© 2017 Erven van Rudi van Dantzig, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Sterk gewijzigde heruitgave van: Herinneringen aan Sonia Gaskell, 2013, Arbeiderspers.

www.walburgpers.nl

Afbeeldingen omslag:

Voorzijde: Portretfoto van Sonia Gaskell uit 1950 door D.G. Lanting, 1950 (Theater Instituut Nederland, Amsterdam).

Achterzijde: Rudi van Dantzig gefotografeerd door Marie-Jeanne van Hövell tot Westerflier

De zoektocht van Rudi van Dantzig naar het leven en werk van Sonia Gaskell is te zien in de film Mevrouw.

Deze documentaire van Jellie Dekker is door de publieke omroep in NTR Podium uitgezonden. De film is op internet te vinden met de volgende trefwoorden: Mevrouw, Sonia Gaskell, Jellie Dekker.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Foto’s binnenwerk: erven Rudi van Dantzig

Vertaling brieven van Sonia Gaskell uit het Frans: Lex Jansen

Redactie: Arjan Peters

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Vormgeving binnenwerk: KM Grafisch Werk, Utrecht

ISBN 9789462491595

e-ISBN 9789462495746

NUR 320

Voor Marianna en Jaap
en alle oud-collega’s

‘Vallen, opstaan, pas op de plaats maken,
maar de bestijging voortzetten –
ligt hierin niet de grootheid van de mens?
De kunst is als het leven –
een eeuwig opnieuw beginnen.’

Sonia Gaskell
Haarlems Dagblad, 25 maart 1961

INHOUD

Proloog

Zomerdijk

Deel I

1De bepalende lijn

The Red Shoes

Mevrouw

De Wijdesteeg

‘Hogere Burger’ School

Aanvang

Roeti Verdomme

Leerlingparade

De bepalende lijn

Eerste botsing

Dansen, dat is toch niks voor jou?

2Ballet recital

Een nieuwe start

‘Ik had je wel nodig, gisteren’

Gaat niet kapot

21 september 1952

Marianna en Jaap

‘Opdat er een groot dichter kome’

De paden op

Het gedwongen huwelijk

Rudi en de Miertjes

3Het Nederlands Ballet

Auditie

Company meeting

Het Nederland Ballet ademt zowaar

John Taras, de Balanchine connection

Dierentemmer

Tweede bedrijf

Giselle

Landverhuizing

4Van Sarah tot Mevrouw

Kiev, Charkov of Artyomovsk?

Familieportret te Bachmoet

Palestina

Balletparadijs Parijs

Heini

Deel II

5Een eeuwig opnieuw beginnen

Passau 1958, de breuk

‘Tjieng boem, Fräulein’

Lunteren

Het laatste seizoen

Plaatsvervanger Harkarvy

Vallen, opstaan, pas op de plaats

‘Sonia Gaskell is boos. Uit verdriet.’

Buigen of barsten

Carré

6Het Nederlands Danstheater en terug

Het feest was uit

Aanloop

Boterwaag

Op Paros

Het Beloofde Land

Terug naar af?

Een eenzame Sovjetburger in de Koningstraat

Brieven aan Birnie

Opera of ballet

7Het Nationale Ballet

Aarzel niet, accepteer en werk

De praktijk

Twee vrouwen

Leidseplein

Menier Waage

Glibberige massa

Van Jungle tot Monument

Mim

Rebecca Harkness

‘Ik blijf hier niet’

8De schone slaapster

Doornroosje

Galina Oelanova

Rudolf Noerejev

Ninette de Valois

Mr. B.

Tweesprong

Dodendans

Dag meneer, dag Mevrouw

Verzoening

‘Ies wel één moeilijke vak. Nooit goed.’

Portretten

Vertalingen brieven van Sonia Gaskell

PROLOOG

Zomerdijk

Soms, als ik aan haar denk, zie ik haar lopen in een zonovergoten en verder bijna geheel verlaten straat. Een ruim, leeg trottoir; naast een wijd openstaande voordeur een vergeten kinderfietsje, achtergelaten in het grasperk. In de stilte van de middag, het geluid van een tram die ergens, iets verderop in de buurt, door de bocht gaat: Zomerdijkstraat.

Aan de linkerkant van de zich rustig voortbewegende vrouw grenzen de voordeuren van het flatgebouw aan brede grasperken, hier en daar opgesierd door wat schamele rozenstruikjes. Het huizenblok waarlangs ze wandelt heeft een hoge, kaarsrechte gevel die voornamelijk lijkt te zijn opgetrokken uit in metalen sponningen gevatte vensters – iets dat ongewoon is voor die tijd – en waarvan de strakke regelmaat slechts doorbroken wordt door een groot aantal kleine balkons. De gazons langs het huizenblok worden doorsneden door smalle tegelpaden die naar de atelierwoningen leiden. Veel van de voordeuren staan daar nonchalant open, een bijna zigeunerachtige vrijheid suggererend. Ook die nonchalance is ongewoon voor het Amsterdam van de jaren vijftig, waarin keurigheid de boventoon voerde.

Aan de beschaduwde overzijde van de korte straat ontbreken de perken, de woningen die aan die zonloze kant staan grenzen direct aan het trottoir en alle deuren daar zijn gesloten. Dit lijkt het contrast tussen beide zijden aan te scherpen: nonchalante, warme openheid die vertrouwen uitstraalt, tegenover een benauwende geslotenheid. Aan de zonzijde van de straat heerst een stemming alsof het daar altijd zondag is, en zal blijven: ontspannen rust en nauwelijks een levend wezen te bekennen. Alles lijkt daar te suggereren dat het tijd is voor een lichte lunch, familiebezoek, siësta, weldadige rust.

Voorbije tijd; zondagstemming; Zomerdijkstraat, 1952.

De vrouw die ik gadesla loopt bij me vandaan, het einde van het korte huizenblok tegemoet. Ik zie haar op de rug. Ze beweegt zich nonchalant, maar lijkt zich toch duidelijk van haar verschijning bewust te zijn. Een geïsoleerde figuur, ‘alleen’heid uitstralend; een vrouw die niet lijkt te passen in deze straat, niet in deze buurt, niet in deze tijd. Maar waar is ze naar op weg, naar wie, wat gaat ze doen? Heeft ze hier, ergens in dit woonblok een familieleven, een gezin, een vriendenkring, of is ze bij toeval, of vergissing, in deze buurt beland? Ze zou, heel prozaïsch, op weg kunnen zijn naar een winkel, maar mogelijk posteert ze zich straks rustig op een tramhalte, of stapt ze iets verderop in een bus om weer te verdwijnen uit deze voornaam-nonchalante straat. Dat alles is mogelijk, maar terwijl ik haar zo gadesla lijkt geen enkele alledaagse handeling te passen of voor de hand te liggen bij de manier waarop ze zich voortbeweegt en gedraagt. Ze is een wandelend raadsel.

De vrouw heeft een lichte zomermantel losjes over haar schouders geslagen, de rok die ze draagt is van een dunne, soepele stof – het bovendeel van de rok sluit nauw om haar heupen, het onderste deel is wijd en waait bij vlagen wat omhoog; het toont een gebloemd patroon op een donkere ondergrond.

Ik kijk hoe ze haar lichaam beweegt, het hoofd licht naar het trottoir gebogen, alsof ze in gedachten is verzonken. Piekert ze over iets? Haar heupen zijn fors en zwaar, monumentaal bijna, als van een goed onderhouden raspaard, soepel en zelfbewust bewegend. Een tengere indruk maakt ze niet, eerder voluptueus. Ze lijkt een vrouw die als een bacchante zou kunnen dansen, uitdagend, en – onverwacht luidruchtig – wild haar cimbalen slaand. Over haar rechterschouder bungelt een licht verfomfaaide tas. Donkerblauw, het leer ietwat onverzorgd; gekreukt en bekrast. Onder het lopen haalt ze een stukje papier uit de tas, zo te zien een envelop, die ze na hem te hebben bestudeerd gedachteloos tussen haar duim en wijsvinger tot een dun kokertje rolt; haar armen, valt me plotseling op, zijn gebruind en rond.

De vrouw is goed gekleed, zonder een protserig voorkomen te hebben, integendeel. Sieraden draagt ze niet, oorknoppen hooguit, en een minuscuul horloge – smal bandje – om de gewelfde pols. Wat is het dat de vrouw zo on-Nederlands maakt? Haar stijl? Haar nonchalante allure?

Haar voeten, gestoken in hooggehakt sandaalachtig schoeisel, plaatst ze bewust, behoedzaam bijna, op het trottoir. Het geklikklak dat ze voortbrengen is in de doodstille straat duidelijk hoorbaar en ketst tegen de gevels omhoog; het is of er verder geen mens aanwezig is, niet in de straat, niet in de buurt en zelfs niet in de huizen. Toch groet iemand haar vanaf een balkon en de vrouw kijkt bijna verbaasd omhoog.

‘Lenie,’ hoor ik haar zeggen. ‘Is wel warm, ja?’ en ze lacht een vreemde, scherpe lach. Als ze daarna verderloopt lijkt ze alleen op de wereld, een vrouw die zich moederziel alleen aan een vreemde, doelloze wandeling heeft overgegeven. Haar schaduw valt achter haar over het trottoir, als in een schilderij van Willink. Zij past niet in deze straat, niet in deze stad en niet in dit land.

Ik zie een vrouw die schrijdt alsof ze nooit zal sterven.

Deel I

DE BEPALENDE LIJN
1

The Red Shoes

Wat me er zo kort na de oorlog toe had aangezet om naar een film te gaan – een matinee, want voor een avondvoorstelling was ik in die tijd ‘te jong’- die een romantisch kijkje in de wereld van de dans en het dansersleven zou geven, staat me niet helder meer voor de geest. De recensie in onze krant zal waarschijnlijk lovend zijn geweest. Naar het theater of de film gaan lag in 1948 niet voor de hand, zeker niet in de arbeidersklasse. Eén keer hadden we via onze school de gelegenheid gekregen om een Nederlands dansgezelschap te gaan zien. Ik had geen idee wat ons precies te wachten stond, maar het woordje ‘ballet’ wekte verwachtingen bij me op en ik was uiterst benieuwd. Ik had net de leeftijd van vijftien jaar bereikt, en het uitstapje dat de school samen met andere scholen voor de leerlingen had georganiseerd, bleek naar het ‘Scapino Ballet’ te zijn, een naam die ik vaag kende en waar ik wel eens iets over gelezen had.

Kort voor dat eerste theaterbezoek had ik The Red Shoes gezien, bedoeld als afspiegeling van het legendarische gezelschap Les Ballets Russes van Sergei Diaghilev. Ik was dus vol spanning: zou er in ons land werkelijk ook zoiets betoverends kunnen bestaan als een balletgezelschap zoals ik in die film had gezien? Kon het zijn dat er in Nederland ook zo’n groep onwerkelijk mooie mensen bestond zoals ik ze in die film had gezien, zo onaards en betoverend? De indruk die het Scapino Ballet op me maakte was helaas die van een groepje mensen verdwaald in een nogal kinderachtige verkleedpartij, plomp en naïef en in een flits vergeten.

Maar zo snel als Scapino weer uit mijn geheugen was gewist, zo stevig had de film over die rode schoentjes me beetgegrepen; de saamhorigheid van de dansers, die bezwete gezichten en die ongewone bewegingen die ze maakten. Ze leken te leven in een wereld waarin je uitdrukking aan je gevoelens kon geven zonder een woord te hoeven gebruiken en waarin mensen voor maar één ding wilden leven: te kunnen en te mogen dansen – zwoegen en ploeteren ook. Het was een begoochelend, fascinerend en mij totaal onbekend bestaan, waarin ik volkomen werd meegesleept.

