Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van

Het door het Prins Bernhard Cultuurfonds beheerde Engelbert van
Bevervoorde-Van Heyst Fonds

Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm

J.E. Jurriaanse Stichting

Indische Letteren

Afbeelding omslag

Dominique Berretty in Marseille (1930)

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Karel Meijer, KM Grafisch Werk, Utrecht

Beelden

Tenzij anders is vermeld zijn de beelden afkomstig uit particuliere collecties.

© 2018 Gerard Termorshuizen en Coen van ’t Veer, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493155

e-ISBN 9789462495760

NUR 680

Voor de kleinkinderen van Dominique Berretty:
Rijkent (†), Gerda (†), Frederik (†) en André (†), Alex en
Charlotte, Jolanthe, Jérôme, Dominique en Christoph (†),
Jacqueline en Robert

INHOUD

Inleiding

Hoofdstuk I

Een graf in Bagdad

Hoofdstuk II

Van Italiaans-Franse komaf

Hoofdstuk III

Jeugd en milieu (1891-1908)

Hoofdstuk IV

Klerk bij de PTT (1908-1910)

Hoofdstuk V

Journalistieke loopbaan (1910-1917)

Hoofdstuk VI

Oprichting en eerste jaren van Aneta (1917-1921)

Hoofdstuk VII

Berretty’s macht getart (1922-1923)

Hoofdstuk VIII

De crisis voorbij; nieuwe uitdagingen (1924-1927)

Hoofdstuk IX

Voorspoed in zaken; de liefde in mineur (1927-1929)

Hoofdstuk X

Neergang in zaken; een nieuwe liefde (1930-1933)

Hoofdstuk XI

Naar het einde (1934)

Hoofdstuk XII

Naleven

Bibliografie

Noten

Register

INLEIDING

De catastrofe

Vanaf Schiphol op weg terug naar zijn thuisbasis Batavia vond Dominique Berretty, leider van het Indische persbureau Aneta, op 20 december 1934 de dood bij de crash van de Uiver in de Syrische woestijn. Hij was slechts 43 jaar oud geworden. Bij Aneta, zowel in Batavia als in Den Haag, stroomden de condoleances binnen waaronder die van het Koninklijk Huis, koloniaal bestuur en bedrijfsleven, de regering en het parlement. ‘Het bericht der catastrophe’, aldus de voor de Bataviase radio uitgesproken herdenkingsrede, ‘deed een gevoel van groote ontroering opwellen in de harten der duizenden die hem kenden, en van de vele anderen tot wie de faam van zijn werk was doorgedrongen.’¹

Hoewel in de vele aan hem gewijde in memoriams niet voorbijgegaan werd aan de schaduwkanten van zijn publieke optreden, voerden ontzag en bewondering voor wat hij in zijn korte leven tot stand had gebracht de boventoon. Gerefereerd werd regelmatig aan het feit dat hij, afkomstig uit een Indo-Europees, weinig kansrijk milieu, erin was geslaagd de aan de koloniale samenleving inherente ‘kleurbarrière’ te doorbreken. Iemand uit zijn omgeving schreef: ‘Daar kwam dan deze jongen uit Djokja [zijn geboorteplaats]. Hij had geen geld, geen vrienden, geen protectie. Maar hij had zijn begaafdheid en wilskracht.’² Zijn bescheiden afkomst zou hij overigens nooit verloochenen: met zijn nauwelijks Nederlands sprekende, in sarong en kabaja geklede Javaanse moeder verscheen hij op recepties van de hoogstgeplaatste Indische autoriteiten.

Tomeloos ambitieus, ook dat was hij: geldingsdrang liep als een rode draad door zijn levensloop. Op zijn zeventiende begonnen op de onderste trap van de maatschappelijke ladder hoorde hij ruim tien jaar later tot de invloedrijke en vermogende Indische elite. Behalve zijn spectaculaire ondernemerschap spraken ook zijn flamboyante levensstijl, megalomane uitspattingen en opzichtige liefdesleven tot de verbeelding van zijn tijdgenoten. Aan de borreltafel in de sociëteit en bij de Indischgasten thuis – roddel was inherent aan de koloniale samenleving – was hij een dankbaar onderwerp van gesprek.

Staatsieportet Dominique Willem Berretty.

De weg omhoog

Berretty’s betekenis laat zich duiden tegen de achtergrond van de enorme veranderingen die zich vanaf omstreeks 1920 voltrokken in de westerse wereld en de in haar invloedssfeer getrokken koloniën. De oprichting door hem, in 1917, van het Algemeen Nieuws- en Telegraaf-Agentschap (naar de beginletters kortweg Aneta genoemd) dat Indië definitief uit zijn isolement zou halen, was symptomatisch voor de stormachtige modernisering van de kolonie. Berretty nam een prominente plaats in onder hen die van haar een modern land hebben gemaakt.

