Inhoud

Deventer Boekenstad
Twaalf eeuwen boekcultuur aan de IJssel

Suzan Folkerts en Garrelt Verhoeven

768 – ca.1400
Het geschreven woord in kerk en stad

Jeroen Benders

1350 – 1500
Nieuwe doelen en nieuwe doelgroepen

Mathilde van Dijk

1500 – 1600
Van hoogtepunt tot neergang

Jan Bedaux

1596 – 1750
De boekenwereld in protestants Deventer

Henk Nalis

1750 – 1890
Boekenstad van patriotten en industriëlen

Henk Slechte

1890 – 2000
De eeuw van Æbele

Garrelt Verhoeven

2000 – e.v.
Mediastad in de eenentwintigste eeuw

Klaas de Boer

Noten

Over de auteurs

Verantwoording afbeeldingen

Bibliografie

Colofon

Voorwoord

Suzan Folkerts en Garrelt Verhoeven

Deventer Boekenstad

Twaalf eeuwen boekcultuur aan de IJssel

Deventer gedenkt in 2018 zijn 1250-jarig bestaan en kan als Boekenstad bogen op dezelfde respectabele leeftijd. Het veelbewogen verleden loopt over in een levendig heden, want op boekengebied gebeurt er van alles in de stad. In 2018 verhuist de honderdjarige Bibliotheek Deventer naar een imposant nieuw onderkomen aan de Stromarkt. De Athenaeumbibliotheek, sinds 2016 onderdeel van de Bibliotheek Deventer, exposeert voortaan haar schatten in de historische Proosdij, eveneens aan de Stromarkt en verbonden met de nieuwbouw. Boekhandel Praamstra aan de Brink, boegbeeld van de plaatselijke boekenwereld, bestaat in 2018 125 jaar en bestrijkt daarmee een tiende van de plaatselijke boekgeschiedenis. Verder beleeft de stad dit jaar de dertigste aflevering van de Deventer Boekenmarkt, inmiddels de grootste van Europa. Ter bekroning van dit alles wordt de dubbeltentoonstelling ‘Deventer Boekenstad. Twaalf eeuwen boekcultuur aan de IJssel’ gehouden, die van 18 november 2018 tot en met 3 maart 2019 te zien is in Museum De Waag en de Bibliotheek. Dit boek met dezelfde titel voert de lezer langs de hoogtepunten van die roemruchte historie.

Twaalf eeuwen

De Angelsaksische missionarissen Lebuinus en Marcellinus staken in 768 de IJssel over en stichtten een kerkje op de oeverwal waar later Deventer zou verrijzen. Dat was tevens het begin van de plaatselijke boekgeschiedenis, want sindsdien hebben de bewoners sporen nagelaten in schrift. De eerste boeken zijn manuscripten die door geestelijken werden geschreven, maar in de latere Middeleeuwen tekenden ook stadsbestuurders en burgers hun handel en wandel op.

De boekcultuur aan de IJssel beleefde in de vijftiende eeuw een bloeiperiode onder invloed van de Moderne Devotie, een spirituele vernieuwingsbeweging waarvan Geert Grote uit Deventer de grondlegger was. In de huizen van de broeders en zusters van het gemene leven werden talloze manuscripten geschreven en gekopieerd. De omstreeks 1450 uitgevonden boekdrukkunst vond vrijwel meteen een vruchtbare voedingsbodem in Deventer. Al in 1477 vestigde Richard Pafraet zich als eerste boekdrukker in de stad en in datzelfde jaar kwam zijn eerste boek van de pers.

Rond 1500 was Deventer de belangrijkste boekenstad van de Lage Landen. De bloei was mede te danken aan de aanwezigheid van de beroemde Latijnse School, die van heinde en verre leerlingen trok. De eerste drukkers in de stad maakten vooral naam met schoolboeken, die in het Latijn waren gesteld en dus ook elders konden worden gebruikt. In 1560 werd de Stadsbibliotheek opgericht, de oudste ‘openbare’ bibliotheek van het land! Toen in 1630 het Athenaeum Illustre tot stand kwam, werd de Stadsbibliotheek tevens de bibliotheek van deze stedelijke hogeschool. Daarmee werd de basis gelegd voor een wetenschappelijke collectie van allure.

In de zeventiende en achttiende eeuw werden in Deventer nog steeds veel boeken gedrukt, zij het minder dan in de metropool Amsterdam. Familiedynastieën van drukkers en boekhandelaren zorgden ervoor dat de continuïteit van de Boekenstad in stand bleef. Dankzij de economische herleving van Deventer in de tweede helft van de achttiende eeuw kreeg ook het boekwezen een nieuw élan. Vier generaties van het drukkers- en uitgeversgeslacht De Lange bepaalden anderhalve eeuw het gezicht van de Boekenstad. Ze drukten almanakken, school- , kinder- en volksboeken, zangbundels en prenten, en verzorgden drukwerk voor de stad en andere opdrachtgevers. Ook de oude Athenaeumbibliotheek kreeg een nieuw élan, toen in 1820 het grootste deel van het boekenbezit van de opgeheven Universiteit van Harderwijk naar Deventer verhuisde.