Gelegenheid om met kunst in aanraking te komen was er zo vlak na de oorlog nauwelijks. Af en toe bezocht ik op zondagen het Stedelijk Museum – initiatief van mijn vader – waar het door Willem Sandberg bijeengebrachte kleur- en lijnenspel me verbaasde. Ook het Concertgebouw stond zo nu en dan op ons programma. Van Beinum herinner ik me, en de Matthäus-Passion als een soort volksconcert waar Piet van Egmond met zijn koren van zo’n vijftig zangers de totale mensheid leek te dirigeren. De roes van zingende massa’s en eenzame aria’s greep me bij de keel.

De danskunst bestond in de omgeving waarin ik opgroeide totaal niet. Ik kende een paar foto’s van stevige vrouwen, buiten in de natuur: blootsvoets, wijde gewaden, heldhaftig of verleidelijk in kwijnende posities, en uiterst melancholiek. Het waren reproducties in de dikke, kostbare boeken die door een vreemde oorlogsgebeurtenis in de woning van mijn ouders terecht waren gekomen. Onze Joodse buren hadden, toen ze gedwongen werden om onder te duiken, hun uitgebreide bibliotheek bij mijn ouders ondergebracht. Op allerlei kunstgebied zouden deze boeken in mijn bestaan een stuwende rol spelen.

Het kan bijna niet anders of ik ben na die eerste Red Shoes-matinee als een veranderd mens thuisgekomen, totaal geobsedeerd door wat ik daar in dat kleine bioscoopzaaltje had gezien. Eindelijk, ik had in mijn leven een richting gevonden, terwijl ik me tot dat moment zo doelloos had gevoeld; twijfelend. Vanaf die ene matinee in de West End-bioscoop leek er niets anders van belang meer voor me te bestaan, ik kon en wilde over niets anders denken of praten: ‘ballet’ was het, ‘dans’…

Zo ving het aan, het leven dat voor me lag: bezetenheid, obsessie, onverklaarbare verlangens.

Als ik afga op de sobere omstandigheden in mijn ouderlijk huis in die eerste naoorlogse jaren zal naar de film gaan een niet al te dure aangelegenheid zijn geweest. De Rode Schoentjes heb ik dankzij de vrijgevigheid van mijn ouders in die periode een verbazingwekkend aantal keren kunnen zien, terwijl de naoorlogse tijd een periode was waarin het grootste deel van de bevolking de eindjes nog maar net aan elkaar kon knopen. Maar áls me thuis het geld voor een bioscoopkaartje al werd geweigerd, wist ik hoe dan ook wel een manier te vinden om de bioscoop waar de film werd vertoond zonder toegangsbewijs binnen te komen.

Totaal verslaafd was ik, maar bovendien leerde ik veel van die bewuste film; wat ik in mijn leven wilde gaan doen, waar ik van hield, voor wie en wat ik ontzag had, levenslessen. De danskunst zoals ik die in de steeds wisselende bioscopen zag was geen melige verkleedpartij, integendeel, het levensverhaal van de dansers zoals dat in The Red Shoes werd getoond bleek net zo’n indruk op me te maken als Van Beinum dat met zijn orkest had gedaan, of Van Egmond met zijn Matthäus, en de grillig gevormde werelden van Sandberg.

De stilte van mijn ietwat verbaasde ouders, of het zuchten van mijn vader probeerde ik niet tot me te laten doordringen, hóórde ik ook nauwelijks. De Rode Schoentjes leek een afscheid van ‘thuis’.

Terugdenkend aan die Red Shoes-roes kon het me in latere periodes verbazen dat ik in die tijd al zo duidelijk zag – en wíst – wat me in de danskunst boeide en wat niet, wat waarheid was en wat ‘schmieren’. De hoofdrolvertolkster in The Red Shoes, Moira Shearer, was een danseres die ik bij elk terugzien boeiender vond werken; haar dansen blééf fascinerend, hoe vaak ik haar ook zag; danstechnisch zuiver, dramatisch en boeiend van lijn.

De figuur van Lermontov als onbuigzaam leider van het balletgezelschap zou me in later jaren vaak doen denken aan Sonia Gaskell zelf: de wisselende stemmingen, de schijnbaar aangeboren allure of de bezitsdrang als het om opmerkelijke danstalenten ging. Maar ook de eenzaamheid van het beslissingen moeten nemen, het dilemma van hóe de toekomst van jeugdige levens te kunnen bepalen – en te beheersen. Evenals de uitersten van stemmingen die de dictatoriale leider op het witte doek vertoonde. En natúúrlijk Lermontovs uitspraak, die door Gaskell gezegd had kunnen zijn: ‘To live is to dance, to dance is to live’’- alles wás er, kortom.

Overtrokken? Misschien, maar voor dansers over de hele wereld – toen, maar ook nu nog – bergt The Red Shoes een sterke, en soms pijnlijk te accepteren waarheid. Dans hoort bij de jeugd, en ‘jeugd’ duurt in de meeste gevallen nu eenmaal korter dan was gedacht of gehoopt – het lichaam vangt simpelweg al snel aan verval te tonen.

‘Mevrouw’

Christopher (Isherwood) and Don (Bachardy) were two of the four or five people who called Stravinsky by his Christian name (except for Russian friends, who addressed him traditionally and formally as ‘Igor Fyodorowitch’). ‘Hi, Eager,’ said Christopher when he arrived and was saluted by a double kiss. Whenever this occurred, I would experience a slight sense of shock.

The form of address was so peculiarly the property of Mrs. Stravinsky, and when used by anyone else it brought to my ears (…) an echo of disrespect. Of course this was never intended (…) but I think it always startled the composer as much as it did the rest of us. He was not a person one knew on a first-name basis, and even his none-Russian friends would sometimes use the Russian form of address if they did not call him ‘Mister Stravinsky’.

(uit And Music At The Close: Stravinsky’s Last Years, van Lilian Libman)

‘Mevrouw’, zo leerde ik haar kennen. 1950 was het, vijf jaar na de Tweede Wereldoorlog. ‘Mevrouw komt misschien een beetje later,’ hoorde ik in mijn begintijd soms in haar studio in de Zomerdijkstraat zeggen, of: ‘Vraag dát maar aan Mevrouw, die weet het zeker,’ – dat soort terloopse zinnetjes.

Hoe die benaming is ontstaan of hoe die is gegroeid, heb ik me in de jaren dat ik voor, en later met haar werkte, nooit afgevraagd. Mevrouw was gewoon ‘Mevrouw’, hoe prozaïsch die naam ook geïnterpreteerd kon worden. Wel werd me langzamerhand uit diverse verhalen duidelijk dat het eerste groepje jonge mensen – Nederlanders allemaal, jonge mensen aan wie ze na haar huwelijk rond 1942 balletles was gaan geven – haar nog met ‘Sonia’ had aangesproken. Maar toen was ze ongeveer vijfendertig jaar oud geweest, nog niet echt de leeftijd om door mensen die niet eens zóveel jonger waren dan zijzelf, met ‘Mevrouw’ te worden aangesproken.

Ik wist dat er in de Nederlandse literatuur een periode was geweest – Couperus, Heijermans – waarin dienstmeisjes figureerden die over hun werkgeefster met enig ontzag als ‘Mevrouw’ spraken, een betiteling die duidelijk standsverschil en respect aangaf, zoals in die voorbije vooroorlogse tijd arbeidersvrouwen naar ik me kan herinneren nog met ‘juffrouw’ werden aangesproken. Maar daarmee hield de vergelijking op.

Sonia Gaskell riep ongewild echter wel degelijk verschil op, ze was een vrouw die opviel, door haar houding, haar allure – ze stond als het ware overal een beetje buiten, of boven – en dat voornamelijk door haar priemende blik en de schrille klank van haar ‘buitenlands’ klinkende stem; een stem waarmee ze met een sterk accent gesprekken voerde en haar onomwonden meningen gaf.

Enkele jaren later, 1952, toen ik wat meer in de internationale balletwereld was ‘ingelezen’ (tweedehands boekjes, opgedoken in rommelwinkeltjes aan het Spui), ontdekte ik dat het in Parijs, maar waarschijnlijk ook daarbuiten, de gewoonte was dat vooral balletleraressen door hun leerlingen met ‘Madame’ werden aangesproken of aangeduid; een benaming waaruit tegelijkertijd bewondering, respect en genegenheid sprak. In de jaren dat ik míjn ‘Mevrouw’ leerde kennen werd geen enkele balletlerares in onze vaderlandse contreien alleen met deze titel aangeduid. Het was ‘Mevróuw Georgi’, ‘Mevróuw Snoek’, ‘Mevróuw Ter Weeme’ of ‘Mevróuw Van der Valk’, om maar enkele van de bekendere namen uit die eerste naoorlogse jaren te noemen. Zelfs was ik in die tijd trouwens nog steeds met hart en ziel bij een ‘Mevrouw Sybranda’ betrokken, de vrouw van wie ik door een toevalligheid mijn eerste balletlessen zou krijgen. De toevoeging van zo’n familienaam gaf aan die betiteling iets alledaags, iets licht prozaïsch ook. ‘Mijn’ Mevrouw – Ann Sybranda – woonde bij toeval slechts drie deuren van mijn ouderlijk huis vandaan, en was dus ook nog eens een buurvrouw, ónze buurvrouw; prozaïscher kon het bijna niet. Maar ze was een buurvrouw die ik op handen droeg.

De zeer weinige mannelijke balletleraren die Nederland rijk was zouden in die tijd niet met ‘Monsieur’ worden aangesproken, zelfs in het formele Frankrijk niet. In Nederland zal het dus wel ‘Mijnheer Leoneff’ (Coen Streng) zijn geweest, en ‘Mijnheer Gadeskov’ (Richard Vogelenzang) – want Russische pseudoniemen werden destijds door vooral heren af en toe als ‘opkrikmiddel’ gebruikt, en ontbrak zo’n Russisch pseudoniem dan zou het bij de jongere generatie balletleraren bijvoorbeeld ‘meneer Zielstra’ blijven.

Heel duidelijk herinner ik me dat, vanaf het moment dat ikzelf bij de ‘Mevrouw’ -zeggers mocht gaan behoren, ik me toegelaten voelde tót, en deelgenoot werd van een naïef maar fanatiek soort clan: het veilige gevoel door een bijzonder genootschap te worden ingewijd en omarmd. ‘Vraag dát maar Mevrouw, die weet dat wel.’

Opgehemeld werd ze, en van de weeromstuit verhief dat óns, volgelingen, ook weer een beetje ‘boven de massa’…

Die eerste balletlessen in de studio van ‘onze Mevrouw’, haar kritische blik of de scherp geuite, nauwelijks verstaanbare correcties die ze doelgericht op ons afvuurde, onderging ik bijna met kippenvel- signaal van angst en/of genot. Het was alsof ik met mijn hakken over de sloot voor een oneindig zwaar examen was geslaagd: ‘Dóe maar, spriengk! Zo ies wel wat beetje beter,’ of: ‘Ziet wel afschuwelijk uit – jullie moeten kíjken, en luisteren; ballet is wel onmógelijke vak. Anders is beter jullie gaan naar huis.’

Na afloop van zo’n les zaten we vaak in doorweekt trainingstenue in de kleedkamer bij elkaar, hijgend maar tevreden, als in een soort masochistische opwinding: wat hád Mevrouw ons weer keihard laten werken, wat wás ze weer ontevreden geweest en hoe hád ze ons schijnbaar zonder reden keer op keer door dezelfde oefening gejaagd, om aan het eind te zeggen: ‘Was wel klein beetje beter vandaag,’ om zich daarbij even vluchtig in de spiegel te observeren, haar kapsel wat in orde te brengen en vervolgens geroutineerd een sigaret op te steken: ‘Tot volgende week; dan moet alles wel stúkken beter gaan.’

Op onnavolgbare wijze verliet ze daarna met agressief klakkende hakken de studio. Was deze Mevrouw zich bewust met hoeveel ontzag en genegenheid ze door haar leerlingen werd nagekeken?

Meestal draaide ze zich bij de deur nog om: ‘Kan één van jullie wel die licht uitdoen, alstublieft? En geen diengken laten sliengeren; straks begint nog wel andere les voor die kleintjes.’

