Dat wil ic hier doen weten
Wie die lande hadden beseten
Hier te voren in ouden tiden

(Rijmkroniek van Holland, vs. 23-25)

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van J.E. Jurriaanse Stichting, M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting en Boekenfonds Elisabeth Grent / F.J.A.M. van der Helm.

Afbeelding omslag

Vorstelijk jachtvermaak omstreeks 1050. Afbeelding op het tapijt van Bayeux.

Omslagontwerp

Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen

Ontwerp binnenwerk

Marijke Maarleveld, ViaMare, Zutphen

© 2018 E.H.P. Cordfunke, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493407
e-ISBN 9789462495753
NUR 680

Inhoud

Voorwoord

1Inleiding

2Graaf Gerulf

3Van koninklijke ambtenaar tot landsheer

4Dirk I en de ‘kerk van Egmond’

5Tussen Egmond en Essen

6Drie generaties Dirk?

7Dirk II

8De abdij van Egmond

9Expansie naar het zuiden het oosten

10De sicconiden legende

11Van West-Fries naar Hollands graafschap

12Terugblik

Noten

Literatuur

Lijst van gebruikte afkortingen

Voorwoord

Het ontstaan van het graafschap Holland heeft vele generaties historici bezig gehouden. Over de periode waarin het graafschap ontstond, ruwweg van 850-1150, zijn betrekkelijk weinig schriftelijke gegevens beschikbaar. Dit deed de Groningse hoogleraar I.H. Gosses in 1914 verzuchten: ‘Wanneer men zich begeeft aan de studie der oudste geschiedenis van het graafschap Holland, mag men niet verwachten nog groote vondsten te zullen doen.’ Niettemin bleek het telkens weer mogelijk een stukje van de legpuzzel die de ontstaansgeschiedenis vormt, op te duiken. Bovendien hebben sinds Gosses deze verzuchting deed, tal van ‘hulpwetenschappen’ een uiterst belangrijke aanvulling op de bestaande kennis gegeven. Dit geldt met name voor de archeologie, de historische geografie en de natuurwetenschappen. Of, zoals de Franse mediëvist Duby het in 1991 verwoordde: ’Zodoende blijft de middeleeuwse geschiedenis jong, dank zij de stimulans die ze van aangrenzende vakgebieden ondervindt.’

Ik heb in dit boek geen uitputtende studie over de vele facetten van het ontstaan en de vorming van het graafschap Holland willen schrijven. Mijn doel was eerder om door middel van een analyse van het vele, vaak weinig toegankelijke materiaal – niet alleen in kronieken en jaarboeken maar ook in de nog steeds toenemende stroom van publicaties over de vroegste Hollandse geschiedenis – tot een synthese te komen. Daarbij was niet te ontkomen aan het feit dat soms, op basis van dezelfde gegevens, verschillende interpretaties mogelijk zijn. Want geschiedenis is geen wiskunde en ‘aantoonbare bewijzen’ zijn vaak moeilijk te leveren, zeker voor een periode als de vroege middeleeuwen waarin het schriftelijk bronnenmateriaal schaars is.

Dit boek is het resultaat van een decennia lange ‘Tocht door de middeleeuwen’ – de titel van een door Georges Duby gepresenteerde tv-documentaire –. Op mijn pad heb ik velen ontmoet die mij hebben geholpen, geïnspireerd dan wel raad of kritiek hebben gegeven. Allen dank ik op deze plaats van harte.

E.H.P. Cordfunke

De kerngewesten in Midden-Nederland in de vroege middeleeuwen (naar Heidinga, 1986).

1Inleiding

Het begin der Nederlandsche geschiedschrijving ligt voor altijd verborgen achter de vale nevelen van het wijde Friesche land.’ Het was Jan Romein die deze beladen zin in 1932 schreef in de inleiding op zijn Geschiedenis van de Noord-Nederlandsche geschiedschrijving in de Middeleeuwen.¹ ‘Want’, zo stelde hij, ‘in Friesland moet het begonnen zijn: het oudste centrum van onze beschaving.’ Als voorbeelden noemde hij Bernlef, de blinde bard uit Groningen, Liudger die hem bekeerde, en de Utrechtse domschool, een stichting van Willibrord en gevormd naar Angelsaksisch model. De Utrechtse domschool had tot ver buiten Utrecht een grote vermaardheid.

