‘Shipwreck generally carries with it the shocking impact of sudden calamity, the change in a matter of hours or even minutes from relative security or even luxurious comfort to frightful hazard and a dreadful prospect. … In the absence of a strong and immediately asserted controlling authority, all the elements of panic and hysteria are at hand. … Gross changes occurred in the personality of the shipwrecked, expressed in extreme irritability, suspicion, and cruelty. There were cases of murder …’

Keys et al., p. 807.

Jaco Koehler

Duivelse dilemma’s
na de schipbreuk
van de Batavia

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van
Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm
Prins Bernhard Cultuurfonds

Afbeeldingen omslag

Het ‘gieten van water’ om bekentenissen af te dwingen. Uit: Skinner, J., Digges, D.

Ontsporing van geweld. Uit: Ongeluckige Voyagie, van ’t schip Batavia (1647).

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO LEucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Zijwit, Rotterdam

www.walburgpers.nl

© 2019 Jaco Koehler, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493230
e-ISBN 9789462495739
NUR 680

Inhoudsopgave

Voorwoord

1Een misleidend journaal

1.1De schipbreuk en zijn verteller

1.2Een nieuw scenario

2De ondergang tegemoet

2.1Enkele reis Zuidland

2.2Bouwstenen voor een imperium

2.3De Batavia als schakel in een keten

2.4Leven voor en achter de mast

2.5Hoofdrolspelers

2.6Gegist bestek

3De Batavia gaat ten onder

3.1Een fatale beoordelingsfout

3.2Schipbreukelingen voelen zich verraden

3.3Vlucht of reddingspoging?

4Het voorportaal van de hel

4.1Geen redding in het verschiet

4.2Hongersnood en overlevingsdrift

4.3Extreme ontberingen en moreel verval

4.4Uitstel maar geen afstel van executies

4.5De ‘bloedt-raedt’ wordt geïnstalleerd

5De dood waart rond

5.1Alle hoop verloren

5.2In de klauwen van de dood

5.3Ontsporing van geweld

5.4Moorden op commando

6Strijd om te overleven

6.1Verzet vanaf Wiebe Hayes eiland

6.2Een abrupt einde aan de waanzin

7Opperkoopman Pelsaert keert terug

7.1Reddingsexpeditie naar de Abrolhos

7.2De magistraat ontdekt de gruwelijke werkelijkheid

7.3De scheepsraad wordt rechtbank

7.4Bekentenissen zonder beul

8De pijnbank kleurt de werkelijkheid

8.1De rechter pleit zichzelf vrij

8.2Opportunistische rechtspraktijk

8.3Het toepassen van ‘tortuur’

8.4Ongefundeerde beschuldigingen

8.5Een geraffineerd betoog

9Lijfstraf of doodstraf voor daders

9.1De scheepsraad komt tot zijn uitspraak

9.2De doodstraf voor de zwaarste misdrijven

9.3Lijfstraffen voor minder wrede moordenaars

9.4De opperkoopman voltooit zijn verslag

9.5Het proces heropend

9.6Geen proces tegen twee hoofdrolspelers

10Het morele kompas op drift

10.1Een gemankeerde getuigenis

10.2Leiders en leiderschap

10.3Morele principes niet in graniet gebeiteld

Noten

Verantwoording van afbeeldingen

Literatuur

Bijlagen

1Lijst van opvarenden op de Batavia

2Overzicht van het lot van de opvarenden

3Beroepen en rangen aan boord van een VOC-schip

4Chronologisch overzicht van de moorden

5Wie vermoordt wie op de Houtman Abrolhos?

6Wie tekenen de eed van trouw op Batavia’s Kerkhof?

7Een geslaagde bergingsoperatie

8Vrouwen als buit verdeeld

Voorwoord

Regelmatig ‘monster’ ik aan op de Batavia, replica van het VOC-schip, liggend in Lelystad.¹ Vroeg in de ochtend, nog zonder andere gasten aan boord, lijkt het vaartuig een spookschip, dat zich uit de klauwen heeft bevrijd van het rif voor de kust van Australië, om terug te keren naar de Zuiderzee, waar ze ooit haar reis begon. Jaren is gewerkt om een legende te laten herrijzen. Scheepsbouwmeester Willem Vos heeft een uitzonderlijke klus geklaard.

Met dit schip doemt een verschrikkelijke ramp van eeuwen geleden op. Ik nestel mij in de kajuit en zie schimmen uit het verleden rondwaren. Ik zie opperkoopman Francisco Pelsaert zijn huiveringwekkende verhaal over de schipbreuk van de Batavia optekenen. Hij is de held tussen moordenaars, muiters en verkrachters. Francisco Pelsaert bepaalt het beeld over de schipbreuk. Alles wat hij heeft verkondigd over de onfortuinlijke schipbreuk nemen we voor waar aan. Zijn wereld is de onze geworden. Het relaas van de opperkoopman over de schipbreuk van de Batavia is een soort Bijbel voor gelovigen geworden. Het verslag leest als een testament waarin de opperkoopman zijn nalatenschap probeert veilig te stellen. Hij bepaalt de scheidslijn tussen goed en fout, dader en slachtoffer.