De deur die toegang kon geven tot die andere, fascinerende bewegingswereld werd door de felle aandacht die deze vrouw mij en de andere aanwezigen in haar studio verleende plotseling op een kier voor me geopend. ‘Mevrouw’ was de sleutelbeheerder van die deur, en van het intrigerende bestaan dat zich daarachter zou kunnen bevinden. Een bestaan waar we allemaal van droomden of over fantaseerden.

De Wijdesteeg

Mijn kennismaking met Sonia Gaskell liep langs grillige en soms onwaarschijnlijke wegen, alsof ik van steen naar steen sprong. Een aaneenschakeling van op het eerste gezicht toevallige gebeurtenissen die achteraf toch met elkaar in verbinding bleken te staan, en die uiteindelijk allemaal naar één resultaat zouden leiden: het leven in en voor de dans. Via een moeizame periode op een driejarige HBS, waar ik, wazige leerling, vijf jaar over zou doen, en de inhoud van de tot de nok gevulde boekenkasten van onze buren, kwam ik ergens in 1947 terecht in een jeugdbibliotheek met de naam ‘Tot Nut van het Algemeen’ in het centrum van Amsterdam. Het was een idealistische bibliotheek-voor-de-jeugd die zich over de hele lengte van een nauwe verbindingssteeg tussen het Spui en de Nieuwezijds Voorburgwal uitstrekte: de Wijdesteeg. De zalen gevuld met boekenkasten, die een schat aan jeugdliteratuur herbergden, prikkelden onmiddellijk mijn fantasie. Een van de bibliothecaresses die daar ‘tot nut van het algemeen’ aan het werk waren gaf mij de aanzet tot een leven waarnaar ik bleek te snakken: ‘Juffrouw’ Bertje de Kat die me bij elk bezoek zou aansporen om bepaalde boeken te lezen die ze voor me opzij had gelegd. Bovendien raadde ze me bepaalde tentoonstellingen of films aan: ‘In het Stedelijk Museum is gisteren een geweldige Breitner-tentoonstelling geopend,’ of: ‘In De Uitkijk draait nu een schitterende Russische film, Ivan de Verschrikkelijke, echt iets voor jou.’

Redactievergadering van Met Vlag en Wimpel waaruit Het Lopende Vuurtje zou ontstaan, in het midden op de stoel juffrouw Bertje de Kat.

Zij bracht mij in contact met haar broer Otto de Kat, een kunstschilder die in de buurt van Bloemendaal een atelier in de duinen bezat, een werkplaats omringd door felkleurige tulpenvelden. Hij produceerde doeken waar ik in die tijd veel bewondering voor had. ‘Zo, dus jij wilt schrijver worden?’ vroeg hij me. ‘Bertje heeft me verteld dat je wel aardig kunt schrijven. Maar wát je ook gaat doen – schilderen, schrijven of beeldhouwen – het is bijna altijd een moeilijk en hard bestaan. Knokken is het.’

Vanuit zijn atelierraam keek ik naar de weelderige tulpenvelden, afwisselend donkerrood, wit en felgeel. ‘Als je interesse hebt wil ik je wel een beetje met schilderen helpen als je vrij bent van school; laat het Bertje maar weten.’

Het was alsof ik die middag tussen de overvloed aan bloeiende tulpen het leven begon te ontdekken: de oorlog was werkelijk voorbij en de wereld leek nieuw: overvol mogelijkheden en beloften.

‘Rudi,’ liet juffrouw De Kat me een paar weken later in de leeszaal weten, ‘wat zou je ervan vinden als ik je vraag om iets voor me te gaan schrijven? Ik wil proberen een jeugdblad te beginnen en ik zou jou en nog een paar anderen uit de leeszaal willen vragen om mee te werken in de redactie.’ Het blad zou Het Lopende Vuurtje gaan heten en op een van de zaterdagmiddagbijeenkomsten in haar huis aan de Prinsengracht vroeg ze me een stukje te schrijven over de uitvoering van een Amsterdamse balletschool. ‘Zondagmiddag, in een zaaltje aan de Rozengracht zullen ze daar een middagvoorstelling geven.’ Natuurlijk greep ik die uitnodiging met beide handen aan. Een stukje voor een blad schrijven, en dan óók nog over ballet…

Zondagmiddag, een rood-pluchen zaaltje, gevuld met voornamelijk moeders, luidruchtige kinderen en enkele rokende vaders; nee, een Stadsschouwburg was het gebouwtje aan het midden van de Rozengracht niet direct, eerder een buurthuis. Maar ik was wél nieuwsgierig naar wat er komen zou, ook al was het duidelijk dat ik hier niet op dans van het niveau van The Red Shoes zou worden getrakteerd.

In de pauze van het nogal armetierige programma – veel kleine meisjes in witte rokjes, afgewisseld door een mengeling van overenthousiast bewegende jonge vrouwen – ontdekte ik op het verbazend kleine toneeltje de vrouw die duidelijk de leidster van ‘De Toverfluit’ was, omringd door geëxalteerde kinderen. ‘Ik zal haar wel even voor je roepen,’ dirigeerde een andere vrouw me naar een hoek van het toneel. ‘Rudi, hoe is dát nu mogelijk?’ riep even later de leidster in mijn richting. ‘Wat kom jíj hier nu doen?’ De lerares, Ann Sijbranda, bleek mijn buurvrouw, die slechts op drie deuren afstand van mijn ouderlijk huis woonde, een teruggetrokken, stille vrouw die ’s morgens onze straat uit fietste om laat in de middag weer thuis te komen. Later begreep ik dat ze dan naar de studio van het Scapino Ballet ging om daar lessen en repetities te volgen; nooit had ik geweten dat ze danseres was. ‘Als je zó van ballet houdt, waarom kom je dan geen lessen bij me doen?’ stelde ze me voor. ‘Probéér het gewoon eens een keer, ik geef één keer in de week les aan volwassenen. En kom anders eerst gewoon eens kijken.’

De daaropvolgende week belde ik gespannen bij haar aan. In de gang liep een hondje dat luid blaffend een felle aanval op mijn benen deed. De bescheiden huiskamer van Ann Sijbranda bleek min of meer tot balletstudio te zijn omgewerkt, een ritueel dat voor de aanvang van elke les plaatsvond. Het schaarse meubilair – alsmede haar echtgenoot – werd naar een zijkamertje gedirigeerd, waarna de schuifdeuren stevig werden gesloten. Aan de piano in de huiskamer zat Jaap Spigt, die later tot een bekend klavecinist zou uitgroeien; tingel-tangelmelodietjes zouden er tot mijn opluchting op deze balletschool in ieder geval niet in komen.

Zo kreeg ik mijn allereerste balletles, slechts drie woningen van mijn ouderlijk huis verwijderd. Die feeërieke wereld, bevolkt door onwezenlijke schepsels, ook al waren dat hier bakvissen in een soort zwembroekjes, floreerde dus binnen handbereik! Spigt speelde met overgave. Soms zag ik hoe hij met verlekkerde blik langs de naar hem toe gekeerde en in strakke broekjes gehulde achterwerken ging; hij stuurde dan een veelzeggende glimlach in mijn richting. Later zou ik tot mijn verbazing ontdekken dat hij vooral van mannen hield.

The Red Shoes had ik zó vaak gezien dat het werkelijke balletleven me via het witte doek van diverse bioscopen al bijna vertrouwd was geworden: de opbouw van de lessen, de zware training, de daarbij gebruikte terminologie en de uitputtende repetities, maar ook de heftige jaloezie tussen de dansers. De meedogenloze balletleider, de onderlinge passies, de verleidingen of het dramatisch verloop van carrières: alles leek ik al kennen, of op zijn minst te hérkennen.

Mijn studie op school ging bitter slecht en ik had geen idee wat ik daarna moest gaan doen. Zou ik via een buurtgenote die danseres bleek te zijn in zo’n ongrijpbare en onbereikbare wereld als die van The Red Shoes terecht kunnen komen? Ik hongerde ernaar, maar durfde er nauwelijks aan te denken, laat staan erop te rekenen. Onverwacht was het leven een zwerftocht langs kronkelende wegen geworden, een wirwar van halteplaatsen, zonder verkeersborden. Ik zou het allemaal zelf uit moeten zoeken, zelf ontdekken en beslissen.

Het was alsof ik me in die beginperiode van mijn leven op goed geluk aan het verplaatsen was geweest, om na een serie verwarrende omwegen plotseling oog in oog met Sonia Gaskell te komen staan. Gaskell bleek de leermeester te zijn die ik op dat onzekere moment broodnodig had, niet alleen voor de dans, Gaskell gaf me levenslessen: ‘vallen, opstaan en opnieuw beginnen.’ Haar gedrevenheid bleek ik meer dan nodig te hebben; een gedrevenheid die me in aanvang verontrustte, maar ook fascineerde. Later zou ze bij vlagen ook ergernis bij me oproepen, er waren periodes waarin ik haar handelswijzen totaal niet kon begrijpen, of aanvaarden. En dat terwijl ik op hetzelfde moment voor haar door het vuur dacht te willen of te kunnen gaan.

Gaskell was een vrouw van uitersten, een onoplosbare puzzel- raadselachtig en tegelijkertijd prozaïsch: nuchter, hard en bezeten. Ze riep vaak heftig verzet bij me op, maar op hetzelfde moment realiseerde ik me dat ze op wát voor manier dan ook het beste uit haar leerlingen, maar ook uit zichzélf omhoog wilde brengen. Een Sisyfus-arbeid, zeker in een omgeving als Nederland, waar de danskunst nog nauwelijks enig niveau had bereikt en, zo leek het destijds, ook nooit zou kunnen bereiken.

‘Hogere Burger’ School

‘Wil jij écht nog danser worden?’ vroeg de jongen me wat ongelovig. ‘Dan mag je wel een beetje voortmaken.’ Ik had hem een paar avonden achter elkaar in de Amsterdamse Stadsschouwburg tussen de coulissen zien staan, waar hij snelle schetsen maakte van de dansers op het toneel. Groepen of enkelingen bewogen door die vaag verlichte ruimte, stralend van geluk of in diepe concentratie, en overdadig of juist uiterst sober gekleed. Een overrompelend heelal van muziek en licht ontstond er op het toneel: onwerkelijk mooie individuen, soepel, snel en in verblindende schoonheid voortbewegend in felle lichtpoelen of plotseling verdwijnend in een verhullende schemer. Hypnotiserend was het, noodlot of extase, bloeddorstige vreugde of pure harmonie, en dat alles hand in hand.

‘Ons eerste grote ballet Elise’: uitvoering in de aula van de Daltonschool aan de Zocherstraat, 28 maart 1950, choreografie Ans Meijer en Rudi van Dantzig, hier beiden in de midden van de foto.

De kennismaking met die in de coulissen verborgen tekenaar vond plaats in de zomer van 1950. In het Holland Festival was het Grand Ballet de Monte Carlo du Marquis de Cuevas geprogrammeerd, en de man die naast me in de coulissen opdook was Ralph Prins, beeldend kunstenaar en dansliefhebber. Samen met een enthousiaste klasgenote van de HBS – Ans Meijer heette ze, maar ik was haar toen al ‘Natasja’ gaan noemen, en zij mij ‘Misja’ – hadden we op een juni-avond de Stadsschouwburg via de artisteningang illegaal weten binnen te dringen. Geld voor toegangsbewijzen hadden we, of beter gezegd onze ouders, niet. Theaterbezoek was in die tijd nu eenmaal iets dat slechts voor landgenoten met een hogere levensstandaard leek te zijn weggelegd.

‘Heb jij echt nog nóóit iets aan ballet gedaan?’ vroeg de tekenaar in de coulissen me. ‘Hoe oud ben je dan?’ Bij het horen van mijn leeftijd trok hij zijn mondhoeken omlaag, zijn hoofd wat scheef gehouden: ‘Wat, zéventien al?’

Ik vertelde hem dat ik sinds ongeveer een halfjaar lessen deed bij iemand die bij mij in de buurt woonde, ‘één avond per week, amateurlessen natuurlijk, dat wel’, om de zaak wat af te zwakken. De naam van mijn lesgevende buurtgenote liet ik maar achterwege.

