De

Watergeuzen

Een vergeten geschiedenis, 1568-1575

Anne Doedens & Jan Houter

Afbeelding omslag

Frans Schot, Midsland (Terschelling)

Tekstredactie

Liek Mulder

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Marco Bolsenbroek, Prezns, Zutphen

Eerste druk, maart 2018

Tweede druk, mei 2018

Derde druk, mei 2020

© 2018 Anne Doedens & Jan Houter, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789462492868

e-ISBN 9789462495708

NUR 680

 INHOUD

Vooraf

Inleiding – Noordelijke zeegaten, geuzen, geld en economie

1De vroege zestiende eeuw – armoede en ongehoorzaamheid aan de boorden van Vlie en Marsdiep

Texel, Terschelling en Ameland

Vlieland

Eigenzinnigheid tegenover het gezag van kerk en koning

2Over (water)geuzen, het Marsdiep en het Vlie

Een grote slag op het Vlie – najaar 1569

Meer over geuzen op het Vlie in 1569

De door Dolhain veroorzaakte schade

Elders op de Wadden in 1569

3Het jaar 1570 – Jan van Troyen en de wraak voor een gehangen geus

De vloot van Filips II

Instructies en gezichten in de massa, juni 1570

De gevangenname van Van Troyen, 15 juni 1570

Nieuwe bevelhebbers – acties op het Vlie

4Guerrilla te water en te land – Meer strijd op de Wadden

Ameland en Vlie(land) – februari 1571

Texel en Vlie(land) – maart-juni 1571

Een wraakneming op Ameland – eind juni 1571

Vlieland en de geuzen in de zomer van 1571

Weer Ameland – augustus 1571 en daarna

5De barre winter van 1571-1572

Vlie(land)

Texel

Schoorl, Wieringen en Ameland

6De Slag bij Vlieland – maart 1572

Het drama op en bij Vlieland

Een ellendige dood op de Groninger Grote Markt

Het debacle gewroken – Den Briel als ‘bijvangst’

Business as usual

7De Slag op de Zuiderzee en de blokkade van het Vlie – 1573-1575

Oost-Vlieland brandt! – 1575

(Oost-)Vlieland en de Oostzeevaart

8De Waddeneilanden in rustiger vaarwater

Vlieland

Texel, Terschelling en Ameland

Epiloog

Bijlagen

Bronnen- en literatuurlijst

Noten

 VOORAF

‘Helpt Godt Oraignen’, ‘God, help Oranje!’ Dat zou geuzenkapitein Jan Jansz. van Troyen geroepen hebben, toen hij op 15 juni 1570 aan boord van een Spaans oorlogsschip sprong, zijn dood tegemoet.¹ Op het Vlie, een zeegat dat hierna van groot belang zal blijken te zijn. Oranjes opstand tegen de Spaanse koning was toen al twee jaar onderweg. Twee jaar na Van Troyens drieste sprong viel Den Briel, waarmee een eerste fundament werd gelegd voor wat later de Republiek der Verenigde Nederlanden zou worden. Dat gebeurde in een tijd waarin het Spaanse Rijk op vele fronten oorlog voerde. Op 7 oktober 1571 vond ruim tweeduizend kilometer ten zuidoosten van Vlieland en Texel – twee eilanden bij de noordelijke zeegaten die in dit boek een belangrijke rol spelen – een grote zeeslag plaats. De wereld van de islam en het christendom botsten op elkaar in de Slag bij Lepanto. Spanje, Venetië, de Kerkelijke Staat, Genua en het hertogdom Savoye vochten zij aan zij tegen de Turken, toen de grootste bedreiging voor de christelijke wereld. De slag vond plaats bij de Golf van Patras in de Ionische Zee. Na een strijd van vijf uur waren 210 schepen van de Turkse of Ottomaanse vloot vernietigd, terwijl de bondgenoten slechts vijftig schepen verloren. Bij de Turken sneuvelden vijftienduizend opvarenden. De christenen verloren de helft van dat aantal, maar bevrijdden ook nog veel christelijke slaven op de Ottomaanse schepen.

Deze zege zorgde voor veel zelfvertrouwen in het Westen. Het aandeel van het machtige Spanje in deze overwinning was groot. Spanje was toen het belangrijkste land van Europa en heerste bovendien over uitgestrekte koloniën in Latijns-Amerika. Koning Filips II beschikte over het beste leger van Europa en was de machtigste man van het continent. De overwinning op het Ottomaanse Rijk was zonder twijfel glorieus voor het Spaanse Rijk. Maar, niet overal zegevierden de Spaanse wapenen. In een verre, noordelijke uithoek bij de Noordzee, stapelden zich de problemen voor diezelfde koning op. Al enkele jaren maakten geuzen de Zuiderzee, de Wadden, het Marsdiep en het Vlie onveilig. Een bont gezelschap van opstandige edelen, afvalligen van de Rooms-Katholieke Kerk en verzetsstrijders tegen de Spanjaarden uit alle lagen van de bevolking. De maritieme variant van deze opstandelingen noemen we watergeuzen; ter afwisseling hanteren we ook regelmatig de term geuzen.