Steeds meer wilde ik weten over de schipbreuk van de Batavia, maar ook met eigen ogen zien waar het drama zich heeft afgespeeld. Mijn speurtocht heeft me gebracht naar Beacon Island en Morning Reef waar de schipbreuk plaatsvond. Het heeft me gebracht naar de ‘Shipwreck Galleries’ van het Western Australian Museum in Fremantle, naar het nationaal archief in Den Haag waar vele bronnen uit het VOC-tijdperk te raadplegen zijn en waar het oorspronkelijke manuscript van het journaal van de opperkoopman wordt bewaard.

Tijdens mijn speurtocht is de held van zijn voetstuk gevallen. Het verhaal van Francisco Pelsaert is voor een belangrijk deel gebaseerd op bekentenissen die zijn afgedwongen met behulp van ‘waterboarding’. In het zeventiende-eeuwse Nederland het ‘gieten van water’ genoemd. Inmiddels wordt deze ondervragingstechniek op waarde geschat: ‘While being subjected to the […] enhanced interrogation techniques […] detainees fabricated information, resulting in faulty intelligence.’² Wat als we deze ‘faulty intelligence’ in het verslag van Francisco Pelsaert niet voor waar aannemen, maar zien als onderdeel van een complot van de opperkoopman om een pijnlijke werkelijkheid te verhullen? Een nieuw en nog schokkender verhaal over de schipbreuk van de Batavia dient zich dan aan. Het wordt tijd om zijn volgelingen te confronteren met de valse profeet Francisco Pelsaert. Degene die alles deed om te zorgen dat zijn carrière zo min mogelijk werd geschaad door de schipbreuk.

Zo’n twintig jaar na de schipbreuk buitelen uitgevers over elkaar om populaire bewerkingen van zijn verslag uit te brengen. Het journaal is een verkoopsucces in Nederland.³ Ook vertalingen in het Frans en Engels verschijnen. Aan het waarheidsgehalte lijkt niet te worden getwijfeld. Tot in de achttiende eeuw blijft het verhaal opzien baren. Dan verdwijnt de schipbreuk uit beeld. In 1963 komt het verhaal weer tot leven. In dat jaar wordt het wrak van de Batavia gevonden en publiceert Henrietta Drake-Brockman haar boek ‘Voyage to disaster’. Ze heeft het dagboek van Francisco Pelsaert laten vertalen en integraal opgenomen in haar boek. Zij twijfelt eraan of Pelsaert zijn rol niet iets te rooskleurig heeft afgeschilderd. Uiteindelijk laat Drake-Brockman haar twijfel varen en concludeert ze: ‘It is difficult to feel that the lively, hardworking author […], so obviously humane and interested in his fellow men, would deliberately choose to abandon the ship’s company merely to save his own skin, or seek afterwards to blacken another man without justification. His writings have the ring of sincerity and genuine emotion’.⁴

Dertig jaar later wordt het journaal van Pelsaert in het Nederlands uitgegeven. Een fraaie uitgave van de Linschoten-Vereeniging met een schat aan achtergrondinformatie. Door deze publicatie komt de schipbreuk van de Batavia en de dramatische gebeurtenissen die daarop volgen, bij een breed publiek in beeld. Ik maak deel uit van dat publiek. Door het lezen van deze uitgave, word ik een onbekende wereld ingezogen. Het verhaal van Pelsaert laat me niet meer los.

Verschillende hedendaagse schrijvers hebben zich het verhaal van Pelsaert eigen gemaakt en toegankelijk gemaakt voor een internationaal gehoor. Mike Dash scoort met zijn meeslepende boek ‘Batavia’s Graveyard’ uit 2002 een bestseller. Hij volgt het verhaal van Pelsaert op de voet. In een noot spreekt hij zijn twijfels uit over de betrouwbaarheid van de getuigenis van de opperkoopman. Toch blijft hij uiteindelijk trouw aan Pelsaert: ‘Much of the information was extracted under torture […] The accuracy of the testimonies recorded thus remains open to question; nevertheless, the account that emerges from the journals is internally consistent and – in places – so outrageous that it seems unlikely to be outright invention’.⁵

Ik trek andere conclusies. Het zal wellicht een paar jaar duren om u te laten wennen aan het feit dat het verslag van Francisco Pelsaert voor een deel is gebaseerd op list en bedrog van de opperkoopman.

