© 2014 Jan J.B. Kuipers

© 2014 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

1e druk, 2014

2e druk, 2016

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag

Voorzijde: Detail uit het schilderij De schepen van de VOC-Kamers Rotterdam en Delft voor anker in het Haringvliet door Jacob van Strij, circa 1785. (Maritiem Museum Rotterdam). Achterzijde: Een zilverbaar van 8 mark of bijna 2 kg, met het merk van de kamer Zeeland van de VOC, tussen zilveren munten voor de export naar Azië (Wrakvondsten uit verschillende Oost-Indiëvaarders, Het Scheepvaartmuseum, Amsterdam). De Bewindhebbers van de VOC-Kamer Hoorn, door Johan de Baen in 1682 (Westfries Museum, Hoorn).

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Erwin Bomans, BNO Leucq!, Goor
Lithografie: BFC Graphics & Design, Amersfoort

ISBN 9789057309854
e-ISBN 9789462495685

NUR 688

Inhoud

1 Inleiding

De eerste multinational

2 Vroege expedities

Voorgeschiedenis en voorcompagnieën

Zeeuwen veroveren de kraak San Jago

3 ‘Eerlijk, dienstig en profytig’

Oprichting en organisatie

4 Bewindhebbers, timmerlui en equipagemeesters

De zes kamers

5 De periode 1602-1650

Expansie

Jan Pietersz Coen, ‘Aan zijn naam kleeft bloed’

6 De periode 1650-1700

Bloei

Kapitein Jonker: van VOC-soldaat tot tegenstander

7 ‘Og was ik bij mijn moeder op het landt’

Leven aan boord

De scheepschirurgijn

De ondergang van de Batavia in 1629

’t Vliegent Hert, Amsterdam en Woestduyn

8 Batavia en Desjima

Leven in de Oost

9 Kennis, wetenschap, cultuur

10 De periode 1700-1780

Langzame neergang

11 De periode 1780-1799

‘Vergaan onder corruptie’?

Beknopte literatuuropgave

Admiraal Zheng He (1371-1433), de Chinese ontdekkingsreiziger die de kusten van Arabië en Oost-Afrika bevoer en zelfs Kaap de Goede Hoop zou hebben gerond.

1

Inleiding

De eerste multinational

De Republiek der Verenigde Nederlanden, een staatkundige uitzondering in het Europa van de zeventiende en achttiende eeuw, was ook het vaderland van de eerste naamloze vennootschap en eerste ‘multinational’: de in 1602 opgerichte Verenigde Oost-Indische Compagnie, afgekort tot VOC. De liquidatie ervan vond plaats in 1795-1799. Gedurende een groot deel van haar bestaan was de Compagnie het grootste handelsbedrijf ter wereld. Het was een puur commerciële onderneming, die echter ook de cultuur van de Republiek en alle gebieden waarmee zij handel dreef vaak blijvend heeft beïnvloed.

De handel in specerijen, luxe en felbegeerde waar in Europa, was tot het einde van de zestiende eeuw volledig in Portugese handen. Portugal kwam in 1580 aan de Spaanse kroon, en geraakte daardoor in oorlog met de tegen Spanje vechtende Nederlanden. Het werd de Nederlanders enige tijd later – althans officieel – verboden om Portugese havens aan te doen. Er was ook om een andere reden weinig meer in de specerijenhandel te verdienen: het door de Portugese kroon beheerste ‘Europese contract’ voor de specerijenhandel was in handen van een selecte groep invloedrijke kooplui en bankiers, die in vrijwel alle belangrijke Europese havens hun agenten hadden en zo de hele handel beheersten. Tegen het eind van de zestiende eeuw ondervonden de Portugezen veel schade van Engelse kapers in het zuidelijke deel van de Atlantische Oceaan; als gevolg hiervan liep de aanvoer van peper naar Lissabon na 1592 flink terug en stegen de prijzen. Daarop werd in de prille Republiek der Verenigde Nederlanden besloten om zelf specerijen te gaan halen in Oost-Indië.

Met het geld van negen kooplui, verenigd in de ‘Compagnie van Verre’, begon in 1595 een eerste tocht naar Azië, ‘de eerste Schipvaart’. Deze had een zowel commercieel als verkennend karakter. Op 2 april vertrokken vier schepen uit Amsterdam. Men zou de commandostructuur typisch Hollands kunnen noemen: er was geen admiraal benoemd, de belangrijke beslissingen moesten worden genomen door een ‘schipsraad’. De bekende Cornelis de Houtman stond aan het hoofd van de kooplui en was de eigenlijke leider van de expeditie.

De schepen slaagden erin om via Kaap de Goede Hoop Afrika te ronden en het eiland Java te bereiken. Voor het eerst voeren Nederlandse schepen – individuele Nederlanders gingen voor – onder de zuidelijke sterrenhemel. Tweeënhalf jaar later keerden drie van de vier schepen en slechts 87 van de oorspronkelijk 249 man terug in Amsterdam. De opbrengst van de meegebrachte peper was net voldoende om de kosten van de expeditie te dekken. Maar een Nederlandse handelsvloot wás naar Indië heen en weer gevaren, zonder al te veel hinder van de Portugezen te ondervinden, dus het doel van de reis was geslaagd.

Er ontstonden verschillende andere compagnieën voor de handel op Oost-Indië. Maar de onderlinge concurrentie was nadelig voor alle belanghebbenden, en bovendien konden deze kleine ‘voorcompagnieën’, zoals ze later werden genoemd, geen rol spelen in de strijd tegen Spanje. Een grote verenigde compagnie zou, in de ogen van landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt, de belangrijkste staatsman in de Republiek, een krachtig economisch en militair instrument kunnen zijn. De inkomsten konden via belastingen en accijnzen immers de in 1568 uitgebroken Tachtigjarige Oorlog mede financieren. Oldenbarnevelt dwong de compagnieën dan ook te fuseren.