Op 23 mei 1568, twee en een half jaar voor Lepanto, behaalden de troepen van Willem van Oranje hun eerste grote overwinning bij het Groninger Heiligerlee, niet voor niets een vast onderdeel van de canon van de Nederlandse geschiedenis. Maar steevast wordt weinig aandacht besteed aan de ligging van Heiligerlee, dicht bij het Wad, dicht bij de geuzenhaven Emden, waar vele raids op de zeegaten en eilanden hun begin- en eindpunt hadden. Die zeegaten waren van groot belang voor de economie van de Noordelijke Nederlanden. Een jaar voor Lepanto gijzelden de geuzen tientallen schepen bij het Marsdiep. Enkele weken voor de Slag bij Lepanto waren ze weer eens actief op het Vlie en behaalden daar een rijke buit.

We vroegen ons af of die vaak onderbelichte gebeurtenissen in het noorden van de Nederlanden incidenten waren. Was de draagwijdte van de geu-zenacties in de noordelijke zeegaten wellicht aanzienlijk groter dan alleen maar enkele geslaagde raids in het Waddengebied? Wat was hun bijdrage aan het uiteindelijke verlies van het Spaanse wereldrijk in de Nederlanden? De Slag bij Lepanto maakte deel uit van een eeuwenlange strijd tussen de Turken en Europa. Marsdiep en Vlie waren eeuwenlang cruciale toegangen naar de Zuiderzee, de poorten naar de havens aan de Zuiderzee, waar vanaf de zestiende eeuw vooral graanschepen uit de Oostzee op weg naar Amsterdam en West-Friesland doorheen voeren. Deze schippers met hun kostbare ladingen waren onmisbaar voor de economie van de Nederlanden.

Op zoek naar materiaal over de geuzen en de Wadden, Texel, Vlieland en Terschelling in vooral de jaren 1568-1575 – de eerste fase van de Opstand tegen de Spanjaarden die in 1568 begon en uitliep op een Tachtigjarige Oorlog – namen we niet alleen de bestaande literatuur door, maar deden vooral onderzoek in archieven in Den Haag en Brussel. De collectie Vogels in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag bleek een belangrijke bron. Deze onderzoeker verzamelde in een reeks binnen- en buitenlandse archieven en bibliotheken een grote hoeveelheid gegevens over geuzen. Waarschijnlijk met de bedoeling er een omvangrijke monografie over te schrijven die er nooit is gekomen. Anderen die na zijn dood over dit onderwerp schreven, noemden niet of nauwelijks zijn naam en schatten hem zeker niet op waarde, met uitzondering van J.C.A. de Meij, die in zijn in 1972 verschenen De watergeuzen en de Nederlanden, 1568-1572 Vogels terecht alle lof toezwaaide en erkende dat diens onderzoek zijn werk zeer had vergemakkelijkt. Hetzelfde geldt voor ons. Het resultaat van het nalopen van Vogels’ werk verraste ons en bracht ons ertoe dit boek uit te brengen.

Om binnen het bestek van zo’n tweehonderd pagina’s te blijven, was beperking nodig, zoals in de omvang van het notenapparaat. Daar waar geen verwijzing staat, is de betreffende tekst doorgaans gebaseerd op materiaal uit de collectie Vogels. Het eerste onderdeel van deze collectie bestaat uit een soort biografisch woordenboek van geuzen, het tweede onderdeel (met name de nummers 10-20) bevat de door Vogels gevonden stukken met bronvermelding. De delen zijn chronologisch geordend, maar niet altijd gepagineerd.

De plannen van Willem van Oranje betroffen uiteraard ook de strijd te land, maar ons verhaal voltrekt zich vooral in het zeegebied dat we aanduiden als de Wadden. Ons verhaal bevat veel details en archiefvondsten, maar de rode draad is terug te vinden in de titel. Natuurlijk waren ook de mondingen van Schelde en Maas belangrijk, maar aan de noordelijke zeegaten werd in het verleden ons inziens te weinig aandacht gegeven, terwijl bijvoorbeeld op de Wadden de afsluiting van Amsterdam werd voorbereid en gerealiseerd.

We danken dr. Adri van Vliet die de tekst grondig en kritisch doornam en advies gaf en Liek Mulder die de eindredactie van onze tekst voor zijn rekening nam. Uiteraard blijft de inhoud geheel voor onze verantwoording. Ten slotte danken we onze echtgenotes Ingrid en Erna voor de ruimte die zij ons gaven dit werk aan te gaan en te voltooien.

Voorjaar 2018

Anne Doedens en Jan Houter

 INLEIDING – NOORDELIJKE ZEEGATEN, GEUZEN, GELD EN ECONOMIE

Het woord geuzen roept vooral associaties op met Den Briel. Volgens het bekende gezegde verloor Alva er op 1 april 1572 zijn bril – een verbastering van Brielle. Den Briel werd deel van ons collectieve geheugen: daar zou de Opstand tegen de Spanjaarden begonnen zijn; daar zou zelfs door de geuzen een belangrijke slag zijn gestreden. Zeker, de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden waren van belang, maar de Opstand was al eerder begonnen, terwijl de economische betekenis van Brielle aan het uiteinde van de Maas veel minder groot was dan die van de noordelijke zeegaten Marsdiep en Vlie en de steden Hoorn, Enkhuizen en Amsterdam. Niet voor niets nam Kampen al sinds de veertiende eeuw de bebakening van het Vlie voor zijn rekening. Vanaf 1527 deed Amsterdam dat voor het Marsdiep en het Vlie. Om die zeegaten werd ook na 1 april 1572 nog stevig gevochten. De werkelijkheid was dus anders dan de mythe. In die werkelijkheid passen Emden en Norden, bekende (water)geuzennesten in Oost-Friesland en personen als Lumey en Sonoy.

