Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van het Prins Bernhard Cultuurfonds en het Wijks Literatuurfonds

Eerste druk (2009)
Tweede druk (2009)
Derde druk (2018)

Afbeeldingen omslag:
Voorzijde: De grote ‘fibula van Dorestad’ van rond 800, getoond door de auteur. Foto: RMO/Anneke de Kemp.
Achterzijde: Munt met schip uit Dorestad, zie afb. 141. Ruiterspoor met draakjes uit Dorestad, zie afb. 87. Rug: Vrouw met fibula in Stuttgarter Psalter, zie afb. 41.

Omslagontwerp:
Design is Everything, Jhartho Kempink, Arnhem

Vormgeving binnenwerk:
VILLA Y, Andre Klijsen, Den Haag

Fotografie:
Fotodienst Rijksmuseum van Oudheden, Peter Jan Bomhof & Anneke de Kemp (tenzij anders vermeld)

© 2009 Annemarieke Willemsen/Rijksmuseum van Oudheden,
p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2009 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493179
e-ISBN 9789462495722
NUR 684

INHOUD

Entree

WINTERSTUK

1Dorestad teruggevonden

De beenderdelvingen rond 1840

INTERMEZZO

Kleumen in beenderkuilen

De eerste opgravingen

Het onderzoek van Holwerda

Grootschalige opgravingen

Recent en toekomstig onderzoek van Dorestad

2Leven in Dorestad

In vogelvlucht

Romeins bouwmateriaal

INTERMEZZO

Was Wijk bij Duurstede Dorestad?

Vakwerk en steenbouw

Bootvormige huizen

Alles op slot

Eten en drinken

De Doresteders

Kleurige kleding

Mode in accessoires

Fries laken

Schoenen

Gereedschapskisten

Scholing en geletterdheid

Spelen in Dorestad

3De mensen begraven

Kisten en grafgiften

De mensen van Dorestad

INTERMEZZO

Een zolder vol botten

Dode dieren

INTERMEZZO

Mijn Dorestad

4Laten zien wie je bent

Leven met internationale allure

Tekens van macht

Stad met veel kerken

5De fibula van Dorestad in context

De fibula van Dorestad

INTERMEZZO

De vondst van de fibula

Vergelijkbaar edelsmeedwerk

INTERMEZZO

De Merovingische gouden schijffibula van Rosmeer

INTERMEZZO

De schijffibula van Wittislingen

Rijkdom van het hof

Karolingische kunst

INTERMEZZO

Merovingisch reliekenkistje

INTERMEZZO

Karolingische tophandschriften in Leiden

ZOMERSTUK

6Omgang met het water

Havenwerken

Schepen

Vissen en glissen

Waterwegen

7Dorestad marktstad

De gouden Madelinus

Munten van Pepijn

De Karolingische euro

Wegen en toetsen

Voorraden barnsteen

Wapenhandel

Vergankelijke handelswaar

Uitwisseling

INTERMEZZO

Communicatie op de markt

8Internationale handel

Rijnwijn

INTERMEZZO

Reisjournaal van wijnton

Vaatwerk met inhoud

Dorestads glas

INTERMEZZO

Reisschema voor mozaïeksteentje

Grote stenen voorwerpen

Handelsnetwerk

9Confrontaties

Keizerlijke verdediging

De Noormannen bij Dorestad

Wat van ver komt...

Confrontatie met goden en keizers

10Het naleven van Dorestad

Vergane glorie

Beeldvorming

Dorestad in kinderboeken

De schoolplaat van Isings

Nieuwe schoolplaten

Dorestad in beeld

Slot

Aanbevolen literatuur

ENTREE

orestad was in de tijd van Karel de Grote de grootste en rijkste stad van Nederland. Op een gunstige kruising van waterwegen was in de loop van de zevende en achtste eeuw een handelsnederzetting gegroeid, waar het leven internationale allure had. Een stad van drie kilometer lang, met heel veel bezoek in de zomer, en koopwaar uit de hele wereld van toen. Contacten, uitwisseling van bezit en mode, confrontaties. De agglomeratie Dorestad kwam in de achtste en negende eeuw tot een uitzonderlijke bloei en is de enige vroegmiddeleeuwse site in Nederland met Europese uitstraling, toen maar ook nu. Er woonden een paar duizend mensen, terwijl Utrecht in deze periode circa 400 inwoners had, en Amsterdam een moerasgebied was. Dorestad was een wereldstad in haar tijd.

