penningen waren veel vaker geheven, maar degene die nu aan de orde was werd zó inhoudelijk nieuw en ongekend geacht dat zij werd gezien als een dreigende verstoring van het toch al ongunstige economische klimaat. Alva’s tiende penning is nergens geïnd, behalve op kleine schaal in Doornik. Maar het plan ervoor is een vaderlandse mythe geworden, doordat de opstandelingen het propagandistisch sterk hebben uitgebuit tegen Alva en de Spanjaarden. Zodoende kan de tiende penning gelden als een der aanleidingen tot de Opstand. Zelfs indien deze belasting in een gematigde vorm, zoals Alva in 1571 beoogde, zou zijn doorgevoerd, dan nog zou ze een nieuwe overlast voor handel en nijverheid hebben betekend. Alva zag wegens het hevige verzet in feite al in juni 1572 van de zaak af en in 1574 vond de formele afschaffing plaats in het kader van de meer gematigde politiek van de nieuwe landvoogd Requesens.

Plakkaat betreffende de wijze van innen van de tiende penning, 1572. Het betreft de beruchte tiende penning van Alva. Op het titelblad prijkt het wapen van Filips II (Belasting- en Douanemuseum, Rotterdam)

3Het agrarische bedrijf

Moderne landbouwmethoden. De landbouw wordt hier vooropgesteld, omdat hij de fundamentele basis vormde van de toenmalige samenlevingen. De landbouw was de belangrijkste bestaansbron. Het merendeel van de mensen was boer en landarbeider of indirect van de landbouw afhankelijk. Het traditionele beeld, dat de landbouw in de Nederlanden volgens het klassieke drieslagstelsel werd beoefend, is slechts zeer ten dele juist. Dit systeem is in de Lage Landen zeker niet alleenheersend geweest. In Vlaanderen met name had de akkerbouw zich in de late Middeleeuwen losgemaakt van deze aloude bedrijfsvoering, waarbij in afwisseling steeds een derde van het bouwland met wintergraan en een derde met zomergraan werd bezaaid, terwijl een laatste derde braak bleef liggen.

In de loop der 16de eeuw begon een meer intensieve wijze van landbouw ingang te vinden. Deze ontwikkeling bereikte haar hoogtepunt in de teelt van de knolraap en vooral van de klaver, eveneens in Vlaanderen. De klaverteelt in het bijzonder heeft een ‘agrarische revolutie’ veroorzaakt, omdat de braakligging kon vervallen en aan de bodem stikstof werd toegevoegd. Knolraap en klaver als voedergewassen werden van het grootste belang voor de stalvoeding en voor de bemesting. Het melkvee kon nu ook meer op stal worden gevoerd, hetgeen vooral in oorlogstijd van betekenis was voor de boeren; stond het vee in de wei, dan kon het door soldaten worden geroofd. De teelt van klaver is waarschijnlijk in de loop der 16de eeuw ontstaan in het land van Waas, tussen Antwerpen en Lokeren, het gebied bij uitstrek van de nieuwe wijze van landbouwen.

Boerenarbeid, anonieme Vlaamse miniaturen, circa 1530. In de eerste helft van de 16de eeuw werden nog geen zelfstandige, realistische afbeeldingen van het boerenbedrijf vervaardigd. In deze miniaturen worden echter wel allerlei agrarische bezigheden uitgebeeld. In het eerste worden schapen, geiten en runderen vanuit de stal naar de weide gebracht. In het tweede zijn boeren aan het dorsen en voedt de boerin varkens in een kot onder een duiventoren. In het derde worden de schapen geschoren. (Oesterreichische Nationalbibliothek, Wenen)

Intensieve teelt. De oudste intensieve teelt in Vlaanderen was de verbouw van vlas, een van de belangrijkste handelsgewassen. In de 14de en 15de eeuw is de linnennijverheid verbreid over grote delen van het Vlaamse platteland. De Vlaamse landbouw was vanaf de tweede helft der 16de eeuw al bezig zich te ontwikkelen in de richting van meer intensieve teeltwijzen, met toenemende nadruk op voederen op handelsgewassen. Deze ontwikkeling is in verband te brengen met de grote bevolkingsdichtheid. Al in de late Middeleeuwen was de graanbouw niet in staat om de bevolking te voeden, hetgeen had geleid tot aanvoer van broodgranen uit de Oostzeelanden.

Landbouw in de noordoostelijke gewesten. Op de hooggelegen zandgronden in de oostelijke delen van de Nederlanden, op de Veluwe, in Drente en de Achterhoek, bleef de traditionele agrarische economie overheersen. Hierbij stond de akkerbouw voornamelijk in dienst van de eigen consumptieve behoeften van het boerengezin. Landbouwers en keuters maakten deel uit van een partriarchaal getinte samenleving, nog met overblijfselen van feodale verhoudingen. Men kende voorts de markegenootschappen en in Overijssel de horige erven. Markegenootschappen waren samenwerkingsverbanden van dorpsgenoten, die delen van de grond in gemeenschappelijk eigendom bezaten. Door de stabiliteit van de op te brengen diensten verkeerden de horige boeren, weliswaar een minderheid, in een gunstiger situatie dan de pachtboeren, wier geldpacht sterk steeg gedurende de 16de eeuw. In deze delen van het land overheerste op de esgronden, de bouwlanden rond de dorpen, de zogeheten eeuwige of voortdurende roggebouw. Hierbij werden steeds dezelfde percelen met rogge bezaaid. Dit stelsel eiste jaarlijkse bemesting met plaggen, vermengd met stalmest. Er moest dus ook vee worden gehouden ter wille van de mestproduktie; dit vee graasde veelal op de gemeenschappelijke woeste gronden rondom de akkers. Rogge kon op schrale grond gedijen en was winterhard, hetgeen een vermindering van het economische risico voor de boer inhield. Voor deze wijze van bedrijfsvoering waren, omdat plaggenbemesting veel trekkracht vergde, talrijke paarden nodig, wellicht één per twee hectaren. Van groot belang was de introductie, vanaf de 16de eeuw, van de boekweitteelt in Overijssel, Drente en op de Veluwe. Van eenzelfde areaal, met dit gewas bezaaid, konden meer mensen worden gevoed dan bij de roggeverbouw het geval was. Meer bemesting was niet nodig, de boekweit was een goede onkruidbestrijder en leverde stro op voor veevoeder.

Boerenverdriet. De periode die ons hier bezighoudt, heeft heel wat boerenverdriet gekend. Zwaar werden de landlieden getroffen door grote stormvloeden. Tussen 1550 en 1585 vonden ernstige overstromingen plaats met als treurig dieptepunt de Allerheiligenvloed van november 1570, waarop het duurtejaar 1571 volgde. In 1552 kwamen talloze dijkdoorbraken voor. De jaren 1572-1578 brachten voortdurend overstromingen in Friesland, en in 1610 werden Holland en Friesland geteisterd.

Honger, ziekten en duurte. Epidemieën, hongersnoden en oorlogsschade voltooien de opsomming van sombere tegenkrachten in een maatschappij die althans in één sector, namelijk die van internationale groothandel, wel aan het uitgroeien was. Het begin van de Tachtigjarige Oorlog was een onderbreking van slechts tijdelijke aard in de algemene opgaande lijn der commercie. De misoogsten, de duurte en de grote hongersnood van 1556-1557, gevolgd door de pestepidemie van 1557-1558, vormden een der ernstigste bestaanscrises van de 16de eeuw, veel erger nog dan het overbekende ‘hongerjaar’ 1566. In 1557 waren de roggeprijzen te Utrecht aanzienlijk hoger dan in 1566. In 1578-1579 stierf in Leuven de helft van de bevolking aan de pest. Ook 1568 was een jaar van duurte in de Nederlanden. Werkeloze schippers en varensgezellen sloten zich toen bij de rebellen aan. Vanaf rond 1480 gingen de graanprijzen in Europa langzaam naar boven tot circa 1540, waarna een zeer krachtige en snelle stijging volgde tot rond 1620. Met name in de tweede helft der 16de eeuw vlogen de Europese graanprijzen omhoog. De lonen bleven vaak achter, hetgeen leidde tot toenemende verpaupering van de smalle gemeente. Kleine boeren en landarbeiders profiteerden doorgaans niet van de agrarische prijsstijgingen in verband met de heersende pacht- en eigendomsverhoudingen.

Pachtheer en pachter, door Jan Matsys, 1539. Particulieren konden onderling overeenkomsten sluiten. Het geopende boek op de tafel van de pachtheer (links) meldt, dat hier de boer Janne van Veersen, bijgenaamd Hafersack (midden) voor een hoeve in Lillo, ten noorden van Antwerpen, in augustus de jaarlijkse pacht komt betalen, deels in geld (14.15.6 Carolusguldens), deels in natura (tarwe, rogge, gerst, een vet kalf, een vet lam, twee paar kapoenen, appels, bonen). Ook midden maart moet hij nog eens 14.15.6 Carolusguldens betalen. Een deel van de pacht heeft de boerin (rechts) in haar mand meegenomen. (Gemäldegalerie, Dresden)

De Noordelijke Nederlanden gaven in zoverre een gunstige afwijking te zien van het Europese patroon van verslechtering van de kwaliteit van het bestaan, dat vanaf rond 1580 de geldlonen en de koopkracht er minder laag waren dan in de omringende landen.

4Nijverheid

Algemeen. De nijverheid in de niet-kapitalistische of voorindustriële samenleving van de 16de en de vroege 17de eeuw werd voornamelijk beoefend in de vorm van huisvlijt op het platteland en van het kleine ambachtelijke gildebedrijf in de steden. In de agrarische gewesten van de Nederlanden werd veel gesponnen en geweven voor de eigen huiselijke behoefte. Daarnaast kende men in de steden een andere vorm van huisindustrie, waarbij textielgrondstoffen, vooral wol, werden bewerkt door ambachtsmeesters die vroeger zelfstandig waren geweest, die weliswaar nog steeds thuis werkten, maar nu in loondienst en in opdracht van stedelijke kooplieden. Zij waren dus vervallen tot werknemers in een productieketen: in de textiel ging de wol achtereenvolgens onder meer van de spinner naar de kaarder, en dan naar de wever, de volder, de scheerder en ten slotte naar de verver.

In het Noorden hadden de gilden geen politieke invloed meer en werden ze streng gecontroleerd door de stadsbesturen, die van de gilden ook gebruik maakten om diverse belastingen makkelijker te kunnen innen. De manufactuur ofwel het niet-gemechaniseerde grootbedrijf en de trafiek of het veredelingsbedrijf waren weliswaar niet onbekend, maar de eigenlijke ontwikkeling ervan dateert pas van de loop van de 17de eeuw.

Plattelandsbedrijven. Het 16de-eeuwse platteland dient niet te worden onderschat als vestigingsplaats van diverse bedrijven. Naast een niet onbelangrijke textielsector en de turfwinning waren er allerlei typische plattelandsindustrieën zoals steen- en pannenbakkerijen, tichel- en pottenbakkerijen, kalkbranderijen, houtskoolbranderijen, linnenblekerijen en ook brouwerijen. Ten plattelande waren de arbeidslonen lager dan in de steden en was men minder onderworpen aan gildedwang.

De economische tegenstellingen tussen stad en land komen ook tot uiting in een onderdeel van de Habsburgse politiek van bevoordeling van de steden: de Order op de Buitennering van 1531, waarbij een vestigingsverbod van nieuwe plattelandsbedrijven werd uitgevaardigd. De stedelijke vrees voor dergelijke bedrijfjes was vooral ingegeven door fiscale motieven: met name brouwerijen en tapperijen buiten de poorten zouden de opbrengst van de stedelijke bieraccijns benadelen. Effectieve doorvoering van het edict van 1531, dat in Friesland helemaal geen kans kreeg, leed schipbreuk op de tegenwerking van de ambachtsheren ten plattelande, die er geen belang bij hadden. Tegen deze achtergrond kan men het streven zien van grotere westnederlandse steden om omringende ambachtsheerlijkheden in eigen bezit te krijgen.

Nijverheid in het zuidoosten. Kapitalistische elementen in de nijverheid, zoals grotere bedrijven waarin investeringen van enige omvang waren gedaan, kwamen maar heel sporadisch voor en dan nog voornamelijk in enkele bedrijfstakken in de zuidelijke Nederlanden. De middeleeuwse geelkoperindustrie in het Maasgebied, die de bekende gebruiksartikelen van Dinant had voortgebracht – de ‘dinanderie’ ofwel ketels en pannen – verloor aan betekenis ten gunste van de goedkopere ijzerwaren. In Wallonië, vooral in de streek rond Namen, bloeide vanaf het midden der 16de eeuw de ijzernijverheid.

Daar de afzet hoofdzakelijk op Antwerpen was gericht, deelde deze bedrijftak ook in de economische achteruitgang van de Scheldestad. In het prinsbisdom Luik, dat nooit heeft behoord tot de Habsburgse landen, werden de steenkolenmijnbouw en de ijzernijverheid vanaf circa 1550 door kapitalistisch ingestelde ondernemers geëxploiteerd. Men vervaardigde er militaire produkten als kanonnen en handvuurwapens, waardoor juist deze industrie in het Luikse heeft geprofiteerd van de Nederlandse Opstand. De Waalse en Luikse hoogovens en smeedwerken groeiden in de 16de eeuw tot een ‘militair-industrieel complex’, waaraan later de namen van De Geer en Trip zijn te verbinden.