In de twintigste eeuw groeide de grafische industrie in Deventer uit tot een bedrijfstak van formaat. In 1891 begon Æbele Kluwer een uitgeverij die zich zou ontwikkelen tot het op wereldschaal opererende Wolters Kluwer. Hoogwaardige drukkerijen vestigden zich in de stad, zoals De IJsel en Salland. Een belangrijke nieuwkomer in 1931 was de Nederlandsche Diepdruk Inrichting (nu Roto Smeets), gespecialiseerd in geïllustreerde tijdschriften als Margriet en Libelle. In 1952 verscheen daar het eerste nummer van de Nederlandse Donald Duck en nog steeds rollen er elke dag enorme hoeveelheden bladen van de persen van Roto Smeets. Een nieuwkomer in Deventer is Drukwerkdeal, een van de grootste producenten van folders, affiches en reclamedrukwerk.

In den brede

De ondertitel ‘Twaalf eeuwen boekcultuur aan de IJssel’ refereert niet alleen aan de lengte van de Deventer boektraditie, maar ook aan de breedte daarvan. Binnen het bestek van dit boek kan die traditie onmogelijk in al haar rijkdom worden gepresenteerd, maar wel hebben we getracht haar breedheid zichtbaar te maken. We besteden niet alleen aandacht aan de productie van boeken en handschriften, maar ook aan de verspreiding en het gebruik ervan. De auteurs van de verschillende hoofdstukken hebben daaraan op eigen wijze en vanuit verschillend perspectief invulling gegeven.

Daardoor is het ene hoofdstuk meer op drukkerijen en boekhandelaren gericht, het andere meer op lezers en instellingen. Niettemin zijn over de hele linie van dit boek een paar rode lijnen te ontwaren: burgers die mondig worden omdat zij lezers zijn, de geschiedenis van de Athenaeumbibliotheek, de invloed van politieke en religieuze ontwikkelingen (censuur!) en – wat meer op de achtergrond – Deventer als Hanzestad en de rol van de immer aanwezige IJssel.

Opzet

De zeven hoofdstukken zijn chronologisch geordend, soms met een overlap van enkele decennia. Elk hoofdstuk bevat enkele kaderteksten die dieper ingaan op een aspect, een persoon, een boek of een gebeurtenis. Na elk hoofdstuk worden topstukken uit de desbetreffende periode van Deventer Boekenstad uitgelicht. Een topstuk is niet per se een mooi boek, het kan ook een bijzondere uitgave zijn of een opmerkelijk verhaal. De kaderteksten en topstukbeschrijvingen zijn door verschillende auteurs geschreven, te herkennen aan hun initialen (waarbij Jan Bedaux is weergegeven met JBX om hem te onderscheiden van Jeroen Benders). Het merendeel van de topstukbeschrijvingen is van de hand van Dinand Webbink. Een kleiner aantal is afkomstig van de overige auteurs en redacteuren, onder wie eindredacteur Sytze van der Veen. Daarnaast werden enkele aangeleverd door Lotte Eilers en Georg Hartong. We danken de auteurs op deze plaats hartelijk voor hun bereidwilligheid, enthousiasme en adviezen!

Totstandkoming

Boek en tentoonstelling zijn ontstaan uit de samenwerking tussen Deventer Verhaal – de erfgoedorganisatie die Museum De Waag en het Speelgoedmuseum beheert – en de Bibliotheek Deventer, in het bijzonder de Athenaeumbibliotheek. Bibliotheek Deventer en Deventer Verhaal trekken samen op in de presentatie van de plaatselijke erfgoedcollecties. In ruimere zin stelt Deventer Verhaal zich ten doel de rijke geschiedenis van de stad zichtbaar te maken in tentoonstellingen en publicaties.

Eerdere pogingen om de Openbare Bibliotheek en de Athenaeumbibliotheek onder één noemer te brengen strandden, maar sinds 1 januari 2016 is de fusie van de twee instellingen een feit. De eigentijdse Bibliotheek Deventer heeft een eeuwenoude missie: toegang bieden tot kennis en informatie ten behoeve van een leven naar eigen inzicht. Die formulering doet denken aan het aloude humanistische ideaal, in de vijftiende eeuw de inspiratie voor vele geschriften die nu de kern van de Athenaeumbibliotheek vormen. In het nieuwe pand aan de Stromarkt komt het samengaan van de bibliotheekinstellingen prachtig tot uitdrukking in het monumentale gedeelte van het complex, de Proosdij. Daar wordt voortaan de collectie van de Athenaeumbibliotheek getoond, voor het eerst als onderdeel van de dubbeltentoonstelling ‘Deventer Boekenstad. Twaalf eeuwen boekcultuur aan de IJssel’.

