Vrede, verbondenheid en samenwerking zijn alleen denkbaar tussen volkeren en landen die weten wie ze zijn.

Václav Havel

Ewoud van Laer

DE
WANHOPIGE
UNIE

Wat gaat er mis in West Europa?

Afbeelding omslag

De Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis in gesprek met Eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem. Voorjaar 2015.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns – Marco Bolsenbroek, Zutphen

© 2017 Ewoud van Laer, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789462492882
e-ISBN 9789462495692
NUR 697

‘Dit is een opmerkelijk boek. Het is ook een belangrijk boek want het gaat over een weeffout die de monetaire unie fataal dreigt te worden. Die weeffout is de veronachtzaming van de culturele verschillen binnen de grenzen van de Europese Unie. Het opmerkelijke ligt in het feit dat Ewoud van Laer ter staving van zijn theorie niet alleen gebruik heeft gemaakt van officiële statistieken maar ook van detectiveverhalen. Zo komt de lezer Commissaris Maigret tegen. Het boek is goed gedocumenteerd en vlot geschreven.’

Frits Bolkestein, eurocommissaris, 1999 – 2004

‘Alhoewel ik sommige van de conclusies van Ewoud van Laer niet deel, vond ik zijn analyse van de diepe culturele en historische wortels die Noord- en Zuid-Europa van elkaar scheiden fascinerend. Zijn boek is essentieel voor iedereen die de huidige diepe spanningen in de EU probeert te begrijpen.’

Nick Clegg, vicepremier van Groot-Brittannië, 2010 – 2016

‘Dit boek moet je lezen om te begrijpen dat een Brexit niet uit de hemel komt vallen en dat wij op een cruciaal moment staan voor de toekomst van onze unie. Herstel van het vertrouwen in elkaar door een beter inzicht in elkaars achtergrond lijkt de oplossing. Ewoud van Laer biedt die handreiking in zijn boek. Een ‘must read’ voor eenieder die zich betrokken voelt bij de Europese Unie.’

Hans Bartelds, voorzitter van Fortis, 1990 – 2002

‘Ik vond het zeer interessant dat cultuurverschillen – een onderwerp waar velen algemene kennis van hebben – nu eens op papier zijn gezet en uitgediept, begeleid door duidelijk herkenbare en originele voorbeelden.’

Ina Giscard d’Estaing, chargée de mission van museum het Louvre

‘Ik heb altijd mijn bedenkingen gehad over de monetaire unie. Die waren grotendeels gebaseerd op mijn persoonlijke ervaringen tijdens vele internationale bijeenkomsten. Ewoud van Laer maakt in dit boek duidelijk met welke problemen wij worstelden en hoe diep waardestelsels in ons verankerd zijn.’

André Szász, directeur Internationale Zaken van De Nederlandse Bank, 1973 – 1994

‘Ewoud van Laer maakt in zijn uiterst heldere betoog duidelijk dat we gevangen zitten in een cultureel monetaire spagaat. De houdbaarheid van de muntunie vergt verdergaande integratie terwijl het huidige tijdsbeeld juist het behoud van de eigen leefwijze voorop stelt. Er zijn geen economische modellen die met dit dilemma raad weten.’

Casper de Vries, Witteveen leerstoel Monetaire Economie, Erasmus Universiteit

‘Vooral de combinatie van de harde cijfers met de voorbeelden uit de literatuur en de werkelijkheid maakt dit een belangrijk en origineel boek. Cultuurverschillen blijken van grote betekenis voor het Europese integratieproces.’

Edgar du Perron, raadsheer in de Hoge Raad en hoogleraar privaatrecht Universiteit van Amsterdam

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

Hoofdstuk INooit meer oorlog

Hoofdstuk IISamenwerken

Corruptie bij overheidsmedewerkers

Relaties tussen werkgevers en werknemers

Bereidheid om autoriteit te delegeren

Is de rechterlijke macht onafhankelijk?

Hoofdstuk IIISamenwerken en straffen

Investeren in een gemeenschappelijk project

Samenwerken in Nederland en Italië

Straffen in Zweden en Frankrijk

Hoofdstuk IVNoord- en Zuid-Europa

Machtsafstand

Hedendaags nationaal gedrag

Twee cultuurregio’s

Gevolgen van cultuurverschillen

Latijns-Germaanse samenwerking

Hoofdstuk VDe Europese Unie nu

Samen sterk

Een stap terug

Hoofdstuk VISlot: hoe verder?