Gezicht op Rhenen, de Rijn en een steenoven, anoniem, 1552. Een duidelijk aan het platteland gebonden nijverheid was de steenbakkerij. Terwijl in de Nederlanden weinig natuursteen beschikbaar was, was er wel klei, geschikt voor stenen, vooral voor huizenbouw. In de steden werden in de 16de eeuw wegens brandgevaar steeds meer verordeningen uitgevaardigd voor dakbedekking met pannen in plaats van stro en voor stenen muren in plaats van houten. Voor wegen werd nog nauwelijks steen gebruikt. In de steenbakkerijen werd rivierklei in vormen gebracht, in een open loods – zoals hier rechts van de oven – enige weken gedroogd, vervolgens gebakken, en via de rivier afgevoerd. In Holland kreeg een aantal steenbakkerijen in de 17de eeuw een kapitalistische structuur. (Gelders Archief, Arnhem)

Vlaamse textiel. Vooral in Vlaanderen was, naast vlasteelt en linnenfabricage, de wolnijverheid vanouds van groot belang. De grondstof daarvan kwam voornamelijk uit Engeland. Sinds de late Middeleeuwen moesten de textielsteden Brugge, Ieperen, Gent en Kortrijk echter de concurrentie van in Engeland geproduceerd laken verduren. Deze had vanaf het begin der 16de eeuw steeds scherpere vormen aangenomen. Antwerpen had daar veel voordeel van, want deze stad werd de grote doorvoerhaven van het Engelse laken. Daarbij kwam een verandering in de kledinggewoonten bij de meer gegoede mensen ten gunste van lichtere stoffen – van Italiaanse en Franse zijde en fluweel – , in combinatie met het gebruik van ondergoed. De oude textielcentra, die altijd een duur luxeprodukt hadden gemaakt in de vorm van zware lakense stoffen, waren de ondergang nabij. Als reactie hierop ontstond buiten de steden de plattelands- of nieuwe draperie, die goedkopere en lichtere stoffen van Spaanse wol ging vervaardigen, de zogeheten saaien. Dit gebeurde in kleine plaatsen als Hondschoote en Armentières in zuidelijk Vlaanderen. De bloei aldaar was echter kortstondig, want de troebelen van de Opstand gaven deze nijverheid een zware slag. Na de verwoesting van Hondschoote door de Franse troepen van de hertog van Anjou in 1582 trokken honderden drapeniers en wevers van daar naar het in verval zijnde Leiden, waar ze de lakennijverheid een nieuwe impuls gaven.

Sociale gevolgen. Het ontstaan van deze nieuwe Vlaamse draperie leidde wegens de lage lonen tot een nieuw industrie-proletariaat, dat hand- en spandiensten verleende bij de Beeldenstorm; deze was in 1566, en niet toevallig, in de buurt van Hondschoote begonnen. De Reformatie openbaarde zich het eerst in de nijverheidsgebieden der Zuidelijke Nederlanden, en wel daar waar de verarming van de textielarbeiders het sterkst was.

Leidse lakens. Gedurende een groot deel der 16de eeuw was het evenals in Vlaanderen slecht gesteld met de Noord-Nederlandse textielnijverheid. Met name de Leidse luxeindustrie van fijne en zware lakens ging in de jaren 1520-1580 hard achteruit. Dit had te maken met de sterk teruggelopen betekenis van de Hanze, de hoge uitvoerrechten die de Tudors hieven op de onontbeerlijke Engelse wol en met de ontwikkeling naar zelfstandigheid van de Engelse lakennijverheid. De Merchant Adventurers ofwel de Engelse textielexporteurs, overstroomden via Antwerpen de Westeuropese markten met hun wollen stoffen. In een van zijn Samenspraken (Colloquia, uit het eerste kwart der 16de eeuw) vermeldt Erasmus de Engelse kledingstoffen als de beste. Bovendien had Leiden vanwege een zeker conservatisme verzuimd om tijdig over te schakelen op de lichtere saaien van Spaanse wol, die nu in de mode waren gekomen.

Kopermijn in het Luikse, door Lucas van Gessel, 1544. In het prins-bisdom Luik werden door middel van mijnbouw kolen, koper en ijzer gewonnen. Hier is een kopermijn in vol bedrijf afgebeeld. In het midden dient een geneesheer een der mijnwerkers een braakmiddel toe. Het koper werd door koperslagers verwerkt tot veel gevraagde luxe artikelen, en tot kanonnen en klokken. In de 16de eeuw werd de koperproductie echter verdrongen door de winning en verwerking van ijzer. (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten, Brussel)

Oudste kaart van de viswateren in de Zuiderzee voor Kampen, door Abel van Coulster, 1533. Op de Zuiderzee vond frequente binnenvisserij plaats, met name op paling. Holland had een technische voorsprong op de andere omliggende gewesten, viste dus tot vlak voor de kusten van Overijssel en kwam met dat gewest daarover in conflict. In het kader hiervan werd in 1533 een kaart van de viswateren voor Overijssel gemaakt, die de indruk wekt dat het hier ging om een specifiek Overijssels viswater tussen Elburg (linksboven) en Kuinre (rechtsboven), afgesloten door de eilanden Ens en Emmeloord (Schokland). Linksonder ligt Kampen, rechtsonder Genemuiden. Het conflict zou nog decenniënlang duren. (Gemeentearchief, Kampen)

5Visvangst

Vis in soorten. Voor die landen die in de 16de eeuw katholiek waren gebleven, was de visconsumptie van betekenis vanwege de vele vasten- en onthoudingsdagen. Voor het Noorden bleef de zeevis een belangrijk uitvoerartikel. De visvangst kan worden onderverdeeld in de haring- of grote visserij, de kustvisserij en de binnenvisserij. De eerste werd in deze jaren primair bedreven vanuit de Vlaamse kustplaatsen. De laatste vond plaats op de rivieren, in vaarten en sloten en op de talrijke meren en plassen, zoals die vóór de grote droogmakerijen bestonden. De zoetwatervis was voor de binnenlandse consumptie waarschijnlijk belangrijker dan de befaamde haring. Met name in het gewest Holland was de binnenvisserij niet zelden een nevenbedrijf van boeren.

De Zuiderzee, die in de 16de eeuw aan het verzilten was wegens toenmalige vergroting van de zeegaten tussen de Waddeneilanden, leverde tijharing die tot bokking werd gerookt in de zogeheten bokkinghangen, voorts bot, spiering en paling; deze laatste werd ook uitgevoerd naar Engeland, onder meer via Purmerend. De lotgevallen der Zuiderzeevisserij werden als vanouds gekenmerkt door veel rivaliteit en ruzie over visrechten en over de omvang van de mazen van de netten, tussen Holland enerzijds en Overijssel anderzijds.

Kustvisserij. Bewoners van de dorpen langs de Noordzeekust tussen Scheveningen en Callantsoog, de zogeheten Zijdenaars, wonnen hun sobere bestaan door met kleine pinken te vissen op schelvis, schol, kabeljauw en ook op haring. In de loop der 16de eeuw werden ze zwaar getroffen door verscheidene stormvloeden en door het verstuiven en de binnenwaartse verplaatsing van de duinen. Al rond 1550 was de betekenis van dit onderdeel van de visserij sterk teruggelopen in vergelijking tot de middeleeuwse situatie.

De invloed van de belangrijke Hollandse ‘haringsteden’ bleek hieruit, dat aan de kustvissers en aan de Zuiderzeevissers het haringkaken was verbo den.

6Handel en scheepvaart

Antwerpens bloei. Niet in de eerste plaats de verzanding van het Zwin, maar vooral de ontwikkeling van een zelfstandige wolnijverheid in Engeland heeft de economische ondergang van het ooit bloeiende Brugge veroorzaakt. Brugges hoofdrol als stapelplaats werd aan het einde der 15de eeuw overgenomen door het gunstiger gelegen en door de Habsburgers gesteunde Antwerpen. Tijdens de eerste helft der 16de eeuw groeide de Scheldestad uit tot het belangrijkste handelscentrum van noordwestelijk Europa, de top van een piramidale hiërarchie van internationale havensteden. Dit weerspiegelde zich in de stijging van haar inwonertal van nog geen 50.000 rond 1500 tot 100.000 in 1568. Antwerpen was toen verreweg de grootste stad van de Nederlanden; Amsterdam bereikte de laatstgenoemde grootte pas vijftig jaar later, rond 1620. Steden als Bergen op Zoom, Vlissingen, Middelburg en Arnemuiden fungeerden als voorhavens van Antwerpen.

Scheldestad wereldmarkt. Dat deze stad een permanente jaarmarkt en een wereldmarkt was geworden, hield verband met het samentreffen, als in een knooppunt of brandpunt, van verschillende handelsstromen en met de algemene Europese behoefte aan één van alle kanten goed bereikbaar centrum. Engelse kooplieden voerden afgewerkte lakens aan voor doorvoer naar vele landen. Dit duurde tot het eind van de jaren zestig waarna de Engelse natie beurtelings te Emden en te Hamburg gevestigd was. Via Keulen brachten Duitse handelaars zilver, aluin dat van belang was voor de textielververij, en vooral koper uit de zuid- en centraal-Europese mijnen naar Antwerpen, waar Portugese zakenlieden koperwaren inkochten voor uitvoer naar West-Afrika. In ruil daarvoor kwamen via Lissabon de koloniale waren van de Afrikaanse kusten en uit de Molukken ter markt. De specerijen speelden echter slechts een ondergeschikte rol in de Antwerpse handel, evenals dat later het geval zou zijn in Amsterdam. Van veel meer betekenis waren de Engelse lakens en de Italiaanse zijde, en voorts wol, wijn en zout. Tot de belangrijkste naties of handelsgemeenschappen van buitenlanders in Antwerpen behoorden de Engelse en de Italiaanse. Bretonse schippers voerden via Middelburg zout en wijnen aan uit Frankrijk, Spanje en Portugal. Wat de wijnhandel betreft heeft Middelburg zich een zelfstandige plaats weten te verwerven. En noordnederlandse vrachtvaarders brachten er per jaar ruim 50.000 last – ofwel 100.000 ton – Baltische granen.

Gillis (Aegidius) Hooftman en Margaretha van Nispen, door Maarten de Vos, 1570. Hooftman was een van de belangrijkste reders en handelaren in Antwerpen. Hij organiseerde handelsexpedities naar de Witte Zee en Marokko. Daarheen exporteerde hij bij Plantijn gedrukte Hebreeuwse bijbels, bestemd voor de inheemse joden. Hij liet 50.000 dukaten na aan de armen van de stad, tussen protestanten en katholieken gelijkelijk te verdelen. (Rijksmuseum, Amsterdam)

Structurele zwakte. Symbool van de overheersende positie van de Scheldestad was de beurs van 1531, die ten gebruike stond van de kooplieden van welke landsaard en taal dan ook: In usum negociatorum cuiuscumque nationis ac linguae, zoals een opschrift op het gebouw luidde. Tegelijk gaf dit laatste evenwel de fundamentele zwakte van Antwerpen aan: de handel was er, evenals eertijds in Brugge, in overwegende mate passief. Dit betekende dat de zaken voornamelijk werden gedreven door buitenlandse kooplieden ofwel door vreemdelingen. Daarbij kwam nog dat de stad geen eigen koopvaardijvloot had, maar afhankelijk was van buitenlandse schippers en vrachtvaarders. Ook was Antwerpen meer een markt voor luxe stukgoederen, terwijl in Amsterdam de nadruk lag op de massaproducten.

Ondergang van Antwerpen. Gegeven het wisselvallige en onsamenhangende karakter der niet-industriële volkshuishoudingen van de 16de eeuw met hun talloze economische, sociale en technische onvolkomenheden, was ook een stapelplaats als Antwerpen kwetsbaar voor politieke en militaire invloeden van buitenaf; de welvaart kon gemakkelijk bedreigd worden en zich dan snel naar elders verplaatsen. Vanaf rond 1550 kreeg de stad zware klappen te verduren. De scherpe voedselcrisis van 1556-1557 werd gevolgd door het eerste Spaanse staatsbankroet. Vervolgens kwam de commerciële crisis van de jaren zestig, veroorzaakt door het uitbreken van een handelsconflict met Engeland in 1563 en van de Zevenjarige oorlog tussen Zweden en Denemarken in hetzelfde jaar. De stremming van de Oostzeehandel die daaruit voortkwam, droeg bij tot de duurte van het hongerjaar 1566. Het uitbarsten van de Opstand in het Noorden was eveneens zeer nadelig voor Antwerpen. Nadat Den Briel en Vlissingen waren bezet, beheersten de Geuzen de toegangswateren tot de Schelde. Toppunt van ellende vormde de muitende Spaanse militia, die al in 1574 haar soldijachterstand in Antwerpen ging halen, hetgeen de stad toen vier ton goud kostte. In november 1576 volgde de Spaanse furie. Bovendien nam de concurrentie door de Hollandse kooplieden toe nadat dezen vanaf rond 1550 in het Baltische gebied steeds meer de wind in de zeilen begonnen te krijgen vanwege de handel in broodgranen en scheepsbehoeften.