De tekenaar wandelde in de pauze een eindje met me mee door een gang achter het toneel. ‘Als het je menens is, dat dansen, en je écht nog iets in ballet wilt bereiken, dan kun je volgens mij maar één ding doen: naar Sonia Gaskell gaan. Die vrouw is de enige in Nederland van wie wordt gezegd dat ze van mensen die te laat zijn begonnen, nog wel eens dansers weet te maken.’ Teruggekomen in de al halfduistere toneelruimte waar schimmen van dansers alweer onrustig heen en weer bewogen, zei hij: ‘Maar ik had er natuurlijk “soms” bij moeten zeggen, want het is vast niet altíjd zo dat iemand die lessen bij haar neemt ook slaagt.’

Na de voorstelling schreef hij onder een van zijn tekeningen een adres en telefoonnummer voor me op en gaf me die. ‘Ik zou haar gewoon proberen te bellen, dan weet je of ze interesse in je heeft. Maar zéventien, of ze je dan nog aan zal nemen?’ Hoopvol klonk het niet. Na die avond in de Stadsschouwburg heb ik Ralph Prins nooit meer teruggezien.

Ik had een paar moeilijke dagen. Zou ik die lerares, die misschien nog wonderen met me kon bewerkstelligen, moeten proberen te bereiken? In De Waarheid, de communistische krant die mijn ouders lazen, had ik wel eens een korte bespreking gelezen over een voorstelling of lezing die deze Sonia Gaskell in Amsterdam of in Den Haag had gegeven. Ik bewaarde toen vrijwel elk artikel waarin het woord ‘dans’ of ‘ballet’ ook maar voorkwam. De zeldzame artikelen waarin dans in onze krant ter sprake kwam bevatten genoeg informatie om te weten dat deze Sonia Gaskell een Russische vrouw was, en dat de balletkunst in de Sovjet-Unie op buitengewoon hoog peil stond. Drie zaken die ik gretig met elkaar in verband bracht: Gaskell, Russisch en Sovjet-Unie. Dat móést dus wel goed zijn, hoewel Gaskell naar mijn mening nauwelijks een Russische naam kon zijn. En had ze gewoon Sonja geheten – er bestond in die tijd namelijk ook een Sonja Henie, schaatsdanseres – dan was ik een stuk wantrouwender geweest. ‘Sonia’ met zijn drie lettergrepen en zijn open klank sprak meer tot mijn verbeelding dan het kortaffe en bitse ‘Sonja’. Zij moest ‘bijzonder’ zijn.

Gewoon bellen dus, zoals de tekenaar me dat had aangeraden? Thuis waren we niet in het bezit van een telefoon: ‘even bellen’ was een luxe die in gewone huishoudens pas een flink aantal jaren na 1950 schoorvoetend zou doordringen. Bovendien, ik was bang dat die Sonia Gaskell geen Nederlands sprak, of dat ik haar niet zou kunnen verstaan, en dus bij een eventuele ontmoeting alleen maar in verwarring zou raken. Ik besloot daarom haar adres, Zomerdijkstraat 26 in Amsterdam-Zuid, op een stadskaart op te zoeken en op goed geluk de tocht en het daaraan verbonden avontuur te wagen.

Amsterdam-Zuid was voor mij nog onbekend gebied. Mijn ouderlijk huis lag aan de rand van Amsterdam-West in Bos en Lommer, tussen uitgestrekte zandvlaktes en een verre Ringdijk; de Zomerdijkstraat bevond zich aan de andere kant van de stad, waar in die tijd nog koeien graasden in weilanden aan de overkant van de Amstelbrug (bij de Nieuwe Utrechtse Weg). Van Bos en Lommer naar Zomerdijk bleek een fikse, en in sommige omstandigheden zware fietstocht te zijn.

Het woonblok waarin Sonia Gaskell zou moeten wonen viel tussen de omringende, ‘normale’ huizenblokken onmiddellijk op. Het logge gebouw was aanzienlijk breder en hoger en bestond aan de noordzijde over de gehele lengte en hoogte, van trottoir tot daklijst, vrijwel geheel uit glas. Later zou ik te weten komen dat zich achter dat vorstelijk grote ramenvlak de ateliers en studio’s van schilders en beeldhouwers bevonden. Het Zomerdijk-bouwwerk gaf de indruk van een eiland, of van een afgemeerd schip dat elk moment van de kade los kon raken om een reis naar verre en onbekende oorden aan te vangen. Beeldhouwers, dansers, schilders, schrijvers: de passagiers wáren er.

Moed bijeenrapen, daar begon het mee: ik zette mijn fiets aan het begin van de straat tegen een hoge, vensterloze muur, en liep langs de huizenrij om het juiste huisnummer te vinden. Naast de openstaande deur van nummer 26 ontdekte ik het piepkleine naambordje ‘Balletstudio Sonia Gaskell’. Gewoon aanbellen dus maar?

‘Allo?’

Toen ik omhoog keek zag ik tegen de grijze lucht een nietig figuurtje dat vanaf de bovenste verdieping uit een raam gebogen naar omlaag keek. Nadat ik haar luid roepend ‘Ik zou graag les willen nemen’ had geantwoord, riep ze terug: ‘Komt u dan maar naar boven. Ies wel helemaal omhoog; ál die trappen op.’ Haar stemgeluid deed me denken aan het krassen van een kraai.

Vrij ruime, hoge trapportalen, witgeschilderd; brede traptreden van een solide houtsoort; blauwgeschilderde metalen leuningen: het was duidelijk een geval van moderne architectuur – nieuw, helder, ruim. Het interieur van het gebouw leek schoon en fris – weinig kinderen? – en onopgesmukt, en het ademde een vrijere sfeer dan de woonomgevingen waaraan ik gewend was. Alles in dit trappenhuis leek open en straalde vrijheid uit.

De vierde etage bleek nog een fikse klim; in de jaren daarna zou ik, het trage en vermoeide geklik-klak van haar sandaalschoeisel volgend, nog vaak horen hoe zij zich langzaam, en soms kort maar nadrukkelijk pauzerend, onder ingehouden gehijg omhoog werkte, af en toe een scherpe zucht slakend: ‘Ah, iek ben wel al totáál kapot...’

‘Ies wel hoog, ja?’ informeerde ze met een verontschuldigende klank in haar stem toen ik mijn doel bijna bereikt had. De vrouw stond over de trapleuning gebogen en keek omlaag, haar vriendelijkheid was direct en gemeend. Terwijl ik de laatste treden omhoog ging draaide ze zich plotseling om en verdween in het appartement: ‘Komt u maar biennen.’ Zich voorstellen deed ze niet. Ik had het gevoel dat ik nadrukkelijk werd gekeurd.

Binnengekomen wees ze me een stoel, zelf bleef ze staan. Een licht vertrek dat een intieme en tegelijkertijd ongewoon ruime indruk maakte, over de hele breedte van het appartement hoge atelierramen. Later, toen ik de woning wat beter zou leren kennen, besefte ik dat die grote studioruimte nauwelijks door haar werd gebruikt: haar bestaan speelde zich voornamelijk af in de de iets hoger gelegen, kleine woonruimte van ongeveer vier bij vijf meter. Verder was er, aangrenzend, een minuscuul keukentje plus een waarschijnlijk even klein badkamertje; dat was alles. Ik voelde dat de vrouw me bestudeerde, zwijgend en misschien zelfs geamuseerd. Misschien, denk ik nu, vond ze mijn onhandige gedrag wel komisch. Maar ze leek me toch voornamelijk te testen op mijn bruikbaarheid voor het vak: lengte, leeftijd, manier van bewegen, voorkomen – het soort uiterlijkheden dat in het dansvak nu eenmaal belangrijk is. Bovendien, een jongen die interesse had voor het dansersvak was zowel toen als nu iets uitzonderlijks: een schepsel waar extra aandacht aan moest worden gegeven.

‘En, wat wilt u?’ vroeg ze, ondertussen een sigaret uit een pakje kloppend. ‘Door wie bent u gestuurd?’ Ik was nog nooit met ‘u’ aangesproken en ging me steeds ongemakkelijker voelen.

‘Ik zou graag willen weten of u ook leerlingen aanneemt, hoe dat gaat,’ begon ik. ‘Kunnen bij u ook beginners meedoen?’

Ze lachte spottend. ‘Dansen is wel héél moeilijk, een mens is in dat vak eigenlijk wel altíjd een beginner. Die danser denkt hij boeit ons, maar die publiek verveelt zich en gaapt.’ Wonderlijk en fascinerend was de manier waarop ze zich uitdrukte in een taal die duidelijk niet de hare was. Wat de vrouw bedoelde ontging me: was het als aanmoediging bedoeld, of juist het tegenovergestelde? De vreemde zinswendingen en het accent waarmee ze sprak maakten het hoe dan ook moeilijk om haar goed te kunnen volgen.

‘Iemand had me gezegd dat u goed les gaf,’ legde ik haar uit, ‘en dat ik moest proberen bij u les te gaan nemen.’

‘Les? Zal wel mogelijk zijn.’ Ze nam plaats aan de tafel, zette een handtas die aan een stoelleuning hing voor zich neer op het glazen tafelblad en keek me aan; de eerste keer dat ik direct in die bevreemdende ogen keek.

‘Maar wat ies dan wel uw bedoelink, wilt u dan alleen lessen bij mij komen doen?’ Ze bestudeerde me. Daarna: ‘Bent u nog op school? En wilt u wel écht danser worden, of alleen voor die plezier?’ Het klonk alsof ze iets zeer onsmakelijks proefde.

‘Ja, ik zit nog op school, nog wel,’ antwoordde ik, ‘laatste jaar,’ om schoorvoetend toe te voegen dat ik heel graag danser zou willen worden, als dat nog zou kunnen.

Ze vroeg naar mijn leeftijd. ‘Zeventien al? Dat ies wel een beetje laat om nog met dansen te beginnen. En wat wílt u daar dan mee?’, om daar meteen aan toe te voegen dat ze op woensdag- en zaterdagmiddag lessen gaf, ‘aan kienderen die nog studieren.

Ondanks de moeite die ik deed verstond ik haar nauwelijks. ‘Ies hard vak,’ begreep ik, ‘moet veel voor over hebben,’ en daarna: ‘Danser moet ook wel bijzonder goede lichaam hebben.’ De beklemtoning waarmee ze het laatste zinnetje uitsprak klonk als een definitieve afsluiting. Haar blik was aftastend, maar bij haar laatste opmerking had ze me nauwelijks aangekeken. Het was alsof ze me zo snel mogelijk de deur weer uit wilde werken.

‘Nog danser worden? Op deze manier is zeer moeilijk beoordelen, u moet maar een keer komen die les meedoen. U heeft toch al wel eens iets gedaan?’ Ze rommelde in haar handtas, schudde opnieuw een sigaret uit een pakje en haalde met krassend geluid een lucifer langs de zijkant van het doosje.

Ik vertelde haar dat ik al ongeveer een halfjaar éénmaal in de week les kreeg, maar de naam van mijn lerares Ann Sijbranda was haar onbekend. ‘Nee, die ken ik niet. Nooit van gehoord,’ klonk het kortaf, als een afwijzing. Einde gesprek? Terwijl ze de sigaret in een asbak uitdoofde keek ik naar de bloedrode afdruk van haar lippenstift die op de halfgebruikte sigaret was achtergebleven; een vrouw die rookte was ik niet gewend. ‘Is wel genoeg,’ sloot ze het verhoor af. ‘Komt u dan maar een keer naar die studio, hier beneden, dat is misschien wel het makkelijkst, denkt u niet?’

Het viel me op hoe snel ze van stemming leek te veranderen; van vriendelijk naar kortaf, van formeel naar ongeïnteresseerd. Om het gesprek niet onmiddellijk te beëindigen, want het leek erop dat ze daarop aanstuurde, informeerde ik of ze ook ‘amateurlessen’ gaf, een vraag waarop ze als door een adder gebeten reageerde.