De personen die belangrijk zijn geweest bij de totstandkoming van dit boek, mogen niet onvermeld blijven. Een eerste versie is door drie personen vakkundig teruggestuurd naar de tekentafel. Cor de Vries, Frank van Deijk en Liesbeth Hugenholtz, veel dank daarvoor. Femme Gaastra zette mij op het spoor van een aantal fascinerende studies over rechtspraak in de zeventiende eeuw. Kees Kastelein wordt bedankt voor het minutieus doorlezen van de tekst. Frans de Haan regelde de financiën voor de studiereis naar Australië. Peter van Leeuwen leidde mij op het juiste moment naar een studie van Willem Albert Wagenaar. Enkele mensen zijn zonder dat ze het beseffen belangrijk geweest: de medewerkers van de bibliotheek van de Universiteit Leiden. Jullie professionele dienstverlening lijkt vanzelfsprekend, maar is zo bijzonder. Uit het niets was daar ineens een enthousiaste reactie van Charles Boissevain. Het boek was nog niet af, maar hij wilde het wel uitgeven. In die fase las Jaap Bruijn het manuscript. Feilloos spoorde hij de losse eindjes en onvolkomenheden op, die ik zorgvuldig had toegedekt. Andermaal werk aan de winkel. Tot slot: het schrijven (ploeteren, puzzelen, schrappen, verscheuren, twijfelen) gaat niet geruisloos voorbij. Elisabeth bedankt voor de steun.

Citaten uit het journaal van Pelsaert:

Het journaal van Francisco Pelsaert is opgenomen in ‘De schipbreuk van de Batavia 1629’, een publicatie van de Linschoten-Vereeniging onder redactie van Vibeke Roeper. Bij citaten uit het journaal verwijs ik naar de pagina uit deze publicatie. Achter elk citaat wordt het betreffende paginanummer als volgt aangeduid: [..].

1Een
misleidend
journaal

1.1De schipbreuk en zijn verteller

De Batavia vergaat op maandag 4 juni 1629 bij de Houtman Abrolhos voor de westkust van Australië. Overleven op deze godvergeten plek lijkt onmogelijk. De schipper en de opperkoopman rusten twee dagen na de schipbreuk een boot uit en zetten koers naar Java. De boot vertrekt met alle hoge officieren en de meest ervaren zeelui. De rest van de bemanning en de passagiers worden aan hun lot overgelaten.

Drie maanden na de schipbreuk keert opperkoopman Francisco Pelsaert terug op de plek des onheils. Hij ontdekt dat meer dan honderd schipbreukelingen op gruwelijke wijze zijn omgebracht. De getuigen die hij hoort, schetsen hem een inktzwart beeld over wat zich heeft afgespeeld tijdens zijn afwezigheid. Pelsaert besluit de moordenaars nog op de Abrolhos te berechten. Hij is rechter en openbaar aanklager tegelijk in het proces tegen de moordenaars. Hij onthult een complot tegen zijn gezag, dat dateert van voor de schipbreuk. Muiters aan boord van het schip hadden de wapens al klaar liggen om het commando van het schip over te nemen en een groot deel van de opvarenden te vermoorden. De schipbreuk zorgt ervoor dat de muiterij faalt. Het plan om schipbreukelingen te vermoorden, wordt doorgezet.

Wekenlang werkt Pelsaert samen met zijn assistent Salomon Deschamps aan het verslag over de schipbreuk en het dramatische vervolg. Het gedetailleerde verslag geeft hij de volgende titel mee: ‘Droeviege daghaenteyckeningh int verliesen van ons schip Batavia verseijlt zijnde op de Albrolhos oft Clippen van Fredrick Houtman gelegen op de hoochte van 28 1/3 graden, 9 mijlen van Zuijdtlandt.’ In dit journaal krijgen de moordenaars en muiters een gezicht. Het nietsontziende geweld spat van de bladzijden. De huiveringwekkende gebeurtenissen komen bij het lezen van het verslag weer tot leven.

Kunnen we ervan uitgaan dat alles wat Pelsaert optekent, de waarheid en niets dan de waarheid is? Verhoren worden regelmatig stilgelegd om de beul zijn werk te laten doen. Pas na extreme foltering bekennen de daders dat het plan om een deel van de bemanning te vermoorden al voor de schipbreuk was bedacht en onderdeel vormde van een samenzwering tegen zijn gezag. Het is de beul die zorgt dat de daders de plannen van een muiterij bekennen. Zijn belangrijkste instrument is het ‘gieten van water’, een zeventiende-eeuwse voorloper van een wrede martelpraktijk die we kennen onder de naam ‘waterboarding’.