In het Brusselse Rijksarchief bevindt zich een lange lijst met klachten over de geuzen uit februari 1572², kort voor de inname van Den Briel. Hij was opgesteld door het centrale bestuur van de Nederlanden in Brussel en gericht aan de graaf van Oost-Friesland en Emden. Het gebied van deze protestantse graaf Edzard II, een directe voorvader van koning Willem Alexander, was een toevluchtsoord voor de geuzen. De graaf stond toe dat er geroofde goederen werden verkocht en gedoogde ook andere piratenacties. Wie de lijst met klachten doorneemt, valt één ding op: niet alleen Edzards stad Emden was belangrijk voor de geuzen, maar ook het Vlie. Zo wordt in de opsomming van piraten en hun wandaden onder meer geschreven over de gevangenname van de beruchte geus Jan Jansz. ‘van Troyen’ op het Vlie en over de roof van negen ‘Bergenvaarders’ uit Deventer op het water tussen Vlieland en Terschelling in augustus 1570. Voor die schepen werd 19.500 gulden losgeld geëist.³ Ook wordt de geus Focko of Focke Abels genoemd, de man die in september 1571 een schip uit Deventer op het Vlie veroverde en er een losprijs van 828 gulden voor vroeg. De lijst is een opsomming van acties en personen die verband hielden met de tolerante houding van de graaf tegenover de geuzen. In hetzelfde archief zijn ook verwijzingen te vinden naar belangrijke acties van watergeuzen bij het Marsdiep. Zo schreef de Hollandse stadhouder Bossu op 10 Juni 1572 aan Alva: ‘We hebben de piraten uit het Marsdiep verjaagd en hen gedwongen zeven of acht door hen prijsgemaakte schepen achter te laten’.⁴ Dit zijn slechts enkele van de vele voorbeelden die het belang van de twee grote noordelijke zeegaten in de geuzentijd onderstrepen. Er zijn er echter veel meer. Het gaat in het verhaal over de geuzen namelijk niet alleen om 1572. Verderop in dit boek schrijven we over de meer dan honderd schepen die de geuzen in de herfst van 1569 op het Vlie prijsmaakten en over de vijftig vaartuigen die via het Marsdiep ontsnapten. En over de zestig schepen, vooral van de Hanze, die zij in december 1570 op het Vlie in hun macht hadden. In maart 1571 rantsoeneerden de geuzen tientallen schepen bij Texel, honderdvijftig geuzen landden toen op het eiland. Rantsoeneren betekende in dit geval losgeld vragen. In de winter van dat jaar vielen opnieuw talrijke koopvaarders op het Vlie in handen van geuzen. Daarnaast gebeurde er nog veel meer, juist bij de Waddeneilanden. Veel van wat in het noorden van de latere Republiek plaatsvond, had invloed op het verloop van de Opstand. Immers, ‘zonder geld geen Zwitsers’ is een bekende uitspraak; welaan, de geuzenacties op de Zuiderzee en vooral op wat nu de Waddenzee heet, hadden grote financiële en economische consequenties, dus ook gevolgen voor de politiek.

Lang werden de watergeuzen in verband gebracht met havens waar zij vaak kwamen of waar zij domicilie, onderdak of veiligheid vonden. Naast Emden en Oost-Friesland waren dat La Rochelle en Londen. En natuurlijk de stad waarmee zij voor altijd geassocieerd zullen blijven: Den Briel. De grote betekenis van het Marsdiep bij Texel en het Vlie tussen Terschelling en Vlieland, van het eiland Vlieland zelf en het dorp op Oost, werden echter vaak onvoldoende op waarde geschat. Dat was ook het geval in de studie van J.C.A. de Meij, De watergeuzen en de Nederlanden, 1568-1572 uit 1972, hoewel de Wadden in zijn verhaal wel regelmatig worden genoemd.⁵ Henk van Nierop schenkt in zijn standaardwerk uit 1999, Het verraad van het Noorderkwartier. Oorlog, terreur en recht in de Nederlandse Opstand eveneens nauwelijks aandacht aan Marsdiep en Vlie, hoewel die zeegaten juist voor het Noorderkwartier essentieel waren.⁶ Ook in het fraaie eerste deel van de Militaire Geschiedenis van Nederland. De Tachtigjarige Oorlog. Van Opstand naar geregelde oorlog 1568-1648, uit 2013 komt de grote betekenis van de noordelijke zeegaten niet echt naar voren. Wie dat wel uitgebreid deed was H. Hettema jr. in een artikel uit 1932: De veldtocht der Spanjaarden in 1572 ten Westen van de Geldersche IJssel.⁷