‘Iek geefberóépsles,’ wees ze me terecht. ‘Soms staan ook wel amateurs in mijn les, ja. Maar die lessen van mij zijn wel altijd professioneel. Voor beróépsmensen,’ voegde ze daar nog vinnig aan toe, als om haar woorden kracht bij te zetten. Ze spoog haar woorden eruit.

Er viel een stilte. Tijd om te gaan? Net op het goede moment herinnerde ik me dat mijn vader me had gevraagd om niet te vergeten naar de hoogte van het lesgeld te informeren. Ik kan me niet herinneren hoe ik die naar mijn gevoel zo laag-bij-de-grondse vraag aan haar heb gesteld, maar het antwoord dat ik kreeg verstond ik als: ‘Die lessen zijn wel vijftieg goelden in die maand.’ Onmiddellijk wist ik dat dit antwoord het einde van mijn expeditie betekende. Vijftig gulden was in mijn oren een onwaarschijnlijk hoog bedrag dat ik thuis nauwelijks zou durven noemen. Bij mevrouw Sijbranda betaalden mijn ouders één gulden vijftig per les, en als dát al bezwaarlijk bleek te zijn mocht ik zo af en toe ook zonder betaling haar lessen volgen: bij haar schooluitvoeringen – één- of tweemaal per jaar had ze heel graag ook wat jongens betrokken, maar tot op dat moment was ik nog altijd haar enige mannelijke leerling gebleven.

‘Die studio is wel helemaal beneden.’ De vrouw stond op. ‘Ik zal u wel meteen laten zien.’ Samen daalden we de trappen af, zij voor me uit, het geluid van haar hakjes weerkaatsend in het verder geluidloze trappenhuis. Buiten scheen een late middagzon. Plotseling leek ze te zijn vergeten waarvoor ik bij haar was langsgekomen, haar toon veranderde. Even was het alsof het er niet toe deed dat ik een vreemdeling voor haar was, een onbekende die advies van haar verwachtte. ‘Het ies wel heerlijk wonen in deze huis, werkelijk waar,’ hoorde ik haar zeggen, op een toon alsof ik haar al langere tijd kende. ‘Weet u, ik heb hier zulke áárdige buren, wij doen wel álles voor elkaar, net één familie. En iedereen doet wel ienteressante diengken, allemaal iets anders: schilderen, muzikanten, beeldhouwen. Ies absoloet wel heel bijzonder, moet ik zeggen.’

Toen onze afdaling bijna was beëindigd pauzeerde ze een moment: ‘Direct ga ik wel met die les beginnen – nog een paar minuten, denk ik.’ Ze liep weer door, klik-klakkend door het gangetje: ‘Eerst die kleintjes, en later komen dan wel die groteren. Misschien is wel goed u blijft kijken.’ Maar ik had het gevoel dat ze duidelijk doorzag dat ik zo snel mogelijk wilde verdwijnen. Beneden in het halletje stonden wat kleine meisjes met hun moeders te wachten op het begin van de les; toen de lerares langs hen liep werd het merkbaar stiller. Plotseling, alsof ze zich op de valreep nog bedacht, draaide de vrouw zich weer naar me toe: ‘Alleen als ik u in de studio zie kan ik beslissen of het heeft nog zin voor u om les bij mij te nemen. Misschien is ook wel al te laat.’ En weg was ze. De wachtende meisjes dromden achter haar aan, ik stond weer buiten. Les krijgen van Gaskell? Het leek me een verloren zaak.

Rudi van Dantzig; gefotografeerd door zijn moeder

‘Vijftig gulden? Hoe kán dat? En weet je nou wel zeker dat ze beter lesgeeft dan mevrouw Sijbranda? Die kennen we tenminste een beetje, en bovendien is het hier naast de deur.’ Mijn vader reageerde verstard toen ik hem het gevraagde bedrag liet weten. Les krijgen van Gaskell, het leek me een verloren zaak. Later die avond zei hij dat ik er dan ‘voor één maand naartoe mocht, dat was genoeg’. Ze hadden er vast lang over gepraat, mijn moeder en vader. Een magere uitkomst was het.

Aanvang

Begin september fietste ik dus opnieuw naar de Zomerdijkstraat, een bundel trainingskleren in mijn schooltas. Een warme, zomerse dag, het zal ongeveer halfvier zijn geweest, de straten waren zo goed als leeg. In de buurt van de Zomerdijkstraat gekomen hoorde ik, als een soort introductie, het magere geluid van een piano door de openstaande ramen van de studio klinken. Samen met een meisje, duidelijk een ‘balletmeisje’, dat van de ‘tramkant’ kwam, arriveerde ik bij de deur. ‘Kom jij soms om hier les te nemen?’ vroeg ze me. Ze lachte verbaasd, een klank van ongeloof in haar stem. ‘Loop maar mee dan.’ De piano die ik buiten al had gehoord klonk nu vlakbij. Onmiskenbaar hoorde ik de doordringende stem van de vrouw van wie ik les zou gaan krijgen.

‘Nee, deze kamer is voor ons.’ Het meisje trok de deur die ik wilde openduwen snel weer dicht. ‘De jongens verkleden zich híér,’ en ik keek in een soort keukentje: een nauw, piepklein vertrekje van hooguit tweeënhalf bij twee meter, waarvan de meeste ruimte door een aanrecht werd ingenomen. Iets om op te zitten was er niet, op de grond, aan de deurknop en op het smalle aanrecht lagen en hingen hoopjes groezelige trainingskleren, in een hoek wat afgetrapte balletschoenen.

Ik neem aan dat ik me op dat moment heb afgevraagd waar ik aan was begonnen.. Hoeveel mensen zouden er in die studio zijn, en waren er helemaal geen jongens? Zou ik nu aan een soort keuring worden onderworpen, een toelatingsexamen? Ik kón nog terug: geen mens zou me missen. Terwijl ik me haastig omkleedde hoorde ik dat de pianoklanken stopten, gevolgd door een klein applausje. Warrige kinderstemmen daarna, vlak achter mijn keukendeur. Wat nu verder? Zou iemand me komen halen of moest ik gewoon maar kijken waar de studio was? Toen ik uiteindelijk de studio binnenliep stond iedereen al aan de barre. Gaskell zelf zat voor de spiegel en rookte een sigaret. Moest ik haar een hand gaan geven?

Ze keek in mijn richting. ‘Goeietag,’ vergezeld van een vage glimlach; dat was het. Ik aarzelde. Verwachtte ze dat ik gewoon een plaatsje aan de barre zou zoeken? De manier waarop ze naar me keek maakte de indruk dat ze nauwelijks wist wie ik was, dat het bezoekje dat ik haar had gebracht ver achter haar lag, allang vergeten.

De meisjes aan de barre, ik schatte hen dertien tot zestien jaar, keken naar me en giechelden. Ik begreep onmiddellijk waarom: er stond geen andere jongen in de les. Eenzaam avontuur. De lerares drukte haar sigaret uit, begaf zich met lawaaiige hakken dwars door de studio naar een meisje dat in een hoek stond, pakte haar bij een arm en dirigeerde haar een paar passen naar voren. ‘Hier is wel plaats voor u, ja?’ Ze bleef in m’n buurt staan, argusogen.

Met een harde stem gaf ze de eerste oefening aan, mond wat samengetrokken, uitdrukking ietwat minachtend. Ik keek naar haar voeten, die de verschillende posities aangaven, het geroutineerde en zachte armgebaar bij het snelle omdraaien, de dunne, wijde rok die bij elke beweging meebewoog en de onverwachte wending om de gemaakte beweging plotseling in de andere richting te herhalen. ‘Begraipen joellie?’ vroeg ze. ‘Of nog één kier?’ Ze keek naar de pianist: ‘Niekje’ – zijn naam was Niek Verkruisen –, ‘in víeren alsjeblieft. En niet te langzaam.’

Haar voeten in opengewerkt, hooggehakt schoeisel, zoals ik dat daarna jarenlang vrijwel dagelijks zou zien; de vreemd opgezwollen knokkels bij de grote teen, die tussen de sandaalriempjes door bijna de vloer raakten. Ze bleef staan in de hoek waar ze me naartoe had gedirigeerd, veranderde bijna onmiddellijk de positie van mijn arm, ‘Elleboog niet hangken’, en duwde daarna kortaf mijn knieën in een verder uitgedraaide positie: ‘Uitdraaien, niet zitten. En die popo oeptrekken.’ Als ik haar ogen op me gericht voelde brak het zweet me spontaan uit en leek ik verlamd; de opmerkingen die ze maakte waren direct, hard en kortaf. ‘Veel te slap,’ hoorde ik haar in mijn richting zeggen. ‘Is wel geen vakantie. Wérken…!’ Ze sprak haar woorden afkeurend uit: ‘Dóén, niet hangken; zó lijkt wel niets!’

Toen we ongeveer anderhalf uur later de studio verlieten, afgepeigerd, draaide het meisje dat me eerder die middag wegwijs had gemaakt, zich naar me om: ‘En?’ vroeg ze. ‘Is het je een beetje meegevallen?’ In de les had ik naar haar gekeken, ze bewoog met grote, soepele gebaren, zeker van haar beweging. Om zó te kunnen zijn, dacht ik, zo vrij, zo vanzelfsprekend. Later vertelde ze me dat ze uit Leiden kwam, waar ze net als ik nog naar de HBS ging; op de woensdag- en zaterdagmiddagen reisde ze op en neer om Gaskells lessen te volgen. Het behulpzame meisje heette Willy de la Bije en ze zou een paar jaar later een belangrijke kracht in de Nederlandse dans worden. Even later klopte ze op de keukendeur: of ik even in de studio bij Mevrouw wilde komen. ‘Je hoeft niet bang te zijn,’ giechelde ze opgewekt, me haastig voor zich uit duwend, ‘Mevrouw zal je echt niet opeten…’

Mevrouw zat op haar plaats voor de spiegel toen ik na die eerste les binnenschuifelde, en verfde zuinig haar lippen. ‘Is wel zeer veel aan je te doen,’ zei ze, haar lippenwerk voortzettend. ‘Je hebt wel goeie voeten, maar rug is slecht. Is stijf en hangkt; als oude man.’ Uit haar woorden, noch aan de manier waarop ze die uitsprak, kon ik opmaken of dit de afsluitende conclusie was, dat ik gewogen en te licht bevonden was. Maar ik was geen ‘u’ meer voor haar: een stapje verder dus! Mevrouw schudde haar haren los op een manier die ik niet van zo’n imponerende vrouw had verwacht: meisjesachtig en een beetje koket. Ze greep haar tas, liep naar de deur en zei zonder zich nog om te draaien: ‘Volgende week u moet wel wat eerder komen, niet zo op die laatste nieppertje. Iek begien wel altijd precies op tijd.’

‘Volgende week?’ Ik had iets totaal anders verwacht.

Gaandeweg werd ik me meer bewust van mijn lichaam: schouderbladen, ruggengraat, bovenbenen, nek, achillespezen, achterwerk, alles deed pijn. Tegelijkertijd ervoer ik een intens gevoel van bevrijding, van licht- en openheid, alsof ik zweefde; een vreemd soort extase: ik lééfde.

Roeti Verdomme

Na de eerste Zomerdijk-zaterdagmiddagles was ik laat thuisgekomen, te laat, want zes uur was nog onherroepelijk ‘etenstijd’ in Nederland. Het was over zevenen, en mijn ouders zaten bedrukt, zwijgend bij elkaar, zoals in De Avonden van Reve. ‘Zullen we dan maar meteen aan tafel gaan?’ zei mijn moeder. Mijn vader zweeg. ‘Eten kan ik nu echt niet,’ herinner ik me dat ik heb gemompeld. ‘Ik ben doodmoe, laat me maar.’ Het was de waarheid, fysiek was ik totaal vernield en ik stond op het punt over te geven. Maar ook had ik er geen behoefte aan om verslag uit te brengen over hoe die middag me was bevallen. ‘Laat me maar,’ en ik verdween naar mijn kamer, waar ik uitgevloerd op bed viel; een paar tellen later verscheen m’n vader. ‘Dat viel dus niet mee, hè?’ grinnikte hij met een sarcastisch lachje. ‘Ach joh, ga jij toch gewoon iets anders doen.’