Literatuur

Noten

Voorwoord

In juni 2004 deed een indrukwekkende rij dirigenten, choreografen, muzikanten, schrijvers, regisseurs en andere kunstenaars een oproep aan de regeringsleiders van de Europese Unie. Zij drongen erop aan dat de regeringen de Europese grondwet – ‘een echt beschavingsproject’ – zouden aannemen.

De kunstenaars maakten zich zorgen: ‘Europa koestert nog steeds de illusie dat de Unie eerst en vooral een economische en monetaire aangelegenheid is.’ Ze wezen erop dat Europa gegrondvest is op gezamenlijke cultuur: ‘Als Europese burgers zijn we allemaal erfgenamen van Homeros en Vergilius, Van Eyck en Michelangelo, Shakespeare en Cervantes, Bach en Mozart, Chopin en Liszt, Flaubert en Kafka, Eisenstein en Bergman.’

Een jaar later hadden zowel de Fransen als de Nederland de Europese grondwet in een referendum afgewezen.

Voorstanders van vergaande politieke integratie van de Europese Unie wijzen wel vaker op een gemeenschappelijke cultuur. Bach en Michelangelo zijn dan al snel van stal gehaald. In de dagelijkse beslommeringen in het Brusselse benoemen politici en diplomaten cultuur gek genoeg bijna nooit. Want dan zouden ze vooral de verschillen moeten benadrukken. Cultuurverschillen zijn er volop, maar echte eurocraten proberen die zoveel mogelijk te verdoezelen.

Des te opmerkelijker waren de uitlatingen van Jan Kees de Jager, minister van Financiën, in 2011. Hij maakte er een sport van om als een olifant door de Europese porseleinkast te banjeren en kwalificeerde zijn eigen opstelling als volgt: ‘Ik zeg altijd: “I am Dutch, so I can be blunt”. Ik veroorloof me dan ook veel meer dan anderen.’

Ik ben Nederlands, dus kan ik lomp zijn.

Wie voluit gelooft in het project-Europa heeft er belang bij die cultuurverschillen onder het tapijt te vegen. Het is in de Brusselse vergaderzaaltjes ook niet bon ton om ze expliciet te maken. Daarmee is absoluut niet gezegd dat die verschillen er niet zouden zijn. Wellicht verklaren ze zelfs een belangrijk deel van de politieke geschillen tussen Europese landen, zo maakt Ewoud van Laer met dit boek aannemelijk.

Waarom ging de Nederlandse regering tijdens de crisisjaren als een bezetene bezuinigen en belastingen verhogen, terwijl Parijs keer op keer uitstel vroeg voor het behalen van de Europese begrotingsnormen? Waarom kwamen de Ieren hun bankensores met forse ingrepen snel te boven, terwijl Italië tien jaar na het begin van de crisis nog altijd met zwakke financiële instellingen worstelen? Waarom kon Litouwen met stevige hand korte metten maken met zijn economische problemen en moest het kleine landje nota bene meebetalen aan de noodsteun voor Griekenland dat na jaren nog steeds in puin ligt?

Tijdens de eurocrisis zijn fundamentele verschillen tussen de landen pregnant naar boven gekomen. De echte believers willen niets weten van de noord-zuid-tegenstelling omdat die hun sprookjesachtige beeld van Europa onderuithaalt. Maar de conclusie kan niet anders zijn dan dat er bar weinig ‘Ode an die Freude’ was, maar vooral veel grimmige tegenstellingen tussen rijke, sterke en gedisciplineerde landen en arme, zwakke en lichtzinnige landen.

Die tweedeling doet zich voor binnen de Europese Raad, binnen de eurogroep en binnen het bestuur van de Europese Centrale Bank. Met als gevolg een steeds verdergaande ondermijning van het gezag van en het draagvlak voor de Europese Unie. Misschien was dat vermaarde fotomoment van de mislukte handdruk tussen onze eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem en de Griekse minister Yanis Varoufakis wel het veelzeggende summum van deze cultuurclash.

De verwijdering in de eurocrisis en in de vluchtelingencrisis, zowel politiek als economisch, kan bestreden worden met nieuwe regels, nieuwe afspraken, meer coördinatie. Maar dat neemt de diepere oorzaken niet weg. Dit boek levert een belangrijke en originele bijdrage aan het besef van die verschillen die dus deels cultureel zijn. De conclusie moet dan zijn dat die verschillen niet zomaar overbrugbaar zijn. Een gezamenlijke munt en centrale regie uit Brussel zal dat echt niet kunnen forceren.