768 – ca.1400

Het geschreven woord in kerk en stad

Jeroen Benders

Met de komst van Lebuinus laten we de geschiedenis van Deventer Boekenstad aanvangen, want het christendom bracht het geschreven woord met zich mee. Hier en in andere oorden van wat nu Nederland is legden professionele schrijvers, geestelijken en leken, steeds meer zaken vast op perkament, na 1300 ook op papier. Bovendien werden er bibliotheken en archieven ingericht om de aanzwellende hoeveelheid handschriften en documenten te bewaren.

Deze bijdrage over de vroegste geschiedenis van schrift en boek in Deventer is in tweeën gesplitst. Het eerste deel gaat over de kerkelijke sfeer, met uitzondering van de Moderne Devotie die in hoofdstuk 2 afzonderlijk behandeld wordt. In het tweede deel van het artikel komen de stadsoverheid en seculiere schriftgebruikers aan bod. Het verhaal neemt een aanloop in de vroege Middeleeuwen en eindigt in de late veertiende eeuw, met enkele uitschieters naar de vijftiende.¹

Bisschoppen en geestelijken

Kort voor 770 stichtten de Angelsaksische missionarissen Liafwin en Marchelm, in het Latijn Lebuinus en Marcellinus, een kerk in Deventer.² Aan het begin van de negende eeuw was daaraan een groep geestelijken (kanunniken) verbonden, die een kleine 250 jaar later tot een zelfstandig kapittel zou worden verheven. In diezelfde negende eeuw teisterden groepen Vikingen de Noordelijke Nederlanden. Na de plundering van Utrecht in 857 vluchtte de daar residerende bisschop naar Odiliënberg aan de Roer, in het bisdom Luik. Rond 890 verhuisde bisschop Odilbald of Adelbold naar Deventer, dat in het bisdom Utrecht lag. De nederzetting aan de IJssel was toen veiliger, vooral omdat er na een aanval door de Vikingen in 882 een omvangrijke versterking was aangelegd.³

Het cartularium van Radbod

In het zogeheten cartularium van Radbod werden afschriften verzameld van officiële stukken over het grondbezit en de rechten van het bisdom Utrecht. Het originele cartularium is verloren gegaan, maar er bestaan twee latere afschriften, een dertiende-eeuwse uit de abdij van Egmond en het hier afgebeelde Liber donationum, een kopie uit de vijftiende eeuw. In dit handschrift zijn bovendien twee Utrechtse kronieken afgeschreven. [SF]

Signatuur: Utrecht, Het Utrechts Archief, ID 216, Domkapittel te Utrecht, inv. nr. 52-a, f. 1r

Van 899 tot 917 was Radbod of Radboud bisschop. Ook hij hield domicilie in Deventer en werd er begraven in de Lebuinuskerk. Radbod gaf het godsdienstig leven een flinke impuls, niet alleen in zijn woonplaats, maar ook in de wijde omgeving (Overijssel, Drenthe). Hij bevorderde de verering van de heiligen Martinus (Sint Maarten) en Bonifatius en stelde hun leven en wonderwerken op schrift. Zijn teksten kwamen waarschijnlijk in de beslotenheid van het kerkelijke complex binnen de versterking tot stand, zodat hij met goed recht aangemerkt kan worden als ‘de eerste schrijver in Deventer’. We gaan dan voorbij aan de anonieme geestelijken uit de bisschoppelijke entourage die al onder Odilbald werkten aan het zogenoemde cartularium van Radbod. Dit document bevat afschriften van stukken betreffende het grondbezit en de rechten van de Utrechtse kerk in gebieden die een tijdlang door Vikingen waren bestuurd.⁴ Radbod maakte er aantekeningen in en noteerde ook zijn eigen grafschrift.

Rond 925 keerde Radbods opvolger Balderik terug naar Utrecht. Een deel van het bisschoppelijk archief liet hij achter in Deventer, vermoedelijk in de Lebuinuskerk of de bijbehorende gebouwen.⁵ Een oorkonde uit 1206 bevat een eerste verwijzing naar de Lebuinuskerk als depot voor bescheiden en wel die van het kapittel, al blijft de precieze locatie onvermeld.⁶ Kapitteldocumenten uit de zestiende eeuw situeren het eigen archief in het kapittelhuis, ook wel aangeduid als kapittelzaal.⁷ Dit was een ruimte in de Lebuinuskerk boven een kapel aan de noordzijde van het hoogkoor.⁸ Veel van het Deventer kapittelarchief is verloren gegaan, vooral aan het eind van de zestiende eeuw tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Oorkonde van het Lebuinuskapittel