De vroegmiddeleeuwse handelsstad Dorestad is maar een deel van de geschiedenis van het huidige Wijk bij Duurstede. Haar grondgebied was al bewoond in de IJzertijd en de Romeinse tijd en ook in de Late Middeleeuwen, tot nu toe. Dit boek en de tentoonstelling ‘Dorestad, Wereldstad in de Middeleeuwen’ waarbij het in 2009 verscheen, gaan alleen over de vroegmiddeleeuwse stad. Niet over Wijk dus, maar over Dorestad.

De naam gaat terug op Dore-stade, wat iets als ‘fort met strandhaven’ betekent. De essentie van Dorestad en de tweedeling zitten besloten in die naam. We lezen die voor het eerst rond 630 na Chr. op gouden munten van de muntmeester Madelinus, waarop hij ‘Dorestat fit’ oftewel ‘gemaakt in Dorestat’ laat slaan. Zwart op wit komt de stad voor het eerst voor in geschreven bronnen over het jaar 695. In dat jaar wint de Frankische koning Pepijn II van de Friese koning Radboud in de slag bij het ‘castrum Dorestad’, waarmee het oude Romeinse fort wordt bedoeld.

Dorestad is het noordelijkste handelscentrum van het Karolingische rijk en daarmee een kruispunt van vroegmiddeleeuws Europa. Het is de ontmoetingsplaats bij uitstek tussen noord en zuid, waar de handelswaar en de ideeën van Franken, Friezen en Scandinaviërs elkaar kruisen. Dorestad wordt dankzij een samenloop van politieke, economische, landschappelijke en culturele omstandigheden een eenmalig succes, ‘Karel de Grote’s wereldhaven’. Er is veel gesproken over hoe zo’n rijke stad ten onder kan gaan, maar het is minstens zo verwonderlijk dat die rijke stad überhaupt kon ontstaan.

In het verdrag van Verdun uit 843, als het Karolingische rijk wordt verdeeld, wordt Dorestad nog apart vermeld; dan is het nog een hoofdprijs. Als Dorestad in de negende eeuw van de kaart verdwijnt, gaat de naam mee. Al in 948 wordt het gebied van Wijk aangeduid als een landbouwvilla, die ‘ooit Dorestat heette maar nu Wik wordt genoemd’. Hoewel de naam blijft doorklinken – Wijk bij Duurstede – wordt Dorestad een mythe en raakt de precieze locatie met raadsels omgeven. Pas in 1842 wordt de stad bij toeval teruggevonden, door arme boeren, in een van de koudste winters ooit in Nederland.

In Nederland heeft Dorestad de afgelopen eeuwen een sluimerend bestaan geleden. Achter gesloten studeerkamerdeuren werd wel gezwoegd op de uitwerking van de grootste opgravingen ooit in Nederland gedaan. Ook was er altijd wel iets van Dorestad te zien, zowel in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden als in Wijk bij Duurstede zelf. Maar het publiek en de wetenschap hadden nauwelijks toegang tot de vondsten en de gegevens. Daarbij was de verhouding tussen sporen en vondsten scheef gegroeid. Hoewel het belang van Dorestad steeds is benadrukt, is maar een handvol voorwerpen gepubliceerd en daarbij zijn steeds dezelfde foto’s gebruikt. Daardoor was de indruk ontstaan dat de vondsten van Dorestad eigenlijk een beetje tegenvallen. Niets is echter minder waar. Ik geloof dat dit boek en de tentoonstelling dat beeld voor eens en voor altijd hebben veranderd.

Internationaal is er de afgelopen jaren uitvoerig en hartstochtelijk gedebatteerd over Dorestad en de rol van de stad in het Karolingische rijk en netwerk. In dat debat zijn de vondsten van Dorestad steeds meer buiten beeld geraakt. Het ‘idee Dorestad’ is daardoor op een ander spoor gekomen dan de daadwerkelijke resten van de stad. Alleen door de nauwe focus op de opgravingen te verlaten en de stad in een bredere culturele context te plaatsen, kunnen beide sporen weer verenigd worden. Bovendien komt er dan ruimte voor nieuw onderzoek, met nieuwe technieken, en nieuwe vragen. Dan pas gaat de ‘hoofdstad van vroegmiddeleeuws Nederland’ weer leven.