Martin Visser, Financieel redacteur De Telegraaf

Inleiding

Cultuurverschillen, gedraagt een Fransman zich ooit als Nederlander?

De ene buitenlander is de andere niet. Producent Piet Römer van filmproducent Endemol meent dat de Nederlandse tv-kijker zich gemakkelijker identificeert met Angelsaksische series dan met programma’s uit Latijnse landen. ‘Een aardige omgeving kun je altijd wel bedenken, het gaat de kijker om het personage. Kun je je daarmee verbonden voelen? De kwaliteit van Spaanse en Italiaanse series is vaak geweldig. Maar de kijker begrijpt toch beter hoe een personage leeft en werkt als het om iemand in New York gaat dan bij iemand in Madrid.’ Hans Schwartz, verantwoordelijk voor de inkoop van de publieke omroep, maakt hetzelfde punt als hij uitlegt waarom de Europese samenwerking in de filmindustrie maar niet van de grond wil komen. ‘Bij coproducties worden vaak te veel concessies gedaan om alle meebetalende landen aan bod te laten komen. Dat wordt een soort europudding.’¹ De diverse nationale identiteiten in Europa kunnen kennelijk niet zomaar gemengd worden. Als dat gebeurt ontstaat een mengeling van personages die zich gedragen op een manier die niemand begrijpt. De leider van een Italiaanse maffiaclan die gaat polderen met zijn vrouw of een Franse mannequin op klompen. Dergelijke voorstellingen van zaken worden nergens begrepen.

Als belegger in effecten heb ik soortgelijke ervaringen. Zo’n veertig jaar trek ik al over de wereld op zoek naar aandelen en obligaties die voldoende renderen voor het risico dat mijn cliënten, zoals pensioenfondsen, charitatieve instellingen en particulieren, bereid zijn te lopen. In de jaren zeventig van de vorige eeuw, toen de financiële sector nog bescheiden en onbesproken was, zetten mijn vakgenoten en ik voorzichtig de eerste stappen in het buitenland. De kloof met de Angelsaksische wereld was het gemakkelijkst te overbruggen. Bedrijven als bp, Coca Cola en McDonalds kenden we natuurlijk al van dichtbij. Ik herinner me nog de algehele bewondering voor het eerste Nederlandse pensioenfonds dat, aangetrokken door de hoge rente, Franse staatsobligaties kocht. De rest van de sector volgde spoedig en voordat wij de eenentwintigste eeuw ingingen werden Nederlandse spaargelden over de hele wereld belegd.

In dat globalisatieproces heb ik mijn eigen zeer bescheiden rol gespeeld. Net als de filminkopers probeerde ik die buitenlanders echt te begrijpen. Soms lukte dat maar vaak, moet ik achteraf vaststellen, ook niet. Ik herinner me dat ik, ergens in de jaren negentig, op bezoek ging bij de Banca d’Italia. Twee economen nodigden me uit voor de lunch. Na een glaasje wijn durfde ik op te merken dat de cijfers over het Italiaanse overheidstekort werden gemanipuleerd. Mijn gastheren werden niet boos en ontkenden niets. Integendeel, ze glimlachten vriendelijk en zeiden: ‘Maar jullie weten dat toch? Als jullie politici dat laten passeren, zijn ze toch akkoord?’

Ik ben niet de enige Nederlander die in de Italiaanse valkuil is gevallen. Nout Wellink, de voormalige president van De Nederlandse Bank, herinnert zich een discussie met zijn voorganger Wim Duisenberg die opmerkte: ‘“We krijgen de emu (Economische en Monetaire Unie) vanaf 1 januari 1999 en wat er ook gebeurt, Italië zal meedoen.” Italië was een oprichter van de Europese Gemeenschap. Men wist in Italië maar al te goed hoe men de cijfers over de economische prestaties van Italië moest construeren om te voldoen aan de convergentiecriteria.’²

In tegenstelling tot de filmwereld, we krijgen nog steeds geen Spaanse en Italiaanse series te zien, is de financiële integratie in Europa wel voortgeschreden. Sinds 1999 zijn we, zoals Duisenberg voorzag intensief met Italië verbonden omdat we dezelfde munt voeren. De euro is geen vakantiereisje maar eerder een huwelijk. Dat geldt voor meer elementen van de naoorlogse Europese integratie, zoals de gemeenschappelijke buitengrenzen, de handelsverdragen met andere landen en de rechtspraak van het Europese Hof van Justitie die boven het Nederlandse recht gaat.

