Henk Bussemaker & Janet van Klink

DE TEGENAANVAL

Anton
Bussemaker 1900-1941
ONDERZEEBOOTCOMMANDANT

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van:

Karel Doorman Fonds

Damen Schelde Naval Shipbuilding

Boekenfonds Elisabeth Grent/ F.J.A.M. van der Helm

M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting

Foto’s afkomstig uit collectie H.O. Bussemaker, tenzij anders vermeld.

© 2016 Henk Bussemaker en Janet van Klink, p/a Uitgeversmaatschappij

Walburg Pers, Zutphen

1e druk, 2016

2e herziene druk, 2017

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag:

Anton Bussemaker (1939). Fotografisch Atelier Riche, Haarlem.

o 16 tijdens proefvaart. Collectie De Schelde, Vlissingen.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Erwin Bomans, BNO Leucq!, Goor

Ontwerp binnenwerk: KM Grafisch Werk, Utrecht

ISBN 9789462491526

e-ISBN 9789462495678

NUR 680/689

Inhoud

Voorwoord

1. Omstreeks half drie

2. Een onafscheidelijke tweeling

3. Bewuste keuzes

4. Een jong officier

5. Een technisch-tactische doorbraak

6. De eerste schok

7. Oefeningen voor later

8. Een nieuwe taak

9. De slag om de slagkruisers

10. Weerzien met Soerabaja

11. Verkocht en verraden

12. De tegenaanval

13. De redding

14. Japanse bezetting

15. Zonder Anton

16. Naar de Zuid-Chinese Zee

17. Een profetische uitspraak

Nawoord

Overzicht publicaties A.J. Bussemaker

Geraadpleegde literatuur

Bijlage 1

Bijlage 2

Noten

Voorwoord

Want uit den wind
Schep ik de kracht
En van de zee
Krijg ik de macht
Het Leven te bevechten!
(Uit het gedicht Storm, Anton Bussemaker, 1921)

Henks vader Anton Bussemaker schreef bovenstaande dichtregels toen hij een 21-jarige adelborst was aan het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM) in Den Helder. Twintig jaar later zou hij zijn woorden omzetten in daden.

De 41-jarige flottieljecommandant van de Nederlandse Onderzeeboten in Nederlands-Indië bracht in de nacht van 11 op 12 december 1941 met Hr.Ms. O 16 vier Japanse troepentransportschepen tot zinken. Deze aanval was het eerste belangrijke succes van de geallieerden in de oorlog tegen Japan. De toen 12-jarige Henk was trots op zijn vader. Korte tijd later volgde het grootste verdriet uit zijn leven.

Drie dagen na de succesvolle aanval liep de O 16 op een mijn en zonk binnen één minuut. Van de 42 bemanningsleden overleefde alleen kwartiermeester Cor de Wolf (1912-1983), na zo’n 35 uur zwemmen, het drama in de Zuid-Chinese Zee. Hij kon als enige een getuigenis aan de wereld afleggen. Hoe kunnen we deze biografie beter beginnen dan met zijn ooggetuigenverslag?

Tussen ons scheiden zich bijna 57 jaren. Voor Henk was het schrijven van een biografie over zijn vader de voltooiing van een lange zoektocht, die begon in november 1941. Hij nam in het vakantiedorp Tretes nabij Soerabaja voorgoed afscheid van hem. Wat had zijn vader bedoeld met de uitspraak ‘we zijn verkocht en verraden?’ Henk kon het hem niet meer vragen. De ondergang van de O 16 was bovendien decennialang omgeven door raadsels. Was het een Britse mijn geweest? Had zijn vader, commandant Anton Bussemaker, een cruciale fout gemaakt? De vondst van het wrak in 1995 gaf eindelijk antwoord op de meeste vragen en pleitte zijn vader vrij.

Janet was tien jaar toen haar opa van moederskant vertelde dat de onderzeeboot van zijn oom was gevonden. Op de salontafel in Rockanje lag het artikel uit het Algemeen Dagblad met de foto van de twee zoons van de commandant. Het verhaal maakte indruk. Pas bijna twintig jaar na de vondst van het wrak ontstonden de vragen. Wie was Jorinus Langerveld (1906-1941), officier Marine Stoomvaartdienst 1e klasse van de O 16? Hoe was hij omgekomen?

Wij ontmoetten elkaar op 4 mei 2013 tijdens de herdenking van de Onderzeedienst in Den Helder. Twee voor elkaar totaal onbekende personen, maar met een gedeelde geschiedenis. Ondanks ons leeftijdsverschil ontstond al snel een hechte vriendschap. In februari 2015 begonnen we met het schrijven van dit boek, waar Henk eerder alleen aan was begonnen. Voor Janet was de biografie over de commandant van haar oudoom het begin van de beantwoording van veel vragen.

Een boek schrijven doe je nooit alleen. Wij willen alle medewerkers van archieven, vrijwilligers van historische verenigingen en particulieren bedanken voor hun medewerking. Zonder jullie bijdragen, groot of klein, zou deze biografie nooit zo gedetailleerd hebben kunnen worden.

Onze speciale dank gaat uit naar schout-bij-nacht b.d. Jan Spoelstra. De oud-onderzeebootcommandant en voorzitter van de stichting Comité Nabestaanden Onderzeeboten 1940-1945 gaf de nodige aanwijzingen. Mariëtte Bussemaker maakte ondanks haar drukke leven tijd vrij om de biografie in wording over haar opa aandachtig te lezen. Wij danken marinehistoricus Jaap Anten voor zijn inbreng. Hans Mugge heeft veel voor ons betekend bij het selecteren en bewerken van het fotomateriaal.

Jan Maarten Doorman, kleinzoon van schout-bij-nacht Karel Doorman, verdient een bijzonder woord van dank. Hij las alle teksten meerdere malen door, gaf gedetailleerde aanwijzingen en was ons bij het schrijven op verschillende manieren tot steun. Hij leverde bovendien als actief lid van de Historische Vereniging Oudheidkamer Rhenen en Omstreken cruciaal archiefmateriaal aan over Antons jeugdjaren in Rhenen.

Last, but not least, zijn wij ontzettend veel dank verschuldigd aan Elly Bussemaker-Verduyn den Boer en Pia van Klink-Langerveld. Zij stonden ons op alle mogelijke fronten bij.