De genoemde voorbeelden dateren uit de achtste eeuw, de periode van onze geschiedenis die in de vorige eeuw nog wel met de term ‘duistere middeleeuwen’ werd aangeduid. Een periode ook waarin de beeldvorming grotendeels werd bepaald door kloosterlingen die in hun kronieken en annalen een op zijn minst weinig objectief beeld van hun tijd gaven. Hun kijk op de wereld buiten de kloostermuren was niet alleen verkregen uit de tweede of derde hand, maar was bovendien sterk moralistisch gekleurd. Bovendien waren deze geschriften vóór 1950 weinig toegankelijk door het ontbreken van moderne, kritische uitgaven, ondanks pogingen daartoe vanuit geleerde genootschappen in de periode 1850-1959.²

Na 1950 veranderde het historische landschap in ons land volledig. De geschiedenis van ons verleden, vooral die van de middeleeuwen, kwam tot leven, enerzijds doordat moeilijk toegankelijke bronnen werden ontsloten voor een groter publiek, anderzijds, doordat moderne audiovisuele middelen de overdracht van kennis op een aantrekkelijke wijze mogelijk maakten. Parallel met deze ontwikkelingen op historisch gebied, droeg het archeologisch onderzoek dat na 1950 een grote vlucht nam, feitelijke kennis over het dagelijks leven uit dit verleden aan. De ‘duistere middeleeuwen’ verdwenen achter de vale nevels en daarvoor in de plaats kwamen de ‘gouden middeleeuwen’ tevoorschijn.³

Friesland, waar het in de achtste eeuw ‘begon’, omvatte het hele kustgebied van het Zwin tot aan de Weser, in het noorden van Duitsland. Het kustgebied van het huidige Holland en Zeeland werd aangeduid als West-Frisia, ter onderscheid van het huidige Friesland en Oost-Friesland, een driedeling die al in de onder Karel de Grote opgestelde Lex Frisionum voorkomt. De bewoning was niet gelijkmatig over dit Friese gebied verdeeld, maar was geconcentreerd in ‘kerngewesten’ die door water van elkaar waren gescheiden. In het huidige Friesland waren dat Westergo en Oostergo die door de Middelzee waren gescheiden. Archeologisch onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat in de zevende en achtste eeuw een elite van lokale machthebbers er kon beschikken over kostbare goederen die deels via internationale handelscontacten waren verkregen, deels lokaal waren vervaardigd.⁴ Door schenking van luxe goederen, prestigieuze gouden sierraden, vaak ingelegd met almandijn of granaat, en gouden munten, wisten lokale machthebbers hun volgelingen aan zich te binden. Grote opgravingen, onder meer op de ‘koningsterp’ van Wijnaldum (in Westergo) in de jaren 1991-1993,⁵ hebben het inzicht in de samenleving van die tijd sterk verdiept. Noordelijk Westergo lijkt het kerngebied van de verspreiding van goudvondsten in het terpengebied te zijn geweest. Maar niet alleen het aantal, maar vooral het exclusieve karakter van de aangetroffen vondsten kan wijzen op de ‘uitzonderlijke’ positie van Westergo als politiek machtscentrum.⁶ In politiek, sociaal-economisch en religieus opzicht was de Friese samenleving sterk verweven en zeker niet te vergelijken met onze huidige samenleving.