Op mijn zoektocht naar gegevens, beelden, vondsten en verhalen van Dorestad kreeg ik veel onbetaalbare hulp van collega’s. Mijn dank daarvoor spreek ik hier graag uit aan, in alfabetische volgorde, Lisette le Blanc, Renger de Bruin, Juke Dijkstra, Menno Dijkstra, Jan van Doesburg, Wim van Es, Pieter van Hilten, Ina Isings †, Ankie van Kekem, Jo Kempkens †, Jos Koldeweij, Luc Megens, Raphaël Panhuijsen, Arent Pol, Judith Schuyf, Frans Theuws en Dries Tys. Heel inspirerend was de nauwe samenwerking met drie tekenaars, een film maker en een vormgever (allemaal tegelijk): dank dus aan Roel Bakker, Paul Becx, Albert Diederik, Wim Euverman en Erik de Goederen voor alle kruisbestuiving. Het boek en de tentoonstelling zouden er niet gekomen zijn zonder het harde werk én het enthousiasme van alle medewerkers van het Rijksmuseum van Oudheden, aangevuld met stagiair Florian Preiß. Dank(e)!

Tijdens de Dorestad-tentoonstelling in 2009 verschenen twee edities van dit boek. Voor deze derde druk, tien jaar later, is de paragraaf over recent en toekomstig onderzoek aan het einde van hoofdstuk 1 herzien, net als de literatuurlijst.

Annemarieke Willemsen
Leiden, najaar 2018

AFB. 1. Het onderzoek van Dorestad is een enorme klus... Opgravingsdoos nummer 9028, waarin een groot aantal monsters van zaden en pollen zijn opgeborgen, in buisjes en potten, compleet met aantekenschrift.
Foto: RMO.

winterstnk

1DORESTAD TERUGGEVONDEN

et eens zo rijke Dorestad verdween in de negende eeuw van de kaart. Hoewel de locatie van Dorestad vaag in de herinnering bleef, bijvoorbeeld in de naam van de stad, werd de vroegmiddeleeuwse stad pas teruggevonden in 1842. Bij toeval.

DE BEENDERDELVINGEN ROND 1840

Al sinds 1838 waren mensen in de omgeving van Wijk bij Duurstede bezig grote hoeveelheden dierenbotten op te graven. Het delven van beenderen was in deze tijd van armoede en werkloosheid een goede bijverdienste, want de botten werden verkocht aan bedrijven die er mest van maakten voor ongeveer een gulden per mud (100 liter). In de koude winters rond 1840, toen er heel weinig ander werk was, werd overal naar botten gezocht. De beenderen uit Wijk bij Duurstede werden extra interessant toen koning Willem III in 1839 vanwege een veeziekte het gebruik van de beenderen van pas geslachte dieren verbood. De botten uit Wijk vielen niet onder dat verbod, want het was algemeen duidelijk dat die eeuwenoud waren. Al snel was iedereen aan het graven. ‘Spoedig vermeerderde dit getal van gravers, en binnen weinige dagen vond men de geheele behoeftige bevolking der stad op en onder den grond’. In 1842 schreef de burgemeester van Wijk aan de gouverneur van de provincie Utrecht dat er bij deze ‘beenderdelvingen’ ook oudheidkundige voorwerpen naar boven gekomen waren, ‘zelfs zilveren armbanden’, en vroeg of er niet ingegrepen moest worden. Er kwam een inspectie, maar in het rapport uit 1843 staat dat het een goede werkverschaffing voor de armen was, dat er geen schade werd toegebracht aan de landerijen en dat er nauwelijks voorwerpen gevonden waren: ‘slechts éénen ring of armband’ en ‘penningen of munten zijn er weinig of niet gevonden.’ De toon van het rapport is duidelijk: het economisch belang ging voor.

KLEUMEN IN BEENDERKUILEN

In de Utrechtsche Volks-almanak voor 1843 verscheen een impressie van de beendergraverijen in de winter van 1841/1842:

‘Omtrent het midden van den dag vertoonde zich hier eene groote levendigheid: de gegraven beenderen werden opgeladen en vervoerd; sommigen begaven zich huiswaarts, om den overvloedigen en smakelijken kost, door hunnen arbeid gewonnen, te eten; terwijl aan anderen door vrouwen of kinderen den maaltijd werd gebragt, omdat deze het onraadzaam oordeelden, een gegraven put te verlaten, waaruit zij nog eenen goeden voorraad hoopten op te halen, daar toch bij hunne terugkomst welligt een ander de mijn zoude hebben ingenomen. Voor deze ontrooving bevreesd, zoowel als voor het oog der wachten, die in den beginne deze opgravingen trachtten te verhinderen, werd dit werk door enkelen des nachts voortgezet. Een klein lampje was in den kuil ontstoken, en terwijl de koude wintervlagen over de akkers heen streken, vond men hier, in het holle van den nacht, den man in schamele kleederen, met slijk bemorst, de aard- en beenderlagen onder den grond verbreken, die hier meer dan duizend jaren gerust hadden.’