In deze oorkonde uit 1206 tekende Antonius, kanunnik van het Lebuinuskapittel, een verdrag op over de grenzen tussen de parochies van de Berg- en de Lebuinuskerk, en over de bevoegdheden van de priester van de Bergkerk. Het verdrag werd gesloten met het premonstratenzer klooster Varlar bij Coesfeld in Munsterland, de stichter van de Bergkerk. [SF]

Signatuur: Deventer, HCO SAD, ID 1053, Kapittel van St. Lebuinus, inv. nr. 4

De rekenboeken

Stadsrekeningen uit de late Middeleeuwen bieden een overzicht van de publieke inkomsten en uitgaven. Deze ‘rekenboeken’, zoals men ze destijds noemde, weerspiegelen het alledaagse leven, althans vanuit een bestuurlijk perspectief. Ze bevatten gegevens over uiteenlopende kosten, van de voedsel- en drankconsumptie van stadsbestuurders en hun gasten tot werkzaamheden aan openbare gebouwen en de aanschaf van touw voor de galg. Ook de inkomsten worden vermeld, zoals de opbrengsten van accijnzen en tollen en van de verpachting van landerijen en viswateren die tot het stadsdomein behoorden. De plaatselijke term voor de stadsrekeningen hing af van de benaming van de functionarissen die de verantwoordelijkheid droegen voor het financiële beheer. In Deventer waren dit de schepenen die zeker sinds 1337 jaarlijks getweeën als ‘cameraars’ optraden. Zij dienden als bewaarders van de ‘kamer’ oftewel de stedelijke schatkist, die overigens al vroeg in twee ‘kamers’ werd opgedeeld. Vandaar dat men sprak van de ‘cameraarsrekening’, waaraan allerlei deelrekeningen en declaraties ten grondslag lagen.¹ [JB]

De oudste cameraarsrekening uit 1337, opgesteld door Odo Reyners en Johan van Arnhem
Signatuur: Deventer, HCO SAD, ID 0698, Cameraars, inv. nr. 1

Na het vertrek van bisschop Balderik uit Deventer duurt het bijna drie eeuwen voordat we opnieuw iets vernemen over schrijfactiviteit.⁹ De zojuist genoemde oorkonde uit 1206 is opgesteld door een zekere Antonius, een kanunnik die later waarschijnlijk scholaster (toezichthouder op de Latijnse School) en deken van het Lebuinuskapittel werd. De oorkonden die gedurende de dertiende eeuw in Deventer werden opgesteld voor belanghebbenden van daar en van elders, blijken alle geschreven door geestelijken van de Lebuinuskerk. Hun handschrift vinden we ook terug in de zogeheten koopmansgilderol, waarop de namen van de leden van het lakenkoopliedengilde zijn geschreven. Alles bij elkaar zijn in het dertiende-eeuwse Deventer in kerkelijke kring enkele tientallen schrijvers te tellen.

Liturgische boeken

Over de boeken die werden gebruikt in de katholieke eredienst in de kerken en kapellen van middeleeuws Deventer is – buiten de kring der Moderne Devotie – relatief weinig bekend. Deels, misschien zelfs grotendeels, is dat toe te schrijven aan verliezen. In 1592 verkochten de kerkmeesters van de sinds kort protestantse Lebuinuskerk ‘verscheidene oude boeken’ aan een boekverkoper en -binder voor twintig goudgulden.¹⁰ Waarschijnlijk ging het om liturgische boeken die tot bindmateriaal zijn versneden.

Twee manuscripten uit de Lebuinuskerk doken bijna anderhalve eeuw later nog eens op: een ordinarius waarin de liturgische handelingen door het jaar heen worden beschreven en een necrologium of dodenboek. Het laatste diende voor memorievieringen, zielenmissen ter nagedachtenis van mensen die schenkingen aan de kerk hadden gedaan. Beide teksten zijn in 1732 uitgegeven door de stadsbestuurder en geschiedvorser Gerhard Dumbar sr., maar de handschriften zelf verdwenen na zijn overlijden in 1744 uit het zicht.¹¹ Van het dodenboek resteren alleen nog enkele perkamentstroken.

Wat de Bergkerk betreft springen de dertien ‘zangboeken’ in het oog, die daar in 1580 na de sluiting van het gebouw waren achtergebleven.¹² Het ligt voor de hand dat dit de ‘kercken boicke’ waren die de kerkmeesters twee jaar later van de hand deden aan een andere boekbinder.¹³ Deventer was op het nieuwe geloof overgegaan en de calvinisten wilden van zulke ‘papistische’ boeken af.