In zekere zin had hij gelijk; ik had mezelf al langere tijd afgevraagd of ik een andere richting in mijn leven zou moeten gaan zoeken, en juist op dit heikele moment was ik daarover flink in de war. Ondanks mijn enthousiasme over die eerste Zomerdijk-ervaring blééf ik mezelf afvragen of ik het wel allemaal aan zou kunnen; was ik niet al veel te oud voor zoiets als ‘dansen’, greep ik niet te ver boven mijn macht?

Die septembermaand ging ik naar les, elke woensdag- en elke zaterdagmiddag; overslaan deed ik er niet één. De lessen die Gaskell ons gaf bleven zwaar voor me, steeds zwaarder zelfs, vaak was ik totaal uitgeteld. Maar na enige tijd werd het een vermoeidheid vermengd met trots. Ik kwam erdoorhéén, ik volbracht de oefeningen, het rekken en buigen, de sprongen, de pirouetten; de eisen die die vreemde vrouw in de studio me week na week stelde leken me steeds iets beter te lukken en ik verlangde niet meer naar het eind van de les: dát was voorbij!

Bovendien kon ik mijn vader aan het eind van die eerste maand vertellen dat ik een vergissing had begaan, een fout die de zaak voor hem een stuk acceptabeler maakte: het bleek dat ik de lerares die eerste keer niet goed had verstaan, haar lessen kostten mijn ouderlijk huis niet ‘vijftieg’ maar ‘vijftien goelden’ per maand. Voorlopig zou ik de lessen in de Zomerdijkstraat dus kunnen blijven volgen, totdat ik het niet meer vol zou houden of, erger nog, tot ik zou merken dat ze niet echt in me geïnteresseerd was.

Maar Gaskells interesse voor mij blééf, zij het mondjesmaat. Ik merkte dat ze me met haar valkenblik scherp bleef volgen, vooral bij de oefeningen aan de barre, als ik het tempo niet bijhield of mijn benen niet zo hoog kon tillen als het meisje voor me, dat de bewegingen vloeiend en met gemak uitvoerde. Toch leek het ook alsof ze me een beetje bespioneerde. Zodra ik ongewild haar blik ving reageerde ze daarop door snel haar hoofd weg te draaien, alsof ze werd betrapt. Maar ook al zág ik niet dat ze me in de gaten hield, ik was me er uitermate van bewust. Haar attentie werkte als een enerverende stroomstoot, wat ik dacht nooit te kunnen uitvoeren lukte me onverwacht wel, het was alsof mijn lichaam in al zijn onderdelen meer en meer een eenheid werd.

Natuurlijk, het waren minieme vorderingen, maar ook beslissende, dat merkte ik bij elke les sterker: het was alsof Gaskell me stap voor stap, steen voor steen opbouwde tot een steeds solider bouwwerk. Het duidelijkst – en pijnlijkst – kon ik haar werkwijze aan mijn spieren merken: dij- en kuitspieren leken meer gebundeld, meer opgetrokken: een paar tikken op mijn achterwerk, samen met de opmerking ‘Spannen!’ hadden tot resultaat dat ik twee centimeter leek te groeien. ‘Schouderbladen omlaag’, en ‘Kin op, omhóóg!’ bleef een terugkerend refrein, met groot effect, en ‘popo in, buik in, ribben in: alles veel meer óeptrekken’, klonk als een litanie, bezwerend en direct tot het hogere gericht. Het waren wetten en leefregels waar we ons beslist aan dienden te houden.

Veel speciale aandacht gaf ze me niet en ik denk dat veel andere leerlingen uit die periode dat zullen beamen; misschien gaf ze de echte talenten, op wie ze dacht later te kunnen bouwen – zoals Marianna Hilarides, Jaap Flier en Willy de la Bije – extra correcties, maar verder was haar gedreven manier van lesgeven voor iedereen even geconcentreerd en onontkoombaar. Als ze ook maar in je richting kéék deed je al driedubbel je best en brak het zweet je uit.

Gaskells samenwerking met de pianist was eveneens één van de bijzondere dingen in haar lessen, iets waar ik nog altijd met plezier en weemoed aan terugdenk. Bij haar kwam ‘Tea for two’ er gelukkig niet aan te pas. Wat er in de studio ook werd gespeeld, het moest muziék zijn. Vaak vroeg ze de pianist om een bepaalde sfeer – ‘Doe maar iets heel lichts, een stukje Mozart, alsjeblieft’ of ‘Speel maar fuga van Bach’. Als ze om een melodie van Brahms vroeg wist je onmiddellijk dat ze zich in een snelle, levendige oefening zou storten, overlopend van energie en stampend met haar dunne hakjes. De caractèredans had absoluut haar hart, het was een vorm van bewegen waarin ze zich had verdiept. Ze kon haar temperament volledig tonen, en deed dat dan ook voor honderd procent en met aanstekelijke overgave.

De adagio’s die ze ons gaf waren een gebeurtenis op zich. Soms ontstond wat ik niet beter kan beschrijven als een in de ruimte getekend gedicht waarbij wij, leerlingen, afwachtend toekeken. Alleen in het midden van de studio staand bewoog ze traag, peinzend omhoog kijkend, terwijl ze de melodie in zich opnam. Langzaam ontstond er dan een wonderlijk stuk beweging dat van een streng klassieke vorm overging in een voor ons, beginnende dansers, ongewone houding of draai: een ‘stervende zwaan’, maar dan door Isadora Duncan gedanst. Haar geïmproviseerde adagio’s waren muzikaal, expressief en vaak ook wonderbaarlijk gedurfd, met de meest onverwachte bewegingscombinaties. Soms hipte ze wat rond op haar hoge hakjes, verloor even haar balans maar hervatte dan onverstoorbaar de oefening, een oefening die je te denken gaf: een lang adagio dat eindigde op één been terwijl het andere been in gebogen vorm – ‘attitude’ – werd getild, het bovenlichaam daarbij diep over het opgeheven been voorovergebogen. Het was voor de klassieke dans een zeer onorthodoxe oefening, van een wonderlijke creativiteit, en een studie in choreografie.

Haar manier van bewegen had een theatrale kant – sterk en dwingend – en vrijwel elke draai, elke buiging van haar lichaam was expressief en veelzeggend. Zelfs bij de eenvoudigste oefening leek ze zich volledig te ontladen; dorre oefeningen bestonden niet voor haar. Indrukwekkend was ook haar begeestering en bezieling bij de oefeningen die ze demonstreerde; elk van haar bewegingen leek zin en noodzaak te hebben, alsof ze ons de boodschap doorgaf: dans heeft vele kanten, veel mogelijkheden, onnoembaar veel verrassingen en vergezichten: accepteer dat en doe er jullie voordeel mee! Ze bewoog buitengewoon expressief en doorleefd, zonder dat het gemaakt of gemaniëreerd overkwam; integendeel, je voelde en begreep dat bewegen zonder ziel of emotie voor haar niet mogelijk was, en dus niet bestond. Zonneklaar was dat ze lééfde voor de dans, voor de beweging, in welke vorm dan ook. Ook werd duidelijk voelbaar hoe groot haar verlangen moet zijn geweest om in haar jeugdjaren zelf in een klassiek balletgezelschap op het toneel te staan, te mógen staan, om haar passies en overtuigingen aan een publiek te tonen. Soms leek ze daar eenzaam in, vruchteloos.

In de loop van mijn dansersleven heb ik veel lessen bijgewoond, over vrijwel de hele wereld, maar bijna nooit meer ben ik met zulke eigenzinnige danspoëzie als die van Gaskell geconfronteerd geweest. De hedendaagse oefeningen die in de studio’s worden gegeven – of het nu in Beijing, New York of Kopenhagen is – zijn voor het grootste deel samengesteld uit voorspelbare bewegingen, geijkt, of routinematig. Zou een leraar vandaag de dag met adagio’s zoals die van Gaskell op de proppen komen, dan zou door de aanwezigen in de studio worden gemeesmuild, of de schouders zouden vol onbegrip omhoog gaan: ‘Wat is dít voor onzin?’ Maar met één beweging introduceerde Gaskell tóén al de vrijheden van de moderne dans, ze overschreed de grenzen.

‘Zo, nu joelli.’ Ze liep terug naar de bank, stak een nieuwe sigaret op en ging zitten. Ik, en ook de andere leerlingen, reageerden in het begin bevreemd op haar oefeningen. ‘In begien wel niet te vlug, Niekje.’ Als ze met iemand tevreden of gelukkig was verviel ze in koosnaampjes: ‘Niekje’ voor de pianist Niek Verkruisen, ‘Jaapje’ voor Jaap Flier, ‘Popje’ voor Maria Huisman, en zelfs ‘Hannietje’ voor Hannie van Leeuwen. Bij namen waarbij zoiets niet mogelijk was, bij Louki van Oven, Marianna Hilarides of Conrad van de Weetering, werd het ‘liefje’, of ‘Conradius’. Het waren abstracte liefkozingen, die niet gekunsteld of geforceerd overkwamen, maar meer een teken waren van algemeen welbevinden dat ze op de mensen om zich heen overdroeg. Ikzelf bleef ‘Roeti’ voor haar, of, als ze zich aan me ergerde: ‘Roeti verdomme.’ Alsof ‘Verdomme’ mijn achternaam was.

Ik heb nooit geweten in hoeverre haar stemmingswisselingen een tactische zet waren, of dat Mevrouws stemming werkelijk van een soort milde tederheid in toornige woede kon omslaan, met schelle stem en één en al ergernis, alsof haar iets misdaan was. Effect had het zeker, ze beïnvloedde je, bezorgde je schuldgevoel, maar wekte soms ook innerlijke opstandigheid op. Ongewild kon ze echter ook uiterst komisch uit de hoek komen, alhoewel haar rariteiten niet met een lach werden ontvangen. Een van de meisjes in de studio, door de natuur vrij gul met ronde vormen bedeeld, waardoor bij de frappé, een scherpe, bliksemsnelle beweging van het onderbeen waarbij de opgetilde voet tegen de enkel slaat, vooral haar borsten opgewekt met de muziek meebewogen, riep ze ooit toe: ‘Nee, liefje, frappé is wel niet van die borsten, frappé gaat met die voeten!’ Een correctie die in de Nederlandse danswereld als een komische legende is blijven voortleven.

Het ongenoegen dat ze bij sommige leerlingen teweeg kon brengen groeide meestal langzaam. In aanvang kon het bij ontevredenheid blijven vanwege het mogelijke onder de maat zijn van je eigen prestaties, naar Gaskells mening ‘ies niet om áán te zien’. Soms liep het echter uit op angst, of wrevel, en achteraf werd dan in de meisjeskleedkamer wanhopig gehuild of morrend geprotesteerd; zenuwen knapten. Mevrouw had de kracht én de macht om iemand met haar aanmerkingen diep ongelukkig te maken, soms voor een enkel moment, soms voor de duur van een halve les, maar soms ook voor een paar dagen. Gaskells misnoegen over een leerling, een pianist of een danser in het gezelschap waaraan ze later leiding gaf, kon bij diegene diepe sporen nalaten.

We gaven om haar, hielden van haar en respecteerden haar. En soms begrepen we haar ook niet; helemaal niet…

Leerlingparade

Waren de dansers die later in de door haar geleide gezelschappen werkten ook naar de letter leerlingen van Gaskell? In een eerste instantie zou ik die vraag met ‘nee’ moeten beantwoorden, want geen van de dansers van mijn generatie en zij die daarna kwamen en in Gaskells eerste gezelschap Ballet Recital zouden gaan werken, hadden in hun jonge jaren hun eerste balletlessen van Mevrouw ontvangen. De meesten waren in de studio’s van andere leraren begonnen: Marianna Hilarides, Jaap Flier, Willy de la Bije, Conrad van de Weetering, Janine van Thor en ikzelf. Geen enkele van haar dansers had de mogelijkheid gehad om op jonge leeftijd te profiteren van Gaskells kennis van de grondbeginselen van de klassieke dans, haar esthetiek of haar opvattingen over zowel kunstopleiding als kunst – en dan ook nog ‘kunst’ in de bredere zin van het woord.