Henk Bussemaker en Janet van Klink

Oegstgeest, najaar 2016

1. Omstreeks half drie

Het verslag van De Wolf (1)

De chef-staf van de Koninklijke Marine in Batavia kapitein-ter-zee J.J.L. Willinge (1898-1989) ontving eind september 1946 een vijf pagina’s tellend rapport. Het was afkomstig uit het Christelijk Marine Tehuis aan de Hoffmanstraat in Soerabaja. De beheerder had het schrijven gevonden in één van de dertig kamers van het gebouw. Te midden van veel andere documenten. Veel daarvan had hij vernietigd.

De beheerder had echter onderstaand rapport bij de afdeling Materieel afgeleverd. De man dacht dat het enige waarde zou kunnen hebben voor de Koninklijke Marine. Het was het verslag van bootsman Cornelis de Wolf over zijn laatste reis met de onderzeeboot Hr.Ms. O 16. De Wolf had dit ooggetuigenverslag als enige overlevende binnen drie weken na de ondergang van de boot geschreven, op verzoek van Commandant der Zeemacht Nederlands-Indië vice-admiraal C.E.L. Helfrich (1886-1962).¹

Vrijdag 29 november 1941. Wij begonnen ’s avonds om 7 uur onze boot klaar te maken om naar zee te gaan. Oorlogstorpedo’s werden geladen, accu’s dichtgemaakt. De nodige proviand werd aan boord gehaald.

Zaterdagochtend 30 november was de boot klaar. Wij verlieten om 7 uur ’s ochtends Soerabaja, met als koers Borneo, later richting de Anambaseilanden. Een dag later kregen wij het bericht om koers te zetten naar Singapore. Daar laadden we olie en verrichtten kleine reparaties aan de dieselmotor.

Zaterdag 6 december vertrokken uit Singapore en gingen richting de Golf van Siam. De stemming aan boord was uitmuntend, verscherpte toestand aan de kim², vier man luchtten op de brug, kalme zee. In de nacht van maandag op dinsdag ontmoetten wij twee Japanse jagers. Deze richtten de zoeklichten op ons. Wij doken naar 40 meter diepte. Schijnbaar hebben ze ons niet opgemerkt, want zij voeren langzaam heen en weer. De oorlog was op dat moment al begonnen, maar bij ons aan boord was dit niet bekend.

Wij bleven overdag onder water. ’s Avonds om 7 uur Tank III leegmaken.³ Wij voeren door in noordelijke richting. Om 7 uur hoorden we de rede van Zijne Excellentie de Landvoogd. Toen wisten we dat de oorlog begonnen was. Alle maatregelen die nog nodig waren werden vlug uitgevoerd. Wij waren nu berekend op onze taak. Overdag sliepen de divisies die geen wacht hadden. Onze oorlogsposten onder water bleven bezet. Woensdagnacht achtervolgden we een Japanse vrachtboot. We lanceerden twee dekbuizen en een boegbuis, maar zonder succes.⁴ ’s Morgens 5 uur is de achtervolging gestaakt. Wij gingen met daglicht onder water.

Donderdag 11 december kwam omstreeks 8 uur ’s avonds een Japans transportschip in het zicht. Alarm. De roergangers kwamen op hun post. Alles ging rustig en kalm. Niemand was zenuwachtig. De vrachtboot voer in de richting van Patani. Wij voeren getrimd op 6 meter, vaart 10 mijl.⁵ Het Japanse vrachtschip voer de baai binnen, licht brandde nog op de kust. Dit hielp ons bij onze peilingen. Meneer Einsbergen⁶ voerde de navigatie. Om half tien liet het Japanse schip het anker vallen. Toen ontdekten we dat er nog drie schepen lagen, allen geladen. De commandant liet boegbuizen en hekbuizen klaarmaken en we voeren langzaam elektrisch verder.⁷ Er stond toen nog 9 meter water, duiken was niet meer mogelijk. De commandant bracht de boot in positie en spoedig volgden er zes achtereenvolgende ontploffingen. Een luid gejuich steeg op van de brug als wel vanuit de centrale. Duimen gingen omhoog en wij voeren terug in de richting van waar wij gekomen waren. Toen wij 4 mijlen uit de wal waren, werden de diesels aangezet en Tank III leeggemaakt.⁸ ’s Avonds om 11 uur werd wijn geschonken op ons mooie succes. In de centrale die als rooksalon dienst deed werd getoost. Iedereen feliciteerde de commandant met zijn succes. Daarna begaf eenieder die geen wacht had zich ter ruste. ’s Morgens bij dagwacht kwam een Japanse koopvaarder in zicht. Wij hadden nog een torpedo in de tank liggen. Toen de oudste officier, meneer Jeekel, kwam met de mededeling “Jongens weer een Jap” werd de torpedo in minder dan geen tijd uit de tank gehaald en in de torpedolanceerbuis gestopt. Helaas raakten wij hem kwijt door een dichte regenbui, waarin wij kwamen. We voeren verder koers Singapore. Van die dagen valt niets te melden. Overdag onder water. ’s Avonds 7 uur boven water. We maakten de laatste twee dagen Tank II en III leeg voor meer snelheid.

Zondag 14 december. Ik krijg de hoofdwacht, zit tot 10 uur in de centrale en ga daarna naar kooi. Schipper Neijmeijer⁹ heeft de eerste wacht. Het is mooi weer als ik om 12 uur op de brug ben. Alleen een slechte kim.¹⁰ De schipper is net afgelost door de oudste officier. De commandant is ook op de brug, omdat vanaf half twaalf zoeklichten te zien zijn. Ook wij zien nu en dan vuurstralen, waaruit afgeleid kan worden dat er geschoten wordt. De schipper gaat naar beneden. De commandant blijft nog. Wij maken nog grapjes op de brug over die sufferds, die hun zoeklichten laten branden. Om 2 uur ’s nachts komt het zoeklicht boven de kim, koers 165. Wij sturen daarna koers 210 recht op het zoeklicht af.¹¹ De eilanden¹² moeten nu gauw in zicht komen, om de twintig minuten verschijnt het zoeklicht, met meer spanning volgen wij de richting. Weer wordt het gedoofd, de kim wordt helderder. Wij bevinden ons op de brug met zes personen: de commandant Luitenant ter Zee Bussemaker, de oudste officier meneer Jeekel, ikzelf, Korporaal Machinist Bos, Matroos der 1ste klas Van Tol en Matroos der 2de klas Kruidenhof (één roerganger en drie uitkijken).