Een speciale plek onder de liturgische werken nemen drie prachtbanden met (gedeelten van) de evangeliën in. Ze zijn in de periode van de negende tot de elfde eeuw in kloosters buiten de Lage Landen vervaardigd.¹⁴ Op een onbekend moment en om dito redenen belandden ze tijdens de late Middeleeuwen in de Lebuinuskerk, maar van twee van de drie is bekend dat ze zich eerder in de Dom van Utrecht bevonden.¹⁵ Medio negentiende eeuw zijn ze alle drie (weer) naar het Utrechtse overgebracht, waar ze nog altijd bewonderd kunnen worden in Museum Catharijneconvent. In tegenstelling tot andere middeleeuwse handschriften uit Deventer hebben ze daar de tand des tijds doorstaan.¹⁶

Naast deze boeken van de twee Deventer hoofdkerken kennen we een missaal of misboek van de kapel van het Heilige Geestgasthuis, dankzij een vijftiendeeeuws afschrift van een deel daarvan; het origineel ging verloren. Dit boek was aan het gasthuis geschonken door een Deventer burgeres, wellicht na de stadsbrand van 1334 die deze instelling grotendeels in de as legde.¹⁷ In de rekeningen van het gasthuis zijn af en toe verwijzingen naar het missaal en andere liturgische, maar ook administratieve boeken (registers) te vinden. Die laatste zijn vanaf de late veertiende eeuw bewaard gebleven in het gasthuisarchief.

De keurboeken

Stadsbesturen hadden (en hebben) de bevoegdheid om regels en verordeningen uit te vaardigen en boetes en straffen vast te stellen voor overtredingen. In de Middeleeuwen gebeurde die regelgeving door middel van ‘keuren’. In Deventer waren sinds de twaalfde eeuw keuren van kracht en in de vroege veertiende eeuw werden ze vastgelegd in het keurboek, het stadsboek bij uitstek. Dat is te zien aan de zorg die besteed is aan de twee bewaarde keurboeken van Deventer, uit 1448 en 1486. De houten platten zijn bekleed met blindgestempeld leer en de teksten zijn op perkament geschreven in een fraaie boekletter, de kapitalen met rode en blauwe inkt geaccentueerd. De codex kon met metalen klampen gesloten worden. Gemiddeld om de circa dertig jaar werd het keurboek aangepast aan de veranderde maatschappelijke omstandigheden en (rechts)opvattingen.

Bijzonder is dat het ontwerp – op papier – van het keurboek van 1486 nog voorhanden is. In aanleg dateert het van rond 1476. Zo kunnen we de omvorming van het oude naar het nieuwe keurboek in detail volgen.² [JB]

Signatuur: Deventer, HCO SAD, ID 0690, Stad Deventer, periode Middeleeuwen, inv. nr. 132-1 en Deventer, HCO SAD, ID 0690, Stad Deventer, periode Middeleeuwen, inv. nr. 133

Bijzondere vermelding verdient de boekerij in de sacristie van de kerk van het Broederen- of franciscanenklooster. Dit was een openbare librije met boeken aan kettingen, zoals die in Zutphen nog steeds te zien is. In de Lebuinuskerk zou een soortgelijke bibliotheek op de verdieping terzijde van het hoogkoor ingericht zijn geweest, mogelijk in de sacristie of kapittelzaal dan wel in een aparte ruimte daarbij. Hierover is verder echter niets bekend.¹⁸ Over de Bergkerk staan op dit punt helemaal geen gegevens ter beschikking.

Niet alleen kerken als instellingen, ook geestelijken als privépersoon bezaten boeken. Een deken van het kapittel schonk in 1309 op zijn ziekbed onder meer liturgische boeken aan een door hemzelf gestichte kapel in Zwolle, het latere klooster Bethlehem. Het testament van een scholaster uit 1333 noemt enige juridische werken, naast een Bijbel.¹⁹ Rond 1400 bedacht een deken het vrouwenklooster van Diepenveen nabij Deventer met een Latijnse kroniek en gaf een daar intredend nichtje een Bijbel mee ‘en nog een ander groot boek’.²⁰ Er waren meer van dergelijke particuliere bibliotheekjes met zowel kerkelijke als wereldlijke geschriften.

Burgers en bestuurders

De kiem voor bestuurlijke en gerechtelijke zelfstandigheid is in Deventer in de volle Middeleeuwen gelegd.²¹ De belangrijkste bestuurders waren de schepenen, die tevens als rechter optraden. De invloed van de bisschop van Utrecht, niet alleen kerkvorst maar ook landsheer, brokkelde in een paar eeuwen geleidelijk af, maar de schout bleef als zijn lokale vertegenwoordiger een rol spelen in de rechtspraak. Vanaf de vroege twaalfde eeuw gaf de gemeenschap van burgers en bestuurders vorm aan een gestaag groeiend en veranderend corpus van stedelijk recht. De regels en verordeningen die in de stad golden, de zogeheten keuren, zijn bijeengebracht in keurboeken.