Betekenis van 1585. De economische positie van Antwerpen was, gezien tegen de achtergrond van haar genoemde zwakheden, dus al geruime tijd ondermijnd vóórdat de stad na een langdurig beleg door Parma in 1585 van de kant van de Opstand weer in Habsburgse handen viel. Die fameuze val van Antwerpen en de daarop volgende afsluiting van de Schelde door de Zeeuwen heeft een minder grote invloed gehad, voor de stad zelf en voor het Noorden, dan doorgaans wordt gemeend. De commerciële uitschakeling was niet volledig en de stad bleef enig belang behouden voor de handel over land. Bovendien is Antwerpen tot het eind van de Tachtigjarige Oorlog van betekenis gebleven als financieel centrum. De Habsburgers hebben voor hun oorlogsfinanciering sterk gesteund op het Antwerpse crediet. De stad bleef een middelpunt voor de geldzendingen uit Spanje en Genua, bestemd voor de soldijbetalingen van de Spaanse legers. Opgemerkt moet worden dat de val van Antwerpen niet in alle opzichten voordelig is geweest voor het Noorden, omdat dit vóór 1585 voor een niet onaanzienlijk deel was aangewezen op de afzet ter stapelmarkt aan de Schelde. Men kan niet volhouden dat de opbloei van Amsterdam uitsluitend is veroorzaakt door het wegvallen van Antwerpen als centrum van zeehandel. Amsterdam bevond zich al tevoren in een opgaande lijn door zijn eigen handelsvloot en zijn stevige positie in het Oostzeegebied.

De Antwerpse Beurs, naar Petrus van der Borcht, 1581. De goederenbeurs van Antwerpen, een van de oudste in noordelijk Europa, was een economisch middelpunt in de landen van Karel V en Filips II. Hier hadden alle handelaren, ongeacht hun nationaliteit, vrij toegang. Dit was in deze tijd nogal uitzonderlijk. Het hier afgebeelde beursgebouw verving de oude beurs van 1485 en werd gebouwd in 1531. Kooplieden ontmoetten elkaar op de binnenplaats of onder de kolonnade (vgl. p. 331). Op 24 februari 1581 ging dit gebouw in vlammen op, maar in 1583 werd het herbouwd. (Maritiem Museum, Rotterdam)

De rede van Antwerpen, door J.B. Bonnecroy, begin 17de eeuw (detail). Vooral in de 16de eeuw was de Schelde voor Antwerpen een zeer druk bevaren rivier. Op de achtergrond ziet men de gotische kathedraal met één voltooide en één onvoltooide toren. (Scheepvaartmuseum, Antwerpen)

Amsterdam in de 16de eeuw. Rond het midden der 16de eeuw was Amsterdam na Antwerpen weliswaar de voornaamste koopstad van de Nederlanden, maar het karakter van Amsterdam als markt was toen heel wat beperkter. Kostbare stukgoederen en een groot assortiment ontbraken en de omzetten waren veel geringer dan in Antwerpen. Amsterdam had nog in diverse opzichten een laat-middeleeuws karakter. In de periode februari-september 1545 bestond ruim 30% van zijn uitvoer uit lakens ofwel wollen stoffen, die voor meer dan de helft afkomstig waren uit het kleine stadje Naarden. Het aandeel van de granen was bijna 20%. De stad was een nationale markt, niet van grondstoffen, maar van eindprodukten uit de kleding- en voedingssector. Wel was Amsterdam op weg een centrum te worden van de groothandel in Baltische granen, daartoe begunstigd door zijn ligging en de aanwezigheid van een eigen koopvaardijvloot. Vanaf het midden van de 16de eeuw werd Amsterdam steeds meer afhankelijk van de handel met het Oostzeegebied. Dit was een doorvoerhandel in massagoederen, zoals de broodgranen rogge en tarwe, daarnaast van hout en andere scheepsbehoeften. Van de totale Oosteuropese graanproduktie werd naar schatting slechts 10% geëxporteerd. Dit nu lijkt van beperkt belang, maar die aanvoer was van vitale betekenis in verband met misoogsten in Zuid-Europa en met de starheid van de vraag naar het voornaamste voedingsmiddel van de volksmassa, te weten roggebrood. Hierdoor stegen al bij beperkte stagnaties de graanprijzen onevenredig sterk. Tot aan het einde der 16de eeuw beperkte het Noord-Nederlandse handelsgebied – met Amsterdam als brandpunt – zich tot de Baltische en Mediterrane regio’s.

Rivier- en landhandel. In de Noordelijke Nederlanden had de handel van Dordrecht evenals die van Antwerpen voornamelijk een bemiddelend en passief karakter. Niettemin nam Dordrecht rond 1550 nog de eerste plaats in wat betreft de rivierhandel in het Beneden-Maasgebied. De stad was een centrum van de Rijnhandel met het Duitse achterland, vooral naar Keulen. De betekenis van de Hanzesteden Kampen, Zwolle en Deventer was in de 16de eeuw teruggelopen door de toenemende concurrentie van Holland en van de noordduitse havens Hamburg en Bremen. De oude IJsselsteden bleven evenwel van belang als secundaire of tertiaire steunpunten voor de handel langs rivieren en landwegen, alsook voor de regionale behoeftenvoorziening. Er waren oude landroutes, zoals tussen Amersfoort en Zwolle, voor het vervoer van handelsgoederen met paarden en karren. Gedurende de tweede helft der 16de eeuw nam het zeetransport toe ten koste van het landtransport, maar verhoogde onveiligheid op zee bood weer meer mogelijkheden voor vervoer over land en via de binnenwateren..

7Conclusie

De economisch historici Jan de Vries en Ad van der Woude hebben de vraag gesteld in welke mate de Nederlanden in deze pre-industriële tijd een ontwikkeling doormaakten naar een volkshuishouding, die alle gewesten omspande en daarom tegelijk ‘modern’ en ‘nationaal’ zou kunnen worden genoemd. Wanneer wij de toestand van de economie van de Lage Landen in het midden van de 16de eeuw beschouwen, zien wij een aantal tegenstrijdigheden. In menig opzicht leefden deze gewesten toen nog in de nadagen van de Middeleeuwen. De nadruk lag in grote gebieden op de agrarische sector, die veelal een nog sterk lokaal of regionaal karakter had. Dat was vooral het geval in het noordoosten. Tegelijk waren handel en nijverheid wel volop in ontwikkeling, maar voor een belangrijk deel eveneens nog ten behoeve van de lokale en regionale markt. Op grond hiervan hebben wij de economie van deze landen wisselvallig en onsamenhangend genoemd. De rol van Antwerpen kan tegelijkertijd echter wél modern worden genoemd. De Scheldestad zoog enerzijds goederen aan uit de haar direct omringende gewesten – goederen die vervolgens verder gingen langs Europese wegen. Zij stimuleerde tevens de aanvoer van waren uit verderweg liggende delen van de westerse wereld en lokte kooplieden van heinde en verre aan om deze goederen binnen haar muren te komen verhandelen. Diverse, maar niet alle gewesten en de Scheldestad werden dus over en weer afhankelijk van elkaar.

Een aanzet tot zekere centralisatie op economisch gebied was zeker wel te bespeuren. Deze viel in tijd samen met het politieke en institutionele centralisatiestreven van de Habsburgers, maar werd niet opzettelijk door de landsheren gestimuleerd. Veeleer profiteerden de Lage Landen van hun natuurlijke ligging in Europa en van laat-middeleeuwse verleggingen van handelswegen in dit gedeelte van de wereld. Maar één volkshuishouding hadden de Zeventien Nederlanden in het midden van de 16de eeuw naar hun aard nog niet.

3De maatschappelijke verhoudingen in de Nederlanden omstreeks 1559

1Inleiding

Weinig historisch onderzoek verricht. De beschrijving van de maatschappelijke verhoudingen in de Nederlanden aan de vooravond van de Opstand stuit op de moeilijkheid, dat er wel al veel lokale en regionale studies zijn verschenen, maar dat een algemeen overzicht van de sociale geschiedenis van de 16de-eeuwse Nederlanden ontbreekt. Wanneer de sociale problematiek al in de historische vakliteratuur ter sprake komt, is het meestal in nauwe samenhang met de economische ontwikkelingen. De maatschappij op zichzelf, haar sociale gelaagdheid, ontwikkeling en specifieke problemen, is in haar algemeenheid nog nauwelijks het onderwerp van studie geweest. Noodgedwongen zal daarom veel van wat hier volgt een voorlopig karakter moeten dragen. Bij gebrek aan wetenschappelijk onderzoek is er op een aantal vragen nog geen bevredigend antwoord te geven.

Lodovico Guicciardini, Descrittione di tutti i Paesi Bassi, Antwerpen, 1567. Deze uitvoerige beschrijving van de Nederlanden omstreeks het midden van de 16de eeuw, werd zeer beroemd en is in diverse talen tot diep in de 17de eeuw herdrukt. De auteur, lid van een bekende Florentijnse koopliedenfamilie, woonde vanaf zijn twintigste in Antwerpen. Deze stad, toen op haar top, wordt uitvoerig in zijn boek beschreven. (Maritiem Museum, Rotterdam)

Het gevaar van generalisaties. In de 16de eeuw hebben buitenlanders wel over de Nederlandse samenleving geschreven en gezocht naar voor die gehele maatschappij geldende trekken. De vraag is slechts in hoeverre wij aan deze generalisaties waarde mogen hechten. Zij lijken namelijk vaak op clichés, die net zomin iets zeggen over de Nederlanden van toen als een toeristische folder vol windmolens en mensen in klederdracht over het Nederland van nu. De bekendste en misschien ook wel betrouwbaarste beschrijving van de 16de-eeuwse Nederlanden is van de hand van de Italiaan Lodovico Guicciardini (Descrittione ... di tutti i Paesi Bassi, Antwerpen 1567). Deze uit Florence afkomstige koopman woonde lange tijd in de handelsstad Antwerpen en beschreef in de eerste druk van zijn werk de toestanden in de Nederlanden tot 1560. Drie in het oog springende generaliserende opmerkingen uit zijn boek zullen wij achtereenvolgens behandelen: het stedelijke aspect der samenleving, de algemene welvaart en de mate van geletterdheid.

Het stedelijke aspect der samenleving. Guicciardini’s indruk van de Nederlanden als een land met vele dicht bij elkaar gelegen en betrekkelijk gemakkelijk te bereiken steden is zeker juist. Een groot gedeelte van de bevolking woonde in de steden, hoewel er ook typische niet-verstedelijkte gebieden waren. In Holland en het zuidelijk gedeelte van Brabant woonde bijna de helft der bevolking in de stad; Antwerpen was verreweg de grootste stad van de Nederlanden en de grootste van West-Europa na Parijs. Vergeleken met Frankrijk springt de mate van verstedelijking in de Nederlanden wel bijzonder in het oog. Het totale percentage stadsbewoners lag in Frankrijk ruim onder de tien procent tegen circa dertig procent in alle Nederlanden.

Sociale gevolgen der verstedelijking. Het feit dat zo’n hoog percentage der bevolking in de steden woonde, had grote gevolgen voor de sociale toestand. Het betekende dat de verstedelijkte samenleving in de Nederlanden meer en dieper geworteld was dan elders in West-Europa. Reeds in de Middeleeuwen waren de Nederlanden een gebied met veel steden geweest. Onder invloed van de algemene bevolkingstoename in de 16de eeuw trokken vooral zij die op het platteland geen werk konden vinden naar de stad. Men verwachtte daar een zekere vrijheid en onafhankelijkheid aan te treffen die op het land lang niet overal bestond, en men hoopte er makkelijker aan de kost te kunnen komen. Deze hoop op werk werd vaak beschaamd; veel voormalige plattelandsbewoners kwamen in de rijen der stedelijke armen terecht en moesten van aalmoezen leven.

Algemene welvaart of algemene armoede? Guicciardini’s boek heeft veel van een lofzang op die welvarende Nederlanden, voortreffelijk bestuurd en bewoond door nijvere lieden, wier enige ondeugd was dat zij op hoogtijdagen wel eens te diep in het glaasje keken. Wij weten inmiddels dat economische en ook culturele bloei in de 16de eeuw ellendige armoede voor een groot deel der bevolking niet uitsloot. Zeker had het merendeel der inwoners een zeer laag levenspeil, net hoog genoeg om niet van honger om te komen. Hongeroproeren kwamen geregeld voor. Over alle Nederlanden gezien kan men de maatschappij van deze jaren ruwweg in drie groepen verdelen: een talrijk proletariaat, een middengroep van bescheiden omvang, terwijl de rijkdom zich in handen van een kleine minderheid bevond. Deze minderheid heeft in hoge mate het beeld van die tijd bepaald dat wij nu hebben: door haar indrukwekkende portretten, meubilair en tafelzilver, de paleizen en voorname stadshuizen waar zij woonde. Het leven in armere sociale lagen is veel minder afgebeeld en van de gebruiksvoorwerpen en huizen is veel minder over.

Geletterdheid en stedelijke cultuur. Als bijzonderheid signaleert Guicciardini dat zoveel mensen in de Nederlanden geletterd waren. Tegenwoordig wordt wel aangenomen dat 30 à 40% van de bevolking (een beetje) kon lezen én schrijven. Men leerde eerder en gemakkelijker lezen (een passieve vaardigheid) dan schrijven, wat veel moeilijker was. Deze graad van geletterdheid was vergeleken bij de rest van Europa uitzonderlijk hoog. Geletterdheid kwam in de steden veel meer voor dan op het platteland, waar men wel eenvoudige dorpsscholen had waar lezen, schrijven en zingen werden onderwezen. Lang niet iedereen ging echter op het land naar school. In de steden, veel meer dan op het platteland, was zowel het elementaire als wat wij nu het middelbare onderwijs zouden noemen goed georganiseerd; een groot aantal mensen profiteerde er ook van. Guicciardini vermeldt ook de opvallende kennis van vreemde talen. Deze kwam ongetwijfeld in de grote handelssteden veel voor. Daar leefden veel vreemdelingen, terwijl een deel der Nederlandse kooplieden heel Europa bereisde. Deze kooplieden hadden iets van wereldburgers, die via hun kennis der vreemde talen gemakkelijk met nieuwe denkbeelden in aanraking kwamen. Deze typische, naar alle kanten open cultuur der handelssteden heeft een grote invloed gehad op de culturele ontwikkeling van de latere Republiek.