In West-Frisia lag het anders dan in het Friese terpengebied. Hier geen terpen in een kwelderlandschap, maar een smalle bewoonbare kuststrook met bewoning op de duingronden en de oeverwallen van kreken en rivieren; de uitgestrekte veengebieden achter de duinen waren nog niet ontgonnen.⁷ Maar als mondingsgebied van Rijn, Maas, Waal en Schelde was het van grote betekenis voor de doorvoerhandel. De Friese expansie naar het formeel onder het gezag van de Franken staande rivierengebied bereikte onder de Friese koning Radbod zijn grootste omvang. Al omstreeks 630 was er in Dorestat, gelegen op de splitsing van Kromme Rijn en Lek, een ontmoetingsplaats voor handelaren. Dit centrum zou in de achtste eeuw uitgroeien tot een omvangrijke handelsnederzetting op een knooppunt van handelsroutes over heel Noord- en West-Europa. Utrecht was in de zevende eeuw de zetel van de Friese koningen Aldgisl en Radbod. Na de dood van laatstgenoemde in 719 kwamen Utrecht en Dorestad definitief in Frankische handen.

Met de verovering van de kuststreek door de Franken na de dood van de Friese koning Radbod werd niet alleen het hofstelsel voor de exploitatie van de landbouwgronden ingevoerd, maar kwam ook een indeling in gouwen tot stand. De gouwen werden bestuurd door koninklijke ambtenaren, veelal leden van de inheemse elite. Zij droegen de titel comes (graaf) maar zij waren geen bezitter van hun graafschap. Zij waren verlengstukken van de koninklijke macht in hun ambtsgebied, de gouw (pagus). In de koningsoorkonden uit die tijd werden plaatsaanduidingen gegeven met een standaard formule waarin de naam van de gouw was opgenomen, bijvoorbeeld: in Frisia, in pago Kinhem, in villa N. De naam Kinhem (Kennemerland) duikt voor het eerst op in de eerste helft van de achtste eeuw. De karolingische hofmeier Karel Martel schonk toen – tussen 720 en 739 – de villa Adrichem (bij Velsen), in Fresia, in pago Kinheim super fluvium Velisena, aan de missionaris Willibrord.⁸

Dit was het decor waar tegen zich vanaf het midden van de negende eeuw het ontstaan afspeelde van het graafschap dat pas vanaf het einde van de 11e eeuw Holland werd genoemd. De bewoners noemden zich Friezen en het nog nameloze graafschap werd aangeduid als West-Frisia. De gouw Kennemerland – de bakermat van het geslacht dat meer dan drie eeuwen over Holland en Zeeland heerste – was in de vroege middeleeuwen nog slechts een smalle strook bewoonbare grond waarvan de begrenzing vaag was en samenviel met natuurlijke grenzen, zoals waterlopen of bosrijke gebieden. Op de hoger gelegen zandgronden achter de duinen en op de oeverwallen van de talloze natuurlijke wateren die het gebied doorsneden, vond de bewoning plaats.

Het gebied werd in het westen begrensd door de Noordzee waarbij de kustlijn enkele kilometers verder westelijk in zee lag. De oostelijke grens werd gevormd door een uitgestrekt veengebied dat vanaf de 10e eeuw werd ontgonnen. De noordelijke grens van de gouw Kennemerland – tevens de zuidelijke grens van de gouw Texel – moet bij de Zijpe worden gezocht, naar De Cock aannemelijk heft gemaakt.⁹

De legendarische koning Radbod, zoals een 17e-eeuwse tekenaar hem zag (uit P. Winsemius, Chronique, 1622).

De zuidgrens werd gevormd door de Suithardeshaga (‹het bos van Swithard’), een bosrijke grensstrook tussen (het latere) Rijnland en Kennemerland, evenwijdig aan de Oude Rijn en ter hoogte van Hillegom.¹⁰ Deze naam komt voor in de nog te bespreken koningsoorkonden van 889 en 922.