Fusta met Portugees paviljoen. Handgekleurde gravure uit Jan Huygen van Linschotens Itinerario (1596). Dit boek bevatte belangrijke informatie over de route naar onder andere Java, Japan en China. | Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.

EEN BEDRIJF MET EEN EIGEN LEGER EN MUNTEN

In 1602 kwam zo de ‘Generale Vereenichde Geoctroyeerde Compagnie’ tot stand. Zij zou in de beeldvorming van de nazaten één van de belangrijkste iconen van de Nederlandse Gouden Eeuw worden. Niet verwonderlijk: de Compagnie groeide snel uit tot de grootste handelsmaatschappij van haar tijd, met vrijwel een monopolie op de overzeese handel tussen de Republiek enerzijds en het gebied ten oosten van Kaap de Goede Hoop en ten westen van Straat Magellaan anderzijds.

De ‘Edele compagnie’ zoals zij ook wel genoemd werd rustte retourvloten uit, bouwde vestingen, sloot verdragen, regelde en manipuleerde, en oefende haar taken uit met behulp van een zwerm beambten en een geduchte militaire macht. Want zij had een eigen leger, en stortte zich in de eerste jaren in geldverslindende militaire campagnes om de Portugezen uit de Aziatische handelsposten te verjagen en andere concurrenten – met name de Britten – op een afstand te houden. Lokale gemeenschappen met wie geen contract gesloten kon worden, of die niet onderworpen konden worden, wachtte soms uitroeiing. Veel geweld is met name gebruikt op de Molukken en Banda-eilanden, Bantam op Java, op het Maleisische schiereiland aan Straat Malakka, Ceylon (Sri Lanka) en de zuidwestkust van India. De militaire factor bleef steeds belangrijk: rond 1700 was de helft van het aantal medewerkers soldaat.

Al in 1601 was een Chinese handelaar genaamd Yppong in de stad Middelburg; bladzijde uit het album amicorum van Nicolaas de Vriese. | Particuliere Collectie.

De belangrijkste VOC-gebieden waren het latere Nederlands-Indië respectievelijk Indonesië, de Kaapkolonie (Zuid-Afrika), Ceylon, Negapatnam (India), Malakka, Formosa (Taiwan) en Desjima (Deshima of Decima, Japan). Op strategische punten vestigde de Compagnie een kleine dertig factorijen en forten, van waaruit zij de lokale vorsten verlokte tot leveringscontracten van de zo begeerde specerijen, vaak met de VOC-kanonnen als doorslaggevend argument. Engelse en Portugese concurrentie in den vreemde werd zoals gezegd fel bestreden, maar Oost-Indië werd niet daadwerkelijk ‘veroverd’. Wel oefende de VOC binnen haar Aziatische factorijen en het door haar gecontroleerde gebied bestuur en rechtspraak uit; ook sloeg zij eigen munten – die ook tegenwoordig nog een minieme rol spelen in de economie, vaak in nagemaakte vorm ten behoeve van de toeristenindustrie. Een reiziger meldde in 2010 op een webforum dat hij met zijn op Sri Lanka aangeschafte munten – ‘geen nep’ – naar een Nederlandse muntenhandel ging: ‘De reactie achter de toonbank was overal: “Hoeveel emmers wilt u hiervan hebben?”‘

INTER-AZIATISCHE HANDEL

Gedurende de bijna twee eeuwen van haar bestaan rustte de VOC 4721 keer een schip uit voor de vaart naar Azië, waarvan bijna 1700 in de zeventiende en meer dan 3000 in de achttiende eeuw. In totaal zond de Compagnie 3356 maal van overzee een retourschip terug. Ondanks vele bekende schipbreuken verloor de Compagnie maar drie procent van al haar schepen. Vanaf het oprichtingsjaar 1602 tot 1700 bevonden zich op deze schepen 317.000 mensen, van 1700 tot 1795 waren dat er 655.000. Bij elkaar bijna een miljoen. Van dat enorme aantal keerde een derde deel ooit terug.

Met handel in specerijen zoals peper en kaneel – in de achttiende eeuw in belang overvleugeld door producten als textielen, thee en porselein – droeg de Compagnie in Nederland bij aan een periode van economische expansie en culturele verfijning, hoewel de functie van economische motor in de achttiende eeuw in toenemende mate aan de financiële en agrarische sectoren zou toevallen.

In Azië creëerde de VOC ook een handelsnetwerk tussen haar diverse handelsposten, waarbij zij zich aanpaste aan de heersende normen en gebruiken van diplomatie, onderhandeling en uitwisseling van geschenken. De slaveneconomie werd volkomen geaccepteerd. De inter-Aziatische handel zorgde net als die op het vaderland aanvankelijk voor grote winsten. Afgezien van wapens, wetenschappelijke instrumenten en kennis, zoals die bijvoorbeeld was neergelegd in medische handboeken, bestond er in Azië niet of nauwelijks vraag naar Europese producten. Het inter-Aziatische netwerk van de Compagnie was een nieuw patroon in een weefsel dat al eeuwen bestond, en waaraan vóór de VOC de Portugezen de eerste Westerse draden hadden toegevoegd. Dat uitgestrekte netwerk van commerciële en culturele uitwisseling, zich uitstrekkend van het Nabije en Midden-Oosten en de Oostkust van Afrika tot Oost- en Zuidoost-Azië, werd in de voorgaande eeuwen bediend door een zeer gevarieerd gezelschap van Arabische, Armeens-christelijke, Joodse en Chinese zeelui en handelaren.

Zelfs China, het introverte ‘Rijk van het Midden’, had een korte periode van ontdekkingsdrang gekend. De eunuch-admiraal Zheng He, een moslim, bezocht tijdens de vierde van zijn beroemde reizen in 1413 onder meer Aden, Mekka en Egypte, en voer langs de Oost-Afrikaanse kust naar Somalië (Barawe), Kenia (Malindi) en Mozambique; volgens een wankele theorie zou zijn vloot tijdens zijn zeven expedities ook Australië hebben bezeild, Kaap de Goede Hoop hebben gerond en de Kaapverdische Eilanden hebben bereikt! Pas in 1498 bereikte de Portugese ontdekkingsreiziger Vasco da Gama Malindi.