Naast Texel en Vlieland speelden in deze periode ook de andere Waddeneilanden een grote rol. De voormalige priester en drastisch plunderende geus Jarichsz. kwam van Terschelling. Op dat eiland hielden de geuzen behoorlijk huis en moest het kasteel van Karel van Aremberg, de heer van Terschelling, het ontgelden, terwijl op Ameland het kasteel van de Cammingha’s een belangrijk doelwit was. Van Nierop schrijft in zijn boek dat na oktober 1573 een klein eskader in het Marsdiep en het Vlie voldoende was om Amsterdam op de knieën te dwingen, namelijk door de graantoevoer te blokkeren en daarmee een economische strop om de hals van de Amstelstad te leggen.⁸ Hij vergeet er verder op in te gaan en de betekenis van juist de Waddeneilanden en de zeegaten al vanaf 1568 te belichten. Van Nierop noemt wel de expeditie naar Texel als mislukte poging van het Spaansgezinde regime om los te komen uit deze economische wurggreep, maar besteedt weinig aandacht aan de spectaculaire groei van de Oostzeehandel in de jaren 1568-1574, niet alleen die van de Waddeneilanden Vlieland en Terschelling, maar ook van Hoorn, Medemblik en Enkhuizen. De West-Friese steden tekenden in het eerstgenoemde jaar voor 598 Sontdoorvaarten en in 1574 voor 738 passages; Amsterdamse schepen voeren 333 keer door de Sont. Dat aantal nam in 1574 af tot twee. De Sontdoorvaarten van schippers uit Terschelling en Vlieland stegen toen van 27 tot 282. Amsterdam stond onder Spaans gezag, de eilanden en West-Friesland waren in handen van de geuzen geraakt. Overigens zouden de Oostzeeschippers zich niet meteen op de Wadden of in West-Friesland vestigen. Aanvankelijk namen zij de wijk naar Deense en Duitse havens.

De aantallen op losgeld gestelde of prijsgemaakte schepen liepen in de honderden. In de periode najaar 1569-februari 1570 maakten de geuzen driehonderd schepen buit. Daaronder waren twee schepen die voor dertigduizend daalders (1,4 miljoen euro aan koopkracht per schip nu) aan lading aan boord hadden.⁹ Als men uitgaat van de duizend tot twaalfhonderd daalders die in september 1569 werden gevraagd voor enkele Amsterdamse schepen, ging het alleen al in die paar maanden om een bedrag van 450.000 gulden aan geëist losgeld, of bijna veertien miljoen euro in huidige koopkracht.

Het is niet vreemd dat Alva in het voorjaar van 1569 alle bestaande verzekeringen liet vernietigen en het afsluiten van nieuwe verzekeringen verbood, totdat er in oktober 1569 een plakkaat over dit onderwerp was verschenen. Zulke assurantiën konden schippers er immers toe brengen nalatig te zijn, of de vijand af te kopen, in ieder geval zich niet echt te verweren als hun schip werd bedreigd. Op 20 januari 1570 verscheen een nieuw plakkaat dat de zeeassuradeuren beschermde. Voortaan was een goede administratie van schip en lading vereist. Er werd ook streng toegezien op de weerbaarheid van de schepen, op hun bewapening en bemanning. Het betalen van losgeld aan piraten zonder de overheid daarvan in kennis te stellen, werd strafbaar gesteld. Wie de regels overtrad, onvoorzichtig was of met de geuzen samenspande, raakte niet alleen zijn claim bij schade kwijt, maar kon ook berecht worden voor steun aan de vijand. Frauduleuze claims kunnen tot huizenhoge vorderingen hebben geleid.¹⁰ Een maatregel die in deze aanpak paste, was de instructie die Bossu, de stadhouder van Holland, in juni 1569 aan schepen gaf die naar het Noorden voeren, vooral vanuit de Zuiderzee. Schepen van 160 last moesten bewapend zijn met twaalf stukken geschut van verschillende zwaarte en minstens 24 opvarenden aan boord hebben. Ook voor schepen van geringere omvang waren vergelijkbare regels opgesteld. Voorts moest men in konvooi varen.¹¹ Deze ingrepen hielpen niet echt. Feitelijk zijn ze het overtuigend bewijs van de effectiviteit van de geuzenblokkade van het Vlie en het Marsdiep, de voornaamste aanvoerroutes voor steden rond de Zuiderzee.

We beschrijven in dit boek vele kapingen en veroveringen van koopvaardijschepen door de geuzen. Als de bedragen aan losgeld en buit die we noemen bij elkaar worden opgeteld, blijkt het te gaan om tientallen miljoenen euro’s in moderne koopkracht. En die opsomming is zeker niet uitputtend. De historicus P.J. Blok zag al een eeuw geleden de betekenis van de Noordzee voor prins Willem van Oranje. De Noordzee en de scheepvaart beheersen: dat zou hem zowel geld als de steun van andere zeevarende naties opleveren.¹²

De noordelijke zeegaten en de geuzen die er huishielden, droegen veel bij aan het succes van de Opstand en het ontstaan van de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden. Oranjes militaire acties werden in belangrijke mate via de roof op Vlie en Marsdiep gefinancierd. Ook al hielden de geuzen een flink deel van de buit voor zichzelf, in beginsel was een derde voor de prins, die hen van kaperbrieven voorzag en daarmee hun acties legitimeerde.