Berichten over de oudste geschiedenis van het West-Friese graafschap zijn afkomstig van kloosterlingen uit veraf gelegen kloosters, zoals Xanten, Fulda, Prüm of Echternach; die berichten zijn summier en vaak uit de tweede of derde hand verkregen. Zij vertellen over de invallen van de Noormannen (Nordmanni), ook wel Vikingen (‘plunderaars’) genoemd, zeerovers afkomstig uit de Noordse landen, voornamelijk uit het Deense gebied. Tussen 834 en 885 heeft het kustgebied veel te lijden gehad van deze plunderingen waartegen het centrale, koninklijke gezag nagenoeg machteloos stond. De gewelddadigheid die kenmerkend is voor de Scandinavische maatschappij van die dagen, bereikte nu West-Europa.

De oudst gedocumenteerde aanval op de kust van Frisia was in het jaar 810. Volgens de Frankische rijksannalen kwamen Vikingen met een vloot van 200 schepen, gingen aan land en vertrokken na drie gevechten met het hoge tribuut van 100 pond zilver. Karel de Grote, zeer geschrokken, nam onmiddellijk maatregelen ter verdediging van de kuststreek. Deze maatregelen bleken lange tijd afdoende. Maar toen in 830 Lodewijk de Vrome in conflict kwam met zijn oudste zoon Lotharius I, bleek de zwakte van het uitgestrekte rijk. De verdreven Deense koningszoon Harald, die in Frankische dienst was getreden, koos de kant van Lotharius. In 834 kwam hij met een grote vloot de Rijndelta binnen en plunderde Dorestad, toen vermoedelijk het grootste handelscentrum van West-Europa, met een eigen munt, gelegen aan een knooppunt van handelsroutes, waar ook Scandinavische handelaren kwamen al ver vóór de plundertochten. Allerlei ambachtslieden oefenden er hun beroep uit en handelaren, beschermd door privileges van de koning, hadden er een bloeiend bestaan. In de bloeitijd van Dorestad bestond de handelswijk uit een reeks lange, ongeveer 20 meter brede percelen met aanlegsteigers die loodrecht op de rivier waren gericht. Daar woonden de handelaren die er permanent gevestigd waren. Vanaf 834 begon een periode van geregeld terugkerende rooftochten die gepaard gingen met verwoesting en veel geweld. Al in de jaren 835, 836 en 837 kwamen de Noormannen terug om Dorestad te plunderen, voor het laatst in 863, maar toen was het met de bloei ervan gedaan. De handel was in geringere omvang overgegaan op het nabije Tiel.¹¹

In juni 837 werd de rijke haven- en garnizoensplaats Domburg op Walcheren geplunderd en verwoest. In de kroniek van Xanten lezen we: ‘De heidenen hebben Walcheren verwoest en veel vrouwen in gevangenschap afgevoerd.’ Hierna trokken ze naar Dorestad. Walcheren werd jarenlang gebuikt als uitvalsbasis voor nieuwe strooptochten.

Dorestad’ in vogelvlucht’. Op de voorgrond de aanlegsteigers die in de loop van de tijd steeds verder uitgebouwd moesten worden als gevolg van het meanderen van de rivier. Achter de plankiers de dichtbebouwde handelswijk (impressie door Wim Euverman, 2009).

Er zijn betrekkelijk weinig ooggetuigenverslagen van aanvallen van de Noormannen. De abt van het schatrijke klooster Prüm, Regino, geeft in zijn kroniek een levendig beeld van een langdurige aanval waarbij een groot aantal plaatsen langs de Rijn werd geplunderd en verwoest, onder meer Keulen en de keizerlijke paltsen van Nijmegen en Aken (881- 882). Ook zijn eigen klooster werd niet gespaard. Het werd tweemaal (in 882 en 892) in brand gestoken en tal van bewoners werden doodgeslagen: ‘ze drongen het klooster binnen waar ze zich drie dagen ophielden en het omliggende gebied leegplunderden.’ Ook de jaarboeken van St. Vaast te Atrecht berichten over de strijd die om het klooster werd gevoerd.¹² De annalen van het klooster van Fulda schreven op 883: ‘De Noormannen voeren de Rijn stroomopwaarts op en staken vele van de net wederopgebouwde plaatsen in brand waarbij zij van daar geen geringe buit roofden.’ De tijdgenoten, met name de middeleeuwse monniken, hebben het beeld geschetst van agressieve noordelingen, van kerkrovers en wrede heidense duivelsaanbidders. Het is een beeld dat in het licht van het historisch onderzoek enige nuance verdient want, al moeten we de ellende van de bevolking niet onderschatten, het handelsverkeer tussen Dorestad en de Scandinavische landen ging door en bracht nieuwe producten en culturele impulsen. Hun op de markt van Dorestad verhandelde producten getuigen van een hoog ontwikkeld vakmanschap op technisch en cultureel gebied.