Een westerse ‘rode barbaar’ op een Chinees kamerscherm, ca. 1675 (fragment).

Het streven naar een Europees monopolie op de aanvoer van Aziatische handelswaar door de VOC bleek redelijk succesvol. De financiële basis, gebaseerd op uitgifte van aandelen en leningen in Europa, bleef vrij smal. Het succes – er werd nooit een absoluut monopolie bereikt – begon te verbleken toen de Engelsen tegen het eind van de zeventiende eeuw een soortgelijke opzet gingen toepassen met hun al in 1600 opgerichte East India Company (de oorspronkelijke naam was The Governor and Company of Merchants of London Trading into the East Indies).

Behalve dat de Compagnie geen absoluut monopolie kon verwezenlijken, was er ook nooit sprake van een echt Europees overwicht in de Oost; pas in de loop van de negentiende eeuw zou de balans doorslaan in het nadeel van Azië en ontplooide het kolonialisme zich volledig. Gedurende de eeuwen daarvoor wisten Aziatische heersers zoals de sjah van Perzië, de Indiase grootmogols, de Chinese keizers en de sjoguns in Japan met succes de VOC en andere Europese belanghebbenden buiten de deur te houden of slechts een bescheiden plaats in de (vaak letterlijke) marge toe te wijzen. Het bekendste voorbeeld van deze toestand is de feitelijke gevangenschap van de VOC-kooplieden op het minuscule eilandje Desjima of Decima in Japan. Nederland was het enige westerse land dat tussen 1653 en 1854 handel met Japan mocht drijven.

Rijcklof van Goens (1616-1682), Gouverneur-generaal van 1678-1681 en auteur van een beschrijving van Java. | Rijksmuseum, Amsterdam.

CULTUUR EN WETENSCHAP

Als ‘bijproduct’ van de jacht op winst produceerde en transporteerde de Verenigde Oost-Indische Compagnie cultuur. De Compagnie introduceerde de productie van nieuwe waren, zoals het Chine de commande (porselein, speciaal voor de Europese markt gemaakt), stimuleerde ontdekkingsreizen en nautische innovaties in het streven naar snellere verbindingen, nieuwe handelscontacten en nieuwe producten. Zij bevorderde ook het taalonderzoek, om een betere communicatie te verkrijgen én om het christelijk geloof onder de aandacht van de plaatselijke bevolking te brengen. Ook botanisch onderzoek kreeg steun, met als praktisch doel het aantal slachtoffers van ziekten onder haar werknemers te laten dalen.

Vele reisbeschrijvingen, geografische, antropologische en natuurwetenschappelijke verhandelingen zagen het licht en verbreedden de blik van de thuisblijvers in de Republiek en ver daarbuiten. Dat zulke beschrijvingen zowel de open nieuwsgierigheid als de vooringenomenheid van de opstellers weerspiegelden spreekt vanzelf. Zo produceerde VOC-opperkoopman Rijcklof van Goens (1619-1682) een overigens pas in 1856 gedrukte Corte beschrijvinge van ‘t eijland Java, derselver provintien, landdeelinge, rijckdommen inwoonders, soodanich ‘t selve nu bevonden ende geregeert wert, waarin de volgende beschrijving van de Javanen is opgenomen:

‘Deese Javaenen zijn van schoone, gedrongen, musculeuse en frissche gedaenten, ordinaer wel 100 vette tegen 10 magere, hebbende doorgaens een schoon ligchaem, geproportioneerd op welgemaeckte beenen, dick van kuijten, en smal van encklauwen [enkels] versiert; nochtans met een leelijcken cop, bewassen [begroeid] met ongeloofflijck schoon haer, soo dat se van achtereren gesien zijnde, representeeren een schoone gestalte, maer van voren een plat affzienelijck aengesicht, nochtans den een veel meer als den anderen; van couleur d’arbeijders bruijn geel, ende die van staet en vermoogen redelijck blanck geel. Het vrouwvolck is doorgaens veel schoonder, eer mager als vet, voornaementlijck die in de heerenhuijsen zijn, die ordinair schoon, jae veel welcke blanck en seer wel besneeden zijn; seer tenger van ligchaem, smal van middel, lang van armen en vingers’.

Anderzijds weerspiegelde het superieure zelfbeeld van de Nederlanders en andere Europese naties zich zeker niet in de opvattingen van de Aziaten. Men sprak in Japan en China over ‘rode barbaren’; beelden van demonische poortwachters bij verschillende boeddhistische tempels in Siam (Thailand), bedoeld om schrik aan te jagen en het kwaad te weren, kregen de vorm van westerse kooplui. Een Chinese beschrijving meldt:

Handelsposten van de VOC in het Middenoosten.

‘Deze mensen hebben diepliggende ogen en lange neuzen. Het haar van hun hoofd, wenkbrauwen en baarden is helemaal rood. Hun voeten zijn één voet en twee duim lang en zij zijn zeer sterk. Hun manieren zijn wild. Zij zijn hebzuchtig en sluw. Zij hebben verstand van veel kostbare waren en zijn knap in het maken van winst. Voor winst offeren zij zelfs hun leven op, en ze vinden geen plaats daarvoor te ver. Deze mensen hebben grote schepen vol knappe uitvindingen en zij maken zeilen als webben, die naar alle kanten kunnen wenden, zodat zij de wind vanuit iedere richting kunnen vangen. Wie hen op zee ontmoet, wordt zeker door hen beroofd.’