Om op al deze terreinen succesvol samen te werken, moeten we elkaar begrijpen. De vraag die in dit boek wordt gesteld is of dit het geval is. Of is het integratieproces misschien te ver is doorgeschoten? Houden we wel genoeg rekening met de notie dat een Fransman nooit als een Nederlander zal voelen en zich daarom anders zal gedragen? Hetzelfde geldt natuurlijk voor Duitsers, voor Italianen en voor de inwoners van al die landen met wie we inmiddels zo intensief verbonden zijn. En wat vinden zij van ons? Lachen ze ons uit omdat ze vinden dat wij te goed van vertrouwen zijn, zoals mij overkwam bij de Banca d’Italia?

Ik kan niet uitstaan dat dit soort misverstanden geen enkele rol spelen in de discussies over de Europese integratie. Politici en hun adviseurs doen alsof de vanuit Brussel getroffen maatregelen dezelfde effecten hebben op de inwoners van de verschillende landen. Dat is niet het geval. Ik heb dit boek geschreven om de gevolgen te laten zien van de diepgaande cultuurverschillen in West-Europa.

We beginnen met een beschrijving van het naoorlogse integratieproces. In hoofdstuk II volgen enkele voorbeelden van de wijze waarop wordt samengewerkt in enkele belangrijke instituties in dertien West-Europese landen. West-Europa wordt hier ruim geïnterpreteerd. Het loopt van Griekenland in het zuiden tot Noorwegen in het noorden van het continent.³ Ik maak daarbij gebruik van het bekende onderzoek van het World Economic Forum (WEF) naar de concurrentiepositie van deze landen. Het accent ligt daarbij niet op kwantitatieve verschillen, zoals de inflatie en de loonkosten die in vele publicaties worden vermeld. Ik ben vooral geïnteresseerd in de minder tastbare, kwalitatieve aspecten die de concurrentiekracht van een land op lange termijn beïnvloeden zoals de omvang van de corruptie, de wijze waarop werkgevers en werknemers samenwerken en hoe men met elkaar omgaat op de werkvloer. Uit onderzoek blijkt dat, zoals we allemaal weten, geen enkel land perfect is. Oplichters en bullebakken zijn overal maar de mate waarin dergelijk gedrag wordt getolereerd loopt per land uiteen. Sommige landen verschillen aanzienlijk van elkaar, andere slechts gradueel.

Om de gang van zaken te illustreren, laat ik zoveel mogelijk ooggetuigen aan het woord. Daarnaast haal ik voorbeelden aan uit detectiveverhalen, actualiteiten en wetenschappelijk onderzoek. Het genre van de detective, een Britse vondst, heeft de afgelopen decennia de hele wereld veroverd. De boeken en films over de avonturen van allerlei speurneuzen zijn in principe niet alleen in het land van oorsprong te begrijpen maar ook daar buiten omdat moord de schending van een universeel grondrecht is. De manier waarop de dader vervolgens wordt opgespoord en berecht verschilt evenwel per land. Deze verschillen bieden mij de mogelijkheid te laten zien hoe eenzelfde probleem in diverse landen wordt aangepakt en hoe verschillend er in verschillende landen met hetzelfde probleem wordt omgegaan.

Uit de voorbeelden blijkt dat gedrag in diverse West-Europese landen aanzienlijk uiteen kan lopen. Ligt dat aan de toevallige voorbeelden die ik voorschotel of gedragen alle Nederlanders, Spanjaarden en Duitsers zich op eenzelfde manier? Deze vraag gaan we bespreken in hoofdstuk III waar ik enkele resultaten laat zien van speltheoretisch onderzoek. De speltheorie is een tak van wetenschap waarin wordt bestudeerd hoe groepen mensen met elkaar samenwerken en beslissingen nemen. In dit geval gaat het om zogenaamde ‘publieke goederen spelen’, waarin de deelnemers in een gemeenschappelijk project investeren om het te laten groeien en bloeien. We kunnen ons daarbij in de werkelijkheid de gemeenschappelijke interne markt van de Europese Unie voorstellen of het onderhoud van de euro. Uit deze onderzoeken blijkt dat samenwerking in sommige landen wordt gestimuleerd als de mogelijkheid bestaat profiteurs (‘freeriders’) te straffen terwijl dat in andere landen juist contraproductief werkt.