De ervaringen van de watergeuzen bij de noordelijke zeegaten werden gebruikt bij de vorming van de sterke zeemacht van de nieuwe staat, waarvan de contouren al zichtbaar werden tijdens de eerste Statenvergadering in Dordrecht in 1572 en later bij de Unie van Utrecht in 1579. Uit de strijd van de watergeuzen op de Wadden en op de Noordzee werden lessen getrokken. Bijvoorbeeld het belang van de eilanden en zeegaten als de voorposten van en de toegangswegen naar het Noorderkwartier, het gebied ten noorden van het IJ. Het tot 1578 Spaansgezinde Amsterdam ondervond wat het betekende als men die strategische posities niet in handen had. Vlie en Marsdiep, Texel en Vlieland moest men onder controle hebben, dat wist ook een van de eerste echte watergeuzen: Dirck Sonoy of Diederik Snoey (1529-1597). Vanaf 1572 was hij gouverneur van het Noorderkwartier. Op 1 juli 1568 ontving hij de eerste kaperbrief van Willem van Oranje.¹³ Sonoy was goed thuis op de Waddeneilanden. Hij legde in de jaren 1572-1574 op bevel van Willem van Oranje het verdedigingswerk De Schans op Texel aan. Dat was een plek met goed zicht op de rede waar de geuzen in die jaren grote aantallen koopvaarders buitmaakten en de Spanjaarden veel last bezorgden. Ook het eiland Wieringen werd door hem versterkt. Uiteindelijk zouden Texel en Vlieland belangrijke steunpunten voor de drie admiraliteiten aan de Zuiderzee worden: de organen die de marines van Amsterdam, het Noorderkwartier en Friesland aanstuurden. Sonoy zorgde er ook voor dat de admiraal van de Zuiderzee, Cornelis Dircksz. uit Monnickendam, tot viceadmiraal van Holland werd benoemd. De door Sonoy fervent ondersteunde landvoogd Leicester (1585-1587) richtte in 1586 de admiraliteit van Hoorn op. In 1589, een jaar na het ontslag van Sonoy, stichtte Leicesters tegenstander prins Maurits, de admiraliteit van het Noorderkwartier, de opvolger van Leicesters admiraliteit, waartoe ook Medemblik, Enkhuizen en Monnickendam behoorden.

Kortom, voor het beschrijven van de burgeroorlog die de Opstand was, zijn de Waddeneilanden en het gebied van de huidige Waddenzee van groot belang. Voor een goed begrip beschrijven we echter niet alleen de periode 1568-1575 maar ook de grote lijnen van het wel en wee van de Waddeneilanden Texel, Vlieland, Terschelling en Ameland in de eerste helft van de zestiende eeuw. Daarbij wordt vaak het eiland Vlieland genoemd, omdat juist over dit eiland in de zestiende eeuw veel bekend is.

1DE VROEGE ZESTIENDE EEUW – ARMOEDE EN ONGEHOORZAAMHEID AAN DE BOORDEN VAN VLIE EN MARSDIEP

De voornaamste eilanden in ons verhaal over de geuzen zijn Texel, Terschelling en Vlieland. Ameland kende echter ook opvallend veel geuzenactiviteiten, reden waarom we ook een korte schets geven van de toestand op dat eiland voorafgaand aan de Opstand.

Texel, Terschelling en Ameland

Aan de westzijde van Vlieland lag eeuwen geleden het weinig belangrijke eiland Eyerland en daarnaast Texel.¹⁴ Dit eiland bij het Marsdiep kampte vanaf het eind van de vijftiende eeuw met een teruglopende welvaart. Stonden er in 1494 nog ongeveer 750 huizen, in 1514 werden er ruim honderd minder geteld. De situatie verbeterde niet in loop van de zestiende eeuw. In 1539 was er bijvoorbeeld geen geld voor het herstel van de naar beneden gestorte spits van de oude kerk van Den Burg. Schapen waren ook toen al belangrijk op het eiland. In 1494 werd in de Enqueste – een onderzoek om belasting te heffen – gemeld, dat de Texelaars leefden van de zeevaart, van veeteelt, ‘zaaien’ en met name van ‘het maken van schapenkaas, die ze naar Deventer stuurden’.

Met 2.800 à 3.300 bewoners had Texel een aanzienlijk grotere bevolking dan het buureiland Vlieland, ook Terschelling telde minder inwoners. Van de bijna 650 huizen stonden er 280 in Den Hoorn en De Koog, dorpen die in 1514 geheel van de visserij leefden. De Koog zou in 1559 tot parochie worden verheven. Het eiland had weliswaar vijfhonderd zeevarenden, maar de belangrijkste inkomstenbronnen waren landbouw en schapenteelt. Schraalheid voerde de boventoon. In 1559 vroeg het eiland vrijstelling van alle extra belastingen. De 22 of 23 visserspinken van een halve eeuw eerder waren er niet meer, evenmin als de veertien of vijftien karveelschepen. De moeilijke levensomstandigheden hielden verband met de kracht van wind en water. Zo kwamen bij een stormvloed in 1509 vijfduizend schapen om het leven. Zeewater en zand bedierven de landerijen. Nieuw bedijkte eilander grond was niet echt veilig. Door de armoede had de bevolking onvoldoende geld om effectieve maatregelen tegen de aanvallen van de zee te kunnen nemen. Boeren konden vissers worden en omgekeerd, maar de zee bracht lang niet altijd zekerheid en voorspoed. Tussen 1543 en 1559 verzandden kreken bij De Koog. Daarna bleef de haring weg, in 1560 was er geen visserspink meer te bekennen. In 1559 verslechterden de levensomstandigheden van de Texelaars nog verder door een stormvloed. In 1570 spoelde een andere storm zeventig huizen in De Koog weg.