Overigens kon men in China, immers naar eigen overtuiging het centrum van de wereld, nauwelijks enige belangstelling opbrengen voor de barbaarse ‘vazalstaten’ in den vreemde. Men maakte tussen de verschillende Europese mogendheden vrijwel geen onderscheid. Een Chinese geleerde beweerde nog in de late achttiende eeuw dat Frankrijk hetzelfde was als Portugal, dat Zweden en Engeland afkortingen waren voor Holland, dat Engeland afhankelijk was van Holland en dat de Spanjaarden op de Filippijnen dezelfde mensen waren als de Portugezen in Macao en Malakka.

Het door Jan Pietersz Coen in 1619 gebouwde en later geheel vernieuwde Kasteel van Batavia, gezien vanaf de markt. Olieverfschilderij door Andries Beeckman, ca. 1656. | Rijksmuseum, Amsterdam.

VERANDERING

De handel met Azië groeide gestaag in de zeventiende eeuw en werd een belangrijke component in de algehele buitenlandse handel van de Republiek, hoewel het aandeel door vele auteurs in het verleden is overdreven. Op het toppunt van haar macht had de VOC 25.000 werknemers in Azië in dienst. In Nederland had de Compagnie ongeveer 3000 werknemers, nog afgezien van de afhankelijke toeleveringsbedrijven.

Thee en porselein kregen gaandeweg een belangrijkere rol in het ‘aanbod’ van de VOC. | Foto H.M.D. Dekker.

Wel maakte de samenstelling van de goederen die de VOC van en naar Azië vervoerde een ontwikkeling door. In de eerste helft van de zeventiende eeuw nam het aantal schepen op Azië toe, zodat ook het volume van de handel groter werd. Aan de samenstelling van de goederen veranderde in deze periode nog maar weinig: de scheepsladingen naar de Republiek bestonden voor zo’n zestig procent uit specerijen. De overige ruimte werd ingenomen door textiel, suiker en andere Aziatische producten. Er werd betaald met zilver en ruilgoederen als stoffen, lood en ivoor.

Een vast deel van de lading naar Azië bestond uit goederen voor eigen gebruik van de VOC: producten voor Europeanen in Azië, bouwmaterialen om VOC-gebouwen neer te zetten (die konden onderweg mooi als ballast worden gebruikt) en gereedschappen en uitrustingen om de scheepswerven in Azië te bevoorraden, waar de schepen weer gereed werden gemaakt voor de terugreis.

Vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw was er een verandering te zien in de samenstelling van de verhandelde goederen. De winsten van de specerijenhandel werden minder groot door buitenlandse concurrentie. Specerijen waren van een luxeartikel een dagelijkse commoditeit geworden die niet alleen de smaakpapillen diende van de beter gesitueerden, maar van alle rangen en standen. Eerst, na ongeveer 1660, werd de Europese vraag naar Indiase textiel steeds groter, in het laatste kwart van de eeuw ook die naar thee. De schepen vanuit Europa naar de Oost vervoerden weliswaar nog altijd goederen voor gebruik van de Compagnie zelf, maar zilver ging nu een grotere plaats innemen. Wegens de verminderde opbrengst uit de zilvermijnen kon men namelijk geen zilver meer uit Japan krijgen (1668) en daardoor moest er meer uit Europa worden meegenomen.

ENGELSE ‘ONDERKRUIPINGEN’ EN HET EINDE

De geschetste ontwikkelingen die de latere zeventiende eeuw te zien gaf zetten zich voort in de achttiende. Dat gold ook voor de grootscheepse sluikhandel en smokkel die het VOC-personeel bedreef om het magere salaris aan te vullen of, voor wie al een hoge positie had, om de begeerte naar rijkdom en status nog meer te bevredigen. Het VOC-monogram is dan ook vaak uitgelegd als ‘Vergaan Onder Corruptie’. De opvatting dat deze corruptie de hoofdoorzaak was van de ondergang van de Compagnie is echter sterk overdreven. Er waren wel meer problemen en wantoestanden, die de eens zo machtige VOC naar haar einde voerden. De in de achttiende eeuw uitgekeerde dividenden stonden in geen verhouding meer tot de behaalde winsten; de resultaten liepen terug door de straffe concurrentie en de toenemende bescherming van Europese staten van de eigen handel.

Stropdas met het embleem van de Kamer Zeeland van de VOC, in beperkte oplage geproduceerd bij de herdenkingen in 2002 | Foto H.M.D. Dekker.

Het Oost-Indisch Huis van Amsterdam in 1768. Tekening door Reinier Vinkeles. | Stadsarchief Amsterdam.

De Vierde Engelse Oorlog (1780-1784) zorgde voor wonden die niet meer genazen. De Britten bezetten verschillende VOC-posten in de Oost; de thuiskomst van retourvloten bleef gedurende enkele jaren achterwege. De toch al in grote moeilijkheden verkerende Compagnie kwam daar niet meer bovenop.

Het ‘systema van de Compagnie kan als voor een groot gedeelte vervallen worden beschouwd,’ schreef men omstreeks 1790 naar het vaderland in een verklaring die nog altijd de halsstarrige hang naar monopolies openbaarde:

‘De Engelschen zyn niet alleen in het bezit geraakt van byna den geheelen lynwaadhandel op Europa, maar ook in de gelegenheid gesteld door hunne onderkruipingen een groot gedeelte van de peeperhandel magtig te worden. Hun geliefkoosd systema van vrijheid tot den handel lokt jaarlyks een considerabel aantal van alle natiën naar Indië. De Engelsche natie thans ongetwyfeld de magtigste in Indië zynde, zoo is het voor de Compagnie niet langer mogelijk te blyven handhaven haar systema van exclusiven handel’.

In maart 1795 nationaliseerde de kersverse Bataafse Republiek, als het ware de Nederlandse dochter van de Franse Revolutie, de Verenigde Oost-Indische Compagnie. De door de staat overgenomen schuld bedroeg een jaar later 120 miljoen gulden. Het octrooi werd nog tweemaal verlengd om de lopende zaken af te handelen; het laatste octrooi verliep in 1799. De VOC hield officieel op te bestaan op 31 december 1799. Al haar resterende bezittingen vervielen aan de overheid, het doek was definitief gevallen.