De oorzaak van de gevonden verschillen is volgens mij gelegen in de uiteenlopende waardestelsels. In het ene land blijken andere ideeën te heersen over goed en fout dan in het andere. Een bepaalde gebeurtenis leidt daarom tot verschillende gevoelens bij de inwoners van verschillende landen en tot uiteenlopend gedrag. In hoofdstuk IV doe ik verslag van het cultuuronderzoek van de Nederlandse sociaalpsycholoog Geert Hofstede. Uit enkele voorbeelden uit het verleden blijkt dat de verschillen in de onderzochte landen al eeuwen bestaan en dus diep in onze nationale persoonlijkheden geworteld zijn. De gevolgen daarvan zijn traceerbaar in ons politiek-economische leven tot op de dag van vandaag. In hoofdstuk V wordt stilgestaan bij de moeilijke periode die de Europese Unie momenteel doormaakt. In Groot-Brittannië heeft een meerderheid van de bevolking inmiddels te kennen gegeven zonder de EU te willen verdergaan. Een dergelijk scenario zou in andere landen navolging kunnen krijgen.

Ik wil met dit boek bereiken dat het thema cultuurverschillen een rol gaat spelen in de discussie over de verdere Europese integratie. Iedere Europeaan is zich bewust van deze verschillen maar als er onderling afspraken worden gemaakt en verdragen worden gesloten wordt impliciet voorondersteld dat alle lidstaten in gelijke mate bereid en in staat zijn deze uit te voeren. Inmiddels is wel duidelijk dat het niet het geval is. Om te voorkomen dat de Europese samenwerking de komende jaren onherstelbare schade oploopt doen we er, zoals ik in het slothoofdstuk laat zien, verstandig aan een stap terug te zetten op het terrein van de gemeenschappelijke arbeidsmarkt, het asielbeleid en de monetaire unie.

Hoofdstuk I

Nooit meer oorlog

De huidige West-Europese politieke en economische integratie is geworteld in de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog. De Duitse kunstenaar Günter Grass, die als 17-jarige dienstplichtige in 1945 in krijgsgevangenschap raakt, schrijft in zijn autobiografie: ‘Zodra ik achter prikkeldraad zat, had ik honger. Maar eigenlijk zou ik moeten zeggen: hij, de honger, was in mij gaan wonen als in een leeg huis.’⁴ De meeste Duitsers zijn er op dat moment nog slechter aan toe. De Britse bezettingsautoriteiten gaan uit van 1550 calorieën per dag voor een ‘Normalverbraucher’. In Hamburg blijft de bevoorrading echter steken op 1206 calorieën⁵. En dat betekent permanente honger.

Ook in Nederland en België is de situatie ernstig. Als Arthur Muttah, de hoofdpersoon in de roman De tranen der Acacia’s van Willem Frederik Hermans, in het voorjaar van 1945 een lift krijgt van zijn Canadese bevrijders ziet hij een beschadigd land. ‘Soms leek het of de auto over een lage dam door een meer reed. Soms stond het water zo hoog dat het de weg bedekte en je het onder tegen de laadbak kon horen spoelen… Voorbij Amersfoort lag het land meestal weer droog. Maar van de boerderijen stond soms alleen de schoorsteen nog.’ In België is het niet veel beter. ‘Aan de overzijde van het kanaal waren hele rijen huizen ingestort. Er reden klingelende groene trams waarin platen karton zaten in plaats van ruiten. Vele huizen had men dichtgemaakt met hout of karton.’⁶ Als wij afgaan op de beschrijving van de Franse schrijfster Simone de Beauvoir, is de situatie in Parijs minder nijpend.

‘Het transportwezen was ontwricht, er was gebrek aan levensmiddelen, aan steenkool, gas en elektriciteit. Sartre droeg een oude jas van schapenvel, waarvan de wol uitviel. Bij een van zijn kameraden uit de gevangenis, een bontwerker, kocht ik een mantel van konijnenbont, maar behalve een zwarte tailleur, had ik niets om daaronder aan te trekken dan wat oude dingen, en nog steeds liep ik op schoenen met houten zolen.’ Zij schrikt dan ook als ze in november 1946 naar Nederland gaat. ‘Iedereen vertelde me over de honger die ze hadden geleden. De parken waren geruïneerd doordat men de bomen had weggehaald om te kunnen stoken… Het land kwam niet in snel tempo tot herstel; de etalages bevatten alleen namaakartikelen; de winkels waren leeg en ik kwam in Parijs terug met mijn zakken vol guldens, die ik niet had kunnen uitgeven.’ In Berlijn, dat Simone enkele maanden later bezoekt, is de situatie nog veel slechter. ‘Ik voelde me niet op mijn gemak toen ik in de trein naar Berlijn stapte: Duitsers ontmoeten, met hen praten – de gedachte vond ik stuitend… Maar zodra ik een voet op Berlijnse bodem zette werd mijn rancune ontwapend: overal ruïnes, en wat een verminkten, wat een miserie! Alexanderplatz, Unter den Linden, alles lag in puin… Wij spraken met studenten; nergens boeken, zelfs niet in de bibliotheken; nergens iets te eten, overal kou.’⁷