De belangen voor Pelsaert zijn groot. Hij is de hoogste in rang aan boord van de Batavia en moet beseft hebben dat de schipbreuk een smet is op zijn onberispelijke staat van dienst en zijn carrière ernstig in gevaar kan brengen. Een goede reden om het verhaal van Pelsaert niet blind te volgen, maar kritisch tegen het licht te houden. Probeert Pelsaert zijn eigen straatje schoon te vegen met een verslag dat slechts ten dele is gebaseerd op feiten? Een verhaal waarin de moordpartij niet volgt op de schipbreuk en het overhaaste vertrek van de opperkoopman en alle ervaren zeelieden, maar direct verbonden wordt aan een muiterij die al voor de schipbreuk was beraamd.

Pelsaert neemt ons mee op zijn noodlottige reis. Hij presenteert na lang wikken en wegen zijn kijk op de werkelijkheid. Door zijn verslag leren we de details kennen van de gruwelijke moorden die hebben plaatsgevonden. Het scenario klinkt heel plausibel, de moorden zijn gepleegd, de moordenaars hebben bekend en het verhaal van Pelsaert wordt door vele getuigen bevestigd. Je kunt bijna niet twijfelen aan zijn kijk op de werkelijkheid. Het is zijn woord, tegenover het dodelijk zwijgen van de daders aan de galg. Toch valt niet uit te sluiten dat een ander scenario dichter bij de waarheid komt. Dat geldt bij strafzaken in de zeventiende eeuw net zo goed als bij strafzaken vandaag de dag: ‘Bewijs in strafzaken is nooit een vorm van logisch of mathematisch bewijs, maar altijd een verhaal dat via subverhalen is verankerd aan veronderstelde waarheden.’⁶

1.2Een nieuw scenario

Een deel van de verklaringen van de moordenaars en getuigen op de Abrolhos zou volgens huidige maatstaven van het Nederlandse recht nooit zijn toegelaten als bewijs. Verdachten zijn op brute wijze gemarteld. Wat we in de eenentwintigste eeuw door schade en schande hebben geleerd, is dat marteling de waarheid meestal niet dichterbij brengt. De meeste verdachten bekennen alles wat de ondervragers willen horen om maar verlost te worden van de pijn.

De dwalingen in het proces zijn tot nu toe onbenoemd gebleven. Het verhaal van rechter Pelsaert wordt tot op de dag van vandaag keer op keer bijna letterlijk herverteld. We accepteren de werkelijkheid zoals hij ons die voorschotelt. Toevallig of niet is dat het scenario waarin hij zichzelf als held kan presenteren. Niemand lijkt te twijfelen aan het waarheidsgehalte van zijn verslag. Nemen we blind aan dat Pelsaert vanuit de feiten redeneert naar zijn conclusie? Of erkennen we dat zijn plausibele verhaal andere verhalen niet hoeft uit te sluiten? Zien we over het hoofd dat zijn bewijs is gebaseerd op een subjectieve ordening van elementen en dat met die elementen ook een andere ordening kan worden gereconstrueerd?

Wat voor scenario’s zijn nog meer denkbaar als we de bekentenissen die op basis van martelpraktijken zijn verkregen als onbetrouwbaar terzijde schuiven en expliciet rekening houden met het belang van de rechter bij de uitkomst van het proces? Welke bewijsmiddelen blijven over en welke conclusies kunnen daaruit worden afgeleid? Een nieuw verhaal dient zich aan. Een verhaal waarin Pelsaert wordt bedankt voor het verzamelen van bewijsmiddelen vanuit zijn dubbelrol als rechter en openbaar aanklager. Een nieuw proces kan worden gestart, waarbij de door Pelsaert verzamelde bewijsmiddelen niet zonder meer een bewezenverklaring inhouden.

Schipper Adriaen Jacobsz is in het verhaal van Pelsaert degene die de verschrikkingen over de opvarenden van de Batavia heeft afgeroepen. Zonder het gif dat hij op het schip heeft uitgestrooid, zouden de moorden volgens rechter Pelsaert niet zijn gepleegd. Laat mij de advocaat zijn die hoger beroep tegen de beschuldigingen van de rechter instelt. Ik wil nieuwe getuigen horen en eis dat sommige bewijzen als ondeugdelijk van tafel worden geveegd. Adriaen Jacobsz is een roemloze dood gestorven. De schipper is niet de leider van een bende muiters. Hij heeft ook geen moord op zijn geweten. Dat wil overigens niet zeggen dat hem niets te verwijten valt.

Met het herschikken en herwegen van bewijsmiddelen vertel ik een nieuw verhaal. Ik doe een poging u te overtuigen dat de moorden die zijn gepleegd een heel andere oorzaak hebben dan de rechter ons wil doen geloven. Moordenaars blijven nog steeds moordenaars, maar de grens tussen slachtoffer en dader vervaagt.