Standbeeld van Jan Pietersz Coen op de Roode Steen in Hoorn, een beeld van Ferdinand Leenhoff, 1893. | Foto H.M.D. Dekker.

WAARDERING

In de negentiende eeuw waardeerden de meeste Nederlandse historieschrijvers en volksopvoeders de Verenigde Oost-Indische Compagnie als een van de belangrijkste factoren van Nederlands kortstondige rol als wereldmacht, en derhalve als een zaak om trots op te zijn. Zonder VOC zou er ook nooit een Nederlands-Indië, de ‘gordel van smaragd’, zijn geweest. Men werd zich bewust van de keerzijden van Nederlands aanwezigheid in de Oost door onder anderen de bedenker van bovengenoemde poëtische aanduiding: Multatuli, schrijver van de zeer kritische roman Max Havelaar (1860). De in Nederland in de late negentiende eeuw tot ontwikkeling gekomen socialistische beweging trok parallellen tussen de uitbuiting van de arbeidersklasse in Nederland en die van de inheemse volken binnen het Koninkrijk. In de laatste decennia van de twintigste eeuw sloeg die ongemakkelijkheid over het Indische verleden bij de politieke en culturele elites om in ‘politiek-correcte’ afkeer; een houding die in de geëmancipeerde voormalige kolonie soms op enige gêne stuitte. Immers: de moraalridder valt maar al te makkelijk in zijn eigen blinkende zwaard. De Compagnie was weliswaar ongevraagd en met vergaande eisen op het Indische toneel verschenen – en derhalve ‘agressor’. Haar dienaren en moraal waren geen haar beter, maar ook niet slechter dan haar concurrenten en handelspartners. Het algemene menselijk tekort kleefde de VOC aan, en zich hiervan distantiëren met makkelijke frasen van afkeer wekte eerder een indruk van schijnheiligheid dan van oprechtheid.

In 2002 was alweer een kentering gekomen, en ging het VOC-jubileumjaar (1602-2002) gepaard met veel activiteiten en publicaties. In 2006 prees minister-president Balkenende in de Tweede Kamer weer de ‘VOC-mentaliteit, over grenzen heen kijken, dynamiek!’ Het kwam hem op nogal wat kritiek te staan van onder anderen de voorman van de Socialistische Partij, Jan Marijnissen: ‘De VOC-tijd kende nogal wat rooftochten. Ook is de kolonisatie door de Nederlanders toen ontstaan, zoals Indonesië. Als onze premier zegt dat hij terug wil naar de VOC-tijd, kan dat gek overkomen in het buitenland.’

Het standbeeld van de nietsontziende Gouverneur-generaal Jan Pietersz Coen in Hoorn viel in 2011 nog op symbolische wijze van zijn sokkel, toen een kraan het per ongeluk raakte. Het Westfries Museum in Hoorn hield het jaar daarop een tentoonstelling over Coen in de vorm van een rechtszaak en een enquête met een typisch Nederlandse uitkomst: van 2466 deelnemers sprak 63 procent zich uit voor handhaving van het standbeeld, maar wel met toevoeging van een kritische tekst.

De discussie over enerzijds de merites en anderzijds de donkere vlekken van ons VOC-verleden zal nog wel enige tijd aanhouden, zoals over elk historisch onderwerp van belang. Je kunt de VOC ook, anders dan door een morele bril die vooral iets zegt over onze eigen tijd, bezien op een meer esthetische manier: als een groot en afgerond verhaal uit ons gezamenlijk verleden. Een verhaal als een baboesjka-pop, waarin het buitenste omhulsel weer een andere pop bevat, die óók weer een andere in zich bergt. Want de grove buitenkant van de jacht op profijt droeg in zich de minder materialistische drang naar kennis en nieuwe horizonten. En die herbergde op haar beurt het verlangen naar levensverfijning en -vervulling. De droom van het Oosten en zijn schatten zorgde voor uitbuiting, bedrog en onnoembaar leed, maar had wegens zijn karakter van verlangen naar ‘het andere’ toch ook een dimensie van geestelijke en misschien zelfs spirituele aard.

Thuiskeer van vier schepen van de Tweede Schipvaart te Amsterdam op 19 juli 1599 (fragment). Schilderij van Andries van Eertveldt. | National Maritime Museum, Greenwich.

2

Vroege expedities

Voorgeschiedenis en voorcompagnieën

Tussen 1498 en 1595 was de specerijenhandel op Oost-Indië vrijwel in handen van de Portugezen. Nadat Portugal in 1580 toeviel aan Spanje – waarmee de opstandige Nederlanden in oorlog waren – werd besloten zelf specerijen te gaan halen in Oost-Indië. Er ontstonden verschillende voorcompagnieën, die elkaar hevig beconcurreerden.

Specerijen waren al sinds de oudheid zeer gewild, niet alleen in de keuken voor doeleinden van smaak en conservering, maar ook om de medicinale werking die men eraan toeschreef. De Enkhuizer stadsdokter en verzamelaar Paludanus (1550-1633), inrichter van het eerste belangrijke ‘rariteitenkabinet’ in Nederland, liet zich afbeelden met een pepertakje in zijn hand. Hij meende dat het goed was om bij maagpijn elke morgen vijf peperkorrels in te nemen. Voorts, aldus andere berichten, hielp peper om de hersenen te zuiveren bij epilepsie. Het was ook goed voor de productie van sperma en het bewerkstelligen van een erectie. Kaneel had eveneens een eminente reputatie. Het was goed tegen aandoeningen van de luchtwegen, bevorderde eetlust en spijsvertering, hielp menstruatie en zelfs een bevalling op gang, en was werkzaam in de behandeling van ontstoken tandvlees en wonden. Kruidnagels hielpen bij misselijkheid en geheugenverlies en tegen kiespijn, een faam die heeft standgehouden tot vandaag de dag. Foelie en nootmuskaat, het plantaardige ‘goud’ van de zuidelijke Molukken, hielpen bij allerlei ingewandsstoornissen, terwijl nootmuskaat ook werd gezien als een middel tegen slapeloosheid en zeeziekte – voor de VOC een nuttig effect.