Tijdens de veertiende en vijftiende eeuw raakten allerlei registers en rekeningen in zwang voor de administratie van Deventer, op vergelijkbare wijze als in andere steden. Schrijvers in dienst van de stad hielden deze bij. Een juridische bijzonderheid in Deventer is het ‘kinderboek’, waarin reeds vanaf 1362 het erfdeel werd opgetekend van minderjarige kinderen van wie een ouder was gestorven. De stadsrekeningen, die tot de oudste van Nederland behoren, werpen licht op de financiële administratie. Belangrijke documenten vonden onderdak in de schrijf- en zegelkamer (ook wel: secreetkamer) in het stadhuis aan het Grote Kerkhof. Stukken die Deventer, Kampen en Zwolle en hun relatie met de bisschop van Utrecht als landsheer betroffen, werden in de ‘landskist’ gedeponeerd. Deze stond aanvankelijk in de kapittelzaal en later in de sacristie van de Lebuinuskerk. De drie steden hadden elk een sleutel van dit gemeenschappelijke archief en konden het alleen gezamenlijk openen.

Het wantsnijders-gildeboek

De opvolger van de beroemde koopmansgilderol is het zogenaamde wantsnijdersgildeboek, waarin de namen van de leden van het lakenkoopliedengilde werden opgetekend. Hoewel de benamingen van de documenten op verschillende gilden lijken te wijzen, gaat het om één gilde dat leden uit verschillende beroepsgroepen verenigde. Het gildeboek werd aangelegd in 1418 en bijgehouden tot diep in de achttiende eeuw. Een opmerkelijk aspect is dat in een aantal jaren bij wijze van inleiding kroniekachtige aantekeningen gemaakt zijn, voorafgaand aan de inschrijving van nieuwe leden. [JB]

Signatuur: Deventer, HCO SAD, ID 0934, Gilden, inv. nr. 27

In de laatmiddeleeuwse stad nam de alfabetisering van zowel mannen als vrouwen toe, getuige het particuliere boekenbezit in de vijftiende eeuw. Voorbeelden zijn een echtpaar dat een gebedenboek naliet aan een schuldeiser, een schepen die staatkundige werken verzamelde en een stadsarts met een collectie geneeskundige boeken. Ook boekhandelaren verschijnen dan in de bronnen. Een van hen, Wolter de Hoge, bleek na zijn overlijden bijna zestig liturgische, wetenschappelijke en schoolboeken in huis te hebben.²²

Uit de veertiende eeuw kennen we zulke sprekende voorbeelden niet, maar de toenmalige bestuurders konden evenals bijvoorbeeld herbergiers en meesterambachtslieden lezen en schrijven. Een fraai getuigenis hiervan is de zilveren(!) griffel die een schepen in pand gaf aan de stad. Aan de vooravond van de Moderne Devotie, de beweging die voor een explosie van schrijfarbeid in de stad Deventer zorgde, waren stedelingen al volop bezig met het op schrift stellen van hun administratie.

Boekverkoper Wolter de Hoge

Uit Deventer is de oudst bekende boedelinventaris van een boekhandelaar overgeleverd. Het gaat om een boedelbeschrijving uit 1459, die bij het overlijden van de boekverkoper Wolter de Hoge werd opgetekend. Behalve persoonlijke bezittingen worden in de inventaris ongeveer zestig titels beschreven. Wolter had boeken van verschillende aard en voor uiteenlopende doelgroepen in de aanbieding: naast getijden-, preken- en psalmboeken bevat de lijst grammatica’s en juridische, medische en wetenschappelijke werken zoals een planetenboek. Hij verkocht daarnaast schrijfmateriaal en bidprentjes met afbeeldingen van heiligen. Het is niet uitgesloten dat Wolter ook zelf boeken schreef voor de markt; de combinatie van boekverkoop en boekproductie zien we vaker in middeleeuwse ateliers. [SF]

Signatuur: Deventer, HCO SAD, ID 0722, Rechterlijk archief Deventer, inv. nr. 57, f. 46v-47r (tweede alinea).

DE LEBUINUSCODEX

In 1566 besloten de kapittelheren van de Grote of Lebuinuskerk vanwege de ‘gevairlicker tytt’ een inventaris op te stellen van al het ‘siluerwerck unnd cleynoden’. Op deze lijst staan ‘drie olde boeken mit sylver beslagen ende gesteente up eyne zijdt’ vermeld. Ergens in de decennia daarna, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, zijn ze veilig opgeborgen om te voorkomen dat ze bij een eventuele beeldenstorm vernield zouden worden.

Het bekendste, oudste en meest tot de verbeelding sprekende van de ‘drie olde boeken’ is de Lebuinuscodex, toegeschreven aan de stichter van Deventer. Nader onderzoek wees echter uit dat de tekst vermoedelijk in Noordoost-Frankrijk geschreven is omstreeks 825-850, geruime tijd na het overlijden van de Deventer patroonheilige. De rijk versierde boekband zou in de twaalfde eeuw vervaardigd zijn.