De onderlinge verhouding der standen. De bekende indeling der maatschappij in drie standen – geestelijkheid, adel en derde stand – was gebaseerd op een middeleeuwse traditie die nog voortleefde in de samenstelling der Staten. Zij beantwoordde niet aan de sociale werkelijkheid, die veel meer nuances kende. Er was een aantal maatschappelijke lagen waartussen grote verschillen konden bestaan. Deze verschillen hingen samen met het beroep dat werd uitgeoefend, de positie op de maatschappelijke ladder en het daarmee verbonden prestige. Op het land trof men naast al dan niet adellijke landeigenaars (die van hun inkomsten leefden en zelf geen landarbeid verrichtten) grote en kleine boeren en landarbeiders aan, maar ook handelaars, ambachtslieden en hier en daar arbeiders in de huisindustrie. Daarnaast waren er natuurlijk parochiegeestelijken en kloosterlingen te vinden. In de steden woonden leden van de geestelijke stand en van de adel, kooplieden, ambachtslieden, geschoolde en ongeschoolde arbeiders. Zowel op het land als in de stad waren er grote scharen armen, bedelaars en zwervers, die vooral na oorlogen in aantal toenamen. Tussen al deze groepen zijn geen scherpe grenzen te trekken. Het is soms moeilijk uit te maken tot welke groep iemand behoorde, want geboorte was – in tegenstelling tot leefwijze en werk – in veel gevallen niet bepalend. Bovendien kon men lang niet altijd van de ene groep in de andere overgaan: sommige waren absoluut gesloten. Wél kon men stijgen of dalen op de sociale ladder, al waren de mogelijkheden daartoe voor de meesten gering.

De sociale kloof. Tussen de verschillende groepen was er sprake van een sociale kloof, die nog het best valt aan te wijzen in kledij en gedrag. Een edelman ging niet op gelijke voet om met een man uit het volk. Van Willem van Oranje werd als iets zeer bijzonders verteld dat hij iemand was ‘die wist met het volk om te gaan, ermee te praten en te drinken!’ Een rijke ambachtsmeester in de stad hield zich afzijdig van de knechten in zijn dienst; huwelijken tussen arme gezellen en rijke dochters van de meester horen inderdaad in sprookjes thuis. Er zijn aanwijzingen dat deze sociale kloof in de steden na circa 1550 snel groter werd. Dit hing mogelijk samen met de toenemende armoede in sommige – niet alle – steden en met concentratie van kapitaal in de handen van een geringer aantal mensen dan voorheen. Op zuiver plaatselijk niveau kan men daarom na circa 1550 misschien wel spreken van klassentegenstellingen in moderne zin. In het algemeen aanvaardde echter ieder zijn en andermans plaats in de samenleving. Bovendien ging men er van uit dat de economisch en sociaal sterkere de taak had het belang van de zwakkere te behartigen.

2De geestelijkheid

Kerkelijk en sociaal leven. De geestelijkheid speelde een grote rol in het sociale leven. Dit is begrijpelijk als men weet dat het hele bestaan sterk beïnvloed en gekleurd was door de leer en riten der katholieke kerk, met haar vele feest- en heiligendagen. Processies, mysteriespelen en dergelijke trokken veel belangstelling en doorbraken de sleur van het dagelijks leven. De viering van menig belangrijk feit – zoals een vredessluiting – en elke herdenking ging gepaard met plechtige missen met veel pracht en praal. De nadrukkelijke aanwezigheid van de geestelijkheid in de maatschappij blijkt ook uit haar relatief hoge aantal. Aan het begin van de 16de eeuw was er in het bisdom Utrecht – dat een groot gedeelte van de noordelijke Nederlanden besloeg – één lid van de geestelijke stand op iedere 50 inwoners. Dit kwam neer op omstreeks 18.000 geestelijken. Van dezen waren circa 5.000 wereldheren, dat wil zeggen niet aan enige kloosterregel gebonden priesters, voor het merendeel werkzaam in een der ruim 1.300 parochies van het bisdom. Bovendien waren er omstreeks 3.100 mannelijke en 10.000 vrouwelijke kloosterlingen. De gehele bevolking van het bisdom omvatte circa 900.000 inwoners.

George of Joris van Egmont, bisschop van Utrecht (1504-1559), door Gerrit Boels, 1541 (detail). De Habsburgers streefden ernaar, dat ook de bisschoppen in de Nederlanden werden gerecruteerd uit de hun getrouwe hoge adel. George van Egmont stamde uit de hoofdtak van het huis Egmont. Hij was een volle oom van zijn broerszoon Lamorael, en onder meer een zwager van Jan II, de laatste Van Wassenaer – en van de vader van Willem van Oranje via diens eerste huwelijk. Reeds in 1526 werd hij kanunnik in het domkapittel van Luik en in 1534 deken. In 1534-1535 volgde zijn benoeming tot bisschop van Utrecht, waar hij in 1543 ook domproost werd. Hij bleek een fel bestrijder van de Reformatie en voorstander van verscherping van de kerkelijke tucht. Een maecenas was hij niet, wel schonk hij dertien kerken – waaronder de S. Bavo te Haarlem en de S. Jan in Gouda – een gebrandschilderd glas, ter demonstratie van het bisschoppelijke gezag. Het niet meer bestaande Haarlemse glas werd waarschijnlijk ontworpen door Barent van Orley; de hier getoonde werktekening en uitvoering ervan kwamen van het Leuvense atelier van Gerrit Boels. De nog jonge bisschop is hier afgebeeld als de glasschenker, met achter zich S. Maarten, de Utrechtse patroon, die een bedelaar een aalmoes geeft. De nauwgezette tekening mist de expressiviteit van het latere raam in Gouda, van Dirck Crabeth, dat nog steeds intact is. (Rijksprentenkabinet, Amsterdam)

De bisschoppen. Tussen leden van de geestelijkheid bestonden onderling grote sociale verschillen. Aan de top der hiërarchie binnen de katholieke kerk stonden de aartsbisschoppen en bisschoppen. De nieuwe kerkelijke indeling van 1559 bracht met zich mee dat er meer van deze kerkvorsten dan voorheen in de Nederlanden werden aangesteld. De meeste door Filips II nieuw benoemde bisschoppen vervulden hun ambt op een weinig verheffende manier, waarbij verschillende kerkelijke misstanden duidelijk aan de dag traden. Dit was des te pijnlijker omdat de nieuwe kerkelijke indeling van 1559 onder andere juist een afname van deze misstanden had beoogd. Bij de benoeming van nieuwe bisschoppen keken Filips II en zijn raadsman Granvelle allereerst naar politieke bruikbaarheid, bestuurlijke capaciteiten en afkomst, die althans voor de aartsbisschoppen liefst adellijk moest zijn. Zedelijke en theologische kwaliteiten kwamen op de tweede plaats; van de nieuwe regel dat dragers van hoge kerkelijke ambten gestudeerd moesten hebben trok Filips II zich niet veel aan. Een aantal bisschoppen resideerden niet in hun diocees. Onder hen was Granvelle, die de voorkeur gaf aan een politiek boven een geestelijk leven. Hij had meer belangstelling voor de inkomsten uit zijn aartsbisdom Mechelen dan voor het zieleheil der gelovigen. De meeste bisschoppen trokken aanzienlijke inkomsten uit hun ambt. Sommigen van hen, die tegelijk abt van een grote abdij waren (de inkomsten hiervan werden gerekend tot het bisschoppelijk vermogen), waren daardoor ook lid van de eerste stand in de Staten. Zij speelden als zodanig een grote rol in het politieke leven.

De kanunniken en de kapittels. De kapittels waren gemeenschappen van geestelijken, die meestal niet volgens een kloosterregel, maar zelfstandig als wereldheren leefden. Zulke geestelijken noemde men kanunniken. Er waren kathedrale kapittels, behorend bij de kathedrale kerken in de bisschopssteden, en collegiale kapittels, behorend bij gewone kerken. De kanunniken van de kathedrale kapittels waren vanouds nauw betrokken bij de bisschopskeuze en bij het bestuur van het bisdom. Vooral wat het eerste betreft nam de betrokkenheid in de 16de eeuw af. De inkomsten, verbonden aan een zetel in het kapittel (kanonikaat) waren vaak niet gering, maar konden ver uiteen lopen. De Brielse kanunniken hadden een inkomen van circa 800 gulden, wat veel was, terwijl die van Culemborg het moesten doen met 150 gulden. Toch waren kanonikaten fel begeerd; men had behalve bestaanszekerheid ook macht en invloed, niet alleen in de kerk maar vaak ook in het politieke leven. Het kwam bovendien vaak voor dat één persoon meerdere kanonikaten bezat (met de inkomsten daaruit). Dit bracht met zich mee dat kanunniken vaak niet resideerden op de plaats waar zij een kanonikaat bezaten. In de kapittels hadden voornamelijk de jongere zonen van edelen en patriciërs zitting, die zo van een behoorlijk inkomen en een rustig leven waren verzekerd. De geestelijke verplichtingen konden per kapittel sterk verschillen. Veel kanunniken hadden alleen een lagere wijding en waren ongeschikt voor het priesterambt. Over het algemeen hadden zij een slechte naam: over de kanunniken van Den Briel werd verteld dat zij uit luiheid niets aan de zielzorg deden, maar ook geen plaatsvervangers wilden betalen. De omstreeks 170 kapittels in alle Nederlanden en in het prinsbisdom Luik trokken hun inkomsten voornamelijk uit landbezit, dat met name in Utrecht zeer uitgebreid was.

Memorietafel voor Petrus van Suchtelen (circa 1478-1552), school Jan van Scorel, na 1552. Een memorietafel zoals deze werd geschilderd om op te roepen tot gebed voor het zieleheil van de hoofdpersoon. Dit schilderij werd besteld door de Walburgiskerk in Zutphen. Van Suchtelen, links vooraan, geknield achter een bidbank met zijn familiewapen, was kanunnik van het Walburgiskapittel en werd daarvan in 1539 deken; ten teken hiervan draagt hij een borstkruis. Centraal staan Maria met kind en een engel, en links van hen de patrones Walburgis. Deze en de engel wijzen op Van Suchtelen. Rechts zijn een onbekende bisschop en een kanunnik afgebeeld; de laatste is geïdentificeerd als Johannes ten Oever, priester en vicaris van hetzelfde kapittel. (Stedelijk Museum, Zutphen)

Pastoors en vice-cureiten in de parochies. Het grootste gedeelte van de wereldlijke geestelijkheid werd gevormd door de pastoors en de zogenaamde vice-cureiten (plaatsvervangers van elders residerende pastoors) in de parochies. Hun welstand liep uiteen, maar de meesten hadden het lang niet slecht. Degenen die in concubinaat leefden (misschien rond de 25%) hadden het, omdat zij anderen moesten onderhouden, in financieel opzicht moeilijker dan de celibatairen. Omstreeks 1565 was een jaarinkomen van 70 gulden wel het minimum voor een dorpspastoor; kreeg hij minder, dan had hij het arm. Hij had overigens wel vrij wonen in de pastorie en veel dorpsgeestelijken hielden er een klein boerenbedrijfje op na. Soms traden zij op als schoolmeester, koster, herbergier of zelfs handelaar, maar de laatste twee beroepen werden algemeen beschouwd als een priester onwaar dig. Stadsparochies betaalden meestal aanzienlijk meer dan dorpsparochies, zodat de priester geen bijbanen nodig had. De vice-cureiten verdienden veel minder, maar trokken vaak inkomsten uit de bediening van een aantal parochies. Pastoors en vice-cureiten waren afkomstig uit alle lagen der bevolking, maar kwamen meer uit de steden dan van het platteland. Het was niet ongewoon dat een priester uit een welgestelde familie kwam en daardoor ook zelf welgesteld was, dus minder afhankelijk van het inkomen uit zijn ambt. Gedurende de 16de eeuw nam het aantal priesters dat aan een universiteit had gestudeerd toe, maar absoluut gezien was het aantal universitair opgeleiden gering. Pastoors met weinig ontwikkeling kwamen vooral op het platteland nog steeds voor. De wijze waarop men tot pastoor of vice-cureit van een parochie benoemd kon worden verschilde per streek. In Friesland was het gebruikelijk dat de parochianen hun eigen pastoors kozen, elders had vaak de heer van het dorp de benoemingsrechten (patronaats- of collatierecht). Ook in de steden bestonden deze rechten.