OUDE HANDELSROUTES

Azië en Europa waren van oudsher verbonden door een netwerk van handelsroutes. De oudste was de ‘Zijde route’ (die naam dateert trouwens pas uit de latere negentiende eeuw), een samenstel van karavaanroutes door Centraal-Azië, waarlangs sinds de oudheid tot de late middeleeuwen handel werd gedreven tussen China en overig Oost-Azië enerzijds, en het Midden-Oosten en Middellandse-Zeegebied anderzijds. Overige routes liepen veelal over zee. De Indische Oceaan was dankzij zijn regelmatige moessonwinden een belangrijke verkeersader; in het westen fungeerden de Rode Zee en Perzische Golf als toegangspoorten tot de wereld van de Middellandse Zee. Het oprukken van de islam in de zevende eeuw sneed het christelijke Europa echter af van zijn contacten met de Indische Oceaan. Pas door de Kruistochten kwam de specerijenhandel met Europa in de twaalfde en dertiende eeuw weer enigszins tot leven. Distributiecentra waren Italiaanse stadstaten als Venetië en Genua, die hun waar vooral kochten in Alexandrië.

De wereldkaart wijzigde drastisch door de ontdekkingsreizen van Portugese zeevaarders in de vijftiende eeuw en de ‘ontdekking’ van Amerika door Columbus in 1492. De Portugese ontdekkingsreiziger Vasco da Gama bereikte in 1498 als eerste Europeaan India, nadat Bartolomeo Dias in 1488 Kaap de Goede Hoop al had gerond en vervolgens de Zuid-Afrikaanse kust ten oosten daarvan had verkend. In Malindi (Kenia) zagen de mannen van Vasco da Gama de eerste Indiërs, die óók ver van huis waren:

‘Deze Indiërs zijn taankleurige mannen en dragen maar weinig kleding. Zij hebben lange baarden en heel lang haar, dat ze vlechten. Ze vertelden ons dat ze geen rundvlees aten. (…) Op de dag dat de kapitein [d.i. Da Gama] naar de stad ging in zijn boot, staken deze Indische Christenen vuurwerk af en staken hun handen in de lucht toen hij passeerde, vol vreugde roepende: Christus! Christus!’

Zeer waarschijnlijk riepen de Indiërs niet Christus, maar hun eigen hindoeïstische godheid Krisjna aan.

Het uiteindelijke gevolg van deze vroege ontdekkingsreizen was dat de Portugezen de specerijenhandel tot het eind van de zestiende eeuw zouden beheersen. Het hele gebied tussen Kaap de Goede Hoop en Japan en de Stille Zuidzee heette Indië, met als hoofdstad Goa (India), dat tot 1961 Portugees zou blijven.

PORTUGESE KENNIS EN ERVARINGEN

Specerijen waren ook in de zestiende eeuw een luxeartikel. Aan het eind van die eeuw liepen de toch al hoge prijzen nog eens flink op (zie ook de INLEIDING). Dit gegeven, gecombineerd met het aanwezige kapitaal en de maritieme kennis in de piepjonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (de Spaanse koning Filips II was afgezworen in 1581, de Republiek officieel gesticht in 1588), vormde de voorwaarde waaronder eigen ondernemingen op Azië werden opgestart.

Verschillende Nederlanders die voor het welslagen daarvan cruciaal waren, hadden de noodzakelijke ervaring opgedaan in Portugese dienst, of profiteerden van de door Portugezen verzamelde kennis. Een van de bekendsten was Jan Huygen van Linschoten (1563-1611). Hij werkte vele jaren voor de Portugezen in Azië en legde na zijn terugkeer zijn ervaringen vast in een befaamd reisverhaal, het Itinerario, voyage ofte schipvaert, naer Oost ofte Portugaels Indien inhoudende een corte beschryvinghe der selver landen ende zee-custen met daarin ook de Beschryvinghe van de gantsche custe van Guinea en het Reys-gheschrift vande navigatien der Portugaloysers in Orienten (1596). Het zou een waar naslagwerk blijken voor de vroege Nederlandse zeevaarders en kooplui op Azië, aangezien het zowel een zeevaartkundig handboek, een koopmansgids als een geografisch-volkenkundige verhandeling was.

Vasco da Gama (1469-1524), ontdekker van de zeeweg naar Indië (1497/98), voortbouwend op tachtig jaar Portugese ontdekkingsreizen langs de kust van Afrika. | Portret door Gregório Lopes.

Kort na 1590 kwam de cartograaf Petrus Plancius (1552-1622) in het bezit van een Portugese wereldkaart en 24 Portugese zeekaarten. Plancius beschikte over een uitgebreid informatienetwerk. Hij had veel internationale contacten met andere cartografen en wetenschapsbeoefenaars, maar stuurde er ook spionnen op uit om journalen, zeekaarten en zeilaanwijzingen uit de diverse Europese zeevarende mogendheden te pakken te krijgen. Hij was tevens een theoloog van fanatiek calvinistische snit, en daarom één van de duizenden Vlaamse uitwijkelingen naar de Noordelijke Nederlanden. De door Plancius bewerkte Portugese kaarten waren oorspronkelijke creaties van Bartolomeo Lasso, ‘cosmograaf en meester van de zeevaert des Konings van Spanje’. De kaarten bevatten, aldus de Amsterdamse uitgever en drukker Cornelis Claesz in 1592, ‘alle de zeekusten van de gansche eertbodem, eensamentlyck alle diepten en de ondiepten, drooghten, steenclippen, capen, voergeberchten, haffen en de haven, alle liggende onder hare behoorlijke elevatien des poli ofte graden der breedte distantien en de streken der winden, hebbende daarenboven bij claren gescrifte in Spaenscher taele, oyck gecregen de secreten [geheimen] van der zeevaert van Oost- ende Westindien, Africa, China ende andere diergelyke landen, inhoudende aanwysinghe van de eygenschappen der volken, vruchten ende waren of koopmanschappen.’