Plotseling, het was omstreeks half drie, een hevige klap. Ik zie de boot ter hoogte van de dekbuizen in tweeën vliegen, een geweldige waterzuil vliegt de brug over, gevolgd door een warme diesellucht. De commandant en de oudste officier trachten nog het torenluik dicht te trappen. Dit mislukt. Ik zit met mijn regenjas vast aan het mijnentuig, maar weet me los te rukken. De boot zinkt binnen een minuut weg. Daarna lig ik in het water. Ik kijk rond me en vind niets. Ik begin te roepen en krijg antwoord. Verderop drijven de anderen. Ik zwem naar hen toe, als ik bij hen kom, zijn we allen bij elkaar. Op de commandant na. We roepen hem en krijgen antwoord, maar hij kan niet bij ons komen. Hij lag zeker te ver af. Ik heb hem ook niet meer gezien.

2. Een onafscheidelijke tweeling

Kindertijd

De nieuwe eeuw was precies één maand oud toen in de onderwijzerswoning aan de Midwouder Dorpsstraat 17 in Midwoud een eeneiige tweeling werd geboren. Antonie Jacobus Bussemaker zag op 1 februari 1900 om negen uur ’s ochtends in één van de twee voorkamers van het statige witte gebouw met een klokkentorentje het levenslicht. Zijn broertje Hendrik volgde een half uur later.

De 38-jarige Otto Bussemaker liep een dag na de geboorte de hoofdingang van het pand aan de Midwouder Dorpsstraat in en beklom de trap in de hal om aangifte te doen van zijn tweeling. De oudste vernoemde hij naar zijn schoonvader. De jongste waarschijnlijk naar zijn broer.

Ver hoefde de kersverse vader voor een bezoek aan de ambtenaar niet te lopen. Het gemeentehuis met raadzaal bevond zich boven zijn hoofd. Het jonge gezin Bussemaker woonde op de benedenverdieping van het multifunctionele gebouw, met uitzicht op de kerk.

Het dorp in West-Friesland lijkt ruim 116 jaar na de geboorte van de tweeling amper veranderd. De monumentale panden aan de straat staan er nog. De omringende weilanden zijn nog even groen. Niets doet vandaag de dag vermoeden dat ook Midwoud die hele roerige, bloedige twintigste eeuw heeft doorstaan.

De Midwouders hadden rond de eeuwwisseling een rustig en overzichtelijk leven. Het bestuurlijke, kerkelijke, educatieve en sociale leven speelde zich af in één straat, over een lengte van slechts vijfhonderd meter. De Midwouder Dorpsstraat. Aan die straat stond het geboortehuis van Anton en Henk, een raadhuis inclusief schoolgebouw en onderwijzerswoning. Verder stonden er een kerk, een pastorie, een naai- en breischool, een herenhuis, een villa en een monumentale boerderij.¹ Het landschap daaromheen kenmerkte zich door uitgestrekte weilanden, sloten en stolpboerderijen.

Het dorpje in Noord-Holland dankt zijn naam aan de vele wouden die ooit in de omgeving stonden. Maar, het was het water dat het leven van de streekbewoners eeuwenlang bepaalde. De nabijheid van de Zuiderzee bedreigde hun welzijn en de aanleg van dijken bedwong eindelijk de vele overstromingen. Molens, en sinds 1869 het stoomgemaal in Medemblik, pompten het overtollige water weg naar zee. Hetzelfde water bracht de bevolking de nodige welvaart. De waterwegen waren onontbeerlijk voor het personen- en goederenvervoer, hoewel de vaart bij vorst stilviel. De bestaande wegen in en tussen de dorpen werden halverwege de negentiende eeuw opgehoogd en verstevigd.² Rond die tijd verschenen ook de eerste gebouwen aan de Midwouder Dorpsstraat.³ De verbinding met de buitenwereld verbeterde aanzienlijk toen in 1887 de spoorlijn Hoorn-Medemblik werd geopend, met het station Midwoud-Oostwoud. Deze spoorlijn brak het dorp open.

De Bussemakers hadden aan de linkerkant van het multifunctionele gebouw in Midwoud een eigen ingang. Direct achter de onderwijzerswoning bevond zich de lagere school, waar Otto sinds juni 1890 hoofd van was. De school bestond uit twee klaslokalen. In het midden daarvan was een deur. Als hoofdonderwijzer Bussemaker daarin ging staan kon hij alles aan beide kanten scherp in de gaten houden.

Otto was op nieuwjaarsdag 1891 in Westzaan getrouwd met Klara Frederika Allan, dochter van Antonie Jacobus Allan en Antoinette Clasina Reijst. Klara’s vader was hoofd van de Noorderschool in Westzaan. Waarschijnlijk hebben Otto en zij elkaar zo leren kennen, want hij was voor zijn vertrek naar Midwoud onderwijzer in Westzaan. Iets meer dan een jaar na hun huwelijk werd in Midwoud hun eerste kind en enige dochter Antoinette Clasina geboren. Ruim vier jaar later kwam zoon Frederik ter wereld, roepnaam Frits. In 1900 volgde de tweeling Anton en Henk.

Maar Noord-Holland was niet het gebied waar de Bussemakers vandaan kwamen. Hun wortels liggen in de Duitse plaats Emlicheim, pal aan de Nederlandse grens. Otto’s vader Frederik trouwde eind 1844 met de Nederlandse Albertjen Emmink en vestigde zich als kuiper en winkelier in het Drentse Meppel. Zij overleed echter al drie jaar later op 30-jarige leeftijd en hun enig kind Hermannus werd slechts twintig. Anderhalf jaar na het overlijden van zijn eerste vrouw hertrouwde de 37-jarige Frederik met de 26-jarige Lammigje van Urk. Zij kregen zes kinderen. Twee zoons en vier dochters. Van alle kinderen Bussemaker bleven alleen de dochters Meppel trouw. Hun oudste kind Hendrik koos als eerste in de familie voor een carrière als onderwijzer. Hij werd later hoofdonderwijzer in Kampen en daarna directeur van de Kweekschool voor Onderwijzers in Haarlem.⁴ Frederiks en Lammigjes jongere zoon Otto sloeg dezelfde weg in. Het vijfde kind uit het gezin kreeg op 14-jarige leeftijd een beurs voor de kweekschool in Assen.⁵

De Bussemakers hadden een vooraanstaande plek binnen de Nederlandse samenleving. Ze behoorden tot het Nederlands patriciaat en hun stamboom werd in 1959 opgenomen in het befaamde Blauwe Boekje; de genealogiereeks van vooraanstaande, niet-adellijke families in Nederland. In het familiewapen prijkt een trots edelhert tussen twee dennenbomen.