Net als dat van de andere eilanden, veranderde het landschap van Texel in de vroege zestiende eeuw. In 1509 en 1532 bezweek de dijk van de polder Waalenburg die daardoor onder water kwam te staan. Aan de zuidzijde van Texel werden in 1549 het Weezenspijk en Grie definitief aan de zee onttrokken.

Politiek waren er ook de nodige problemen. In de late vijftiende en vroege zestiende eeuw werd het eiland meegezogen in een machtsstrijd tussen adellijke heren van de wal. Tijdens de opstand van het Kaas- en Broodvolk (1491-1492) deden ook Texelaars mee en werden daarvoor door de vertegenwoordiger van de Hollandse graaf bestraft. Drie decennia later werd Texel het slachtoffer van een andere machtsstrijd, toen Gelderse benden de Hollandse eilanden Texel en Wieringen binnenvielen. De bewoners van Texel kochten deze plunderaars af voor achttienduizend Filipsguldens, mogelijk vergelijkbaar met een hedendaagse koopkracht van een miljoen euro. Een negentiende-eeuws Aardrijkskundig Woordenboek schrijft over deze gebeurtenis:

‘In het jaar 1522 werd Texel door de Geldersche Friezen tweemalen gebrandschat. In den zomer van dat jaar kwamen zij met twintig schepen aldaar aan, en vorderden de eerste maal eene brandschatting [losgeldbetaling om brandstichting af te kopen] van 8.000 Filipsgulden [ongeveer veertigduizend gulden] en de tweede reis [keer] 10.000 Filipsgulden [nagenoeg vijftigduizend gulden].’¹⁵

Aan de overzijde van het Vlie, ten oosten van Vlieland, lag Terschelling.¹⁶ Dicht bij de zee stond daar het oude ‘vuurhuis’, de toren die in 1323 was gebouwd met steun van Kampen, als baken voor de zeevaart, een voorganger van de huidige Brandaris. Dit vuurhuis moet er in 1559 vervallen hebben uitgezien, want Amsterdam probeerde het gebouw te herstellen. Als dat gebeurde, dan lukte dat slechts voor korte tijd, want in 1593 stortte het gebouw definitief in, om daarna weer opgebouwd te worden.

Ook de vorm van dit eiland veranderde sterk. In 1505 werd de Friese Middelzee afgesloten. Nadien stroomde het water uit de Zuiderzee via het Vlie en het Amelander Gat naar de Noordzee. Het Koggediep dat ter hoogte van het midden van het huidige eiland moet hebben gelegen, verlandde. Er voeren geen Hanzeschepen meer over deze zeestroom. Het onbedijkte Kamper of Boschzand groeide in de loop van de tijd uit tot de huidige Boschplaat en werd een vast onderdeel van Terschelling. Dijken moesten het land vasthouden. Rond 1550 lag er al een forsere dijk op Terschelling, de ‘Zuyderdyckagie’ die van het in zee verdwenen Wolme[a]rum bij West tot voorbij Oosterend liep. De met zeegras bedekte Strieperdijk maakte er deel van uit. Er veranderde nog meer op Terschelling: gemeenschappelijke grond kwam steeds meer in particuliere handen.

Het gezag over het eiland was in de vijftiende eeuw omstreden, was het Hollands of Fries? Tot 1502 waren de door de Friezen erkende Popma’s de heren van Terschelling. De Popma’s huisden in Oosterend, in een dertiende-eeuws stenen huis of stins met een ringgracht eromheen. De terp – een zogenaamde stinswier of kunstmatige aarden heuvel – is nog in het weiland te zien. Ook bezaten de Popma’s in Lies de stins de Worf, waarvan ook nog een stinswier rest. De stins of burcht van Formerum is verdwenen. In 1503 moest Jarich Popma zijn claim op de heerlijkheid Terschelling opgeven ten gunste van Cornelis II van Bergen. Hij behield Formerum en de opbrengsten van Griend. Na Van Bergens dood in 1508, kreeg zijn weduwe Maria van Zevenbergen het bestuur in handen. Haar zoon droeg vervolgens het bezit over aan Johan de Ligne, graaf van Aremberg. Die sneuvelde in 1568 in koninklijke dienst bij Heiligerlee. In 1569 werd het kasteel van Johans zoon Karel bij Stryp, daterend uit 1545, door de geuzen in brand gestoken. Het was een vierkant torengebouw met zijgebouwen en een zogenaamde Zwiebelturm, een toren met bovenop een soort ui. Het gebouw werd de Hof Nieuwland genoemd en was mogelijk gebouwd door Cornelis van Bergen en zijn zoon.

Op het hele eiland woonden in 1557 2.350 mensen, dat waren er minder dan op Texel, maar aanzienlijk meer dan op het buureiland Vlieland. De groei van dat eiland moest echter nog beginnen. Als de individuele dorpen worden vergeleken, liggen de zaken echter anders. In West-Terschelling woonden in 1567 minder mensen dan in West-Vlieland of een van de grotere Texelse plaatsen met veel zeevarenden. In West-Terschelling stonden nog maar 129 huizen, vooral van vissers, loodsen en andere mensen verbonden met de zee. Boerderijen waren er niet of nauwelijks, want er was weinig landbouwgrond, die bovendien werd aangetast door de schuring van het getij. Het was die werking van het tij die zou bijdragen aan het instorten van de ‘oude’ Brandaris in 1593. Inwoners van West waren afhankelijk van de zee, maar omvangrijk was de zeevaart niet. In 1560 voeren er slechts twee Terschellinger schepen door de Sont.