HET VERDRAG VAN TORDESILLAS

Na de Europese ontdekking van Amerika deelde de beruchte Borgia-paus Alexander VI de wereld buiten Europa in tweeën. Alles ten westen van een denkbeeldige lijn 480 kilometer ten westen van de Kaapverdische eilanden behoorde toe aan Castilië, alles ten oosten daarvan aan Portugal. In het Verdrag van Tordesillas (1494) stemde Castilië toe dat deze lijn westwaarts werd verlegd (1770 km van Kaapverdië). Hierdoor kwam het in 1500 ontdekte Brazilië aan Portugal. Het Verdrag van Zaragoza (1529) trok de lijn door tot in de Stille Oceaan. Andere Europese landen verwierpen dit principe van mare clausum, de gesloten zee. Koning Frans I van Frankrijk (1494-1547) zei dat hij nooit een clausule in het testament van Adam (de eerste mens) had gezien, waarin zijn land werd uitgesloten van alle rechten op delen van de Nieuwe Wereld. Dat de inheemse volken het eerste recht hadden op hun eigen land kwam bij niemand op.

Introductie van Vasco da Gama bij de Zamorin (koning) van Calicut in India, 1498. Historiserende voorstelling door de Portugese schilder Veloso Salgado, ca. 1904.

De originele kaarten waren Portugees staatsgeheim; op het smokkelen ervan stond de doodstraf. Tot de dag van vandaag is het onduidelijk hoe Plancius eraan is gekomen. De collectie gaf in elk geval een prima beeld van de bekende Portugese en Spaanse routes naar Oost- en West-Indië. Met behulp van deze kaarten konden de eerste Nederlandse reizen worden ondernomen. Waarschijnlijk zijn ze dan ook gebruikt bij de Eerste Schipvaart (zie hierna). Twee zeer belangrijke figuren bij die Schipvaart, de gebroeders Cornelis en Frederick de Houtman, hadden óók behoord tot Plancius’ spionnennetwerk. In 1592 waren ze door Plancius naar Lissabon gestuurd om gedurende twee jaar zoveel mogelijk informatie te vergaren over de route naar de Oost, ter voorbereiding van een Hollandse expeditie. Ze werden echter ontmaskerd en opgesloten. Na door enkele kooplui te zijn vrijgekocht, waren de gebroeders in het begin van 1594 weer thuis.

DIRCK CHINA, EEN PIONIER

Ook de Enkhuizer zeeman en ontdekkingsreiziger Dirck Gerritsz Pomp, bijgenaamd Dirk China (1544-1608) dankte veel aan zijn Portugese ervaringen. Als elfjarige arriveerde hij in 1555 in Lissabon voor een opleiding. Tussen 1566 en 1590 was hij in Portugese dienst als kanonnier, en in die hoedanigheid voer hij in 1568 naar India. In deze periode bezocht hij als eerste Nederlander op een Portugees schip ook minstens tweemaal China – vandaar zijn bijnaam. In 1585 bezocht hij voor de tweede keer Japan, en vestigde de aandacht op de winstgevende handelsmogelijkheden tussen China en Japan. Zijn stadgenoot Jan Huygen van Linschoten, die Pomp in 1583 in de Portugese vestiging Goa ontmoette, maakte in de volgende jaren dankbaar gebruik van Pomps kennis over de route naar China bij het samenstellen van zijn Itinerario. Nadat zijn Antwerpse vrouw overleed in Malabar, de Peperkust in het zuidwesten van India, keerde Pomp terug naar de Republiek.

Replica van het kapiteinsverblijf in het karveel La Niña, één van de schepen van Columbus’ eerste ontdekkingsreis naar Amerika (1492). Ook nadien voer dit schip nog enkele malen naar Amerika. | Columbushuis, Las Palmas (foto H.M.D. Dekker).

Vier jaar vóór de Itinerario verscheen Pomps beschrijving van China in de Thresoor der Zeevaart van Lucas Jansz Waghenaer (1592). In ‘Sina’ woonde ‘seere goet volck’, aldus dit relaas. Het land was ‘seer ryck van Gout, Edel ghesteente, alderhande syde, Perlen, Perlemoer, Camfer, Quicksilver, Rhabarber, Goutdraet, Muscus ende van al dat men mach bedincken, iae al wildemen daer mede laden een schip van dryhondert last’. Het ‘seere goet volck’ van China was weliswaar heidens en exotisch, maar ook vernuftig:

‘D’inwoonders (...) hebben Afgoden als Duyvelen in hun kercken gheschildert die sy eeren. Sy laten hun nagels groeyen also lanck als sy mogen, mits dat sy gheen gheweere draghen moghen. D’inwoonders van desen lande zyn brassers, sy eten alderhande spyse, maer liever van een hont dan van eenich ander wiltbraet oft gedierte. Sy maecken henlieder wyn oft dranck van Rys, daerin sy hun drancken drincken: nochtans zyn ssy cloecksinnighe lieden, die alle dinghen connen seer subtylyck ende scherpsinnich maecken.’

Pomp sloeg als eerste Hollander niet alleen zijn ogen op China en Japan, maar hij ontdekte ook de Zuidelijke Shetlandeilanden voor Antarctica. In 1598 liet hij zich overhalen mee te gaan met de expeditie van Jacob Mahu, met het doel om via Straat Magellaan – de westelijke route – Indië te bereiken. Na de dood van Mahu in hetzelfde jaar werd Dirck Pomp kapitein op het schip de Blijde Boodschap. Nadat de deelnemende schepen uit elkaar waren geraakt, dreef dit schip af naar het zuiden. In 1599 zagen de opvarenden op 64° zuiderbreedte land. Jacob le Maire, de Antwerps-Nederlandse ontdekker van Kaap Hoorn, schreef in 1616 dat

‘Dirck Gerritsz, die ghebreck aan sijn Boeg-Spriet en Fockemast hadde, soo verre Suytwaerts is ghedreven, namelick op vier en tsestich graden besuyden de Straet, op die hoochte wesende, sach int Suyden leggen heel hooch Berchachtich Landt, vol Sneeuw, als het Landt van Noorweghen, heel wit bedeckt en strecktede hem al of het nae de Eylanden van Salomon wilde loopen.’