Boeken behoorden tot de belangrijkste kunstschatten van de kerk, want daarin was het goddelijk woord vastgelegd. Elke belangrijke kerk bezat meer of minder rijkversierde boeken. Doorgaans lagen de heilige geschriften opgeslagen in de schatkamer, onzicht baar voor de ogen van de gewone parochiaan. Alleen op hoogtijdagen werd de Lebuinuscodex op het altaar getoond, hij werd in processies meegedragen en soms gebruikt om een eed op af te leggen, bijvoorbeeld bij de inhuldiging van een bisschop. De graaf van Aremberg zou in 1556 in de Waag van Deventer als laatste op het boek hebben gezworen, ter bekrachtiging van zijn stadhouderschap van Overijssel. [DW]

Evangeliarium [Lebuinuscodex]
Handschrift op perkament, ±850
Signatuur: Utrecht, MCC, AMB h 1

DE MYTHE VAN DE MANGELPERS

De Ansfriduscodex is een evangeliarium, een boek met de gedeelten van de evangeliën die tijdens de mis worden voorgelezen of gezongen. Het is te dateren op de tweede helft van de tiende eeuw en geschreven in het Zwitserse Sankt Gallen. Op de band staat in het Latijn dat deze is versierd ‘met flonkerende edelstenen en schitterend goud’ en een geschenk is van ‘Ansfried aan Martinus’. De band zou tussen 1200 en 1400 vervaardigd zijn. Daarvóór al, rond het jaar 1000, had de Utrechtse bisschop Ansfridus het handschrift geschonken aan de Martinus- of Domkerk in Utrecht.

Later belandde het in Deventer, hoe is niet bekend. In 1854, een jaar na het herstel van de kerkelijke hiërarchie in Nederland, bracht de kersverse aartsbisschop Joannes Zwijsen (1794-1877) een feestelijk bezoek aan Deventer, waarbij hij de ‘drie olde boeken’ meenam naar zijn residentie in ’s-Hertogenbosch. In 1858 stuurde hij de kostbare banden naar het seminarie Rijsenburg.

Vervolgens belandden de drie kunstschatten in de jaren zestig van de negentiende eeuw in het Aartsbisschoppelijk Museum in de Domstad. De oprichter van dat museum, Gerard van Heukelum (1834-1910), placht te vertellen dat de boeken door de Deventer koster werden gebruikt om de mangelpers te verzwaren en dat ze van een zekere ondergang waren gered door de Utrechtse geestelijke A.I. Schaepman (1815-1882). Dat is een fabeltje, weten we nu.²³ [DW]

Evangeliarium [Ansfriduscodex]
Handschrift op perkament, Sankt-Gallen, 950-1000 (boekband 1200-1400)
Signatuur: Utrecht, MCC, AMB h 2

EEN OUD WOORDENBOEK

Het glossarium van Cyrillus is misschien wel het oudste complete handschrift van de Athenaeumbibliotheek, in ieder geval het oudste handschrift in het Grieks. Het manuscript behoorde oorspronkelijk tot de collectie van de universiteitsbibliotheek van Harder wijk, die in 1820 deels werd overgebracht naar Deventer. Het glossarium, een systematische woordenlijst, staat op naam van Cyrillus. Van 412 tot zijn overlijden in 444 was hij de patriarch van Alexandrië, de hoofdstad van Egypte, destijds het centrum van de Griekse cultuur. Hoewel er diverse geschriften van hem bekend zijn, wordt dit glossarium ten onrechte aan hem toegeschreven – het is waarschijnlijk opgesteld nadat hij was overleden. De toeschrijving aan de beroemde geestelijke heeft wel bijgedragen aan de waardering en de verspreiding van de tekst.

De woordenlijst was heel populair, zowel in de Byzantijnse tijd als de Middeleeuwen. Er zijn ruim 65 exemplaren van bewaard gebleven, al zijn ze allemaal anders. Dit glossarium verschilt van andere afschriften omdat er een verklarende woordenlijst van de eerste acht bijbelboeken aan voorafgaat.²⁴ [DW]

Cyrilli glossarium
Handschrift op perkament, elfde-twaalfde eeuw
Signatuur: Deventer, AB, 101 E 2 KL

Soms ontstonden bij het fabriceren van perkament gaten, bijvoorbeeld door een litteken in de dierenhuid. De kopiist schreef dan om het gat heen. De haarinplant van het dier is goed te zien op f. 109r (rechtsonder).

WERELDKAART

Bij het relaas van de Romeinse geschiedschrijver Gaius Sallustius Crispus (86-35 v. Chr.) over de Iugurthijnse Oorlog werd vaak een wereldkaart gevoegd. Een dergelijke primitief ogende kaart is ook toegevoegd aan dit Zuid-Vlaamse handschrift. Verder is dit boek bijzonder omdat het een gedicht over het schaakspel bevat en een recept tegen kaalhoofdigheid.