Anton en zijn broers en zus zouden hun grootouders van vaderskant nooit leren kennen. Zij waren al overleden toen de kinderen van Otto en Klara ter wereld kwamen.

De kinderen Bussemaker zouden Antonie en Antoinette Allan wel meemaken. De familie van moeder Klara was weliswaar niet opgenomen in het Blauwe Boekje, maar zij was afkomstig uit een bekend Westzaans geslacht, dat bestuurders, ondernemers en onderwijzers voortbracht. Van moederskant stamde Klara af van een gegoede apothekersfamilie uit Leiden. Tot in de eenentwintigste eeuw was er een apotheek Reijst aan de Steenstraat gevestigd.

Ook de kinderen en kleinkinderen van Antonie en Antoinette gingen ieder hun eigen kant op. De familiebanden tussen de Allans waren en bleven hecht. Totdat de Tweede Wereldoorlog de familie uiteendreef waren er regelmatig bijeenkomsten tussen de grote schare ooms en tantes en neven en nichten.

Kort na de eerste verjaardag van de tweeling vertrok het gezin Bussemaker voorgoed uit het pittoreske Midwoud. Otto kreeg een betrekking als hoofdonderwijzer in Soest. Vlak voor hun vertrek lieten ze zich vereeuwigen voor het raam van de woonkamer, aan de rechterkant van de woning. De karaktertrekken komen in dit familieportret goed tot uitdrukking. Frits zit met een guitig gezichtje vooraan op een stoel. Moeder Klara kijkt ietwat bedenkelijk naar haar man, die zichtbaar trots de vrolijke Antoinette op schoot houdt. De niet van elkaar te onderscheiden tweeling Anton en Henk zit met bontmutsjes in de kinderwagen. Eén van de twee houdt de arm van moeder Klara vast. Zij lijken zich nog totaal onbewust van het fotomoment.

De Bussemakers verruilden op 23 februari 1901 het groene lintdorp voor de weiden, bossen en heidevelden bij Soest. Otto begon er op 1 maart als hoofd van de Openbare Lagere School aan de Rijksstraat A341, nu Middelwijkstraat 72, in de Kerkebuurt. Net als in hun vorige woonplaats was aan de voorkant van het pand de onderwijzerswoning en aan de achterkant het schoolgebouw.⁶ Soest was in die tijd nog een typische plattelandsgemeente. Het telde toen zo’n 5000 inwoners. Pas in de jaren twintig zou het dorp gaan groeien.⁷

De nieuwe woning van het gezin Bussemaker stond in de buurt van paleis Soestdijk. Volgens de overlevering liet koningin-moeder Emma eens haar rijtuig stoppen toen zij de charmante tweeling in hun matrozenpakjes zag en maakte een praatje met de jongens. De twee opgroeiende blonde Bussemakers zullen ongetwijfeld de aandacht van menigeen hebben getrokken. Moeder Klara was trots op Anton en Henk en zorgde er altijd voor dat zij keurig waren gekleed en er hetzelfde uitzagen. Ook vader Otto maakte kennis met de koningin-moeder. Hij hield op 28 juni 1904 ter gelegenheid van haar 25-jarig verblijf in Nederland een aubade met 800 schoolkinderen van alle openbare en bijzondere scholen en het Soester fanfarecorps bij het paleis. Hij werd na afloop persoonlijk aan Emma voorgesteld.⁸

De Bussemakers bleven niet lang in Soest. Veel over deze periode in hun leven is niet bekend. Op 20 september 1907 vertrokken ze naar een andere plaats in de provincie Utrecht. Otto was toe aan een nieuwe carrière.

De rivier de Rijn met uiterwaarden. Het pontje tussen beide oevers. Zeilschepen en roeiboten. De Utrechtse Heuvelrug. Houten molens. De Middeleeuwse stadsmuren met daarbinnen het zomerpaleis van de Winterkoning Frederik V van de Palts en de Cuneratoren. Het Rhenen van de zeventiende eeuw had alle ingrediënten in zich voor een schilderachtig tafereel. Voor de grote meesters Albert Cuyp, Rembrandt van Rijn, Jacob van Ruisdael en Jan van Goyen was het provinciestadje op de zuidoostpunt van de Utrechtse Heuvelrug een dankbare inspiratiebron.⁹

Het stadje was door zijn ligging aan het water en de nabijheid van grote steden ook bijna drie eeuwen later een aantrekkelijke plaats om te wonen en op te groeien. Hoewel het Rhenen van de tweeling er anders uitzag dan op de meesterwerken. Het zomerpaleis was in de negentiende eeuw gesloopt. De houten molens waren verdwenen of vervangen door een stenen exemplaar. In de negentiende, de ‘ijzeren’, eeuw verscheen het spoor en de spoorbrug over de Rijn. Op de achtergrond stond nog altijd de trotse Cuneratoren. De toren is na de Dom van Utrecht en de Onze Lieve Vrouwentoren van Amersfoort met 81,8 meter de hoogste toren van de provincie Utrecht. Vanaf de toren hebben de mensen die zich aan een beklimming wagen een weids uitzicht.

In de familie Bussemaker gaat het verhaal dat de tweeling op zeer jonge leeftijd de treden van de wenteltrap van de Cuneratoren beklom. Hun moeder Klara was haar jongens kwijt en liep radeloos heen en weer. Zij werd vanaf grote hoogte begroet. Of het ook waar is? Alle getuigen zijn er niet meer. Eén ding is zeker. Een tweeling durft nu eenmaal meer dan een individu. Anton was de initiatiefnemer van de twee. Henk de volger.