‘Van jongste bediende tot miljonair’. Ongeveer in die sfeer verliep Berretty’s carrière. Onwaarschijnlijk snel vond hij de weg omhoog. Begonnen als klerk bij de Bataviase posterijen, was hij nog geen twee jaar later actief als succesvol journalist bij vooraanstaande dagbladen. Opzien baarde hij door zijn satirisch talent, en een reputatie verwierf hij zich als schandaalschrijver in een tweetal door hem zelf opgerichte weekbladen. Cruciaal voor het vervolg van zijn carrière was zijn reis naar Amerika in 1916. Oog in oog met het moderne westerse leven in de Filippijnen, Hongkong en Amerika ging hij zich schamen voor de provinciale achterlijkheid van zijn geboortegrond. Verrukt toonde hij zich in zijn reisbrieven over de aan zijn eigen natuur en strevingen beantwoordende daadkracht van de Amerikaan. Altijd al gefascineerd door de ontwikkelingen op technisch gebied, stelde hij zich op de hoogte van de nieuwste vindingen op het terrein van de communicatie en nieuwsvoorziening. Die kennis bracht hem, in Amerika nog, op het idee daarmee zelf aan de slag te gaan: hij wilde met iets nieuws komen, iets groots waarmee hij Indië zou verbazen en zichzelf in de schijnwerpers plaatsen.

Aneta

Met geleend geld stichtte hij op 1 april 1917 Aneta dat eerst de Indische en al spoedig daarna de Nederlandse pers van telegrafisch nieuws voorzag. Het was een enorme stap vooruit in de communicatie tussen moederland en kolonie. Ruim tien jaar later stond zijn persbureau eveneens aan de wieg van de verbinding via de radiotelefonie. In maart 1918 voerden prominenten uit de Nederlandse en Indische pers vanuit de Aneta-studio’s in Batavia en Den Haag hun eerste ‘perskruisgesprekken’. Geen krant die niet stilstond bij dit verbijsterende mirakel der techniek. Spoedig daarna werd de draadloze verbinding Holland-Indië toegankelijk voor iedereen. Binnen slechts één decennium waren beide gebiedsdelen veel dichter bij elkaar gekomen.

Berretty’s opgang was spectaculair en bracht hem grote rijkdom. Steeds snellere auto’s begeleidden zijn opmars naar de toppen van zijn carrière. Hij toonde zich, in de woorden van een vriend, ‘een meester in het épater le bourgeois’.³ Machogedrag was hem niet vreemd. Eind 1920 werd het voor die tijd kolossale Aneta-gebouw in Batavia ingewijd, een architectonisch juweel. Op een van de muren in het trappenhuis kwam de hem tekenende, aan Napoleon ontleende lijfspreuk ‘Activité... Activité... Vitesse...’ te staan.

Berretty in Marseille, 1930.

Het Indische gouvernement vond in Berretty – een koloniale hardliner – een loyale partner die bij politiek gevoelige kwesties bereid was het wat minder nauw te nemen met de objectiviteit, vooral waar het het nieuws over het in die jaren sterk opkomende Indonesische nationalisme betrof. Het bracht hem in botsing met links georiënteerde kranten en partijen die hem betichtten van tendentieuze berichtgeving en machtsmisbruik. Onder druk van de Tweede Kamer werd in 1930 officieel onderzoek gedaan naar zijn handel en wandel. Hij werd inderdaad schuldig bevonden aan misbruik van zijn monopoliepositie, maar tegelijkertijd werd waardering uitgesproken voor Aneta’s grote verdiensten voor moederland en kolonie.

Het raadsel Berretty

Onrust, conflicten en affaires vormden een onlosmakelijk onderdeel van Berretty’s leven. Ze hingen samen met zijn hang naar het volmaakte. Al op zijn dertigste was hij een machtig man en had hij toegang tot de hoogste kringen. Publieke erkenning viel hem, ook internationaal, ruimschoots ten deel, maar zelf zag hij de grenzen van zijn expansiedrift nooit bereikt. Een Indisch journalist zag scherp toen hij opmerkte: Berretty heeft ‘een hart dat dreigt te bersten van weedom, omdat ook geld én eer én roem hem niet kunnen geven waar hij naar snakt: hét te bereiken. Hét!, wat hij U zelf niet onder woorden zou weten te brengen, wanneer Gij hem vragen zoudt wat hij nu eigenlijk met dat “het” bedoelde.’⁴