Pomp moest nadien wegens gebrek aan proviand met zijn gehavende schip de Spaanse haven Valparaiso aan de Chileense kust aanlopen, waar de bemanning gevangen werd genomen en de Blijde Boodschap werd verkocht of in beslag genomen. Tot 1900 is het gebied van de Zuidelijke Shetlands en de Palmerarchipel aangegeven als Dirck Gerritsz Archipel. Daarna volgde een eeuw van twijfel. Pas in 2008 leerde nieuw onderzoek dat Pomp daadwerkelijk als eerste deze eilanden in zicht moet hebben gekregen. Vijf jaar later werd een Nederlands onderzoeksstation in het zuidpoolgebied naar hem het Dirck Gerritsz Laboratorium genoemd.

ALTERNATIEVE ROUTES

Naast het profiteren van het voorwerk dat de Portugezen en de Nederlanders in hun dienst hadden verricht, onderzocht men in de Republiek ook mogelijke alternatieve routes in het noordoosten, via Nova Zembla of Straat Nassau (Joegor Straat). Drie expedities ‘om de noordoost’ werden op touw gezet, allemaal onder bevel van de legendarische Willem Barentsz van der Schelling. De eerste telde drie schepen en een jacht en vertrok op 5 juli 1594; zij keerde onverrichterzake terug. Een jaar later, 2 juli 1595, vertrok een vloot van zeven schepen (twee van Amsterdam, twee Zeeuwse, twee uit Enkhuizen en één van Rotterdam), die al in november zonder succes terug was op de Maas. Na deze twee mislukte reizen zagen de Staten-Generaal af van verdere pogingen op staatskosten; wel stelde de overheid een grote beloning in het vooruitzicht voor een geslaagde poging door andere partijen. De stad Amsterdam betaalde in 1596 de derde expeditie. Twee schepen vertrokken onder bevel van respectievelijk Willem Barentsz van der Schelling en Jacob van Heemskerck, en Jan Cornelisz Rijp. De schepen zochten elk een eigen, zo kort mogelijke weg naar de Tartarische Zee. De barre ijsgang in het hoge noorden stond ook nu het welslagen in de weg. Barentsz en Van Heemskerck overwinterden noodgedwongen op Nova Zembla, een verschrikkelijke ervaring die tot ver in de twintigste eeuw een vast onderdeel was van de lessen vaderlandse geschiedenis in het basisonderwijs. Een latere expeditie om de noordoost óf de noordwest onder leiding van Henry Hudson is ondernomen in 1609, toen de VOC allang was opgericht. Ook deze mislukte, maar leidde wel tot de (her)ontdekking van Manhattan en de Hudson, en een Nederlandse koloniale episode aldaar.

De Enkhuizer arts en wetenschapper Bernardus Paludanus (1550-1633) met een pepertakje in zijn hand. Olieverfschilderij door Hendrik Gerritsz Pot (1629). | Frans Hals Museum, Haarlem.

Titelblad van Van Linschotens Itinerario uit 1596.

VOORCOMPAGNIEËN

Ongeveer tegelijk met de expedities om de noord beproefden private partijen de zuidelijke route.

De Compagnie van Verre, gesticht door negen Amsterdamse kooplui, zond in 1595 een expeditie uit, die met relatief welslagen eindigde. Dit was de ‘Eerste Schipvaart’ die de Nederlandse verbinding met Indië opende en werd gevolgd door de vloten van negen tot twaalf later zo genoemde voorcompagnieën. Het juiste aantal is moeilijk te bepalen, omdat er onderling ook weer samenwerkingsverbanden waren. De voorcompagnieën waren gelegenheidsconfiguraties van verschillende geldschieters en belanghebbenden voor de duur van één expeditie: de Compagnie van Verre, de Nieuwe Compagnie, de Oude Compagnie, de Nieuwe Brabantse Compagnie, de Verenigde Compagnie Amsterdam, de Magellaanse Compagnie, de Rotterdamse Compagnie, de Compagnie van De Moucheron, het Delftse Vennootschap, de Veerse Compagnie, de Middelburgse Compagnie en de Verenigde Zeeuwse Compagnie.

Voor een expeditie werden schepen gehuurd of gekocht, en opvarenden geworven. Na de reis werd de balans opgemaakt, het schip of de schepen verkocht en het personeel afgedankt. Vervolgens besloten de investeerders of ze opnieuw zouden samenwerken, liefst natuurlijk met herinvestering van de gemaakte winst. De hele procedure begon dan van voren af aan. In de jaren 1595-1602 reedden de voorcompagnieën in Holland en Zeeland in vijftien expedities 65 schepen uit op Azië. Het belang van deze voorcompagnieën lag eerder in de bestendiging van de vaart op Indië dan in de grootte van de winsten; een tijdgenoot meldde immers dat men elkaar ‘het geld uit de beurs en de schoenen van de voeten’ zeilde.

DE EERSTE SCHIPVAART

De eerste Nederlandse expeditie, bekend als de Eerste Schipvaart, had als hoofddoel de inkoop van specerijen in de handelsstad Bantam in het noordwesten van Java. De Bantammers waren in 1522 in aanraking gekomen met Portugezen uit Malakka. De Portugese ontdekkingsreiziger Tome Pires schreef in deze periode dat Bantam een van de belangrijkste havens was van het koninkrijk Soenda. Bantam werd in 1527 de zetel van het islamitische sultanaat Bantam. Het was de belangrijkste peperhaven op Java.