Otto Bussemaker kreeg een betrekking als directeur van de nieuwe Rijksnormaalschool, de voorloper van de Pabo. De school op de hoek van de Koningstraat en de Weversstraat in de historische binnenstad van Rhenen opende in oktober 1907 haar deuren. Otto wilde blijkbaar nu eens graag de toekomstige generatie onderwijzers opleiden en had de benodigde papieren daartoe. Wellicht is hij voor deze keuze, net als tientallen jaren eerder voor zijn studiekeuze, geïnspireerd door zijn broer Henk. Deze was Otto als directeur van de kweekschool in Haarlem voorgegaan. Otto was naast zijn werkzaamheden in Rhenen jarenlang lid van de examencommissie voor onderwijzers in Amsterdam, Utrecht en Den Haag en was leraar bij het landbouwonderwijs. Hij zou als directeur aanblijven totdat de Rijksnormaalschool in 1925 wegens bezuinigingen werd gesloten. In dat jaar ging hij ook met pensioen. Otto overleed twaalf jaar na zijn pensionering. De overlijdensberichten die daags na zijn crematie verschenen geven enig inzicht in zijn persoonlijkheid. ‘Een stil en stoer werker, die een warm hart had voor de cursisten. Deze zijn over het geheele land verspreid en zijn de overledene niet alleen dankbaar voor het onderwijs, maar voor alles wat hij deed voor hun toekomst.’¹⁰

De Bussemakers moesten in Rhenen zelf voor huisvesting zorgen. Ze huurden de rechterhelft van een witte villa, een twee-onder-een-kapwoning, aan de Herenstraat 73. De Herenstraat was en is de belangrijkste winkelstraat in Rhenen en tevens de doorgaande weg van Utrecht naar Arnhem.

Moeder Klara runde op geheel eigen wijze het huishouden. Zij had een totaal ander karakter dan haar echtgenoot en manifesteerde zich binnen en buiten haar familie duidelijk. Haar latere schoondochters, vier in getal, gedroegen zich altijd zeer correct en waren nogal eens bang voor schoonma. Hetzelfde was het geval met haar dienstmeisjes, waar Klara er veel van heeft versleten. Zo zou zij ooit een emmer water gegooid hebben over het hoofd van een dienstmeisje dat de ramen aan het lappen was. Haar gedrag beviel Klara niet. Regelmatig verschenen er in de Rhenensche Courant advertenties waarin mevrouw Bussemaker een ‘flinke dienstbode’ vroeg. Het was aan het begin van de twintigste eeuw gebruikelijk dat dienstmeisjes in huis woonden. In het Rhenense bevolkingsregister valt na te gaan dat het aan de Herenstraat 73 een komen en gaan van vrouwelijk personeel was.

De familie was van huis uit doopsgezind. Het geloof speelde echter in de opvoeding van de kinderen Bussemaker geen belangrijke rol. Klara moet de drijvende kracht zijn geweest achter de politieke en maatschappelijke interesse van haar man. Hij was geen partijlid, maar mengde zich op haar aandringen regelmatig in discussies als vrouwenkiesrecht (1916) en evenredige vertegenwoordiging (1917). De meeste bijeenkomsten waren in de zaal vanVan Altena, de sociëteit in de bovenzaal van het koetshuis, aan de Herenstraat. Bertus van Altena was de eigenaar van het bekende logement De Koning van Denemarken, tegenover de sociëteit.¹¹

De tweeling ging naar de openbare lagere school aan de Nieuwe Veenendaalseweg. Toen Anton en Henk twaalf jaar oud waren gingen ze naar de hbs aan de Wilhelminastraat in Wageningen. De twee hbs’ers reisden de kleine 10 kilometer van Rhenen naar Wageningen en weer terug met de tram, die vlak langs hun huis kwam. Het moderne voertuig was eigenlijk te veel voor de krappe, drukke Herenstraat.¹²

Anton en Henk hadden een methode ontwikkeld om moeilijkheden bij overhoringen te voorkomen. Ze leerden ieder de helft van de lesstof en als tijdens een overhoring één van de tweeling het niet meer zag zitten viel er zogenaamd een pen op de grond. Zij doken dan alle twee naar beneden om de pen op te rapen en verwisselden dan van persoon. Als Henk de beurt had kwam Anton boven de lessenaar uit en deed zich voor als Henk en omgekeerd. De broers Bussemaker waren voor buitenstaanders bijna niet van elkaar te onderscheiden. Allebei blond, blauwe ogen, hoog voorhoofd en klein van stuk. Alleen degenen die ze beter kenden zagen het verschil: hun kaakvormen verschilden iets.

De familie Bussemaker was zeer muzikaal. Vader Otto speelde piano en orgel. Hij besteedde veel aandacht aan de muzikale opvoeding van zijn vijf kinderen. Ze werden, zoals in de familie Bussemaker inmiddels traditie is, op jeugdige leeftijd achter de piano gezet. Frits en Otto, het in 1910 in Rhenen geboren nakomertje, lieten de piano snel achter zich. Antoinette en de tweeling excelleerden in pianospel. Voor deze kinderen Bussemaker was de piano een liefde voor het leven.

In Rhenen kwamen Anton en Henk ook voor het eerst in aanraking met een andere grote liefde: het water. Het was weer vader Otto die zijn kinderen hiermee in aanraking bracht. Hij gaf zijn jongens en hun vriendjes zwemlessen in de Rijn. Badkleding hadden ze niet.¹³ Otto was ook betrokken bij de oprichting van een badhuis in Rhenen.

Het leven in Rhenen moet ondanks hun ondernemende vader voor opgroeiende, levenslustige jongens als Anton en Henk eentonig zijn geweest. Daar kwam aan het begin van de jaren tien verandering in. De Engelsman Lord Baden-Powell, een held uit de Boerenoorlog, schreef in 1908 het boek ‘Scouting for Boys’. Verkennen voor jongens. Hij richtte in eigen land de Scouting op. In 1911 verscheen in Nederland het blaadje De Padvinder, dat spoedig bij de Rhenense boekhandel Waiboer verkrijgbaar was. Zoon Jan Waiboer nam de blaadjes mee naar school en daar gingen ze van hand tot hand. Een aantal jongens richtte de padvindersgroep op. Zij zamelden geld in voor een jute tent die fungeerde als clubhuis en later voor uniformen. Op 17 september 1912 was het zover. De padvindersgroep werd officieel opgericht en sloot zich aan bij de Nederlandsche Padvinders Organisatie (NPO).¹⁴ Rhenen heeft hiermee één van de oudste Scoutinggroepen in het land.¹⁵ Alleen een hopman ontbrak nog. Ook die werd gevonden.