Om mijn pleidooi kracht bij te zetten roep ik enkele getuige-deskundigen op, die alles weten van ontspoord geweld. Vanuit verschillende wetenschappelijke disciplines worden bouwstenen geleverd om ontsporing van geweld te duiden. Die kennis kan ook gebruikt worden om dramatische gebeurtenissen uit een ver verleden te ontraadselen. De dynamiek van het dodelijk geweld op de Houtman Abrolhos vertoont verrassende overeenkomsten met meer recente uitbarstingen van geweld.

2De
ondergang
tegemoet

ABRE OLHOS
open je ogen

De wind waait al weken uit dezelfde hoek. Het schip volgt een bakstagkoers naar het oosten. Alle zeilen zijn gehesen. De masten, stengen, ra’s, de boegspriet, al het rondhout lijkt tot leven te komen. Het schip kreunt onder de druk van een forse bries. De Batavia is ruim zeven maanden onderweg. Ze is aan de laatste etappe begonnen van haar reis naar de stad Batavia op het eiland Java. Nog een paar weken en dan kan het anker worden uitgebracht op de rede van de stad. De uitkijk speurt de horizon af. Hij ziet slechts het blauw van de Indische Oceaan. Achter de horizon varen de andere schepen uit de vloot. De reis verloopt voorspoedig. Ook al ligt onheil voortdurend op de loer.

2.1Enkele reis Zuidland

Vlak na vertrek van de rede van Texel op 29 oktober 1628 gaat het bijna mis. Via het Marsdiep wordt de Noordzee bereikt. ‘Des selven daeghs aen de grondt met het schip gekomen, meenende, dat wy aldaer met het schip souden ghebleven hebben.’⁷ De Batavia loopt als enige schip uit de vloot aan de grond. De paniek onder de opvarenden is groot. Bij elke golf stuitert het schip verder de zandbank op. De romp krijgt het zwaar te verduren en kraakt in al zijn voegen. Veel vertrouwen in een goede afloop is er niet. Zeelieden volgen blind de bevelen van hun officieren. Matrozen doeken het zeil op, maken het anker gereed, staan aan de pompen. Passagiers en soldaten die benedendeks moeten blijven, hebben weinig vertrouwen in een goede afloop. De kans bestaat dat de reis al na een paar uur in een schipbreuk eindigt. De boot en de sloep worden te water gelaten om een anker uit te brengen. Met meer geluk dan wijsheid weet het schip zich aan de greep van de verraderlijke banken op de Noordzee te onttrekken. Het opkomend tij zorgt dat het schip weer voldoende water onder de kiel krijgt om dieper water te bereiken en haar reis voort te zetten.

Bemanning en passagiers halen opgelucht adem. De schipper zet koers naar de rede van Duins voor de zuidoostkust van Engeland. Daar wil hij het schip inspecteren en zien of de reis kan worden voortgezet of dat reparaties noodzakelijk zijn. Op de rede is het een komen en gaan van schepen. De meeste schepen die op deze beschutte plek achter de Goodwin Sands voor anker liggen, wachten gunstige wind en tij af om het nauw van Calais te passeren. Het smalle vaarwater tussen Engeland en Frankrijk is berucht. De wind waait voor de Oost-Indiëvaarders richting Azië meestal uit de verkeerde hoek en de stroming is er ongekend fel. Herfststormen die de kop kunnen opsteken, maken de passage van de zee-engte in deze tijd van het jaar extra riskant. De zeekaart van het gebied laat zien dat veel vaartuigen de Atlantische Oceaan niet hebben weten te bereiken en hier zijn gestrand.

Terwijl de Batavia voor anker ligt, weten zes bemanningsleden ongezien het schip te verlaten. Met enkele maanden gage op zak deserteren zij. Schipper Adriaen Jacobsz maalt er niet om. De deserteurs vormden een zootje ongeregeld dat bakboord niet van stuurboord kon onderscheiden. Hij vermoedt dat de hoogbootsman ze geen strobreed in de weg heeft gelegd om in de nacht bij Duins het schip te ontvluchten.

Minutieus wordt de romp geïnspecteerd op averij. De schipper laat duikers het onderwaterschip onderzoeken. De speurtocht leert dat het schip nog in uitstekende staat verkeert. Een lek wordt niet gevonden. Nergens een spoor van zeewater dat door de huid van het schip dringt. De timmerman hoeft slechts enkele kleine reparaties uit te voeren. Het schip heeft geen krimp gegeven. De Batavia kan tegen een stootje. Onder de waterlijn bieden twee lagen eiken planken extra sterkte. Bij elkaar zo’n achttien centimeter aan massief eikenhout.⁸ De dubbele huid heeft de klap opgevangen. Adriaen Jacobsz prijst zich gelukkig met dit nieuwe schip, dat nog maar enkele maanden geleden van stapel liep en is gebouwd om te kunnen incasseren. Op het moment dat een bezeilde koers door het nauw van Calais mogelijk is, geeft de schipper opdracht het anker te lichten en een zuidelijke koers uit te zetten. Het schip maakt dat het wegkomt voor de naderende winter en het onstabiele weer in Europa. De lange reis naar Azië is nu echt begonnen. 2 (Noordzee)