De naoorlogse jaren waren andere tijden, ook voor de danskunst. Er bestond in ons land nog geen enkele balletacademie. Anders dan bij schilderkunst, muziek of toneel werd een gedegen opleidingsinstituut voor de danskunst kennelijk niet nodig geacht: dans was een eenvoudige kunstvorm die ‘snel te leren’ zou zijn… Pijnlijk was dat het overgrote deel van de balletleraren in Nederland er precies zo over dacht. Het dansvak werd in heel Nederland in privéstudio’s onderwezen, niet op dagelijkse basis, maar slechts enkele dagen per week, meestal op woensdag- of zaterdagmiddag. Ook bij Gaskell zelf was dat het geval: na haar dagelijkse werkzaamheden, waarin ze in haar studio én de training gaf én de repetities leidde met de dansers van Ballet Recital, gaf ze – deels als bijverdienste maar toch vooral in het besef dat ze nieuwe generaties moest opleiden – twee middagen in de week onderricht aan twee verschillende klassen, een voor de ‘kleintjes’, de ander voor de ‘ouderen’: de middelbare scholieren. Het verschil in deze voor de danskunst zo penibele situatie was dat Gaskell vrijwel als enige leraar in Nederland de benodigde vakkennis, ervaring en bevlogenheid bezat om haar leerlingen met de academische ballettechniek te doen kennismaken en er hen heftig van te doordringen.. Amateurs bestonden voor Gaskell niet; ze zocht naar mensen met een roeping, leerlingen die een beroep op haar kennis over het vak wilden doen. Gaskell was veeleisend en ongeduldig, dat móést ze zijn. In het ‘anti-Gaskell-kamp’, dat in de Nederlandse danswereld groot was, deed het verhaal de ronde dat Gaskell haar jeugdige leerlingen onverantwoord hard zou aanpakken, hen zelfs zou slaan – een roddel die uit de gefrustreerde hoek van een aantal Nederlandse dansleraren kwam.

Realistisch als Gaskell was, besefte zij als geen ander dat een danskunst zonder professioneel geleid opleidingsinstituut gedoemd was te mislukken. De halfslachtige manier waarop in Nederland de danskunst in die tijd werd onderwezen zou een vrijwel vruchteloze onderneming zijn – en blijven. Ondanks het vuur en de energie waarmee zijzelf vrijwel elke leerling ‘te lijf’ ging, bleef het inderdaad geploeter, voor de leerlingen én voor Gaskell zelf. Het merendeel van de jeugdige deelnemers aan haar ‘kinderklassen’ zou de hoop om later danser te kunnen worden in rook zien opgaan; slechts een enkele leerling uit die beginnersklassen zou als aspirant in haar gezelschap worden opgenomen. Slechts tweemaal per week een balletles volgen leidde vaak tot een vruchteloze strijd, en niemand wist dat beter dan Gaskell zelf; vaak moet ze moedeloos zijn geweest door die vruchteloze strijd.

Het was duidelijk dat de groep oudere ‘starters’, waartoe ik behoorde, een meer omlijnd doel voor ogen had en Gaskells manier van werken en haar eisen veel bewuster verwerkte, hoe moeilijk dat soms ook leek- en ook wás. Elk van die oudere leerlingen had, voordat hij of zij zich bij Gaskell meldde, al balletlessen bij plaatselijke balletscholen gevolgd; vooral uit Rotterdam, Den Haag, Haarlem en Leiden verschenen constant leerlingen in haar studio, gestuurd door hun leraren: ‘Probeer het maar bij Gaskell, dat is je beste kans.’

Gaskell zelf was een groot voorstander van een instituut waar toekomstige dansers vanaf jonge leeftijd, negen of tien jaar, onderwezen zouden worden, in één systeem. Het was een idee dat ze enkele jaren later in Den Haag, bij de oprichting van de dansafdeling van het Haags Conservatorium met succes zou bewerkstelligen.

Tussen de gevorderde leerlingen van haar woensdag- en zaterdagmiddaglessen groeide een soort lotsverbondenheid, we hadden uiteindelijk allemaal voor een vak gekozen waar vaak nog met grote vraagtekens op werd gereageerd: ‘Dánsen, dat is toch geen beroep?’ Maar het merendeel van Gaskells leerlingen hoopte op een dag toch nog bij de uitverkorenen te mogen horen.

Willy de la Bye was er, de meest begaafde: levendig, energiek en ongeremd, hét voorbeeld voor de andere lesgenoten. En dan ook Maria de Booij, een mooi en bijzonder meisje, maar gesloten en terughoudend, zeker ten opzichte van Mevrouw die haar trouwens bijna met een soort van respect leek te benaderen. Ik voelde me op mijn gemak bij haar, samen terug naar huis fietsend biechtten we de twijfels die we hadden aan elkaar op: ‘…zou Mevrouw iets in ons zien – zou ze ons ooit in de groep opnemen? Of, later: ‘…zou het waar zijn dat ze terug wilde gaan naar Parijs, zoals er werd beweerd?’ We hoopten natuurlijk van niet; nóóit…

Alles in onze gesprekken draaide om ‘Mevrouw’.

Hannie van Leeuwen was een broodmager meisje, piepjong en met opvallend hoge wreven. Soms nam Mevrouw haar bij zich op schoot, en ik vroeg me dan af of ze dat jonge meisje zo’n privilege gunde vanwege haar uitzonderlijk hoge wreven, of dat ze misschien een familielid van haar was. Hannie deed de kinderles mee, maar Mevrouw moedigde haar aan om, nadat ‘de ouderen’ de barre hadden beëindigd, ook een deel van onze les mee te doen. Een paar jaar later zou blijken dat Hannie veel meer te bieden had dan alleen haar gewelfde wreven; ze zou een felle dansvertolkster worden met een voor haar leeftijd ongewoon indringend gevoel voor intense rolvertolkingen: Gaskell leek een instinct te hebben om al vroegtijdig speciale karaktereigenschappen in haar dansers te herkennen.

Lucie Flothuys leek dé lieveling van Gaskell: klein, tenger, harmonieus en mooi, alles aan Lucie leek te kloppen. Aan de barre, gekleed in een wit gazen rokje, leek ze een Degas-meisje. En heel soms deed Hans van Manen een les met ons mee, hij was al een flink eind in de danskunst gevorderd, bewoog snel en kon draaien als een tol. Hans maakte een uiterst gearriveerde indruk op mij en m’n klasgenoten; later hoorde ik dat hij soms al in voorstellingen van de groep zou optreden.

Vaak bleef een aantal leerlingen uit onze klas na de les achter om wat we hadden geleerd te herhalen: vooral moeilijke of pijnlijke zaken als spagaat, pirouetten, entrechat six, of ‘voet-in-de-hand’. Gaskell sloeg ons soms gade, haar lippen bijwerkend en zo af en toe toch nog aanwijzingen gevend; even later konden we haar klossend de trappen naar de vierde etage weer horen bestijgen.

Als ze gekleed in een pantalon de studio betrad wisten we dat ze ons na de barre vreemde oefeningen zou geven; ze maakte handstanden tegen de muur, liet ons radslagen doen en gaf ons de opdracht om elkaars benen omhoog te rekken: voor, achter en opzij. ‘Kan véél hoger, jullie zijn nog jong!’ Terwijl ze ons correcties gevend passeerde bood ze hier en daar de helpende hand: ‘Voet in die hand, zo. Zien jullie? En niet zo voorzichtig, zij is wel niet één oude vrouwtje… Die benen moeten wel heel makkelijk bewegen; los, als waaiende gras.’

Een enkele keer gaf Mevrouw niet zelf de les. Vaak was dat een teleurstelling, maar soms toch ook een opluchting: even zouden we bevrijd zijn van benauwenis en onzekerheid. Pop, dat was Mevrouws koosnaam voor Maria Huisman, nam van tijd tot tijd een les van Gaskell over, een enkele keer afgewisseld door Louki, Conrad of Jaap. Ik was in die tijd meestal de enige jongen in de les, en misschien juist daardoor gaf de ervaring om zo nu en dan door een seksegenoot te worden onderwezen me een vertrouwd gevoel. Van Jaap Flier had bijna iedereen in onze les wel eens gehoord. Marianna Hilarides en hij zouden de balletsterren van Nederland worden, zij waren grote beloften voor de toekomst, dat had ik thuis wel eens in de krant gelezen over de optredens van Ballet Recital, de groep waarmee Mevrouw sinds 1948 optrad. Zij hield dan een ‘causerie’ en Jaap, Marianna, Louki, Willy en Conrad dansten dan een wals, mazurka of pas de deux als illustratie. In aanvang had ik bij elk meisje dat speciale correcties van Mevrouw kreeg, en op een speciale, wat zachtere toon, het vermoeden dat dát dan die veelbelovende Marianna zou zijn. Maar Marianna zou ik pas in een later stadium leren kennen, en gaan bewonderen.

De bepalende lijn

Ik neem aan dat de meeste leerlingen van Mevrouw – net als ikzelf het grootste deel van mijn leven heb gedaan – haar meer als een onbekend hemellichaam beschouwden dan als een vrouw van vlees en bloed, iemand die een familieleven had gekend en later – zoals ieder kind – leraren, collega’s of een vriendenkring. Maar welke persoonlijkheden en omstandigheden hadden de ingrijpendste invloed op Gaskells latere leven uitgeoefend, op haar werken, haar reageren, haar denken?

Maar hoe, en op welke manier wij ook over haar dachten, of op haar reageerden: Mevrouw was de persoon die de lijnen in onze levens bepaalde, of hád bepaald; ze was de vrouw die van het licht iets donkers kon maken, of andersom; een dwingende persoonlijkheid die uitsprak wat in artistiek opzicht de moeite wel of niet waard was; goed of slecht.

Pas na haar dood werden in haar woning enkele achtergelaten getuigenissen over haar bestaan gevonden – foto’s, een enkele brief, documenten – getuigenissen die haar leven iets dichterbij leken te brengen en die in ieder geval mij persoonlijk een schok van opwinding én ontroering bezorgden: zó was ze dus geweest, dát had ze meegemaakt, dáár had ze geleefd en gewerkt en dát was haar familie.

Maar ook kwamen er depressies boven over zóveel – onnodig? – wanbegrip; van haar kant zowel als de onze. Om Gaskells leven in detail na te gaan bleek zelfs met nieuw bewijsmateriaal nog steeds een uiterst gecompliceerde zaak, want hoe werden haar woorden verstaan, wat had ze prijs willen geven, in welke gemoedstoestanden deed ze haar relaas?

Vaak had, en heb, ik de indruk dat ze soms de gebeurtenissen naar haar hand zette, hoe het haar op dat moment het beste uitkwam. Maar wat zich in iemands hoofd of gevoel afspeelt blijft voor de ander hoe dan ook een onbekend gebied, iets waar ik me voortdurend rekenschap van moest geven. Een aantal gebeurtenissen en voorvallen uit Gaskells bezeten werk- en levenswijze zal echter naar ik hoop voor de geschiedenis van de Nederlandse danskunst van waarde kunnen zijn.

Mijn vroegere ervaringen bij ‘Het Lopende Vuurtje’ zouden me ertoe brengen om al heel snel alle wetenswaardigheden over mijn lerares en haar omgeving in mijn vrije uren te noteren, om op die manier vast te leggen wat er in haar, en onze levens voorviel, van opwindend tot uiterst treurig.

Ik hoopte dat Gaskell-zelf én de mensen met wie ik dankzij haar in contact was gekomen, zouden blijven voortbestaan in een bepalende lijn, een lijn van collegialiteit en wederzijdse genegenheid.