De kloosters. De Nederlanden telden vergeleken bij andere landen veel kloosters, waarvan door een nog vrij onduidelijk complex van oorzaken het aantal bewoners na circa 1520 gestadig acheruit ging. In de tweede helft van de 16de eeuw verminderde het aantal novicen drastisch. Bovendien waren velen zonder of met nauwelijks enige roeping in het klooster beland maar, meestal door toedoen van de ouders, primair uit louter economische motieven. Het kloosterleven leek nu eenmaal een levenslange verzorging te garanderen. Jongens waren bij hun intrede gemiddeld ongeveer achttien jaar, meisjes soms veel jonger. Uiteraard had deze manier van intreden, als er geen sprake van roeping was, een slechte uitwerking op het geestelijk leven. Het wekt daarom ook weinig verwondering dat velen weer uit de kloosters wegliepen, vooral toen de denkbeelden der Hervorming begonnen door te dringen. De economische positie van de kloosters verschilde onderling sterk. Er waren zeer rijke kloosters, zoals de S. Baafsabdij te Gent, de Benedictijner abdij te Egmond of de Cisterciënser abdij te Aduard. Daarnaast bestonden er ook kleine, zeer arme kloosters. De voornaamste bron van inkomsten was het grondbezit, dat zowel in pacht werd uitgegeven als voor eigen bedrijf gebruikt. In veel streken waren de kloosters belangrijke landeigenaren: in 1555 bezaten 22 Groningse kloosters ongeveer een zevende van de grond der provincie. Ook in Friesland was veel land in handen van de kloosters, maar daarentegen weer veel minder in Holland. Voornamelijk in de steden kwam het voor dat kloosters inkomsten trokken uit huishuur, renten of ambachtelijke arbeid (kloosternering), die men overigens niet moet overschatten. De inkomsten uit pacht werden in de loop der 16de eeuw door inflatie aangetast, waardoor de welstand der kloosters achteruit ging. Dit werd nog in de hand gewerkt door de conservatieve en vaak onverstandige manier waarop de kloosters hun landbezit beheerden.

Goederenbezit van de Cisterciënzer abdij te Aduard (Gr.) 1595

Heerlijkheden van het Huis van Oranje in de Nederlanden, 1559

De sociale taak van de geestelijkheid. Afgezien van de geestelijke kant van zijn ambt, zoals eredienst en zielzorg, had de geestelijke vaak ook nog een sociale taak, die evenals in de Middeleeuwen lag op het gebied van de armenzorg en het onderwijs. Beide gebieden waren niet uitsluitend de zorg van de geestelijkheid, ofschoon de kerk armenzorg en onderwijs wel als haar specifieke terrein beschouwde. In de loop van de tijd gingen steeds meer leken zich ermee bezighouden, wat de kerk niet kon beletten. Uit de bemoeienis van leken met de armenzorg ontstonden, vooral in de steden, colleges van weesmeesters en Heilige Geestmeesters (belast met de algemene armenzorg), die veelal verbindingen hadden met de stadsbesturen. De kerk deed in de loop van de 16de eeuw wel pogingen haar aandeel in de armenzorg en het onderwijs – waar ook sprake was van een groeiende invloed der stadsbesturen ten koste van de kerk – beter te organiseren, maar slaagde daarin slechts ten dele.

De culturele taak van de geestelijkheid. Het patronaat der schone kunsten (maecenaat), vanouds ook een bezigheid van de kerk, was in de eerste helft van de 16de eeuw enigszins op de achtergrond geraakt. Misschien was dit te wijten aan de woelingen der Reformatie, gecombineerd met de onder de druk der inflatie en algemene prijsstijgingen verminderde inkomsten van vele kerkelijke instellingen. Pas later, tijdens de Contrareformatie, zou de kerk weer als een belangrijke maecenas in de Zuidelijke Nederlanden gaan optreden. In de Noordelijke Nederlanden werd toen in katholieke kringen op bescheiden schaal kerkelijke kunst voortgebracht ten behoeve van de schuilkerken. Andere opdrachtgevers kwamen sterk naar voren: vorsten, edelen en welgestelde burgers. Op intellectueel gebied had de kerk in de 16de eeuw concurrentie van leken te duchten. Onder invloed van het humanisme, een geestelijke stroming waartoe onder anderen Erasmus behoorde, was er meer aandacht gekomen voor de intellectuele vorming van leken. De geestelijkheid raakte langzamerhand haar uit de Middeleeuwen stammende monopolie als geleerdenstand kwijt. Er waren nu genoeg geleerde leken, gevormd aan de veelal in de late Middeleeuwen gestichte universiteiten, die in intellectueel opzicht de evenknie van het geleerde deel der geestelijkheid waren.

Vijf portretten van dochters van Willem van Oranje uit zijn huwelijk met Charlotte de Bourbon, door Daniël van den Queborn, omstreeks 1582. Vijf van de zes dochters uit Oranjes derde huwelijk werden waarschijnlijk geportretteerd in Antwerpen, waar de stadhouderlijke familie een tijdlang verbleef. Een Duitse zwager van Willem van Oranje had de serie voor zijn kasteel bestemd. Dit huwelijk was in 1575 in Brielle gesloten; Oranjes huwelijk met zijn vorige vrouw Anna van Saksen was ontbonden verklaard. Afgebeeld zijn met de klok mee: Louise Juliana (1576-1644), Maria Elisabeth (1577-1642), Catharina Belgica (1578-1648), Charlotte Brabantina (1580-1631), Emilia Secunda (1581-1657). Charlotte Flandrina (1579-1640) ontbreekt. (Museum des Siegerlandes, Siegen)

De geestelijkheid en andere standen. In vele opzichten nam de geestelijkheid in de samenleving een uitzonderlijke positie in, die bijvoorbeeld wordt weerspiegeld in het feit dat geestelijken niet voor een wereldlijke rechtbank terecht konden staan. Uitzonderingsposities als deze wekten bij andere standen wel haat en nijd. Vooral de vrijstelling van belasting, die de geestelijkheid op vele plaatsen genoot, was anderen een doorn in het oog. Zij leidde tot veelvuldige twisten tussen geestelijken en vertegenwoordigers van de wereldlijke overheid, die deze vrijstelling trachtten in de perken. Een tweede punt van ergenis voor de overheid was de grote hoeveelheid onroerend bezit van de kerk, dat onttrokken was aan de normale markt doordat het steeds in eigendom van dezelfde instelling bleef. Dit kerkbezit ‘in de dode hand’, zoals men het noemde, breidde zich zelfs uit door aankoop, vererving of schenking. Veel kwaad bloed zette ook de kloosternering.

De kloosters deden namelijk de gilden oneerlijke concurrentie aan door zonder belasting te hoeven betalen een bepaald ambacht (bierbrouwen, broodbakken, textielnijverheid) uit te oefenen en de produkten onder de prijs van de gilden op de markt te brengen. Binnen de gehele economie was deze kloosternering niet van veel betekenis, maar dit maakte er de ergernis van de gilden niet minder om. Ook de wijze waarop de kerk haar uitgebreide landbezit beheerde, kon tot kritiek leiden; zij trad soms als een hardvochtige verpachter op. De kritiek op de vaak als corrupt gevoelde kerkelijke rechtspraak – waaraan bepaalde misdrijven waren voorbehouden – lijkt algemeen te zijn geweest. Tot diep in de 16de eeuw behandelde de laagste kerkelijke rechtbank (het seendgericht) vergrijpen als overspel, meineed, heiligschennis, ongeloof en tovenarij.

3De hoge adel

Algemene positie van de hoge adel. Evenals bij de geestelijkheid bestonden er onder de adel enorme sociale verschillen. Aan de top stond een betrekkelijk klein aantal hoge edelen, die uit circa tien families afkomstig waren. Deze hoge edelen bekleedden in het politieke leven de hoogste posities. Zij waren de provinciale stadhouders, militaire opperbevelhebbers, leden van de Raad van State. In vergelijking met de situatie in de late Middeleeuwen waren zij weliswaar door de centralisatiepolitiek van de landsvorst wel in hun macht beknot, maar daartegenover was hun toch al grote prestige eerder gestegen. Zij onderscheidden zich ook door hun veel grotere rijkdom van de lage adel. Deze stelde hun in staat op grote voet te leven ofschoon de schuldenlast soms zwaar kon wegen. Uit hun gelederen kwamen de ridders van het Gulden Vlies voort – de hoogste, door de Bourgondiërs ingestelde ridderorde in de Nederlanden –, die zich formeel als gelijken van de vorst (evenals zij Vliesridder) beschouwden. Bovendien werden zij door de keizers Maximiliaan en Karel V vereerd met hoge titels zoals graaf of baron. In werkelijkheid was er natuurlijk toch wat betreft politieke macht en sociaal prestige een grote afstand tussen de landsheer en de hoge adel, hoe rijk en machtig ook, waartoe mensen als Oranje, Egmont en Horn behoorden.

Economische en sociale positie der hoge adel. De basis van de rijkdom vormde het uitgestrekte grondbezit van de hoge adel, verspreid over verschillende gewesten van de Nederlanden en soms ook daarbuiten. In de meeste gevallen bestuurden de hoge edelen hun bezit niet zelf, maar lieten dit over aan een plaatsvervanger of een domeinraad. Zij resideerden zelf meestal in de steden, waar zij in hun paleizen een ware hofstaat voerden die van een geldverslindende weelde was. Behalve paleizen in verschillende steden hadden zij ook een residentie in Brussel – centrum van het politieke leven en zetel van het hof van de landsheer of zijn regent. Deze hoogadellijke residenties waren evenals het landsheerlijke hof op de Koudenberg te Brussel middelpunten van het politieke en sociale leven. Het grondbezit en de politieke invloed der magnaten was niet gelijkelijk over alle provincies verspreid. Leden van de hoge adel hadden in Holland wel bezittingen, maar het landbezit van de adel was daar in vergelijking met dat van boeren, stedelingen en kerk vrij beperkt. Anders was de toestand in Henegouwen, een gewest met grote en machtige edellieden, onder wie leden van de families De Croÿ, Lannoy, De Ligne en Lalaing.

De Overijsselse edelman Robert van Ittersum, heer van Nijenhuis en Dasselaer (1538-circa 1589), anoniem, 1571. Van Ittersum was sinds 1566 lid van de Overijsselse ridderschap. Zijn carrière weerspiegelt de wisselvalligheden van de Opstand. Hij begon als lid van de Staten en als militair in dienst van Filips II. Zo liet hij zich hier afbeelden: in een modieus Spaans kostuum met harnasdelen naast zich. In 1576 ondertekende hij met enkele edelen namens zijn gewest de Pacificatie van Gent. Najaar 1579 sloot hij zich met een aantal Overijsselse edelen bij de Unie van Utrecht aan. Na een mislukte aanslag op Goor in 1581 was hij drie jaar Parma’s gevangene. Weer vrij man trad hij in 1585 enige maanden op als Overijssels lid van de Raad van State. Zijn laatste jaren was hij monstercommissaris namens de Generaliteit in zijn gewest. Waarschijnlijk is hij in 1579 calvinist geworden: in dat jaar zond hij zijn zoon Ernst als student naar de calvinistische universiteit van Heidelberg. (Particuliere collectie)

Hoewel het inkomen van de hoge adel sinds circa 1550 onder invoed van de inflatie en daarmee samenhangende prijsstijgingen acheruit ging, kan zeker niet worden gesproken van een snelle, spectaculaire verarming van deze stand. Het zelfs nu nog in de literatuur terug te vinden beeld van de hoge adel als een verzameling machtsbeluste, hoovaardige en verkwistende drinkebroers beantwoordt niet aan de werkelijkheid. Enigszins begrijpelijk is de slechte naam van de hoge adel wel wanneer wij het systeem beschouwen waarmee hij zijn politieke en sociaal-economische macht wist te handhaven. Elke magnaat trachtte namelijk via een ingewikkeld systeem van verlening van gunsten een groot aantal lieden uit lagere standen aan zich te binden (patronage of clientèle-systeem). Op deze wijze vormde zich om een hoge edelman heen een soort ‘clan’, waar de onderlinge verhoudingen tussen de leden werden bepaald door de sociale afhankelijkheid. Dit in tegenstelling tot het – uit de Middeleeuwen stammende en nog steeds bestaande – leenstelsel, eveneens een systeem waarbij lageren van hogeren afhankelijk waren. Bij het leenstelstel was er echter sprake van formele banden tussen leenheer en leenman, die los stonden van de sociale verbindingen. Beide systemen – leenstelsel en clientèle – bestonden in de 16de eeuw naast elkaar. Dit leidde wel tot corrupte verhoudingen, baan tjesjagerijen rivaliteit tussen de hoge edellieden onderling en hun ‘clans’.

4De lage adel en het leven op het platteland

De ambtsadel. De lage adel is ruwweg in twee groepen te verdelen: de ‘oude’ adel van feodale oorsprong en de ‘nieuwe’ ambtsadel, ambtenaren door de vorst in de adelstand verheven. Beide groeperingen waren echter niet scherp van elkaar afgegrensd. Een typisch voorbeeld van een lid van de ambtsadel is Oranjes vriend Filips Marnix, heer van S. Aldegonde, wiens familie gedurende enige generaties de Bourgondische vorsten als bestuursambtenaar had gediend en vanwege haar verdiensten was geadeld. In tegenstelling tot de overgrote meerderheid van de feodale adel hadden leden van de ambtsadel wel aan de universiteit gestudeerd – meestal rechten, welke studie als een goede voorbereiding op een bestuurlijke loopbaan werd beschouwd. Aanvankelijk was de sociaal-economische positie van de ambtsadel eigenlijk niet te vergelijken met die van de feodale adel, die voornamelijk van landbezit en inkomsten uit heerlijke rechten leefde. Op den duur verwierf de ambtsadel echter ook bezit van dit soort, dat zeer aanzienlijke inkomsten met zich mee kon brengen. Er bestond in de 16de eeuw een grote rivaliteit tussen de ambtsadel en de feodale adel, die moest toezien hoe de ambtsadel vanwege de betere bestuurscapaciteiten allerlei banen bezette waarop de feodale adel ook aanspraak maakte. Trouwens, alle bestuursambtenaren – adellijke of niet – werden door hoge en lage edelen als gevaarlijke rivalen beschouwd, temeer daar de landsvorst hun de hand boven het hoofd hield. Haat tegenover die langrokken (‘gens des longues robes’), die vaak werden gezien als willige uitvoerders van de weinig populaire centralisatiepolitiek van de landsvorst, was onder de adel wijd verspreid.