De Batavia maakt twee tussenstops om verse proviand in te nemen. De eerste stop is bij Sierra Leone aan de westkust van Afrika. Geen beschutte rede zoals bij Duins, maar een gevaarlijke ankerplek waar de wind uit het westen vrij spel heeft. Een scheepsjongen van het VOC-schip Leyden komt hier aan boord. Abraham Gerritsz is stiekem achtergebleven in Sierra Leone. De schipper verhoort hem over zijn desertie, maar vindt het niet zijn taak hem te straffen. Dat laat hij over aan de VOC-vertegenwoordigers in Batavia. Abraham Gerritsz wilde aanmonsteren op een schip terug naar Nederland. Het weglopen levert hem weinig op. Het eerste schip dat Sierra Leone aandoet is een schip dat zuidwaarts zeilt en dezelfde eindbestemming heeft als het schip dat hij is ontvlucht. Zijn kameraden op het VOC-schip Leyden varen onder een gunstig gesternte naar Azië. Zij bereiken op 17 juli 1629 veilig de rede van Batavia.

De tweede stop is bij ‘Cabo de Bona Esperansa’, Kaap de Goede Hoop. Opperkoopman Francisco Pelsaert laat zich naar de wal roeien. Hij wil een paar dagen weg van het schip, weg van het primitieve, eentonige leven aan boord, weg van het geschreeuw, weg van de bomvolle kajuit. Met een aantal bemanningsleden probeert hij zo veel mogelijk vers voedsel aan boord te krijgen. Hij geeft orders ‘om beesten te zoecken.’ [203] Voor de bemanning is het een tijd waarin de teugels even kunnen worden gevierd. Dit geldt ook voor de schipper. Adriaen Jacobsz heeft zich op een avond naar een jacht laten roeien en zich daar een stuk in zijn kraag gezopen in gezelschap van onderkoopman Jeronimus Cornelisz en dienstbode Zwaantje: ‘ende gingen zoo tot den avondt plaijsieren, als wanneer sij naar t’jacht Assendelft voeren, alwaar hem voorsz Ariaen zeer moetwilligh aanstelden, ende voeren des nachts naar t’schip Bueren daar hij ’t noch veel slimmer maackten, ende quamen zoo des middernachts wederom t’scheep.’ [108] Als Pelsaert de volgende dag aan boord komt, is de schipper in geen velden of wegen te bekennen. Hij slaapt zijn roes uit. De schipper van de Bueren spreekt Pelsaert aan op het dronkemansgedrag van Adriaen Jacobsz. De opperkoopman is woedend over de uitspatting van de schipper. Hij kropt zijn woede op, omdat hij de schipper nodig heeft, maar ook omdat hij weet dat dit lompe gedrag nu eenmaal onlosmakelijk verbonden is met het leven van deze zeeman.

1. VOC-schepen verlaten het Marsdiep.

2. ‘Pascaart’ van de Noordzee uit 1676.

Pelsaert wil zo snel mogelijk onder zeil. Na een stop van acht dagen wordt het anker gelicht.⁹ In een week tijd is voldoende proviand aan boord gebracht voor de laatste etappe naar de stad Batavia. Timmerlieden en zeilmakers hebben de tuigage van het schip grondig nagelopen. Het schip heeft genoeg te verduren gehad, net als de bemanning. De meeste zeelieden hadden nog wel een paar weken langer bij de Kaap willen blijven.

De Batavia vertrekt op 22 april 1629 met de schepen Maeght van Dort, Bueren, Sardam en Assendelft. De schepen vormen een vloot. Geen enkel schip uit de vloot kan zich meten met de Batavia. Op elke koers is de Batavia sneller. Adriaen Jacobsz laat regelmatig wat zeil wegnemen om te zorgen dat de andere schepen niet te ver achterop raken. Op een nacht neemt de wind toe. De hoogbootsman stuurt geen matrozen het want in om zeilen te reven. Het lijkt of de Batavia zich van zijn juk ontdoet. Eindelijk kan het schip laten zien wat het in huis heeft. Die nacht verliest de Batavia het contact met de andere schepen. De volgende ochtend worden geen schepen waargenomen en wordt de snelheid alsnog uit het schip gehaald. Urenlang wordt de horizon afgespeurd op een teken van de rest van de vloot. Aan het einde van de dag besluit de schipper alleen door te varen. Aan de horizon wordt daarna geen zeil meer waargenomen. Geen reden voor paniek. Op dit deel van de Indische Oceaan durven vijandige schepen zich niet te vertonen. En mocht gevaar dreigen dan kunnen de scheepskanonnen worden bemand. Ook andere schepen dwalen regelmatig af en komen op eigen kracht op hun bestemming aan. Ook de Sardam zal later het contact met de andere schepen verliezen.¹⁰