Wie in de vroege zestiende eeuw Ameland betrad, kwam in een heel andere wereld dan die van Texel, Vlieland of Terschelling. Holland was hier ver weg. Tot de vroege vijftiende eeuw viel Ameland onder de grietenij Ferwerderadeel. In de zogenaamde Hartwerder oorkonde – waarschijnlijk stammend uit 1405, mogelijk uit 1455 – wordt vermeld dat het eiland op een Friese Landdag onafhankelijk was verklaard van Ferwerderadeel en Friesland:

‘die van Ameland zullen vry en kwyt en onbelast zijn van alle rechten […] in Ferwerderadeel of in eenige deelen van onze Landen van Oostergo en Westergo en dat zy by hen zelven zullen rechten en hun recht by hen zelven voeren.’¹⁷

Ook de Hollandse graven erkenden de onafhankelijkheid van Ameland. Die begon mogelijk met Ritske van Donia of Jelmera, ook Ungha of Unia genoemd. Die werkte zich in de vroege vijftiende eeuw van hoofdeling in Ballum op tot heer van Ameland. Ritske bouwde omstreeks 1425 het slot van Ballum, Jelmerastate. Bij dit slot stond een kerkje. In 1458 noemde Haye Jelmera zich Cammingha; het kasteel werd later Camminghaslot genoemd. In 1494 bekrachtigde landsheer Maximiliaan van Oostenrijk de in de Hartwerder oorkonde genoemde onafhankelijkheid. In 1500 hernieuwde de hertog van Saksen deze status. Officieel was Ameland daardoor een vrij gebied in het Duitse Rijk, rechtstreeks onder de keizer. In 1510 wilde Pieter Cammingha Ameland van het rijksgebied losmaken. Hij liet een aantal bejaarde lieden verklaringen afleggen over de reeds sinds mensenheugenis bestaande macht der Cammingha’s en de totale onafhankelijkheid van Ameland. In 1524 werd Friesland blijvend onderworpen aan Karel V, maar de Cammingha’s behielden hun positie als heren van de vrije heerlijkheid Ameland.

Twee decennia voor de komst van de geuzen werd in de kerk bij het kasteel Wytso van Cammingha begraven. In het baarhuisje bevindt zich nu de grafsteen van de heren van Ameland, die ooit in het kerkje lag. Er staat op die steen: ‘Int jaer ons heren MVc – lij den x octobris sterf den edeelen en erentvheste welgghe – bore heerh Wytso va Cammingha – heer van Amelandt en is hier onder begraven’. Het slot van de Cammingha’s komt in de geuzentijd nog meermalen als strijdtoneel ter sprake.

Ook Ameland ondervond de invloed van weer, water, zand en wind en veranderde voortdurend van vorm. Evenals op Texel en Terschelling verdwenen (delen van) nederzettingen. Vanaf de zestiende eeuw waren dat De Blieke en Koudenburg, enige tijd later gevolgd door Sier, bij Hollum.

Vlieland

Het moet een ruig en bar bestaan geweest zijn, vijfhonderd jaar geleden op de Waddeneilanden. Als het om de late middeleeuwen gaat, weten we over Vlieland meer dan over de andere eilanden. Zo waren er op Vlieland veel plaggenhutjes. Van de tweehonderd huishoudens van het eiland was een kwart tot een derde aan de bedeling, zo wordt in 1514 bericht. Er was toen maar één echt dorp en dat was West-Vlieland en niet Oost-Vlieland, dat toen een gehucht was.

Er was geweld van de natuur en van mensen. In de eerste helft van de zestiende eeuw werden de Nederlanden en ook Vlieland geteisterd door oorlog. In 1512 was er oorlog met de ‘oosterlingen, tusschen die van Lubyck, Hamburch […] ende die van Hollant’. In 1526 bedreigden Gelderse kapers de scheepvaart op het Vlie. Hoorn stuurde vijf schepen om zich bij de op het Vlie aanwezige schepen uit Waterland te voegen. Daarnaast hield ook de natuur soms onbarmhartig huis. Schout Vranc Pynssen schreef in 1530 over een groot gat in de duinen en duinafslag op West-Vlieland. Het zeewater kon vrijelijk over de weilanden stromen en liet ze verzanden. Een andere Vlielander schout schreef twaalf jaar later over zijn kale, zanderige en waaierige ressort: een vluchtig land in de wind. Alleen helmgras hield de duinen nog in stand. In 1544 lezen we in een eigentijdse bron over een andere oorzaak van de armoede van de eilanders: ‘dat de schuren en huizen [toen] door vreemden [Hamburgers] verbrand werden’. In diezelfde jaren trof de oorlog van de Geldersen tegen Karel V de voornaamste nering van het eiland, de scheepvaart. Want Vlieland bestond uit veelal woest land dat nauwelijks weiden of akkers kende; alleen de zee bood emplooi.