De lage adel van feodale oorsprong. De lage adel van feodale oorsprong huisde in de 16de eeuw nog grotendeels in kastelen, vaak zwaar versterkt en goed verdedigbaar. Ook woonde de adel wel op al dan niet versterkte hofsteden, die het karakter van grote boerderijen konden dragen – behalve in Utrecht, waar de ridderhofsteden meer aan kastelen deden denken. Evenmin als de hoge adel was de lage adel in gelijke mate over de Nederlanden verdeeld. Zijn politieke en sociaal-economische invloed verschilde sterk van streek tot streek. In grote lijnen was de adel belangrijker in de zuidelijke dan in de noordelijke Nederlanden. In Vlaanderen had de adel wel enige betekenis, maar een groot deel ervan was er in economisch opzicht minder goed aan toe dan de hogere burgerij. Zo’n situatie had ook politieke gevolgen: de hoge burgerij overvleugelde de adel in politieke opzicht. Sterker was de adel in Gelderland en Limburg, maar het machtigst was hij in de gewesten Namen en Henegouwen. Toch liep ook daar onder invloed van de inflatie en de daaruit voortkomende algemene prijsstijgingen het gemiddelde inkomen van de adel terug. Van deze ontwikkeling ondervond de lage adel uiteraard meer nadeel dan de steenrijke hoge adel.

Inkomsten en levensstijl der lage adel. De achteruitgang in inkomsten was het grootste probleem van de lage adel. De pachtsommen die hij uit zijn landbezit ontving, werden door inflatie aangetast. Als een der remedies poogde de edelman langlopende pacht in kortlopende (van enkele jaren of nog minder) om te zetten zodat hij de pachtsom kon aanpassen. Sommige edelen lieten de pacht liever in natura uitbetalen en verkochten de aldus verkregen produkten tegen marktprijs. Zo konden zij van de prijsstijgingen profiteren. Vergeleken bij de opbrengsten uit de pacht waren de inkomsten uit andere bronnen (accijnzen, tollen, veergelden en dergelijke) meestal van minder gewicht. Soms genoot de edelman ook inkomsten uit hoofde van heerlijke rechten van feodale oorsprong, bij voorbeeld molen-, markt- en brouwrecht. Op grond daarvan moest iedereen die iets te malen, op de markt te brengen of te brouwen had, gebruik maken van de molen, de marktplaats of de brouwerij van de heer, óf een kleine belasting betalen bij wijze van erkenning van de theoretische monopoliepositie van de heer, die in feite niet meer hoefde te bestaan. Ook trok de edelman inkomsten uit verpachting van sommige ambten en rechtspraak in zijn gebied (boetes kwamen hem toe).

Ondanks de concurrentie van de door de centrale overheid aangestelde ambtenaren kon de lage adel zich in sommige gewesten nog goed in bepaalde ambten handhaven. In Holland waren edellieden baljuw, drost, dijkgraaf of kerkmeester – belangrijke functies dus op het gebied van bestuur, rechtspraak, wetenschapsbeheer en kerkelijk bestuur. De meest voor de hand liggende loopbaan van een lage edelman was echter eerder een militaire dan een ambtelijke. Tot 1559 (vrede van Cateau-Cambrésis) kon hij voor een carrière in het leger terecht bij de speciale adellijke cavalerie (‘benden van ordonnantie’), die echter na de vredessluiting werd gedemobiliseerd. Ook kon hij dienst nemen in de koninklijke legers die ver van de Nederlanden tegen de Turken streden. Helaas kostte een loopbaan als krijgsman de edelman meer geld dan zij hem opbracht, omdat hij zijn uitrusting, gevolg en verzorging zelf moest bekostigen en de soldij vaak niet of nauwelijks werd uitbetaald. De allengs verarmende, in sociaal-economisch opzicht aan alle kanten bedreigde lage adel zou een belangrijke rol in de Opstand gaan spelen. Anderzijds gingen lang niet alle lage edellieden in politiek en sociaal-economisch opzicht achteruit. De Hollandse adel schijnt aan de vooravond van de Opstand redelijk welvarend en machtig geweest te zijn. Sommige leden ervan maakten eerder een stijging dan een daling door.

Het leven op het platteland: de boeren. De adel op zijn kastelen midden in het land werd omringd door een voornamelijk agrarische bevolking die al naar gelang van de streek in dorpen en dorpjes of op afgelegen boerderijen huisde. Onder de boeren bestonden grote verschillen in inkomsten en sociale status. Er waren rijke boeren met veel landbezit, waarvan zij meestal een deel aan kleinere boeren verpachtten. Deze rijke boeren traden als het zo uitkwam voor hun minder gefortuneerde standgenoten als geldschieters op en waren soms ook handelaars, voornamelijk in agrarische produkten. Dergelijke rijkaards verrichtten vaak persoonlijk geen landarbeid, maar hielden zich uitsluitend bezig met het beheer van hun bezit. Anderzijds waren er ook streken (Overijssel en Drente) waar naar verhouding veel arme keuterboeren woonden die vaak te weinig land bezaten voor een draaglijk bestaan. Zij verbouwden wat rogge voor eigen gebruik, hadden wat vee voor melk, vleesconsumptie en mest, en verdienden wat bij als knechten van anderen. De ingewikkelde en veelvormige economische structuur in het agrarische bedrijf in de Nederlanden werd weerspiegeld in de gecompliceerde sociale gelaagdheid der boeren.

Jan van der Does met zijn vrouw Elisabeth van Zuylen van Nyevelt en hun kinderen, door Roelof Willems van Culemborg, omstreeks 1590-1592. Jan van der Does (Janus Dousa, 1545-1604) stamde uit een Hollandse adellijke familie en ontving een degelijke humanistische opleiding aan de universiteiten van Leuven, Douai en Parijs. Hij speelde een belangrijke rol tijdens het beleg van Leiden, was 30 jaar lang curator van de in 1575 opgerichte universiteit en verdiende zijn sporen als historicus, staatsman en dichter. Hij gaf zijn kinderen net zo’n zorgvuldige opleiding als hij zelf had genoten. (Stedelijk Museum De Lakenhal, Leiden)

Noordhollandse boerinnen, anoniem, circa 1550. Deze portretjes van vrouwen in Noord-Holland en rond de Zuiderzee zijn uniek. Bij ieder van hen is aangegeven waar ze vandaan kwam. Ook de attributen, zoals kazen, manden en botertonnen geven aanwijzingen over de woonplaats. Afgebeeld zijn vrouwen uit Oudendijk, Jisp en Benningbroek. (Rijksmuseum, Amsterdam)

Economische verschillen onder de boeren. In vergelijking met de rest van West-Europa was in de Nederlanden het eigen landbezit van de boeren groot. Dit kon echter van dorp tot dorp, van streek tot streek uiteenlopen, waarbij in de noordelijke Nederlanden meer sprake was van eigen landbezit dan in het zuiden. Een deel der plattelandsbewoners had zelfs helemaal geen eigen grond (soms nog wel een eigen huisje) en was afhankelijk van de werkgelegenheid en de seizoenarbeid in de landbouw, wat vooral in de winter – als er weinig of geen werk was – tot bittere armoede leidde. In Vlaanderen was de huisindustrie (textielnijverheid) voor degenen die weinig of geen grond hadden een noodzakelijke aanvulling op het inkomen, evenals in Holland en Zeeland de visserij en het steken van turf. Elders werd de huisindustrie door de overheid veelal verboden, op verzoek van de steden die concurrentie voor hun eigen nijverheid duchtten, en viel deze bron van aanvullende inkomsten voor arme plattelandbewoners dus weg. De allerarmsten op het platteland waren de bedelaars en zwervers, die een ware plaag voor de boeren konden zijn, vooral na oorlogen, wanneer gedemobiliseerde soldaten het leger vagebonden nog vergrootten. De armenzorg – op het land in tegenstelling tot de stad vooral een zaak van de kerk – kon hier nauwelijks enige verlichting brengen, ook al omdat men meestal de eigen armen van het dorp eerder hielp dan passerende bedelaars, tenzij deze passanten aannemelijk konden maken dat zij op pelgrimstocht waren.

Ridderhofsteden van het Sticht in de 16de eeuw

Boerderijen in de buurschap Wormen onder Apeldoorn, door Justus van Broeckhuysen, begin 18e eeuw. Op deze tiendkaart van het kapittel van S. Marie zijn niet alleen de boerderijen met de tiendplichtige landen ingetekend maar ook de korenmolen, een papiermolen en de ‘vergaderplaats der boeren van Warnum’. De gebouwen zijn weliswaar enigszins sjabloonmatig weergegeven, maar zullen ook onderling niet erg verschillend zijn geweest. Zo moeten veel agrarische gemeenschappen, afgelegen en naar binnen gekeerd, er hebben uitgezien, vooral op de zandgronden in het oosten en het zuiden. (Het Utrechts Archief, Utrecht).

Politieke verhoudingen op het platteland. Van politieke invloed van boeren was met uitzondering van Friesland nergens sprake. Wel konden vooral welgestelden onder hen ambten bekleden in bij voorbeeld de waterschappen en de lokale, lage rechtspraak. De heer van het dorp – dat kon een edelman zijn, een klooster of zelfs een stadsbestuur – bezat over het algemeen de politieke en juridische plaatselijke macht. Deze werd vaak gedelegeerd aan plaatsvervangers – lokale ambtenaren. De boeren waren wel vrij in die zin, dat lijfeigenschap nergens meer bestond. Wel waren er bij voorbeeld in Overijssel enige geringe overblijfselen van horigheid (waarbij men in sommige opzichten slechts nog aan een heer onderworpen was), meestal in de vorm van – afkoopbare – hand- en spandiensten.

5Het leven in de steden: de hogere burgerij

Sociale tegenstellingen in de steden. Evenals onder de adel, de geestelijkheid en de boeren bestonden er onder de stedelijke bevolking grote sociale verschillen en tegenstellingen. In de betrekkelijk kleine stadsgemeenschap traden deze verschillen gemakkelijk aan de dag en waren zij een factor in de plaatselijke politieke wrijving. De steden waren immers veel kleiner dan tegenwoordig: Brussel, zetel van het centrale bestuursapparaat, had in 1550 omstreeks 50.000 inwoners, een middelgrote stad zoals Leiden, Nijmegen of Utrecht tussen de 10.000 en 20.000. De opbouw der maatschappelijke lagen liep van stad tot stad zeer uiteen en hing ook samen met de beroepen die in een bepaalde plaats werden uitgeoefend. Omstreeks 1555 vormden in Dordrecht, Leiden en Brugge bij voorbeeld de ambachtelijke beroepen het grootste percentage, gevolgd door beroepen in handel en verkeer. In typische handelssteden als Amsterdam en Antwerpen was de situatie juist andersom. De lokale politieke ontwikkelingen werden meestal sterk bepaald door de soort beroepen die in een bepaalde stad de overhand hadden.

Politieke invloed der hogere burgerij. Al sinds de late Middeleeuwen bestond er in de steden een hogere burgerij, die via economisch-sociale machtsposities (in de handel, nijverheid of visserij) een overwegende rol in het stadsbestuur speelde. Deze groep noemt men ook wel het patriciaat. In de loop van de 16de eeuw veranderde wel de samenstelling van dit patriciaat, doordat er nieuwe families inkwamen en oude verdwenen. Het systeem van coöptatie, waardoor het patriciaat zich in de stadsbesturen en andere lokale machtsposities wist te handhaven, veranderde echter niet. Wel stond het bloot aan aanvallen van verschillende kanten, doordat de lagere burgerij van tijd tot tijd ook enige politieke macht opeiste, eigenlijk steeds zonder succes. Het patriciaat bleef aan de macht, hoewel de politieke eensgezindheid binnen deze groep vaak ver te zoeken was. De onderlinge machtsstrijd van patricische groeperingen noemt men wel factiestrijd, waarbij een factie een groep patriciërs met gemeenschappelijke belangen is. Deze factiestrijd drukte in veel steden een belangrijk stempel op het lokale sociale leven, temeer daar de facties met allerlei middelen de gunst der lagere burgerij en het gewone volk trachtten te winnen. Vooral dit laatste streven kon voor veel politieke en sociale onrust zorgen. De hogere burgerij had echter niet overal in dezelfde mate invloed op het politieke leven van een stad en moest soms een klein gedeelte van de macht delen met lagere sociale groepen. In het algemeen kan men echter zeggen dat de hoge adel in de landspolitiek en het patriciaat in de plaatselijke machtsverhoudingen de leidende groepen waren.