De padvinders lieten al snel aan hun stadsgenoten zien wat zij waard waren. Nederland vierde in 1913 overal het honderdjarig bestaan van het Koninkrijk der Nederlanden. De Rhenenaren hielden een historische optocht door hun stadje met 40 ruiters en zo’n 150 mensen uit alle lagen van de bevolking. Jonkheer Jaap Schimmelpenninck (1887-1943), de jongste zoon van de burgemeester, speelde zijn illustere voorvader raadspensionaris Rutger Jan Schimmelpenninck.¹⁶ Zijn vader was in het jaar dat de Bussemakers naar Rhenen kwamen al 25 jaar burgemeester. Tijdens het feest hielpen de padvinders de enige politieagent in de stad door met hun stokken de straten af te zetten waar de optocht langstrok. Ook deden zij klusjes voor de feestcommissie. Ze kregen als dank van Jaap Schimmelpenninck een medaille met inscriptie.¹⁷ De jongens vonden in de persoon van Jaap een hopman.

Onder Schimmelpennincks leiding is het meer georganiseerd werk van de padvinderij begonnen. De Rhenensche Courant berichtte in juni 1915 over Jaap Schimmelpenninck: ‘Het is aan hem te danken dat de vereniging van nut en betekenis is geworden.’ Antons en Henks jeugdvriend Jan Waiboer zou dit jaren later onderstrepen: ‘Hij was niet alleen onze leider op oefendagen, maar hij had ook een grote morele invloed. Je kon bij moeilijkheden altijd bij hem terecht. En zowel huiselijke zorgen als die de school betreffende vonden bij hem gehoor.’¹⁸ De hopman onderhield bovendien goede banden met prins Hendrik der Nederlanden, de beschermheer van de padvinders.

De padvinders oefenden op vrije middagen in de bossen en in de uiterwaarden bij Rhenen. Ze vormden aanvankelijk een ietwat elitaire club. Eén van de voornaamste doelstellingen was het vertoeven in de natuur. Het groepsgevoel en de zelfredzaamheid waren belangrijke aandachtspunten.¹⁹ Het glooiende landschap en de uiterwaarden waren uitermate geschikt voor alle activiteiten. En natuurlijk het landgoed Heimerstein van de familie Schimmelpenninck aan de voet van de Grebbeberg. De Rhenensche Courant berichtte op 20 december 1913: ‘Iedere zaterdag oefenen de jongens op Heimerstein zich in het schijfschieten, seinen met vlaggen, worstelen, hardloopen, gewichtenheffen, lassowerpen, enz. Hetgeen niet alleen ten goede komt aan hunne lichamelijke ontwikkeling, doch ook zeer eene goede verstandhouding onderling bevordert.’ Op foto’s van de eerste groep Rhenense padvinders is te zien dat in die tijd de combinatie kinderen en wapens helemaal geen probleem was.

De tweeling was tijdens de paasvakantie in 1914 van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat in de weer om te oefenen, wandeltochten te maken, kampen op te slaan, veldkeukens in gereedheid te brengen, voetbalwedstrijden te houden en nog veel meer. De dag der dagen was volgens het artikel in de Rhenensche Courant 15 april. Die dag werd een wedstrijd gehouden op de heide bij de Straatweg Elst-Veenendaal met Utrechtse en Rotterdamse padvinders, die in Amerongen kampeerden. De jonkheren Schimmelpenninck en Von Steiger uit Utrecht waren de scheidsrechters. De wedstrijd startte met het lossen van drie revolverschoten. De tweeling werd die avond samen met twaalf anderen als padvinders geïnstalleerd bij Heimerstein. Het afleggen van de eed gebeurde in het bijzijn van Philip baron van Pallandt, een pionier op het gebied van Scouting in Nederland. Henk werd die dag meteen bevorderd tot assistent patrouilleleider. Later in de avond werden toneelstukjes opgevoerd en voordrachten gegeven. De padvindersgroep in Rhenen bestond toen uit 23 personen.²⁰

Nog geen twee maanden na Antons en Henks installatie veranderde de wereld voorgoed. Op 28 juni 1914 vermoordde de jonge Servische nationalist Gravilo Princip in Sarajevo de Oostenrijks-Hongaarse troonopvolger aartshertog Frans Ferdinand en zijn vrouw gravin Sophie Chotek. Een maand later verklaarde Oostenrijk-Hongarije Servië de oorlog. Toen gingen de internationale ontwikkelingen in een stroomversnelling. Op 31 juli 1914 werd het lot van Europa bezegeld. Die dag bereikte de wereld het nieuws dat Rusland had gemobiliseerd. Duitsland stelde hierop Rusland en haar bondgenoot Frankrijk een ultimatum.

De Rhenense padvinders waren op dat historische moment op zomerkamp naar De Bilt. Ook dit nieuws bereikte de lokale krant. Volgens de Rhenensche Courant ging het er ‘zeer vrolijk en gezellig aan toe.’²¹ Maar, op dezelfde pagina stond in hoofdletters een verontrustend bericht: mobilisatie. Koningin Wilhelmina had de dag daarvoor, op 31 juli om half twee ’s middags, de algehele mobilisatie van de krijgsmacht afgekondigd. De landsgrenzen van het neutrale Nederland moesten worden bewaakt. Later in de middag werden de mobilisatieoproepen op de gemeentehuizen geplakt en onder het luiden van de kerkklokken onder de aandacht van de bevolking gebracht. De mobilisatie bleef tot het einde van de Eerste Wereldoorlog van kracht. Nederland bleef verder buiten schot. Elders trokken Europeanen ten strijde. Op 1 augustus verklaarde Duitsland de oorlog aan Rusland. Twee dagen later aan Frankrijk. Op 4 augustus viel Duitsland België aan, waarop Engeland de oorlog verklaarde aan Duitsland. Op 9 augustus vond in de Cunerakerk een bidstond voor de vrede plaats.

Antons en Henks broer Frits zat inmiddels op de marine-machinistenschool in Hellevoetsluis. Hij had enkele weken verlof, maar werd teruggeroepen.²² De tweeling was te jong om voor militaire dienst te worden opgeroepen. Nog geen drie weken na het zomerkamp maakten ze in hun eigen stad de gevolgen van de Grote Oorlog mee.