AFB. 2. Kleine scherf ‘Noordsch’ aardewerk, een van de eerste vondsten uit Wijk bij Duurstede die het Museum van Oudheden, opgericht in 1818, verwierf.
Foto: RMO (opschrift f 1843).

De hoeveelheid botten die in deze winters is afgegraven en verkocht om vermalen te worden, is ongelooflijk: tussen eind november 1841 en eind februari 1842 meer dan een miljoen pond beenderen, wat in totaal minstens 20.000 gulden opleverde. Het hele gebied aan beide kanten van de Hoogstraat in Wijk bij Duurstede met een totale breedte van 100 meter werd over een lengte van bijna een kilometer leeggehaald. In de winter van 1844 werd op het terrein De Heul naar botten gezocht en werd een grafveld gevonden; het ging daar dus om menselijke beenderen en niet om die van dieren. Omdat ook die skeletten eeuwenoud waren, werd dat niet als een probleem gezien en dat jaar is 300 tot 600 mud menselijke beenderen opgedolven en verkocht. Het is zeker dat hier vele honderden vroegmiddeleeuwse begravingen zijn vernield. Langs de Hoogstraat is een groot deel van de vroegmiddeleeuwse bewonings- en afvallagen verloren gegaan.

De voorwerpen die hier tevoorschijn zijn gekomen, geven aan dat misschien wel de belangrijkste zone van de stad toen al is afgegraven. Uit het rapport uit 1843 blijkt dat tussen de botten opvallend veel horens en geweien zaten. Achteraf denken we dan ook dat er toen veel afval van de vroegmiddeleeuwse been- en geweibewerkers moet zijn teruggevonden.

AFB. 3. Voorwerpen uit de opgravingen van Janssen, met linksboven een aantal Scandinavische sieraden. Bij zijn artikel in de Oudheidkundige Verhandelingen en Mededeelingen 1843, plaat I. Foto: RMO.

DE EERSTE OPGRAVINGEN

De vondsten die tussen de botten werden gedaan, werden verkocht of weggegeven aan liefhebbers van oudheden. Door de vinders, verkopers en verzamelaars werden ze vanzelfsprekend in verband gebracht met ‘het van ouds vermaarde Dorestad’. Veel vondsten kwamen terecht in het Museum van Oudheden in Leiden (afb. 2) en trokken daar de aandacht van directeur C. Leemans en conservator L.J.F. Janssen. In november/december 1842 organiseerde laatstgenoemde een opgraving op het terrein van de beendergraverijen bij de Hoogstraat, maar hij had moeite om nog een stuk ongestoord terrein te vinden om zijn oost-west sleuven te graven. Ook in 1844/1845 groef Janssen op in Wijk bij Duurstede. Zijn opgravingen zijn voor de tijd waarin hij werkte erg goed uitgevoerd en gedocumenteerd. Hij concludeerde dat de nederzetting bij Wijk het oude Dorestad was en dat die zeer uitgestrekt was. Ook het grafveld op De Heul heeft hij op de kaart gezet. Verslagen van zijn opgravingen, geïllustreerd met prachtige kleurenplaten (afb. 3), verschenen in de Oudheidkundige Verhandelingen en Mededeelingen en de vondsten bevinden zich nog altijd in het Rijksmuseum van Oudheden.