Ook anderen schreven over het raadsel Berretty, over het hem nooit bevredigende hier en nu en zijn daardoor rusteloze aangaan van steeds weer nieuwe uitdagingen. Dat altijd op weg zijn naar beloftes van nieuwe glans vervreemdde hem van zijn omgeving en maakte van hem een eenzaam man. Die hem voortdrijvende drang naar dat ‘hét’ gold evenzeer zijn privéleven, zijn zes huwelijken bijvoorbeeld. De Bataviase journalist en goede vriend Jan Ritman schreef: ‘hij was een homme à femmes, maar bij al zijn intelligentie en mensenkennis, op het gebied van vrouwen en liefde kinderlijk naïef. Hij werd het slachtoffer van zijn geloof, dat hij erin slagen zou zijn “ideale vrouw” te vinden. [...] Hij was een groot charmeur, maar een moeilijk echtgenoot – na korte tijd altijd weer teleurgesteld dat ook zijn laatste idool toch niet volmaakt was.’⁵

Het einde

Berretty’s zin voor het spectaculaire en zijn megalomane behoefte aan steeds meer en beter vormden de achtergrond van zijn besluit een monumentale – nog steeds bestaande – villa te laten bouwen in de buurt van Bandoeng. Het eind 1933 voltooide ‘Isola’ en de inrichting van het daarbij horende landgoed kostte hem een gigantisch bedrag, dat in een tijd dat de economische malaise ook het krantenbedrijf, en daarmee indirect Aneta, had getroffen. Berretty kwam in ernstige financiële problemen die deels pas na zijn dood naar buiten zouden komen.

De ‘Uiver’ in vlucht.

Berretty was voor zijn zaken regelmatig in Europa. Vanaf 1930 reisde hij regelmatig met het vliegtuig. Na een verblijf in Nederland ging hij op 19 december 1934 aan boord van de Uiver, kort daarvoor beroemd geworden door zijn prestaties in de Melbourne Race. Hij wilde voor Kerst terug zijn op ‘Isola’ bij zijn vrouw Coquita en zijn twee jongste kinderen. In de vroege nacht van 20 december stortte het toestel tijdens noodweer neer in Syrië, niet ver van Bagdad. Hij ‘stierf zoals hij had geleefd, opzienbarend’, schreef de Bataviase journalist Jan Ritman over dit abrupte einde.⁶

Bronnen

De voornaamste bron van kennis van het leven van Berretty vormt de Indische pers. Inzicht in die pers (en de rol daarin van Berretty) gaf Realisten en reactionairen (2011), het tweede deel van Termorshuizens Indische persgeschiedenis.⁷ Vanaf eind 1915 toen hij eerste redacteur was geworden van de Bataviase Java-Bode en – ongeveer tezelfdertijd – het weekblad De Reflector oprichtte, was Berretty voortdurend ‘in het nieuws’. Van bijzonder belang is wat hijzelf schreef in kranten en tijdschriften: in de Java-Bode (voordat hij op 15 maart 1917 ontslag nam), in zijn eigen weekbladen De Reflector (1915-1921) en De Zweep (1922-1923), maar ook in sommige andere persorganen. Het is uit die artikelen, columns en reisbrieven (met name die welke hij gedurende zijn reis naar en verblijf in Amerika schreef) dat we veel te weten komen over Berretty’s persoonlijkheid, zijn opvattingen en gevoelens.

Nog jaren na zijn dood, tot ver na de oorlog zelfs, is over Berretty geschreven in kranten, tijdschriften en boeken. Biografisch waardevol zijn vooral de getuigenissen van hen die hem van nabij hebben meegemaakt, zoals de journalisten W.C. Wormser, Marcel Koch, W.Ch.J. Bastiaans en de al genoemde Jan Ritman die alle vier ‘herinneringen’ aan hem hebben neergeschreven. Een belangrijke aanvulling op de kennis van Berretty’s carrière als persmagnaat leverde de doctoraalscriptie Altijd Nummer Eén, Trots Alles (2006) van Thio Termorshuizen (zoon van), een werkstuk geschreven op basis van het materiaal in het archief van Aneta-Den Haag. In 2008 kreeg Berretty een lemma in het Biografisch Woordenboek van Nederland (deel 6).