De sociale positie der hogere burgerij. De hogere burgerij vormde lang niet overal een gesloten groep. Iemand van lagere afkomst kon het patriciaat binnenkomen, meestal via een combinatie van nieuw verworven welstand met een patricisch huwelijk. Ook naar boven toe bestond er geen strikte grens: leden van patricische families trouwden wel in de lage adel (zowel de ambtsadel als de feodale adel). De mogelijkheden tot opklimmen langs de maatschappelijke ladder hingen ook weer sterk af van plaatselijke factoren. In sommige steden, vooral in het oosten, maakten lagere edelen nog deel uit van het stadsbestuur, en bleven de oude, nog uit de Middeleeuwen stammende patricische families langer de toon aangeven dan elders. Huwelijken buiten de eigen groep kwamen minder voor. Het bekleden van politieke ambten in een stad gaf sociaal prestige; omgekeerd werd men tot een ambt geroepen vanwege de belangrijke sociaaleconomische positie die men binnen de stad innam. Werd iemand een ambt aangeboden, dan kon hij eigenlijk niet met goed fatsoen weigeren, ook al ambieerde hij die positie niet. Zo zaten er in Den Briel sommige patriciërs regelmatig in het stadsbestuur, ofschoon zij klaagden dat de lasten zwaarder wogen dan de voordelen. Voor het politieke werk moest men immers kunnen beschikken over veel vrije tijd, waardoor het behartigen van de eigen maatschappelijke en economische belangen in het gedrang kon komen. Anderzijds had een patriciër door het bekleden van een bepaald ambt vaak de gelegenheid, de belangen van de eigen familie, factie of bedrijfstak te dienen. De sociale positie van de hogere burgerij schijnt in handelssteden onaantastbaarder te zijn geweest dan in de industriële centra. In de typische industriestad Leiden, waar de textielnijverheid het belangrijkste middel van bestaan was, bestond slechts een klein, gesloten patriciaat. Dit riep veel kritiek en onvrede in de stad op, omdat het corrupt was en de leden ervan soms verscheidene ambten tegelijk bekleedden, wat tot ongewenste verhoudingen kon leiden. Waar zulke situaties bestonden, werd de sociale kloof tussen het patriciaat en de rest der stadsbewoners snel breder – trouwens een algemene tendens in de tweede helft van de 16de eeuw. Het patriciaat ging zich duidelijk van de rest der burgerij onderscheiden, doordat het een steeds sterkere economisch-sociale en politieke machtspositie binnen de steden wist te veroveren, die in latere tijden zou leiden tot het politieke monopolie der regentenklasse.

De familie Van Berchem, door Frans Floris, 1561 (detail). Volgens mondelinge traditie wordt hier de familie Van Berchem afgebeeld. De Van Berchems vormden een aanzienlijk Antwerps patriciërsgeslacht; in de jaren zestig en zeventig was Hendrick van Berchem afwisselend schepen en binnenburgemeester. Het schilderij is een 16de-eeuwse allegorie op de eendracht binnen een familie. Op de lijst is een latijnse tekst geschilderd, die in vertaling luidt: ‘Zoals er in het leven niets gelukkigers kan zijn dan een eensgezind huwelijk en een echtelijk bed zonder twist, zo is er niets aangenamers dan eensgezinde familieleden met een zuiver gemoed van de huiselijke vrede te zien genieten’. Het gezamenlijke musiceren – op luit en virginaal – symboliseert de harmonie. (Stedelijk Museum Wuyts-Van Campen en Baron Caroly, Lier)

Het bezit en de levensstijl der hogere burgerij. Het bezit der hogere burgerij was aanzienlijk. Patriciërs bewoonden de mooiste stadshuizen, waarin vaak hun handel of bedrijf was gevestigd, al nam het aantal renteniers onder de patriciërs in de tweede helft van de 16de eeuw toe, het eerst in de zuidelijke gewesten. Rond 1550 zien wij een ontwikkeling op gang komen dat rijke burgers en patriciërs niet meer door de hele stad verspreid woonden maar zich in één wijk vestigden, die vaak uit niet meer dan een paar straten bestond. Binnen hun huizen vond men een interieur dat in de noordelijke Nederlanden vrij sober, in de zuidelijke al wat weelderiger was. In het zuiden liet men zich ook meer dan in het noorden portretteren. De patriciërs van het zuiden kochten meer schilderijen, kaarten, wandtapijten en andere weeldeartikelen voor hun huis dan de noordelingen. Uit de bewaard gebleven inventarissen van de noordelijke patriciërs blijkt overduidelijk dat men – hoewel rijk en aanzienlijk – nog niet gewend was aan een luxe levensstijl. Dit was al wel het geval in het zuiden, waar het patriciaat in sommige opzichten de leefwijze van de adel navolgde, hetgeen bij voorbeeld te zien is aan de kledij en de huiselijke levensstijl met veel bedienden. Wanneer er kapitaal buiten het eigen bedrijf moest worden geïnvesteerd, koos de patriciër in noord en zuid gewoonlijk voor landbezit, omdat hij dat als een veilige belegging beschouwde. Bij aankoop lette hij vooral op het rendement van de grond, hoewel hij soms ook wel geld overhad voor een ‘hof van plaisantie’, een gerieflijk buitenverblijf.

Aanzienlijk bezoek op de pachtboerderij, door Jan I Bruegel (1568-1625). Dit paneel wordt traditioneel ‘Stadslui op bezoek bij boeren’ genoemd. In elk geval geeft het een duidelijke tegenstelling tussen arm en rijk te zien. De voorstelling betreft een visite met liefdadige bedoelingen van burgers aan minder gegoeden. Rechts geeft de aanzienlijke dame een kind wat geld, de heer schenkt een arme man brood. Achter de heer staat zijn knecht met een mand. (Kunsthistorisches Museum, Wenen)

De cultuur der hogere burgerij. Er bestond zeker geen eenvorming cultuurpatroon voor de hogere burgerij. De grote culturele verscheidenheid weerspiegelde zich onder andere in de godsdienst. Alle religieuze schakeringen – van fel katholiek tot (vooral later in de eeuw) fel calvinistisch met alle soorten gematigdheid en zelfs onverschilligheid daar tussenin – zijn terug te vinden onder het patriciaat. Het opkomende calvinisme vond aanhang in alle sociale lagen, dus ook in de hogere. Zo kon het gebeuren dat aan de vooravond van de Beeldenstorm (1566) sommige magistraten te Gent geregeld naar de hagepreken gingen, evenals kooplieden, ambachtslieden en mensen uit het lagere volk. Dit betekende overigens niet dat het calvinisme in politiek of zelfs maar in sociaal-cultureel opzicht een democratiserende kracht is geweest. Zelfs al zaten – vooral na de Beeldenstorm – calvinisten uit de hogere burgerij in de kerkeraden samen met mensen van geringe afkomst, er bleef een groot sociaal én cultureel verschil bestaan.

In opvoeding en onderwijs – en trouwens in de hele levenswijze – begon de hogere burgerij vooral in het zuiden in de loop van de eeuw aarzelend gewoontes van de adel over te nemen of tegelijk met sommige edelen nieuw opkomende leefidealen te volgen. Het kwam bij jonge patriciërs in zwang de opvoeding te voltooien door een uitgebreide reis door West- en Zuid-Europa – de zogenaamde ‘grand tour’ – evenals bij veel adellijke families gebruikelijk was. Lag bij de adel de nadruk op een opvoeding die uitzicht bood op een loopbaan aan het hof of in het leger, de hogere burgerij bereidde haar jongeren voor op een carrière in handel, nijverheid en stadsbestuur. Vooral om bestuurlijke kwaliteiten te verwerven en de blik in het algemeen te verruimen was een verblijf aan één of meer universiteiten zeer geschikt. Toch waren omstreeks 1559 een ‘grand tour’ en een universitaire studie nog slechts het voorrecht van enkele jonge patriciërs. Veelal volgden zij nog het oude, vertrouwde patroon van een opleiding aan de Latijnse school in hun stad en een leertijd binnen het familiebedrijf. Boekenbezit van enige omvang was onder de hogere burgerij nog verre van algemeen. Er waren patriciërs met grote bibliotheken van enige honderden boeken die zelf een degelijke humanistische vorming bezaten, maar zij waren – zowel in de 16de eeuw als ook in later tijd – uitzonderingen. Eveneens uitzonderlijk waren de patriciërs die optraden als beschermers en opdrachtgevers van beeldende kunstenaars en geleerden. De bijdrage die zij tot de culturele bloei – vooral in het zuiden – hebben geleverd staat buiten verhouding tot hun geringe aantal.

6De lagere burgerij

De samenstelling der lagere burgerij. Tot de lagere burgerij rekenen wij de meeste ambachtsmeesters (met uitzondering van enkelen, zoals goudsmeden, die eerder bij de hogere burgerij hoorden), kleine handelaars en in sommige kustplaatsen ook vissers. Vergeleken met de hogere burgerij was deze lagere burgerij natuurlijk veel groter in aantal. Evenmin als de hogere burgerij trad zij naar buiten als een gesloten groep op. Zoals de hogere burgerij door factiestrijd gespleten kon worden, kende ook de lagere burgerij haar onderlinge tegenstellingen. De sociaal-economische belangen binnen deze laatste groep en ook de organisatie in afzonderlijke gilden werkten deze tegenstellingen in de hand. Van een echte middenklasse, dat wil zeggen een aaneengesloten lagere burgerij die haar gezamenlijke belangen eensgezind verdedigde, is slechts hier en daar sprake. Dit verschijnsel deed zich voor in sommige steden in de zuidelijke Nederlanden, met name te Antwerpen. In grote steden zoals deze waren ook de sociale verschillen en de klassentegenstellingen het grootst, wat mogelijk het ontstaan van een hechte middenklasse in de hand heeft gewerkt. Met name in de kleine steden was hiervan geen sprake, maar slechts van een aantal naast elkaar bestaande beroepsgroepen die ondermeer hetzelfde sociaal-economische niveau hadden en daarom door ons worden samengevat onder de benaming ‘lagere burgerij’.

Het poorterschap. Voorwaarde voor enige politieke invloed in de stad was het burger- of poorterschap. Dit was te koop voor een vaak niet geringe som gelds. Veelal was het poorterschap erfelijk, zodat er hele poorterfamilies ontsproten aan één stamvader die eens het poorterschap had verworven. Ook door aantoonbare patricische afkomst kon het poorterschap zelfs zonder betaling worden verkregen, althans in sommige steden. Tenslotte bood een huwelijk met een patriciërsdochter een goede instap. Aan het poorterschap waren voordelen verbonden die de soms hoge prijs verklaren. Deze voordelen (poortersprivileges) varieerden van stad tot stad. Er waren trouwens steden met verschillende poorters. Zo kende Nijmegen kleinburgers, welke status goedkoop te verwerven was maar weinig voorrechten met zich meebracht, en grootburgers – echte poorters die voor duur geld een aantal belangrijke voordelen genoten. Alleen poorters mochten stedelijke bestuursfuncties vervullen. Zij hadden meestal ook recht op verdediging van lijf en goed door de stad, ook in den vreemde. Dit laatste was soms moeilijk te realiseren, in andere gevallen bood het poorterschap van een bepaalde stad bij processsen elders een bepaalde bescherming. Poorters hadden ook economische voordelen: alleen zij hadden toegang tot de gilden en genoten vrijdom van de stedelijke tollen. Tenslotte hadden zij sociale voorrechten, zoals toegang tot de stedelijke gast- en weeshuizen. Ook kwam men als poorter veelal in aanmerking voor de stedelijke bedeling, mocht de nood aan de man zijn gekomen. De stad eiste overigens ook plichten van de poorters, zoals de schutterijplicht. Werd men voor een bestuursfunctie aangewezen, dan werd het als burgerplicht beschouwd die te aanvaarden en goed uit te oefenen. In het algemeen had de poorter de plicht zijn medeburgers bij te staan, zowel in als buiten de eigen stad.

Politieke invloed der lage burgerij. De mate waarin de lagere burgerij – vaak via de gilden of een enkele maal via de schutterijen – invloed uitoefende op de stedelijke politiek verschilde per plaats. In het algemeen was deze invloed groter in de kleine steden, waar de sociale tegenstelling tussen hogere en lagere burgerij minder groot was. Het patriciaat was daar meestal verhoudingsgewijs wat kleiner en leden van de lagere burgeij werden er gemakkelijker dan in de grote steden tot het stadsbestuur en andere openbare functies toegelaten. Op deze regel zijn echter ook uitzonderingen. De politieke invloed der gilden en schutterijen was zeer wisselend. Gilden waren lichamen waarin beoefenaars van eenzelfde beroep of bedrijfstak waren verenigd. Gezamelijke economische belangen werkten eensgezinde politieke actie in de hand, vooral wanneer deze belangen door toedoen van het stadsbestuur of door andere oorzaken in het gedrang dreigden te komen. De schutterijen (gewapende burgerwachten), verantwoordelijk voor orde en rust in de stad, bestonden veelal uit leden van de lagere burgerij – voor zover zij hun eigen bewapening konden betalen – terwijl de officieren steeds vaker patriciërs waren. Schutterijen werden onder andere ingezet bij het neerslaan van rellen zoals hongeroproepen van het lagere volk – rellen die in de tweede helft van de eeuw toe leken te nemen. In die omstandigheden was de schutterij een instrument van het stadsbestuur, al zijn er ook gevallen bekend dat de schutters weigerden tegen het lagere volk in actie te komen. In het algemeen was er niet zelden sprake van een slechte relatie tussen het stadsbestuur en de lagere burgerij, onder andere vanwege de als te beperkt gevoelde politieke rol die de lagere burgerij mocht vervullen waar haar economische invloed in de stad toch aanzienlijk kon zijn.