De padvinders bleken ook bij minder vrolijke gebeurtenissen in Rhenen van nut. Zij namen een deel van het werk van de bakker over bij de bezorging van het brood, omdat hij in dienst was. Iedere morgen liepen de padvinders met de broodwagen of namen een broodmand op de rug. De jongens waren op het stadhuis naast de Cunerakerk de ambtenaren ‘van grooten dienst’ en verrichtten andere hulpdiensten, waarover de plaatselijke pers vol lof was.²³ Ook vader Otto toonde zich van zijn sociale kant. Hij nam met andere notabelen plaats in het comité ter bestrijding van de werkloosheid. Officieel genoemd het Comité tot Onderling Dienstbetoon.

Sinds het begin van de oorlog kwamen vluchtelingen aan in Nederland. Het neutrale land werd na de verwoesting van Leuven op 29 augustus en het bombardement op Antwerpen op 9 oktober overspoeld door honderdduizenden Belgen. Jaap Schimmelpennick had met eigen ogen de enorme verwoestingen in het buurland gezien. Gekleed in zijn padvinderstenue maakte hij een tweedaagse autorit van zo’n 400 kilometer langs steden als Luik, Leuven en Tongeren.²⁴ Ongetwijfeld heeft Schimmelpenninck zijn padvinders verslag gedaan.

In oktober kwamen 123 Belgische vluchtelingen in Rhenen aan, waaronder dertig kinderen. Veel Belgen waren afkomstig uit Lier in de buurt van Antwerpen. De ironie van het noodlot wil dat het zwaargehavende Lier veel weg zou hebben van het Rhenen in de meidagen van ’40. Jaap Schimmelpenninck werd voorzitter van het vluchtelingencomité. De padvinders hielpen met de inrichting van het Groote Huis aan de Herenstraat, het voormalig kantongerecht. Van tevoren was er een inzamelingsactie gehouden. Rhenenaren kwamen met spullen als tafels en bedden aangezet om de locatie in te richten. Freule Schimmelpenninck hield toezicht.²⁵ De Rhenensche Courant deed emotioneel verslag van de gebeurtenissen: ‘De aanblik bij de aankomst was aller droevigst. Een lange trein, bestaande uit Belgische goederenwagons, was geheel gevuld met mannen, vrouwen en kinderen die er zeer vermoeid en ontdaan uitzagen. Elk had in de haast nog meegenomen wat voor de hand was.’²⁶ In maart 1915 vertrokken de laatste vluchtelingen uit Rhenen. Ze waren teruggegaan naar België of vonden onderdak elders in Nederland.

De tweeling toonde zich binnen de padvinderij ook buiten deze oorlogsinspanningen sociaal bewogen. Zij namen in maart 1915 het initiatief tot een inzamelingsactie voor de armen. Tijdens de benefietavond in de bovenzaal van Van Altena werd 100 gulden opgehaald en aan de burgemeester overhandigd. De padvindersgroep voerde het toneelstuk ‘Hans Dussel op ’t Gemeentehuis’ op. Jaap Schimmelpenninck bedankte na afloop de broers Anton en Henk Bussemaker in het bijzonder. Het was hun idee geweest om iets voor de armen te doen.²⁷

De Rhenense padvinders hadden in juni 1916 weer een grote gebeurtenis. Niemand minder dan prins Hendrik opende het padvindersonderkomen ’t Paddegat.²⁸ De tweeling Anton en Henk maakte het hoge bezoek niet meer mee. Zij hadden toen de 3-jarige hbs opleiding al een jaar achter de rug en waren op weg naar een andere bestemming. Ook Jaap Schimmelpenninck bleef niet in Rhenen. Hij vertrok in de jaren twintig uit de plaats waar hij was geboren.

De velden, de bossen en de uiterwaarden in Rhenen waar de tweeling en de andere jongens hun verkennersactiviteiten met zoveel plezier moeten hebben uitgeoefend veranderde een kwart eeuw later in een waar strijdtoneel. Het landschap van hun jeugd verloor voorgoed zijn onschuld. De Slag om de Grebbeberg werd voor de Nederlandse militairen een kwestie van leven of dood. Het Nederlandse leger hield in de meidagen van ’40 bij de Grebbeberg drie dagen lang stand.

De Duitsers schoten de voormalige woonplaats van Anton en Henk aan flarden om de aanvoer van Nederlandse troepen en materieel te stoppen. Rhenen lag in puin. Veel van waar de Bussemakers voetstappen hadden staan was verdwenen. Het straatbeeld veranderde drastisch. De smalle Herenstraat had het zwaar te verduren gehad en werd tijdens de wederopbouw verbreed.²⁹ De zaal van Van Altena had de beschietingen overleefd, maar moest alsnog wijken voor het verbreden van de straat. Het voormalig woonhuis van de familie Bussemaker overleefde wonderbaarlijk genoeg al het oorlogsgeweld.

De volwassen geworden padvinders deden in het tweede mondiale conflict tijdens hun leven elders ter wereld hun plicht. Hun voormalig hopman Jaap Schimmelpenninck richtte in 1940 in zijn woonplaats Den Haag een verzetsorganisatie op, de Ordedienst. Hij rekruteerde leden uit de kringen van adelborsten en cadetten. Schimmelpenninck, alias ‘Oom Alexander’, werd opgepakt en op 29 juli 1943 op de Leusderheide gefusilleerd.³⁰ Hij ontving postuum het Verzetskruis. Padvinder Jan Waiboer ging eveneens in het verzet, maar werd niet gepakt. Hij concludeerde over Schimmelpenninck: ‘Zijn gedane padvindersbelofte “trouw aan God, Koningin en Vaderland” heeft hij ten volle ingelost en met zijn dood bekocht.’³¹ Zijn naam leeft tot op de dag van vandaag voort in zijn geboorteplaats. De Scoutingclub in Rhenen draagt de naam ‘Jhr. Schimmelpenninckgroep’. De Duitsers staken het voormalige woonhuis van de familie Schimmelpenninck Heimerstein, de plek waar Anton en Henk in april 1914 hun padvindersbelofte aflegden, in 1945 in brand.³² Het huis is na de oorlog in gewijzigde vorm herbouwd en is nu in gebruik als woon-zorgcomplex voor mensen met een verstandelijke beperking.