Op de markt in Dorestad werd ook veel aardewerk verhandeld, vooral afkomstig uit het Vorgebirge (Rijnland, tussen Keulen en Bonn), maar ook uit de streek rond Mayen (Eifel).

Het kustgebied tussen Schelde en Rijn behoorde sinds het Verdrag van Verdun uit 843 tussen de zonen van Lodewijk de Vrome tot het midden-rijk van keizer Lotharius I (840-855). Hiertoe behoorde ook het handelscentrum Dorestad. Door de strijd om de macht tussen de kleinzoons van Karel de Grote en hun opvolgers, was het centrale gezag sterk verzwakt en niet in staat de invallen van de Noormannen het hoofd te bieden. Bovendien was het kustgebied met zijn vele waterlopen en moerassige gedeelten vrijwel ontoegankelijk voor een zwaarbewapend leger van de Frankische koningen

Een bladzijde uit de kroniek van Regino, abt van het klooster Prüm, waarin hij de plundertocht van de Noormannen en de aanval op het klooster in 882 beschrijft.

Verschillende pogingen om de zeerovers bij de kustverdediging te betrekken, waren niet erg succesvol. Tussen 839 en 885 ontstonden er in de kuststrook Noormannenrijkjes bedoeld als ‘homeopathisch afweermiddel’ tegen verdere plunderingen.¹³ De dux (hertog) die de Friese kustverdediging tegen de Noormannen leidde had een hoger gezag dan de graven. Na de verzoening tussen Lodewijk de Vrome en zijn zoon Lotharius in 839 werd Harald door de keizer belast met de kustverdediging. Hij had de Betuwe, waaronder Dorestad, in leen gekregen en was belast met het innen van belastingen. Harald overleed al spoedig (ca. 844) en na hem kreeg zijn broer, de Deen Rorik, deze taken. In 850 werd hij door keizer Lotharius beleend met Dorestadum et alios comitatus (Dorestad en andere graafschappen). De omvang van zijn gebied is bij benadering te reconstrueren aan de hand van het Utrechtse goederenlijstje, een opsomming van bezittingen die de Utrechtse kerk tussen Vlie en Maasmond, met inbegrip van Dorestad, had voor de invallen van de Noormannen, een uitgestrekt gebied dat de kuststreek en het centrale rivierengebied omvatte.

Rorik was maar met tussenpozen, waarin hij probeerde de Deense troon te veroveren, aanwezig in het kustgebied. In 862 keerde hij uit Denemarken terug en liet zich dopen. Toen in 863 een grote vloot de Rijn afzakte, onderweg Dorestad plunderde en Keulen bereikte, kwamen de Friezen in opstand en joegen hem weg (866). Maar met steun van Lotharius II kon hij weer terugkeren. Van 862 tot zijn dood (ca. 880) oefende hij hier de heerschappij uit: even dreigde er een Fries Normandië te ontstaan. In Hippolytushoef (Wieringen) werd in 1996 een grote zilverschat gevonden die er omstreeks 850 door een vooraanstaande Noorman moet zijn begraven.¹⁴ Maar van een permanente kolonisatie, zoals bijvoorbeeld in Engeland of Normandië, is in West-Frisia geen sprake geweest. Plaatsnamen die daarop zouden kunnen wijzen, ontbreken er, zoals Blok heeft vastgesteld.¹⁵