De Braspenningsmaaltijd, door Cornelis Anthonisz., 1533. Dit schilderij is het prototype van de Amsterdamse schuttersstukken. Rond een tafel die om onduidelijke reden maar spaarzaam is ingericht zitten tien en staan zeven schutters – tenminste middenstanders die zelf hun wapen konden bekostigen. Zij behoren tot de S. Joris- of Voetboogdoelen, herkenbaar aan de bogen die twee schutters bij zich hebben en aan S. Joris op het glas-in-loodraampje rechtsboven (vgl. p. 295). De uniforme mantel of pallure in rood-blauw wijst daar eveneens op. In het midden zit waarschijnlijk de kapitein, met in zijn hand een blad met drie drinknappen of maigelins. Een schutter meer naar rechts houdt een papier met een liefdesliedje vast, zijn buurman haalt een fluit uit een foudraal. Gaat het gezelschap zingen? De hoofdletter H midden onder op het tafelkleed wijst erop dat dit rot of compagnie H is. Overigens blijft de traditionele titel van het schilderij onduidelijk. (Amsterdams Historisch Museum, Amsterdam)

Drinkhoorn van het Amsterdamse S. Joris- of Voetbooggilde, toegeschreven aan Frederick Jansz., 1566. Veel schutterijen beschikten over kostbaar pronkzilver. Dat kon zijn voorzien van toepasselijke spreuken en allegorieën of van een afbeelding van de patroonheilige. Op deze zeer fraaie renaissance-hoorn heeft S. Joris juist de draak – die zich nog aan de onderzijde van de hoorn vastklemt – verslagen en daarmee een voor zijn paard geknielde prinses gered. In de voet van deze drinkhoorn zit de Hollandse leeuw veilig in de ‘tuin’, de omheining, om het vrije Holland (vgl. p. 295). (Amsterdams Historisch Museum, Amsterdam)

De sociale en culturele positie der lagere burgerij. Ondanks de geringe politieke invloed kon een lid van de lagere burgerij toch bogen op een behoorlijke sociale positie binnen de stedelijke gemeenschap. Deze kwam tot uiting in zijn lidmaatschap van een gilde, waar hij als ambachtman of koopman bij was aangesloten – tenminste, als hij poorterrecht had. Behalve dankzij bescherming van zijn economische belangen door het weren van buitenstaanders, kwaliteitscontrole op het produkt en daarmee vergelijkbare maatregelen, was lidmaatschap van een gilde ook in maatschappelijk opzicht bijzonder nuttig. De gilden genoten – ook al door het religieuze leven binnen de organisatie, bij voorbeeld verering van de patroonheilige – een bepaald maatschappelijk aanzien. Lidmaatschap ervan verschafte de burger een vastomlijnde plaats binnen de stedelijke gemeenschap met haar welomschreven rechten en plichten. Ook lidmaatschap van een schutterij kon – zij het mogelijk in mindere mate – sociaal aanzien geven. Dit was ook het geval bij de broederschappen – verenigingen van religieuze oorsprong, vaak nog uit de Middeleeuwen stammend, die zich bezighielden met sociaal-chartitatief werk zoals zorg voor armen, zieken, vreemdelingen en gevangenen. Het onderwijs der leden van de lagere burgerij stond volstrekt niet voor ieder van hen op hetzelfde peil. Geletterdheid – in de betekenis van enigszins te kunnen lezen tot goed te kunnen schrijven – kwam veel voor; scholen, vaak onder toezicht van het stadsbestuur, waar men elementair en middelbaar onderwijs kon volgen, waren er wel. De opleiding tot een bepaald beroep werd in de praktijk gegeven, vaak onder toezicht der gilden. Er waren zeker ook leden van de lagere burgerij die eerst de Latijnse school en vervolgens de universiteit hadden bezocht, vreemde talen kenden en hadden gereisd, meestal als voorbereiding op een geestelijke of ambtelijke loopbaan. Dit was voor hen meestal mogelijk geworden omdat zij de bescherming van het stadsbestuur of van een aanzienlijke stedeling genoten.

7Loontrekkers en armen

Loontrekkers en armen. Tussen de lagere burgerij en de armen bevond zich nog een groep, die moeilijk naar beide zijden is af te grenzen: de loontrekkers of mingegoeden. Samen met de armen vormden zij in kwade tijden wel 75% in betere dagen misschien 60% van de gehele bevolking. Met de term loontrekkers duidt men diegenen aan die door loonarbeid of in eigen éénmansbedrijfjes in hun onderhoud voorzagen. Zij waren economisch kwetsbaar en afhankelijk van de toestand in een bepaalde bedrijfstak. In goede tijden waren zij in staat een redelijk levenspeil te bereiken, maar in kwade dagen konden zij dat niet vasthouden. Zij zwalkten zo heen en weer tussen een werkzaam, doch karig bestaan en een ellendig leven van armoede en bedeling. Onder armen verstaat men een groep mensen die permanent dan wel zeer vaak werkloos was en evenals de loontrekkers in volstrekte afhankelijkheid van de heersende economische toestand haar brood moest zien te verdienen – wat nauwelijks lukte. Armen waren niet helemaal bezitloos – zij hadden soms nog een eigen woning en eigen werktuigen -, maar zij moesten structureel een beroep doen op de stedelijke of kerkelijke armenzorg, ofwel uit bedelen gaan. Na circa 1530 nam door allerlei economische en demografische oorzaken de verpaupering toe: het aantal armen groeide zowel op het platteland als in de steden.

De kreupelen, door Pieter Bruegel de Oude (circa 1525-1569), 1568. In dit kleine schilderijtje laat Bruegel een aantal kreupelen zien, waarschijnlijk op het platteland. Zij lijken opgewonden, om onduidelijke reden. Tegelijk maakt de schilder door middel van de hoofddeksels duidelijk dat armoede onder alle standen kan optreden. Van links naar rechts zien we een kroon (aristocraat), helm (krijgsman), muts (boer), pelsmuts (burger) en een mijter (geestelijke). (Musée du Louvre, Parijs)

Armenzorg in de steden. In de steden was de armenzorg in het algemeen beter georganiseerd dan op het platteland, waardoor de armen van het land naar de stad werden gezogen. Zo ontstond het probleem van grote groepen zwervende en bedelende armen, die nu eens in deze, dan weer in die stad opdoken en een zware last voor de stedelijke economie konden zijn. Ook de sociale onrust in de steden werd hierdoor aangewakkerd, want geen enkele maatschappelijke groep accepteerde de armen die van buiten kwamen en niet van oudsher in de stad gevestigd waren. De centrale overheid probeerde sinds 1531 zonder veel succes regelend op te treden door hervorming van de armenzorg. In een aantal steden, voornamelijk in de zuidelijke Nederlanden, werden de liefdadige instellingen die zich met de armenzorg bezighielden – kerkelijk of wereldlijk – gebundeld in algemene armenkassen, de zogenaamde Gemene Beurzen. Een dergelijke lokale centralisering was zeker zinvol geweest als het voorbeeld van een aantal steden in alle Nederlanden zou zijn nagevolgd. Dit was echter niet het geval, vooral omdat de controlerende rol die de stedelijke overheid in de Gemene Beurzen uitoefende niet naar ieders zin was. Trouwens, inmenging in de plaatselijke verhoudingen door de centrale overheid werd ook weinig op prijs gesteld. Evenmin zeer doeltreffend waren de meermalen door de centrale en ook door de stedelijke overheden uitgevaardigde bedelverboden. In 1556 was de verpaupering zo toegenomen dat aan de armen noodgedwongen werd toegestaan in de eigen woonplaats – waar men tenminste één jaar moest hebben gewoond – te bedelen. Milddadigheid en barmhartigheid van burgers en kerk konden in de tijd van economische depressie en toenemend pauperisme de nood nauwelijks lenigen.

Lazarusklep met bijbehorend bewijs, 1572. Vooral onder armen, zwervers en bedelaars kwamen ernstige ziektes voor, zoals melaatsheid. Sommige steden kenden leprozenhuizen waarvan de inwoners vaak met toestemming van de overheid uit bedelen gingen, voorzien van een lazarusklep om hun komst aan te kondigen, met een witte band om het hoofd en een bewijs van hun ziekte. (Stedelijk Museum de Lakenhal, Leiden)

Weesmeisjes aan de maaltijd, mogelijk door Jan Pietersz. Dou, 1606. Weeskinderen konden, als zij niet door familieleden werden opgenomen, in de steden terecht in weeshuizen die zowel door de kerk als door de lokale overheid werden opgezet en beheerd. Een binnenvader en –moeder hadden in het huis de dagelijkse leiding. Buitenvaders – regenten – vormden het bestuur. In het hier afgebeelde Leidse weeshuis zitten de meisjes naar leeftijd gerangschikt aan tafel. Zij eten per vier van één groot bord. In het midden een tafel waaraan de kleinste kinderen staande eten. (Gemeentearchief, Leiden)

Voorbeeld van stedelijke armenzorg: Nijmegen. Hoe de armenzorg in een stad van gemiddelde grootte was geregeld kan men zien in Nijmegen. Omstreeks het midden van de 16de eeuw was daar 30% der bevolking armlastig – een voor die tijd niet schrikbarend hoog percentage. De bedeling was in handen van drie verschillende broederschappen, die meer zorg aan weduwen en wezen dan aan bejaarden en werklozen besteedden. Dat vooral de laatsten er wat bekaaid afkwamen hing ongetwijfeld samen met de in die tijd opkomende gedachte dat wie enigszins kón werken ook móést werken. Nijmegen telde enige gasthuizen, die volgens een historicus het midden hielden tussen ‘Leger-des-Heilskwartier, slecht geoutilleerd ziekenhuis, herberg en bejaardentehuis annex sociëteit’. Het plaatselijke weeshuis was weer een aparte particuliere stichting, vooral bedoeld voor kinderen van poorters, die ook in opdracht van het weeshuis tot een ambacht konden worden opgeleid. De echte paria’s van Nijmegen waren de leprozen (melaatsen) in het leprozenhuis, en de krankzinnigen, die meestal in een klooster of in de gevangenis zaten opgesloten. De Nijmeegse overheid probeerde zonder succes van elders afkomstige bedelaars uit de stad te weren. Bedelarij was nu eenmaal in die tijd een normale en noodgedwongen bron van inkomsten voor ontelbaren. De rondtrekkende bedelaars en zwervers hadden vaak een grote behendigheid ontwikkeld in het omzeilen van door de stedelijke overheid opgeworpen obstakels. Werden zij via de ene stadspoort uitgezet, dan kwamen zij door de andere weer binnen. Om meelij te wekken en tot het geven van aalmoezen aan te sporen deden zij zich voor als zieken of invaliden aan wie volgens de door de kerk gepredikte ‘goede werken’ hulp verleend moest worden. Of zij speelden voor afgedankte soldaten (die inderdaad vaak geen andere keus hadden dan uit bedelen gaan) dan wel voor pelgrims of bedelmonniken. Bedelen en iemand anders aalmoezen uit de zak kloppen was niet alleen voor velen een beroep, maar ook een kunst.

De binnenmoeder Hilleken de Roy met vier Gorcumse weeskinderen, anoniem, 1586. Personeel van armeninrichtingen werd zelden afgebeeld. Hier kamt de 43-jarige binnenmoeder een meisje met een luizenkam, terwijl een jongetje een leesoefening opzegt. De kinderen dragen rood-leverkleurige uniformen. Op de achtergrond lopen de wezen twee bij twee in een rij, mogelijk naar de kerk. (Stichting Huize Matthijs-Marijke, Gorinchem)

Sociale botsingen en de rol der armen. In het geval van hongeroproeren en andere rellen kon de grote massa van loontrekkers en armen plots in beweging komen en een bedreiging voor de openbare orde en de eigendom der hogere standen gaan vormen. Een enkele maal verbond de lagere burgerij zich met het ‘grauw’ (het lagere volk, le menu peuple) tegen de overheid. Dit was het geval te Antwerpen in 1554 bij een ernstig conflict over de stedelijke accijnzen en de monopoliepositie van enige brouwerijen. Groepen uit de lagere burgerij – schutters en gilden – hitsten de loontrekkers en armen op en probeerden munt uit de rellen te slaan, totdat de centrale overheid ingreep. Dergelijke volksopstanden, waarbij het toch ook voor de tijdgenoot duidelijk was dat het lagere volk werd gemanipuleerd, gaven het grauw een slechte naam. Angst voor de massa ging bij de hogere standen hand in hand met bespotting van het grauw. In de literatuur werd het lagere volk uitgemaakt voor alles wat lelijk was: onbetrouwbaar, ondankbaar, laf, materialistisch. Hoe de loontrekkers en armen op hun beurt over de hogere standen dachten, is moeilijker te achterhalen.

Brooduitdeling door de potmeesters van de Jacobikerk te Utrecht, anoniem paneel. Dit is een van de twee beschilderde zijden van een paneel, waarvan de keerzijde het Laatste Oordeel toont. Hier wordt de uitdeling van brood aan thuiswonende armen door de armmeesters of potmeesters van de Jacobiparochie te Utrecht weergegeven. De armenzorg was een taak die in parochieverband werd uitgeoefend, maar rond deze tijd gingen de stedelijke autoriteiten zich steeds meer daarmee te bemoeien vanuit het gezichtspunt van de handhaving van de openbare orde. Oorspronkelijk hing dit tafereel boven de plaats in de Jacobikerk waar de uitdeling plaats vond. Het voerde het opschrift: Hier deijlt men dey Son(n)endaechse scottel der armen. Hier deijlt men den armen swijnters den turff. Hier deijlt men den armen die bedleger sijn aelmissen’. De voorstelling van het Laatste Oordeel aan de keerzijde verwees naar gelukzaligheid die de beoefenaar van de werken van barmhartigheid in het hiernamaals te wachten stond. (Centraal Museum, Utrecht)

4De religie omstreeks 1559

1Inleiding