De grootste schade die de Tweede Wereldoorlog in dit deel van de wereld heeft aangericht ligt echter niet op het materiële maar op het psychologische vlak. Günter Grass verhaalt hoe de denazificatie in zijn gevangenenkamp verloopt.

‘De Amerikaanse “education officer”, iemand met een bril en een zachte stem, deed vergeefs zijn best, want wij, dus ook ik, wilden niet geloven wat hij ons liet zien: zwart-wit foto’s, taferelen uit de concentratiekampen Bergen Belsen, Ravensbrück… Ik zag bergen lijken, de ovens… Onze zinnen herhaalden zich: “En dat hebben zogenaamd Duitsers gedaan?”… “Zoiets doen Duitsers niet.” Tegen elkaar zeiden we: “Propaganda. Dat is allemaal alleen maar propaganda.”… Het duurde een tijdje voordat ik bij vlagen ging begrijpen en aarzelend toegaf dat ik onwetend, of preciezer gezegd, niet willende weten deel had aan een misdaad die met de jaren niet minder werd, die niet wil verjaren, waaraan ik nog steeds lijd. Net als van de honger kan van de schuld en van de haar trouw volgende schaamte worden gezegd dat ze knaagt, onophoudelijk knaagt; honger geleden heb ik slechts even, maar de schaamte.’

Grass’ ellende wordt nog veel groter als hij later beseft wat zijn moeder in deze tijd is overkomen. ‘Tijdens de paar jaar die haar nog restten is mijn moeder nooit ook maar een zin begonnen, ze heeft nooit een woord laten vallen, waaruit beluisterd had kunnen worden wat er in de ontruimde winkel, beneden in de kelder of elders in de woning gebeurd was, waar en hoe vaak ze door Russische soldaten werd verkracht… Maar ook over mijn lippen kwam niets van wat achter me opgekropt op de loer lag: mijn niet gestelde vragen… het verharde geloof… De kampvuren van de Hitlerjugend… Mijn wens om te sterven als de onderzeebootheld luitenant-ter-zee Prien … En wel vrijwillig.’⁸

Simone de Beauvoir, en de meeste Fransen met haar, wordt niet gekweld door schuldgevoelens. Zij schrijft heel nuchter. ‘De gedeporteerden kwamen terug en we ontdekten dat we niets hadden geweten. Foto’s van bergen lijken hingen overal in Parijs aan de muren.’ Het kost weinig moeite om het gewone leven weer op te nemen. In juni 1945 wordt de Prix de la Pléiade al weer toegewezen. ‘Na de maaltijd gingen we in groepjes de tuin in. Er waren veel mensen onder een stralende zon, er was champagne, gin en whisky in overvloed.’ En enkele weken later maakt zij een fietstocht naar Vichy. ‘Nog steeds was het erg moeilijk om aan eten en logies te komen; we hadden Amerikaanse conserven meegenomen die een welkome aanvulling betekenden voor onze maaltijden. Het kwam voor dat we sliepen in de achterkamer van een bakkerswinkel… en zelfs een keer bijna onder de blote hemel.’⁹

Wat zou Günter Grass zijn zorgen graag hebben verruild voor die van Simone de Beauvoir. Desalniettemin zijn zij beiden, net als bijna alle andere Europeanen diep geraakt door de verschrikkingen van de afgelopen jaren en koesteren zij allen hetzelfde diepe verlangen: Nooit meer oorlog!

Dat is gemakkelijk gezegd maar hoe kan dat streven, dat diepe gevoel, worden gerealiseerd? Nadat in september 1945 ook vrede in het Verre Oosten is gesloten, stoppen de Amerikanen de hulpprogramma’s voor hun Europese bondgenoten. Al spoedig blijkt dat deze stap te vroeg komt. Het economisch herstel stokt en de Russische invloed op het politieke leven neemt in alle Europese landen toe. Deze ontwikkelingen doen de Amerikanen besluiten zich minder snel terug te trekken. In 1947 lanceert de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken George Marshall zijn European Recovery Program. Alle door de oorlog getroffen landen worden omvangrijke kredieten in Amerikaanse dollars aangeboden waarmee de voor de wederopbouw benodigde importen kunnen worden gefinancierd. Tevens willen de Amerikanen hun Europese bondgenoten op deze manier stimuleren om hun importtarieven te reduceren waardoor de internationale handel zal worden bevorderd.