Janssen had het ‘goede voorbeeld’ gegeven en het belang van de vondst van Dorestad onderstreept, maar toch was er de rest van de negentiende eeuw nauwelijks belangstelling voor de site. Ook toen veertig jaar later in Wijk bij Duurstede weer op grote schaal naar beenderen gegraven werd, was er geen archeologisch toezicht. De Zweedse archeoloog H. Stolpe, die in 1880 naar Wijk bij Duurstede kwam om de afgravingen te bekijken, was geschokt door wat hij ‘de schandalige vernietiging van overblijfselen die belangrijk zijn voor de culturele geschiedenis van Nederland’ noemde. In een brief aan zijn directeur in Stockholm schreef hij dat de oudheden weliswaar verstrooid werden, maar dat hij er toch genoeg van had kunnen zien om te concluderen dat die precies overeen kwamen met de voorwerpen die hij had gevonden in de nederzetting Birka op het eiland Björkö bij Stockholm. Hij herkende Dorestad als de plaats waar al zijn ‘fijnere aardewerk’ vandaan kwam en waarschijnlijk ook de ‘rechthoekige geëmailleerde fibulae’ (afb. 4). Zijn verontwaardiging bereikte Nederland, maar er werd geen actie ondernomen.

AFB. 4. ‘Voorwerpen afkomstig uit het oude Dorestad’ gepubliceerd in N. de Roever & G.J. Dozy’s Het Leven van onze Voorouders uit 1890, na blz. 294. Herkenbaar zijn de twee rechthoekige kussenfibulae, zoals de Zweedse archeoloog Stolpe die in 1880 in Dorestad zag. Foto met dank aan M. Eickhoff.

HET ONDERZOEK VAN HOLWERDA

Pas rond 1920 kwam er weer belangstelling voor Dorestad. Geïnspireerd door de vondsten uit de negentiende eeuw begon de beroemde Nederlandse archeoloog Jan Hendrik Holwerda, toen directeur van het Leidse Museum van Oudheden, grote opgravingen in ongeveer hetzelfde gebied waar Janssen had gewerkt. Holwerda had een duidelijk idee van hoe een vroegmiddeleeuwse nederzetting eruit zag en hij plaatste dan ook vooral een aantal gerichte sleuven om zijn ideeën te testen. Op deze opgravingen baseerde hij zijn boek Dorestad en onze vroegste Middeleeuwen (1929). Zijn idee over de plaats en omvang van Dorestad – smalle lintbebouwing aan weerszijden van de Hoogstraat met een versterking op De Heul (afb. 5) – werd in brede kring bekend en voor lange tijd gezaghebbend. Terugkijkend is het verbazingwekkend dat Holwerda zulke vergaande conclusies baseerde op zo’n beperkt aantal doelbewust geplaatste sleuven, zonder planmatig het terrein te onderzoeken. Bovendien kon in de jaren negentig, toen bij nieuwe opgravingen in Wijk de sleuven van Holwerda werden teruggevonden, vastgesteld worden dat hij soms dingen die wel te zien waren in de sleuven maar naar zijn mening niet van belang, op de tekeningen heeft weggelaten. Holwerda wist te goed wat hij wilde vinden.

AFB. 5. Plattegrond van Dorestad zoals Holwerda het zich voorstelde. De vroegmiddeleeuwse nederzetting ligt aan weerszijden van de Hoogstraat en op De Heul ligt een grote ommuurde versterking. Tekening uit: Haagsch Maandblad, november 1925, p. 8-9.

De vondsten uit de opgravingen van Holwerda, honderden gebruiksvoorwerpen uit de periode 700-850, werden toegevoegd aan de collecties van het Museum van Oudheden in Leiden. Ze werden als groep geïnventariseerd en minimaal gedocumenteerd, terwijl nauwelijks gedetailleerde studies van de voorwerpen bestaan. Dit is deels omdat in de ogen van Holwerda de voorwerpen veel minder belangrijk waren dan zijn theorieën over de site zelf. In zijn verslag van de opgravingen in de Oudheidkundige Mededeelingen van 1930 beperkte hij zich tot lijsten en groepsfoto’s, zonder details, dateringen of parallellen. In 1965 verscheen van de hand van Anna Roes een overzicht van 244 ‘vondsten van Dorestad’: sieraden, riembeslag, gespen, sleutels, pincetten, kammen, sporen, hoefijzers, lepels, messen, bijlen, gereedschap, schrijfstiften, glaswerk, kralen, amuletten, spinsteentjes, naalden, slijpstenen, muntmallen, smeltkroesjes, fluiten en speelstenen. Er wordt geen informatie gegeven over de context van de vondsten en ook niet over de datering, terwijl er duidelijk voorwerpen uit de Late Middeleeuwen tussen zitten. Ook zijn geen inventarisnummers vermeld, zodat het boekje helaas niet erg bruikbaar is.