Van grote waarde voor deze biografie was de bijdrage van Sjoerd Meihuizen, sinds jaar en dag gefascineerd door Berretty’s leven. Hij gaf ons inzage in de correspondentie tussen Dominique en zijn vierde echtgenote Mien Duymaer van Twist die hij kreeg van Benjamin Landshoff, zoon van Yoka Berretty (Miens schoondochter) en haar tweede echtgenoot Andreas Landshoff. Informatief waren ook de brieven van Sjoerds oom Hans Dokkum (Berretty’s secretaris bij Aneta) aan zijn vader. Sjoerd verstrekte ons bovendien informatie die hij aantrof in het Nationaal Archief in Den Haag, in het bijzonder betreffende de ruïneuze toestand van Aneta na Berretty’s dood. Verrijkend voor de biografie was de ons in 2017 door kleindochter Jolanthe Berretty ter hand gestelde correspondentie tussen Mien Duymaer van Twist (Jolanthes grootmoeder) en haar zoon Dominique (Jolanthes vader).

Sjoerd bracht ons daarnaast in contact met kleinkinderen van Berretty die ons niet alleen (voorzover mogelijk) inlichtten over de verhoudingen binnen de gezinnen van hun grootvader en diens respectieve echtgenotes, maar eveneens een globaal beeld schetsten van het leven van Berretty’s zeven kinderen (drie stierven zeer jong) na zijn dood. Zij deden dat zonder enige reserve en hebben daarmee belangrijk bijgedragen aan de kwaliteit van dit boek. Wij danken hen uit de grond van ons hart. Hun namen zijn: Jolanthe Berretty (Amsterdam), Jérôme Berretty (Toulouse), Robert von Behr (Petropolis, Brazilië), Agnes Kofman (Apeldoorn), Alex Oelrich (Latillé, Frankrijk), Charlotte Oelrich (Den Haag), Jan Joanknecht (Vlaardingen) en Joop van de Wint (Amsterdam). Veel dank zijn wij eveneens verschuldigd aan Isabel Cid (Lissabon), kleindochter van Coquita uit een eerder huwelijk. Zowel Sjoerd als Coen van ’t Veer (in het gezelschap van fotograaf Dirk Ponsen) bezochten Isabel die in het bezit is van (soms kostbare) voorwerpen uit de fameuze ‘Villa Isola’ in Lembang.

Een belangrijk deel van de in dit boek opgenomen foto’s kregen we van de kleinkinderen van Berretty en van Isabel Cid; voor foto’s konden we eveneens terecht in het door Netje Fernhout-Salomonson beheerde fotoarchief van haar ouders. Van Berretty’s nazaten en Isabel Cid ontvingen wij ook door Dominique in de jaren twintig en dertig gemaakte films. Wij hopen dat zich binnen afzienbare tijd gelegenheden zullen voordoen deze films te vertonen aan een groter publiek.

Luchtfoto van ‘Villa Isola’ en het landgoed.

COLLECTIE KITLV

Meelezers en anderen

Een belangrijke steun voor ons waren de kritische meelezers van het manuscript: literatuurhistoricus Olf Praamstra, neerlandicus en oud-uitgever Vic van de Reijt en juriste Marjanne Termorshuizen. Met hun ervaring en kennis, ook waar het de koloniale geschiedenis betreft, gaven zij ons het vertrouwen op de goede weg te zijn.

Ook andere personen en instellingen hebben bijgedragen aan de totstandkoming van deze biografie. Wij noemen hier de medewerkers van de Universiteitsbibliotheek Leiden, in het bijzonder de afdeling Bijzondere Collecties, en van het Nationaal Archief in Den Haag. Hulp kregen wij ook van Joop Heilijgers (getrouwd met Josée Berretty) in Jakarta die enkele voor ons belangrijke stukken opspoorde in het Arsip Nasional aldaar en die daarnaast Coen van ’t Veer terzijde stond bij zijn zoektocht naar door Berretty nagelaten sporen. Zij werden fotografisch vastgelegd door de Coen vergezellende Dirk Ponsen. Heilijgers bracht beiden ook in contact met Oscar Motuloh en Hermanus Prihatna van het Indonesische persbureau Antara (opvolger van Aneta) die hun toegang verschaften tot het (in vervallen staat verkerende) vroegere hoofdkantoor van Aneta.⁸ Een bezoek brachten Coen en Dirk tevens aan ‘Bumi Siliwangi’, de (gerestaureerde) vroegere ‘Villa Isola’ in Lembang, waar het rectoraat is gevestigd van de Universitas Pendidikan Indonesia.⁹ Zij werden er ontvangen en rondgeleid door Yuliawan Kasmahidayat en Askolani.

Pasfoto’s van Berretty, genomen omstreeks 1933.