De leider van de Russische communistische partij Josef Stalin beschouwt dit aanbod als een poging tot uitbreiding van de Amerikaanse invloed. Hij weigert de geboden hulp niet alleen voor zijn eigen land maar voorkomt tevens dat de andere Oost-Europese landen ‘Marshallhulp’ ontvangen. Dit is het begin van het ‘IJzeren Gordijn’ dat het Europese continent tot 1989 in tweeën zal verdelen. De strijd tussen de beide grootmachten wordt vooral uitgevochten in Duitsland. In de eerste naoorlogse jaren voeren beide partijen, met de Britten en Fransen in een ondergeschikte rol, de afspraken uit om van het verslagen Duitsland herstelbetalingen te verkrijgen en haar productieapparaat te ontmantelen. Dit beleid heeft niet alleen tot gevolg dat de Duitsers geen wapens meer kunnen produceren maar ook geen andere voor oorlog noodzakelijke goederen, zoals zware werktuigmachines, radiozendapparatuur en chemicaliën. Als gevolg van dit beleid zijn de Duitsers echter niet in staat om buitenlandse deviezen te verdienen om hun oorlogsschulden te voldoen. Uit angst voor voedselrellen gaan de Britse bezettingsautoriteiten ertoe over om brood uit hun eigen land in te voeren. Volgens eigen berekeningen ontvangen de Britten in het eerste bezettingsjaar twee miljoen pond aan herstelbetalingen terwijl Duitsland meer dan honderd miljoen pond aan voedselhulp ontvangt.¹⁰ Geen wonder dat Groot-Brittannië, waar brood en vele andere goederen nog steeds gerantsoeneerd worden, een eind wil maken aan dit beleid. De Amerikanen steunen die beleidsverandering met als gevolg dat in december 1947 wordt besloten ook Duitsland toe te laten tot de Marshallhulp.

Niet alleen de Russen maar ook de Fransen zijn ongelukkig met dit besluit van hun Angelsaksische bondgenoten. Zij willen doorgaan met herstelbetalingen, niet alleen in contanten maar tevens in de vorm van land- en mijnbouwproducten en door Duitse arbeiders in Frankrijk tewerk te stellen. Daarnaast willen ze een douane-unie met het Saarland en een bufferstaat op de linker Rijnoever. Gezien de machtsverhoudingen zit er voor de Fransen echter niet veel anders op dan de integratie van Duitsland in West-Europa te accepteren. Om te voorkomen dat er een nieuwe dictator zal opstaan, stellen ze voor om van het nieuwe Duitsland een gedecentraliseerde staat te maken. In februari 1948 wordt gekozen voor een democratische, federatieve structuur en in juni van dat jaar wordt een nieuwe centrale bank opgezet en een nieuwe munt, de D-mark geïntroduceerd. In hun communiqué zijn de militaire gouverneurs heel duidelijk. De nieuwe bank ‘zal niet ondergeschikt zijn aan de staat… Daarom zal het mogelijk zijn veel van de ongewenste monetaire en kredietmaatregelen te vermijden die in het verleden door de Duitse centrale banken zijn gevolgd.’¹¹ Een jaar later wordt een nieuwe grondwet aangenomen en worden er verkiezingen gehouden. Conrad Adenauer treedt aan als de eerste kanselier van de Duitse Bondsrepubliek. Rusland staat deze veranderingen niet toe in haar bezettingszone zodat het nieuwe Duitsland in uiteen valt in West- en Oost-Duitsland.