3. Bewuste keuzes

Opleidingstijd

De adspirant-machinisten marcheerden maandag 6 september 1915 door de historische binnenstad van Dordrecht. De stafmuziek van de Koninklijke Marine uit Nieuwediep, de huidige marinierskapel, liep voor de groep toekomstige officieren uit. De Dordtenaren stonden rijendik langs de route. Kinderen liepen met de stoet mee. Anderen hingen over balkons. Op enkele openbare en publieke gebouwen in de stad wapperde de Nederlandse driekleur. De Dordtenaren stroomden massaal toe om hun nieuwe stadsgenoten te verwelkomen. Onder wie Anton en Henk Bussemaker.

De Eerste Wereldoorlog legde al meer dan een jaar een schaduw over Europa. Om het neutrale Nederland heen vielen miljoenen slachtoffers. Dordrecht had die eerste maandag van september 1915 iets te vieren. De marine-machinistenschool op ‘de Staart’, het industriële gebied ten noorden van de binnenstad, werd officieel geopend. Voor het eerst had de eeuwenoude havenstad een marine opleiding. De machinistenschool was tot voorheen in de marinehaven Hellevoetsluis gevestigd. De 15-jarige tweeling behoorde tot de eerste lichting in de stad aan de Merwede.

De opleiding tot technisch officier was niet voor iedereen weggelegd. De Rhenense jongens hadden net als de veertig andere kandidaten van hun jaar eerst een medische keuring moeten ondergaan en een toelatingsexamen voor de machinistenschool moeten doen. Zeventien jongens werden ongeschikt bevonden. Van de resterende 25 kandidaten werden er slechts tien toegelaten.¹ De plaatsing ging aan de hand van het behaalde puntenaantal op het toelatingsexamen. Anton werd vierde. Gelukkig hoefde hij niet alleen van het landelijke Rhenen naar de grote stad in Zuid-Holland te verhuizen. Zijn broertje Henk mocht als laatste in de rij van de tien jongens naar Dordrecht.² Zo konden ze samen de feestelijkheden rondom de opening van hun school beleven.

Eerder die septemberdag was bij het station van Dordrecht vice-admiraal G.P. van Hecking Colenbrander (1860-1933), commandant van de stelling van de Monden van de Maas en het Haringvliet, gearriveerd om de school te openen. Burgemeester H.J. Wichers (1859-1920) en de commandant van de marine-machinistenschool kapitein-luitenant-terzee A.W. Tirion (1869-1955) wachtten hem op. Het hoge gezelschap vertrok per auto naar de Maasstraat op de Staart, waar in de haven van de aannemersfirma A. Bos Pzn. het onderkomen van de adspirant-machinisten was. De vice-admiraal inspecteerde de opgestelde adspiranten en sprak ze toe met de volgende woorden: ‘Alles wat tot stand is gebracht heeft ten doel uw kennis, noodig voor de eervolle betrekking bij de marine welke gij gaat vervullen, te vergrooten. Doch niet alleen uw kennis, maar ook en bovenal uw karaktereigenschappen, die den doorslag zullen geven of de marine van u gebruik zal blijven maken, trachten wij te ontwikkelen.’ Hij drukte de jongens op het hart dat ze doordrongen moesten zijn van het feit dat ze deel zouden uitmaken van een onderdeel van een groter geheel. Ze konden niet doen en laten wat ze zelf zouden willen. Van Hecking Colenbrander ging nog verder. ‘Ge moet u inspannen ook wanneer de diensten niet in uw smaak vallen – vallen ze in uw smaak dan is dat geen kunst! – een trouw en gelijkmatig officier te zijn.’³ Het was Anton en Henk duidelijk waarom ze hier stonden.

Na afloop bezocht het gezelschap logementschip Hr.Ms. Bonaire, dat vanuit Hellevoetsluis was overgekomen. De Dordrechtsche Courant beschreef het schip uit 1877 als volgt: ‘Dalen we de donkere plaats af dan komen we in de slaapplaats der leerlingen. Aan stevige ijzeren haken zijn de hangmatten bevestigd en daarop liggen, keurig in volgorde dekens, kussens, enz. De ‘slaapzaal’ is buitengewoon frisch en ruim. Behalve de hangmatten bevinden zich in het benedenschip nog drie bad- en twee strafkamers. Aan beide zijden van de hangmatten zijn kantelbare waschbakken geplaatst, terwijl gas- en waterleiding evenals in het geheele schip, ook hier alles zoo comfortabel mogelijk maken.’ Boven bevonden zich de hutten van de commandant en de officieren, het verblijf van de onderofficieren, de keuken en de eetzaal van de adspirant-machinisten. Naast de Bonaire lag de voormalige kanonneerboot Hr.Ms. Fret, het logementschip voor de lagere rangen van de vaste bemanning. Het schip diende tevens als wapenkamer.

De fysieke ontwikkeling was belangrijk voor toekomstige marineofficieren. Op het terrein bij de Bonaire waren een voetbalveld en tennisbanen. Sporten als Zweedse gymnastiek en atletiek stonden op het programma. Een houten barak diende als ontspanningslokaal. In de wintermaanden en bij slecht weer was dit gebouw tegelijkertijd gymnastieken schermlokaal.⁴ Anton en Henk hadden bovendien een piano tot hun beschikking.

De machinistenschool werkte nauw samen met de plaatselijke Middelbare Technische School (MTS). De aanwezigheid van een gedegen onderwijsinstelling was één van de redenen waarom de school naar Dordrecht was verhuisd. Na het bezoek aan de Staart vertrok het gezelschap naar het gebouw van de MTS aan de Oranjelaan, waar lokalen voor de adspiranten waren ingericht en een werkplaats was. Dordrecht lag in een industriële omgeving. Ook een niet onbelangrijke reden waarom de marine voor de machinistenschool in deze stad had gekozen. De adspiranten zouden scheepswerven en fabrieken in de omgeving gaan bezoeken.

De vice-admiraal bood de inwoners van Dordrecht aan het eind van de middag een concert van de stafmuziek aan in het Oranjepark. ’s Avonds gevolgd door een concert in de plaatselijke schouwburg Kunstmin.⁵ De dag na de plechtige opening begonnen de leerlingen met hun lessen.