De nasleep van de keuzes van Holwerda is enorm geweest. Toen in de jaren zestig uitbreidingsplannen voor Wijk bij Duurstede werden gemaakt, waarbij voor het eerst in het buitengebied zou worden gebouwd, ging men ervan uit dat daar geen vroegmiddeleeuwse resten te verwachten waren; Holwerda had immers Dorestad volledig opgegraven, de grenzen waren bekend en er leek geen informatie te ontbreken. Het duurde lang voordat de archeologische wereld zich realiseerde dat het beeld dat Holwerda zo overtuigend had geschetst, grotendeels fout was en dat grote stukken van het vroegmiddeleeuwse Dorestad nog in de grond zaten op heel andere plaatsen dan hij had aangewezen. Deze stukken waren deels toen al verdwenen onder gebouwen en de rest dreigde alsnog te verdwijnen onder grootschalige bouwactiviteiten die op dat moment al bezig waren of al gepland. Uiteindelijk werden noodmaatregelen getroffen om te redden wat er te redden viel en vanaf 1967 werden door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek noodopgravingen uitgevoerd. Dit liep uit op de grootste en langste – en misschien ook wel de meest frustrerende – opgraving ooit in Nederland uitgevoerd. Er bleek inderdaad nog ontzettend veel Dorestad te liggen buiten het gebied dat Holwerda had geschetst.

AFB. 6. Papieren zak met vondst nummer 1 van de ROB-opgraving, die twintig jaar zou duren. In de zak zit laatmiddeleeuws aardewerk uit de grond die is weggehaald bij het trekken van het allereerste vlak op donderdag 8 juni 1967.
Foto: RMO.

AFB. 7. Beroemd geworden foto van de opgravingen van de ROB, met de goed bewaarde kadewerken. De schuren waren een ijkpunt voor de latere bewoners van Wijk bij Duurstede, omdat ze tussen de nieuwbouw stonden.
Foto: RACM.

AFB. 8. Merovingische gouden voorwerpen, gevonden in graven op De Geer: hangers, een stukje email cloisonné en een almandijn in een vatting. Te dateren in het begin van de zevende eeuw, dus uit het begin van Dorestad.
Foto: RMO (alle uit Dorestad).

GROOTSCHALIGE OPGRAVINGEN

Toen bleek dat de ‘babyboom-nieuwbouw’ in Wijk bij Duurstede alsnog een groot en onbekend deel van de vroegmiddeleeuwse stad aan het verwoesten was, werd vanaf begin juni 1967 (afb. 6) een grote opgraving uitgevoerd door de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB), tegenwoordig onderdeel van de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumentenzorg (RACM). Bij de keuze van de terreinen is behalve naar de al gedane opgravingen vooral gekeken naar de zogenaamde ‘fosfaatkartering’ die vanaf 1954 was gedaan door de Universiteit Wageningen. Die geeft aan welke terreinen in het verleden lange tijd door mensen in gebruik zijn geweest. De opgraving besloeg het noordelijke deel, zowel het nederzettingsterrein als in de rivierbedding zelf, waar een enorm complex aan palen en plankiers werd aangetroffen. De opgravingsterreinen werden aangeduid als De Heul, Frankenhof en De Engk, samen het grootste deel van het woonterrein met de huizen. Deze liggen ten westen van de huidige Zandweg. Vanaf 1971 werden ten oosten van de huidige Hoogstraat de terreinen opgegraven die we Hoogstraat 0 en I t/m IV noemen; dit is de waterzone bij de haven (afb. 7).

In de tien jaar die de opgraving duurde, werd een ongelooflijke 35 hectare in totaal vlakdekkend onderzocht. Steeds werd een vlak getrokken door een graafmachine, dan werden de sporen ingetekend en eventueel gefotografeerd, en tenslotte de vonsten geborgen. In elke put werden diverse vlakken boven elkaar onderzocht. Opgravingsleider W.A. van Es herinnert zich dat er enorm veel koffie werd gedronken op de opgraving, en veel gerookt; de opgravingskeet stond altijd blauw van de rook. Er werd, op een winterstop na, zo ongeveer het hele jaar rond gegraven. In dit decennium van onderzoek in Dorestad viel het weggeregende jaar 1974 en de hete zomers van 1969, 1975 en 1976 – die laatste was de op drie na heetste zomer ooit in Nederland. De hitte en droogte waren in die zomers zo extreem dat ze het vlak nat moesten houden om überhaupt iets te kunnen zien.