De zwaar beschadigde wereldkaart is een zogeheten T-O-kaart. De T wordt gevormd door de schematische weergave van de Middellandse Zee en de rivieren Don en Nijl. De T heeft ook de symbolische betekenis van het kruis. De O staat voor de cirkel van de landen (orbis terrarum), terwijl de ring om de aarde de wereldzee aangeeft. De aarde is als een platte schijf weergegeven, wat niet wil zeggen dat men zich haar ook zo voorstelde. De plaatsnamen en landen zijn schematisch weergegeven. De kaart was bedoeld als een soort geheugensteun. In het theocentrische wereldbeeld van de middeleeuwer is het logisch dat Jeruzalem in het midden ligt. Rechtsonder ligt Afrika, waar te lezen is: ‘loca exusta solis ardoribus’. Dat wil zeggen: gebieden verzengd door de hitte van de zon, ofwel de woestijn. Wie op zoek is naar het paradijs, kan de locatie daarvan op de kaart vinden.²⁵ [DW]

Gaius Sallustius Crispus, Codex Sallustii
Handschrift op perkament, Sint-Omaars (?), twaalfde-dertiende eeuw
Signatuur: Deventer, AB, 11 F 1 KL

WELSPREKEND FABELDIER

Eeuwenlang is gedebatteerd over het auteurschap van de Rhetorica ad Herennium, ontstaan tussen 86 en 82 v. Chr. In de Middeleeuwen deed men er overigens niet moeilijk over: als schrijver gold de beroemde Cicero (106-43 v. Chr). Daarom werd de Rhetorica vaak samengebonden met De inventione, waarvan Cicero’s auteurschap onomstreden is. Ook met dit handschrift was dat het geval, maar later zijn de twee boeken weer uit elkaar gehaald en apart ingebonden. Tegenwoordig wordt ervan uitgegaan dat de schrijver van de Rhetorica onbekend is. Ook over de man aan wie de tekst is opgedragen, Gaius Herennius, weten we niets.

De retorica of welsprekendheid, de kunst van het spreken in het openbaar en het overtuigen van een publiek, was bij de Grieken en later bij de Romeinen van groot belang. Tot in de Renaissance was de Rhetorica ad Herennium samen met De inventione het populairste boek over welsprekendheid. Er zijn dan ook meer dan honderd handschriften overgeleverd. In het fraai geschreven Deventer exemplaar zijn door de kalligraaf ruimtes opengelaten voor initialen. Helaas is daar maar in één geval gebruik van gemaakt. Het boek opent met een fabeldier in de vorm van de letter E. [DW]

Rhetorica ad Herennium
Handschrift op perkament, dertiende eeuw
Signatuur: Deventer, AB, 101 F 22 KL

DIT ZIJN DE NAMEN

Bovenaan de openingspagina staat de eerste eigenaar van het bijbelboek Exodus vermeld: het Benedictijner klooster te Wiblingen bij Ulm. Wellicht is het handschrift met zijn goed leesbare gotische letter daar tussen 1175 en 1200 ook ontstaan. Het klooster werd in 1806 opgeheven en de bibliotheek met 15.000 waardevolle boeken werd verkocht. Daar was het boek Exodus niet bij, want dat maakte toen al deel uit van de bibliotheek van de universiteit van Harderwijk. Mogelijk is het waardevolle handschrift in 1633 op drift geraakt, toen het klooster tijdens de Dertigjarige Oorlog tijdelijk door de Zweden werd opgedoekt.

Het bijbelboek Exodus over de uittocht uit Egypte begint met de beroemde tekst ‘Haec sunt nomina filiorum Israel …’ [Dit nu zijn de namen der zonen van Israël …]. De eigenlijke bijbeltekst beslaat maar een klein deel van de bladzijde, alleen de middelste kolom. Aan beide zijden wordt de tekst geflankeerd door uitgebreide aantekeningen met af en toe een opmerking tussen de regels. De versiering van de initiaal H is nog niet af en op diverse plaatsen is ruimte voor een bijzondere hoofdletter opengelaten, maar het is er nooit van gekomen. [DW]

Liber Exodus
Handschrift op perkament, 1175-1200
Signatuur: Deventer, AB, 11 J 1 KL

HET WOORD WORDT BEELD

In 1666 kocht Antonius Perizonius (1626-1672), rector van het Athenaeum Illustre, voor 125 caroligulden twee kolossale Hebreeuwse handschriften. Een ervan bevat opvallende en spectaculaire illustraties in micrografie, een minuscuul klein schrift. De kopiist schreef bij elke opening van een bijbelboek een tekst in een bijzondere vorm. Aldus ontstonden geometrische figuren en afbeeldingen, zoals gevleugelde draken, leeuwen, een menora en een levendig jachttafereel.