Hoe kan, in deze nieuwe politieke constellatie, worden voorkomen dat Duitsland opnieuw uitgroeit tot de machtigste staat op het Europese continent? Vooral Franse deskundigen buigen zich over deze vraag. Op 9 mei 1950 lanceert de Franse minister van Buitenlandse Zaken Robert Schuman een revolutionair plan. Hij stelt voor om ‘de gehele Frans-Duitse productie van kolen en staal te plaatsen onder een gemeenschappelijke Hoge Autoriteit, in een organisatie die openstaat voor de andere landen van Europa… Deze productie zal ter beschikking staan aan de gehele wereld… ten einde tot de verhoging van de levensstandaard en de bevordering van het streven naar de vrede bij te dragen… Op deze wijze zal snel en eenvoudig de belangenversmelting worden bereikt welke onmisbaar is voor de oprichting van een economische gemeenschap en zal de mogelijkheid worden geschapen van een ruimere en diepere gemeenschap tussen landen die lange tijd door bloedige tegenstellingen waren verdeeld.’¹²

Deze Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS) biedt de Franse regering de mogelijkheid om toezicht te houden op de twee productiesectoren die onmisbaar zijn voor een eventuele nieuwe Duitse bewapeningsronde. Daarnaast wordt het kader gegeven waarbinnen de Europese samenwerking zich kan voltrekken. De doelstellingen zijn duidelijk: vrede en welvaart. Om dat te bereiken wordt samengewerkt in twee strategische sectoren en wordt de deur opengehouden voor een ‘ruimere en diepere gemeenschap.’ Andere sectoren, zo zal blijken, volgen in de komende decennia. Schuman schetst tevens het basismodel van de institutionele organisatie. Naast een dagelijks bestuur bestaande uit ambtenaren, de Hoge Autoriteit, zal er een Raad worden georganiseerd. Hierin hebben de politici van de deelnemende landen zitting. Tenslotte is er een Vergadering met adviserende bevoegdheden en een justitieel Hof waar geschillen zullen worden beslecht. In deze instellingen is de huidige organisatie van de Europese Unie reeds te herkennen.

Naast Frankrijk en Duitsland, dat het plan met open armen verwelkomt omdat haar isolement zo wordt doorbroken, sluiten de Nederland, België, Luxemburg en Italië zich aan. Groot-Brittannië, waar Churchill in 1951 weer premier is geworden, doet niet mee. Het ziet zichzelf nog steeds als wereldspeler met het Gemenebest en de speciale relatie met de Verenigde Staten als speerpunten. Door deze keuze wordt Frankrijk de dominante speler op het West-Europese continent.

Na een moeizame start te midden van de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog is de Europese integratie een succesverhaal geworden. Een belangrijke stap wordt in 1957 gezet als de regeringsleiders van de zes deelnemende landen in Rome besluiten de importtarieven op de onderlinge handel in alle goederen en diensten in de komende tien jaar tot nul procent te reduceren. Na de steenkolen en het staal willen de Fransen een speciale regeling voor de landbouw. Voor allerlei producten, zoals wijn, boter, olijfolie en suikerbieten worden garantieprijzen afgesproken zodat de boerenbevolking wordt beschermd voor de vrije markt. President De Gaulle legt in maart 1969, kort nadat de onderlinge handelstarieven geheel zijn afgeschaft, aan de toenmalige Duitse kanselier Kiesinger uit waarom de landbouw voor zijn land zo belangrijk is.

‘Frankrijk heeft een zekere aarzeling en voorzichtigheid betreffende Duitslands’ economische kracht… Duitsland is al lang een groot industrieland. Daarom zijn haar ondernemers, haar bevolking en haar infrastructuur het best uitgerust voor productie, handel in het bijzonder export… Frankrijk is veel later de fase van grootschalige industrialisatie ingegaan. Het is veel langer een agrarisch land geweest, met veel minder grote steden en grote bedrijven… In industrie en handel voert Duitsland de boventoon.’¹³

De Gaulle krijgt gelijk. De Duitsers verdienen de grotendeels door hen betaalde landbouwsubsidies ruimschoots terug door de verkoop van hun industrieproducten aan Frankrijk en de andere lidstaten. Handelsbelemmeringen worden niet alleen veroorzaakt door de heffing van invoerrechten maar kunnen eveneens voortkomen uit uiteenlopende productstandaarden waaraan in verschillende landen moet worden voldaan. Om een goed functionerende interne markt te ontwikkelen waar producenten hun waren net zo gemakkelijk in de Europese buurlanden kunnen verkopen als thuis, het zogenaamde ‘level playing field’, zijn sindsdien duizenden richtlijnen en besluiten verschenen waarin dergelijke producteisen tot in detail staan beschreven. Soms levert dit hilarische taferelen op, zoals het verbod van een groene strandvlag waardoor de indruk wordt gewekt ‘dat het veilig is om in zee te zwemmen, terwijl er altijd gevaren kunnen zijn’ en het onvermogen om plastic winkeltasjes te verbieden. Maar vaak profiteert de consument, zoals bij de standaardisering van stopcontacten en van opladers van mobiele telefoons.