Groot was de bevolking van Vlieland niet. In 1514 waren er ongeveer zeshonderd communicanten, genoteerd door de toen 29-jarige onderpastoor van Vlieland, heer Vrederick Egbertszoon. Het inwonertal groeide wel. In 1514 stonden er 150 huizen. In 1558 waren dat er 249 geworden, misschien zelfs meer, want in de duinen stonden tientallen bouwseltjes die niet waren meegeteld. Het aantal inwoners schommelde in het begin van de eeuw rond de 900, ze woonden vooral op het Westeinde. Vijftig jaar later waren het er meer dan duizend. Zij leefden van de zee, onder meer door te vissen op schol, zeilvis en kabeljauw. Dat gebeurde in 1514 met twaalf vissersbootjes of pinken. Drie Vlielander schepen zorgden voor de aan- en afvoer van vracht en vis en bezochten verre streken in het zuiden, langs de Rijn. Er was één eilander die een kleine boeier had, een platbodem van enkele tientallen tonnen, met een gaffelzeil. Hij voer op de Oostzee. Misschien was het zijn schip dat we in 1539 op de Sont tegenkomen.

Die schepen ankerden op het Wad. Mogelijk bij West-Vlieland. Hoewel, de Vlielandse schout Jacob van Schoten moest vaststellen dat ‘het Westeinde een onbekend diep is, zodat daar geen schepen komen’. Dat is een belangrijke constatering, die duidelijk maakt dat de aanwezigheid van geuzen vooral op het Oosteinde moet worden gezocht. En toch kwamen er in de vroege zestiende eeuw op het Westeinde wel eens schepen. Zoals in 1512, toen er een Groninger boeier strandde, een feest voor juttende Vlielander vissers. Met de ruim dertig bemanningsleden van hun vier Vlielander pinken richtten zij een drinkgelag aan in de duinen, wellicht uitkijkend op de overzijde van het zeegat. Daar lag het eiland Eyerland, waarop in 1579 nog slechts één klein huis te zien was. Eveneens in 1512 voer een andere boeier uit Groningen tot zijn ongeluk over de ondiepten naar West-Vlieland en strandde er. De toenmalige schout legde beslag op het schip en wilde de zeebrieven – een soort scheeps-paspoort – inspecteren. Hoewel het niet om een vijandelijk schip ging en er beslag was gelegd, eigenden zeventien Vlielanders zich het schip toe en voeren er mee naar Oost-Vlieland om het daar over te dragen aan de bemanning van een schip uit Medemblik. Pas later, aan het eind van de eeuw, zou het Vlielander Diep bij het Westeinde betond worden.

We schreven het al eerder: niet de vijftig koeien van 1514, maar de zee zorgde voor het inkomen. Dat blijkt ook uit de berekening van de hoogte van de kerkelijke bijdrage van de Oost-Vlielander vissers en andere zeevarenden. Drie stuivers voor elke honderd gevangen kabeljauwen, één ‘stoter’ voor iedere honderd gevangen schelvissen en drie karolusguldens voor elk kofschip van een eilander. De zee bracht het geld, waarmee zandwegen bestraat konden worden en waarmee het bier in de lokale tapperijen werd betaald, soms genuttigd tijdens de hoogmis in de kerk. Ook op het Oosteinde was een kroeg, die van Ghijsken Camelot, wiens naam we in 1549 tegenkomen.

Er werd op het eiland bier gebrouwen. Op het Westeinde gebeurde dat omstreeks 1500 op vier plaatsen. Of die vier ‘bierbrouwerijen’, als ze die naam al verdienden, een lange voorgeschiedenis hadden en hoe groot ze waren, valt niet te zeggen. In ieder geval was bier een eerste levensbehoefte, bij gebrek aan goed drinkwater, ook of juist voor de armen. Maar ook de schutters van het eiland zullen er tijdens hun bijeenkomsten van gedronken hebben. Tot 1515 werden er in ieder geval schuttersfeesten gehouden, ‘op den dach als bij den papegaij scieten, oft gilde daerof houden’. Van het bestaan van die schutterij weten we meer door een brief van de schout uit 1530. Toen hij het gemeentebestuur van West-Vlieland vroeg wat voor wensen het had, kreeg hij te horen dat men graag weer een schutterij wilde hebben, zoals die in 1515 nog had bestaan. Een schutterij die bewapend was met voetbogen, ongeveer dertig mannen sterk, om het eiland te beschermen en de schout of zijn vervanger bij te staan. Men wees vooral op het wangedrag van bemanningen van op het Vlie voor anker liggende schepen, die daar op goede wind wachtten. Ook illegale konijnenjacht en diefstal moesten worden tegengegaan. Overigens is dit schrijven van het gemeentebestuur indirect bewijs dat er op het Oosteinde bewoning van enige betekenis was.

Het moge duidelijk zijn, dat de bewoners van Vlieland het niet echt breed hadden. Het schamele eiland ontwikkelde zich echter wel. Zo werd tussen 1514 en 1520 bij West-Vlieland een dijk aangelegd, de Oudelandsdijk. Dat dorp stelde wel wat voor. Het bezat een kerk, gewijd aan Willibrord, de heilige van de Wadden. Daar werden de beslissingen van de overheid voorgelezen en voor wie lezen kon, opgehangen. Het dorp had ook een kapel, gewijd aan Antonius. We weten niet of hier de beschermheilige tegen ziekten of de heilige van verloren zaken werd vereerd. Mogelijk behoorde dit kleine godshuis bij de boerderij van het machtige Ludingaklooster uit Harlingen van waaruit veel Waddengrond ontgonnen was. Op het Westeinde was ook een school en in het begin van de zestiende eeuw waren al enkele (delen van) wegen of paden bestraat.