De bemanning kent inmiddels de streken van het schip. Het is een genot om de wind in het want te horen fluiten. Toch blijft niet alles ‘pais en vree’ aan boord. Enkele incidenten doen zich voor. Op het overvolle schip valt het ruwe volk voor de mast af en toe passagiers lastig. De schipper moet dit voorkomen, in de kiem smoren en als het nodig is hard optreden om iedereen weer in het gareel te krijgen. Helemaal uit te bannen is dit gedrag niet. Zo moet Lucretia Jansz het een aantal malen ontgelden. Ze wordt zelfs een keer: ‘met strondt ende andere vuyligheijt het aansicht ende voorts het geheele lijff bestreken.’ [148] Lucretia is met dienstbode Zwaantje Hendricxsz op weg naar haar echtgenoot Boudewijn van der Mijlen. Hij heeft werk gevonden als onderkoopman in Azië. Zij reist hem achterna, maar zal hem nooit meer zien. Zonder het te beseffen is ze weduwe geworden.

De hondewacht is net begonnen op pinkstermaandag 1629. Schipper Adriaen Jacobsz is aan dek. Hij volgt de snelle route over de Indische Oceaan: de zogenoemde Brouwers-route. Deze route is genoemd naar zijn ontdekker Hendrik Brouwer die deze route in 1611 voor het eerst vaart: vanaf Kaap de Goede Hoop wordt een koers uitgezet naar het zuiden. Tussen 35 graden en 40 graden zuiderbreedte wordt de koers verlegd naar het oosten. Ter hoogte van Straat Sunda, de zeestraat tussen de eilanden Sumatra en Java, vindt een laatste koerscorrectie plaats. Het schip vaart dan naar het noorden. Door het volgen van deze route met een groot deel van het jaar harde westenwinden en een stroming die dezelfde richting uitstaat, wordt een tijdwinst van zo’n vijf tot zes maanden geboekt op de reis naar de Indische Archipel. Daarnaast worden op deze manier confrontaties met de vele concurrenten van de VOC vermeden. De oude route liep via de kust van Mauritius en Ceylon. 3 (Routes)

In 1617 stelt de VOC de zuidelijke route van Hendrik Brouwer in een zogenoemde ‘seynbrief’ verplicht. De zeekaart van het gebied is voor een groot deel nog niet ingevuld. Regelmatig worden nieuwe details toegevoegd aan kaarten. Zo ontdekt Frederik Houtman in 1619 de eilandengroep die vanaf die tijd Houtman Abrolhos wordt genoemd. De positie van de eilanden wordt in zeekaarten aangebracht: breedtegraden en geschatte lengtegraden. Op een zeekaart bundelt kaartenmaker Hessel Gerritsz de kennis over dit zogenoemde Zuidland in één kaart. De kaart is in de eerste helft van 1628 samengesteld.¹¹ De kaart ligt opengevouwen op tafel. Volgens berekeningen van de schipper zitten ze nog niet ter hoogte van Straat Sunda. Toch heeft Adriaen Jacobsz de koers verlegd. Hij durft het risico niet aan om verder naar het oosten te varen. Het schip vaart een ruime koers in noordelijke richting: ‘den windt zuydwest, coers noord oost ten noorden.’ [65]

3. Routes naar Azië.

2.2Bouwstenen voor een imperium

Batavia op het eiland Java is de eindbestemming van het schip Batavia. Deze stad vormt sinds 1619 het knooppunt van de Nederlandse macht in Azië. Het fort dat de Nederlanders veiligheid moet verschaffen is Kasteel Batavia gedoopt. Schepen uit alle windstreken verzamelen zich op de rede. Batavia ontwikkelt zich tot het kloppend hart van de handel binnen Azië en vormt de schakel met Europa. Hier wordt de bestemming bepaald van de specerijen uit Banda, de Molukken en Sumatra. Schepen uit India arriveren met textiel dat als ruilmiddel in de Indische archipel onschatbare waarde vertegenwoordigt. Porselein wordt omzichtig uitgeladen uit Chinese jonken. De fijngeweven zijde uit Bengalen voelt als ongekende luxe voor de Nederlanders die alleen grofmazige stoffen gewend zijn. Vanuit Ceylon wordt kaneel aangevoerd. De suiker uit Formosa tovert bitter om in zoet. Koper uit Japan wordt naar Formosa of de Coromandelkust van India gedirigeerd om te worden verhandeld voor textiel. Op de rede van Batavia had het VOC-schip Batavia het anker moeten uitgooien om de kisten met zilveren munten, juwelen, zilverwerk, klatergoud, ‘root laacken’ en wollen stof te lossen. Tijdens het transport naar de wal zouden de kisten voortdurend worden bewaakt, tot ze veilig achter de muren van Kasteel Batavia konden worden opgeslagen, in afwachting van vertrek naar andere bestemmingen in het Aziatische continent.