Via mijn HBS-jaren, het ‘Het Lopende Vuurtje’ en de Zomerdijkbuurt leidde de weg naar Mevrouws bestaan, en hoe ze haar sporen bij leerlingen zowel als medewerkers achterliet, of zou laten. Ook dat is een lijn die het bestaan van Gaskell, onbewust, zal bepalen; het geschrevene is daar hopelijk een houvast bij.

Eerste botsing

Mevrouw was begonnen aan de voorbereidingen voor een eenvoudige schoolvoorstelling, waar ook een aantal jonge leerlingetjes van de middaglessen aan mochten deelnemen. De korte demonstratie van wat balletpassen en -bewegingen door de leerlingen zou een aanvulling zijn op enkele solo’s uit het klassieke repertoire die door danseressen van Ballet Recital werden uitgevoerd, alles min of meer in de geest van een van de lezingen waarmee ze eerder door het land was getrokken: ‘Van petit-rat tot solist’.

De voorbereidingen voor de haastig opgezette demonstratie verliepen vanwege het tijdgebrek vrij chaotisch, vooral door het invoegen van de kinderklasjes waar Mevrouw zich juist zo op leek te hebben verheugd; ze maakte een indruk van bijna kinderlijke opgewondenheid. Maar helaas, er bleken maar een paar gezamenlijke repetities mogelijk te zijn, lessen die bovendien alleen tijdens onze lesuren – ingepast op een paar woensdag- en zaterdagmiddagen – geregeld konden worden. Maar natuurlijk, Gaskell zelf zal de demonstratie als een tussendoortje voor haar school hebben gezien, om haar jonge leerlingen wat toneelervaring te geven en te voelen wat het zou betekenen om voor een publiekje, hoe bescheiden ook, op te treden.

De betreffende demonstratie zou ’s middags plaatsvinden in een stadje onder de rook van Amsterdam; het minieme podiumpje was opgebouwd op een soort speelplaats, waarvandaan in de verte het grijze IJsselmeer zichtbaar was.

De repetities voor de leerlingen van de middagklassen zouden moeten plaatsvinden ná onze ‘ouderenklas’, en beide lessen zouden worden verkort, zodat er daarna gezamenlijk door de beide leerlinggroepen tegelijkertijd gerepeteerd kon worden. Mevrouw had bedacht dat het voorstellinkje zou openen met een defilé: eerst de jongste leerlingetjes – allemaal meisjes dus – en daarna de wat oudere studenten, die een iets uitgebreidere, muzikale wandeling over het podium zouden maken en wat oefeningen demonstreren, ingestudeerd door Mevrouw zelf, die het geheel ook aan elkaar zou praten. Pop zou daarna wat volksdansfragmenten demonstreren en Louki een paar klassieke variaties; zeer waarschijnlijk ‘een fee’ of ‘een vogel’, zoals dat in de ‘klassieken’ scheen te horen, en wat bovendien de kinderen – en hun moeders – zou aanspreken.

Ik zou niet zo uitgebreid, of waarschijnlijk helemaal niet op genoemde demonstratie zijn ingegaan als ik in die periode behalve mijn eerste optreden onder Mevrouws leiding niet óók mijn eerste en vrij heftige botsing met haar zou hebben meegemaakt, of beter: veroorzaakt. Tijdens de eerste repetities in de Zomerdijkstudio zou Mevrouw eerst met ‘die kleintjes’ gaan werken, terwijl wij ouderen aan de kant moesten wachten. Wat de ‘kiendertjes’ uiteindelijk aan oefeningen moesten doen bleek uiterst eenvoudig: de meisjes werden verondersteld naar het midden van het toneel te lopen, om daarna in twee rijen langs elkaar heen te marcheren, daarna elkaar kruisen en vervolgens weer omdraaien. Simpel om te doen én te onthouden, maar natuurlijk ‘Wel in die maat van die muziek begiennen, en allemaal met diezelfde been, eerst wel rechts… Is héél gemakkelijk allemaal.’

Kleine Lucie was in tutuutje en dus hoe dan ook al ‘beeldig’; de rest van de meisjes, de meesten elf à twaalf jaar oud, zou het een stuk minder afgaan. Terwijl de looppatronen en pasjes keer op keer werden herhaald, Niek geduldig aan de piano, reageerde Mevrouw steeds geagiteerder. ‘Nee, niet zo: lienks om, lienkerbeen. Net als die Lucie wel doet, kijken jullie maar!’ Een van de meisjes raakte door Mevrouws geschreeuw zo totaal de kluts kwijt dat ze links niet meer van rechts leek te kunnen onderscheiden – wat me zeer aan mijzelf deed denken. Het arme kind scharrelde steeds onduidelijker rond, terwijl Mevrouw haar op steeds ongeduldiger toon correcties bleef toeroepen: ‘Nee, links. Lienks is niet rechts…’ Het begin van wat we later Johan Cruijffs logica zouden noemen, begon ook bij Mevrouw door te breken.

Ik had de situatie een poosje aangekeken – de luid klinkende correcties aan het adres van het meisje maakten zichtbaar indruk op de andere jonge aanwezigen in de studio – toen ik me plotseling niet meer kon beheersen. Ondanks het respect dat ik voor haar had beet ik Mevrouw plotseling met een van spanning ontsporende stem toe: ‘Kunt u wel, tegen zo’n klein kind?’

Even was het stil in de studio; Gaskell keek me totaal verbouwereerd aan. Met een ruk draaide ze zich om, nam plaats voor de spiegel en hervatte de repetitie zonder me aan te kijken of verder nog van haar plaats te komen. Ik was er zeker van dat ze me aan het eind van de middag weg zou sturen, voorgoed. Tot mijn verbazing en opluchting gebeurde er niets. Ze leek me alleen de rest van de middag volkomen te negeren, maar áls onze blikken elkaar per ongeluk kruisten was ik me terdege bewust van de hoog opgetrokken wenkbrauwen die ze demonstreerde. Verder zou ze met geen woord over het voorval reppen.

Motorpech tijdens een tournee; de hele groep duwt de Van Nood-bus; Mevrouw zit binnen.

Mijn eerste botsing met Gaskell: pianist Niek gaf me in het voorbijgaan een bemoedigend duwtje, en vreemd genoeg bleek zelfs Louki een stuk vriendelijker tegen me te zijn, wat me verbaasde, want ik was pas ongeveer driekwart jaar leerling in de school.

Een week later, op een vroege zaterdagmorgen, waren alle medewerkenden – kinderen plus hun moeders, dansers, pianist, Mevrouw – in een busje gestapt: een heuse tournee in het vooruitzicht! Toen we Amsterdam nog maar net achter ons hadden gelaten klonk er van achter uit de bus geroep: een van de kinderen bleek te moeten overgeven. Ons gammele busje van Van Nood maakte halt in de berm en het zieke kind, natuurlijk hetzelfde traag lerende meisje, stommelde door de bus naar voren. Omdat niemand haar leek te gaan helpen stapte ik met het meisje, dat duidelijk overstuur was, naar buiten; ik voelde Mevrouws blik toen ik haar moest passeren.

Het oponthoud leek vrij veel tijd te gaan kosten: het meisje stond huilend in het gras, maar van overgeven kwam het niet. Mevrouw had, haar hoofd half naar buiten stekend, al een paar keer ongeduldig geroepen dat we ‘wel moesten gaan’. Even daarna stond de chauffeur naast ons in de berm: ‘Het spijt me, jongens, maar ik moet doorrijden, anders komen we te laat. Maar het is niet ver lopen meer: gewoon deze weg blijven volgen en vraag dan bij die eerste huizen maar naar het feestterrein.’ Meteen daarna startte de bus en reed weg. Vreemd gevoel.

Van het uitvoerinkje dat daarna in de middagzon plaatsvond herinner ik me vrijwel niets, ondanks het feit dat dit mijn eerste optreden onder Mevrouws hoede was. Haar onbegrijpelijke gedrag ten opzichte van het jonge meisje, haar bijna onbuigzame instelling als ‘zaken gaan voor het meisje’, zelfs bij dat ongelukkige speeltuinoptredentje, is me altijd sterk bijgebleven. In latere situaties zou ik deze houding van Mevrouw opnieuw tegenkomen; het bleef iets raadselachtigs.

Onze tweede aanvaring was aanzienlijk pijnlijker. Het was de gewoonte dat de leerlingen van de woensdag- en zaterdagmiddaglessen aan het eind van de maand het lesgeld betaalden. Mevrouw zat dan op de bank voor de spiegel terwijl wij in een rijtje onze beurt afwachtten. Mevrouw gaf ons dan een lachje en liet de overhandigde vijftien gulden in haar handtasje verdwijnen. Toen ik haar op een van die dagen mijn lesgeld overhandigde keek ze me wat verbaasd aan: ‘Het spijt me, maar ik heb wel jouw geld van die vorige maand nog niet gekregen.’

Lichte paniek, want ik wist zeker dat ik haar dat bedrag wél had gegeven: vijftien gulden in je zak meedragen was in die tijd niet iets vanzelfsprekends, zelfs niet als je achttien was. Toen ik ’s avonds de jobstijding aan mijn vader overbracht reageerde hij korzelig, hij gaf me de indruk dat hij me het ontbrekende bedrag niet nog een keer zou willen geven. Een paar dagen later zou hij me het dubbele lesgeld toch nog over de tafel toeschuiven, alleen had hij er een kwitantieboekje bij gevoegd: ‘Zeg haar maar dat ze nu dan wél een kwitantie moet ondertekenen, dan weten we tenminste wat er is gebeurd.’ Een jobstijding.

Na de volgende les overhandigde ik Mevrouw mijn maandelijkse lesgeld en daarbij met klamme handen de door mijn vader al ingevulde kwitantie ter ondertekening; de datum én het bedrag. Mevrouw keek me een ogenblik star aan, nam daarna het lesgeld in ontvangst en tekende het papiertje: ‘Alstublieft.’ Haar blik was vernietigend en de les daarop presteerde ik wel bijzonder miserabel: ‘Roeti, verdomme…’

In de weken erna leek er in de studio opwinding te heersen, ook bij Gaskell zelf, die tegelijk vrolijk, gejaagd en afwezig leek. Jaap Flier vertelde me in het verkleedkeukentje dat er kans was dat Ballet Recital een korte tournee door Zwitserland en Duitsland zou gaan maken: het eerste optreden dat een Nederlands balletgezelschap na de oorlog in die landen zou brengen, en nog wel georganiseerd door Nederlands bekendste impresario, Ernst Krauss, de man die in 1927 Anna Pavlova in Nederland had geïntroduceerd. ‘En misschien gaan er wel wat extra dansers mee, jongen.’ Jaap gaf me een plagende por, maar ik hoopte vurig dat hij gelijk zou hebben: stel je voor, met de groep op tournee, zelfs al was het maar als ‘vulling’.

Dat Mevrouw in die periode zo volkomen anders reageerde dan we van haar gewend waren, bleek niet alleen met de eerste buitenlandse tournee te maken te hebben. Ze gedroeg zich van uitgelaten vrolijk tot scherp en geagiteerd, op het bitse af. Het gerucht deed de ‘kleedkamerronde’ dat er door de rijksoverheid om het voortbestaan van Ballet Recital werd getwist: de voors en tegens, de fanaten tegen de onverschilligen. Het ging allemaal een beetje langs ons heen, wij waren alleen geïnteresseerd in de mogelijkheid om te dansen. Er woedde een gevecht tussen een aantal onverschilligen in de regering en een groepje geïnteresseerden in de danskunst. Achter de schermen dachten ze over ons voortbestaan te kunnen beslissen. Een fanatieke strijd, zo hoorden wij rondzoemen; ik denk dat het de eerste keer was dat ik felle gesprekken over politieke richtingen in onze kleedkamers hoorde. Pop en Jaap voerden daarbij het hoogste woord en wij leerlingen stonden honderd procent aan hún kant. In onze ogen waren zij immers de best denkbare dansers, en binnenkort zouden we beslist ook Marianna met een spandoek door Amsterdam willen volgen: ‘Weg met de onverschilligen die onze danskunst niet kunnen waarderen!’