Na de dood van Rorik werd de Deen Godfried, een neef van Rorik, in 882 door koning Karel de Dikke beleend met diens gebied dat in de annalen van Fulda werd omschreven als comitatus et beneficia, quae Rorich (…) in Kinnin tenuerat. Maar ook Godfried was al even onbetrouwbaar als zijn voorgangers. In 882 had hij al een lange periode van roof en plunderingen achter de rug.¹⁶ Een poging van de Oost-Frankische koning Karel de Dikke om hem met een groot leger te verslaan, was door verraad jammerlijk mislukt. De koning besloot toen een verbond met hem te sluiten. Godfried werd met alle eer als een vorst ontvangen; hij werd gedoopt en aangesteld als hertog over de Friese kuststreek waar eerder Rorik had geheerst. Bovendien trouwde hij met een dochter van de koning.

Keizer Lotharius I (817-855). Miniatuur uit het Lotharius-evangeliarium, Tours circa 850 (foto Bibliothèque Nationale, Parijs).

De verhouding tussen koning en Godfried verslechterde echter al spoedig door allerlei oorzaken. De koning beschuldigde Godfried ervan de kustverdediging onvoldoende te hebben georganiseerd waardoor een Deense vloot in 883 tot Duisburg de Rijn kon opvaren. Toen Godfried in 885 het hele Rijngebied rondom Koblenz opeiste omdat er in zijn Friese gebied door het kille klimaat geen druiven konden groeien waaruit wijn kon worden gemaakt, was de maat voor de keizer vol. Met de uitvoering van een complot om Godfried uit de weg te ruimen werd hertog Hendrik van Franken belast. Intussen reisden de gezanten van Godfried, de aan hem ondergeschikte Friese graven Gerulf en Gardulf, naar de keizer die in Langres, in de Vogezen, verbleef. Zij werden teruggestuurd met de boodschap dat de keizer over de zaak wilde onderhandelen.

De gebeurtenissen zijn in detail beschreven door Regino, abt van het klooster Prüm in de Eifel.¹⁷ Godfried kwam niets vermoedend met zijn gevolg naar de afgesproken bijeenkomst in Spijk in de Betuwe, op de grens van zijn machtsgebied; de keizer zelf was niet aanwezig. Tijdens de maaltijd werd Godfried door graaf Everhard Saxo – die nog een oude rekening met hem te vereffenen had¹⁸ – beschuldigd diens bezittingen te hebben geplunderd. Everhard trok vervolgens zijn zwaard en verwondde Godfried waarna hertog Hendrik het werk afmaakte. Regino noteerde: ‘In deze dagen werd Godfried de Deen, omdat hij zijn trouw brak, met behulp van zijn ondergeschikte Gerolf door hertog Hendrik gedood’ en hij voegde er aan toe: ‘iedere Noorman die in de Betuwe achterhaald kon worden, werd afgeslacht’.

De rol van de graven Gerulf en Gardulf is uit de overgeleverde berichten niet duidelijk. Waren Gerulf en Gardolf in het complot was betrokken of werden zij met vage toezeggingen naar Godfried teruggestuurd? Volgens de goed geïnformeerde Regino liet de keizer de beide graven in het ongewisse over zijn bedoelingen. De Annales Vedastini daarentegen vermelden expliciet dat graaf Gerulf het spel meespeelde en Godfried bedroog.¹⁹ Graaf Everhard werd op zijn beurt in 898 vermoord door Waldger, de oudste zoon van graaf Gerulf. Maar om hierin een verband te zien met de gebeurtenissen in 885 dertien jaar later, zoals Van Winter veronderstelde,²⁰ lijkt niet erg waarschijnlijk.

Hertog Godfried aangevallen door graaf Everhard (uit Wagenaars Vaderlandsche Historie, 1749).

Van graaf Gardulf vernemen we hierna niets meer.²¹ Blijkens een oorkonde uit 966 waarin een schenking wordt vermeld van een veengebied aan de rechteroever van de Nagele dat ‘vroeger in het graafschap van Gardolf was gelegen’, was hij graaf in Suedergo (Staveren).²²