De kostbare Hollandse daalders en Spaanse realen zijn in Azië gewild en vormen een vertrouwd ruilmiddel. Zeker 20 kisten met zilveren munten zijn veilig aan boord van de Batavia gestouwd. Naast de zware kisten vallen de zakjes met kralen van bloedkoraal en amber niet op.¹² De kralen zijn populair op veel plaatsen in Azië en worden daarom naast het muntgeld ingezet als ruilmiddel. In het ruim staan ook kisten met minder vanzelfsprekende inhoud, bestemd voor India. Allemaal op het eerste gezicht simpele gebruiksgoederen, maar door het overdadige gebruik van goud en zilver en de fraaie versieringen, alleen weggelegd voor de allerrijksten. Het gaat om pronkerige bedposten van goud, zilveren Moorse fruitschalen, lampetkannen, borden en kelken verfraaid met jachttaferelen, gelakte beteldozen en gegraveerde karaffen.¹³

Pelsaert heeft jaren in India gewerkt en heeft de Heren XVII van de VOC in Nederland weten te overtuigen deze bijzondere goederen te laten vervaardigen. In India kan aan deze handelswaar veel meer worden verdiend dan aan onbewerkt goud en zilver. Leden van het hof van de Groot-Mogol in India zullen volgens hem grif betalen voor de meegebrachte goederen. In één van zijn geschriften uit 1627, de ‘Remonstrantie omtrent de handel en de manieren in Mughal Indië’, schetst hij het financiële gewin dat binnen handbereik ligt.

‘Veel grooten verwonderen haar over ons ende seggen: naedemael dat wij sulcken groote partije ongemunt oft gemunt silver ende gout brengen, waerom in ons landt niet en laten verwercken aen ’t gene haerlieden usantie ofte gebruyck hier is; souden, tenminsten als wel gewrocht is, de helft van ’t silverwicht voor fatsoenen betalen. Waermede dat den arbeyt int vaderlandt wel ruym betaalt zoude sijn ofte tenminsten wel soo veel avance te geven hadde als de realen ofte Hollantsen daalders ende souden de ommerouwen op alle plaetse sonder onse schade connen gerieven. Daerom soude het goet wesen, dat men voor 8 ofte 10.000 realen van 8en tot d’eerste proeff ende oock soo veel aan gout liet verwercken.’¹⁴

Bij de keuze van afbeeldingen is duidelijk rekening gehouden met de heersende gebruiken in het Islamitische Mogolrijk. Op een karaf is bijvoorbeeld een bediende te zien die op het punt staat een rituele handwas-ceremonie uit te voeren voor zijn meester. Afbeeldingen van de jacht op herten, vissen, beren en vossen zijn ook niet toevallig gekozen. De Mogol-keizer Jahangir was een enthousiast jager. Met trots heeft de gerenommeerde Amsterdamse goud- en zilversmid Abraham van der Plaetsen zijn stempel op enkele sieraden gedrukt.¹⁵ Diens uitzonderlijk vakmanschap spreekt zowel uit de elegante vormen als uit de levendige afbeeldingen. Het meest bijzondere sieraad aan boord van de Batavia is een kostbare camee die in de vierde eeuw na Christus is vervaardigd.¹⁶ Pelsaert heeft de in blauwwitte agaat gesneden camee van de Amsterdamse koopman Boudaen gekregen om te verkopen aan de Groot-Mogol. De camee kent een opmerkelijke eigenaar: de Antwerpse schilder Rubens. 4 (Camee)

Op de koebrug van de Batavia hebben zo’n honderd soldaten en adelborsten het maanden weten uit te houden. Ze moeten straks hun rol gaan spelen om het militaire overwicht van de VOC in Azië in stand te houden. Ze dromen van heldendaden, rijkdom, prachtige vrouwen, niet van het sneuvelen voor God en Vaderland. Zodra ze voet aan wal zetten, zullen ze in actie komen om de belangen van de VOC te verdedigen. Buiten de stad liggen troepen van de sultan van Mataram om de vijand uit zijn stad Jakarta te verjagen.¹⁷ Nieuwe rekruten om de stad te verdedigen zijn meer dan welkom. Na het rommelige vertrek van de soldaten, zou aan boord nog één klus moeten worden geklaard: het omhoog takelen van een lading stenen en lood die als ballast onder in het ruim ligt. De grote stenen zijn genummerd. Wie de code van de blokken kent, kan de Waterpoort voor de stad Batavia uittekenen.¹⁸

4. Camee van Peter Paul Rubens.