In 1977 werd deze opgraving afgesloten. Het Leidse Rijksmuseum van Oudheden vroeg aan het Rijk de spectaculairste vondst, de grote fibula, in bezit. Omdat het onwenselijk was een vondst uit het geheel te lichten, werd in 1978 het complete vondstcomplex Dorestad vanwege het nationale en internationale belang ervan toegewezen aan het Rijksmuseum van Oudheden: alle vondsten en alle bijbehorende documentatie. Daar vormt het complex, samen met de vondsten uit de negentiende eeuw en die van de opgravingen van Holwerda, de nationale ‘collectie Dorestad’. Ook andere, kleinere vondstcomplexen werden en worden daaraan toegevoegd. Overigens zou het tot in 2008 duren voordat alle voorwerpen van de ROB-opgravingen ook daadwerkelijk naar de Leidse depots waren verplaatst. De documentatie, waaronder duizenden foto’s, moet nog steeds zijn reis naar Leiden maken.

In 1977 bleek dat het terrein De Horden ook bedreigd werd en verplaatste de ROB-opgraving zich daarheen. Hoewel de verwachtingen laag waren, bleken de sporen hier veel dieper te zitten en daarom nog goed bewaard te zijn. Op De Horden is vooral bewoning uit de prehistorie en Romeinse tijd gevonden, maar ook enkele vroegmiddeleeuwse waterputten. Tot in 1986 is op De Horden gegraven, voor de nieuwbouw uit. Vanaf 1989 is onderzoek gedaan op De Geer, waar onder andere een groot rechthoekig terrein met een gracht eromheen uit de tijd van Dorestad gevonden werd. Ook in de jaren negentig en in het begin van de eenentwintigste eeuw kwamen in Wijk bij Duurstede af en toe kleinere stukken van de vroegmiddeleeuwse stad beschikbaar voor onderzoek (afb. 8). Veel van deze opgravingen werden geleid door Jan van Doesburg. Steeds weer kon een klein stukje van de puzzel ingevuld worden. Maar die stukjes benadrukten ook dat sommige grote delen van diezelfde puzzel verloren zijn gegaan en dat het moeilijk blijft het grote beeld te begrijpen.

RECENT EN TOEKOMSTIG ONDERZOEK VAN DORESTAD

Vanaf 2007 is opnieuw opgegraven in Wijk bij Duurstede. Op het zogeheten Veilingterrein, aan de rand van het terrein waar Janssen en Holwerda gegraven hadden en dat we als de kern van Dorestad beschouwen, is in 2007 en 2008 onderzoek gedaan (afb. 9) door ADC ArcheoProjecten onder leiding van Juke Dijkstra. Er werd landelijke bebouwing opgegraven en een weg, waar veel munten verloren waren. De fijnmazige zeven leverden veel kleine botjes en 822 stukjes glas op. Ook werden twee zevende-eeuwse plattegronden van huizen en een tiental Merovingische graven gevonden. Deze sporen zijn van vóór de bloeitijd van Dorestad, maar ongeveer gelijktijdig met de munten van Madelinus, waarop staat dat ze in ‘Dorestatus’ zijn geslagen.

AFB. 9. Opgraving op het Veilingterrein in mei 2007. Er werd gebruik gemaakt van een zeefinstallatie en een metaaldetector, zodat er veel meer kleine splintertjes glas en bot gevonden werden èn veel meer munten dan eerder.
Foto: A. Willemsen.

In het noorden van Dorestad, op De Geer II, is in 2010 en 2011 een grafveld van 27 x 37 meter opgegraven, door ADC ArcheoProjecten onder leiding van Gavin Williams. Hier werden 546 menselijke skeletten geborgen (afb. 10), die oost-west liggen en dateren uit de Karolingische tijd: bewoners van Dorestad. Het grafveld is aan alle zijden begrensd en was waarschijnlijk een begraafplaats rondom een kapel. Ten zuiden hiervan, op het Reviusterrein, werden bewoningssporen aangetroffen: erven, bijgebouwen en een waterput. Hier is onder andere Karolingisch aardewerk gevonden, stenen voorwerpen, brokjes barnsteen en metalen gewichten, sleutels, munten en fibula’s. Dit noordelijke deel is een randzone van de nederzetting, veel minder intensief bewoond dan bijvoorbeeld De Heul.