De Werkgroep Indische Letteren bood ons tijdens haar bijeenkomsten en in haar tijdschrift Indische Letteren verschillende malen een podium om aandacht te vragen voor Dominique Berretty, zijn leven en werk. Wij danken haar in de voorzitter Peter van Zonneveld en hoofdredacteur Rick Honings. Datzelfde geldt Marjolein van Asdonck en Geert Onno Prins die ons in de gelegenheid stelden in hun tijdschrift Moesson te publiceren over Berretty. Alle genoemden hebben eraan meegeholpen bekendheid te geven aan de verschijning van deze biografie.

Huwelijken Dominique Berretty en zijn nazaten.

Ten slotte betuigen wij onze dank aan Winnie Urban van de Walburg Pers die na lezing van het manuscript onmiddellijk bereid was het uit te geven. Haar en de andere medewerkers van de uitgeverij zijn wij erkentelijk voor de goede zorg die zij aan de uitgave van dit boek hebben besteed.

Schrijvers beoefenen een mooi, maar asociaal vak. Zij die daarvan doorgaans de meeste hinder ondervinden zijn hun partners. In ons leven zijn dat Femmy van de Belt en Marjanne Termorshuizen. Meer nog dan voor hun geduld danken wij hen voor hun belangstelling en meeleven tijdens de totstandkoming van deze biografie. Te kunnen terugvallen en vertrouwen op het thuisfront is een onwaardeerbaar voorrecht.

Ten slotte nog twee opmerkingen: 1) behalve de hoofdpersoon Dominique Berretty passeren in dit boek vele andere Berretty’s de revue. Om het zicht op de familierelaties te vergemakkelijken is een door Sjoerd Meihuizen samengesteld overzicht van Berretty’s huwelijken en nazaten opgenomen (p. 16-17). 2) Het spreekt voor zich dat vastgehouden werd aan de spelling van Indonesische woorden zoals gebruikelijk tijdens Berretty’s leven en nog lang daarna. Pas in 1971 werd een nieuwe spelling van het Indonesisch ingevoerd. Betreft het woorden en namen in dit boek in een context van na 1971, dan hanteren we die moderne spelling.

I

EEN GRAF IN BAGDAD

‘Dat je ziel moge rusten in vrede’

Op de avond van de veertiende december 1934 neemt Dominique Berretty zijn intrek in het voorname Carlton Hotel in Amsterdam. Hij is aan het eind gekomen van een Europese tournee langs zakenrelaties, zijn negende al weer sinds hij in 1919 voor het eerst voet op Europese bodem zette. Maar ditmaal is het anders dan al die vorige keren. Hij verkeert in grote financiële problemen en heeft tussen zijn ontmoetingen met prominenten uit de perswereld door alles op alles gezet om zijn aandelen van zijn Indische persbureau Aneta te gelde te maken. Het is hem niet gelukt, hij voelt zich ontgoocheld. Daarnaast wordt hij door nog een andere zorg gekweld: machteloos heeft hij de afgelopen maanden moeten toezien hoe enkele hem vijandig gezinde journalisten plannen smeden een alternatief persbureau te stichten, wat, als hun dat lukt, de doodsteek kan betekenen voor zijn eigen onderneming.

Rampzalige ontwikkelingen die hij misschien nog kan keren als hij weer terug is in Batavia, op zijn thuisbasis. Nog vijf dagen en hij vliegt met de Uiver terug naar Java, waar hij op zijn landgoed ‘Isola’ de Kerstdagen zal doorbrengen met zijn vrouw Coquita en zijn kinderen Dodo en Aimée. Hij wil er met zijn staf nadenken over maatregelen die hem moeten helpen weer de weg omhoog te vinden. In het nauw zit hij, niettemin heeft hij – altijd rusteloos op zoek naar grensverleggend avontuur – in de laatste weken van zijn Europees verblijf overwogen vanuit Duitsland met de Graf Zeppelin naar Zuid-Amerika te vliegen. Hij heeft er vanaf moeten zien, omdat men hem niet kon garanderen op tijd terug te zijn voor de terugreis naar Java.¹⁰

Hij heeft het druk die laatste dagen in Nederland: in zijn hotel en in het Aneta-filiaal in Den Haag ontvangt hij relaties; met zijn partners Vaz Dias en Herman Salomonson, directeur van het Haagse bijkantoor, pleegt hij daarnaast overleg over de naaste toekomst van zijn bedrijf. Zijn laatste uren in Amsterdam brengt hij door met zijn oudste, twintigjarige, dochter Gerda en Salomonson, goede vriend en vertrouweling, voordat hij zich met hen in de late dinsdagavond van 18 december naar Schiphol begeeft, waarvandaan hij met de Uiver terug zal vliegen naar Batavia, een reis die in die dagen nog vijfeneenhalve dag in beslag nam.

Met 350 kilo post aan boord zal het vliegtuig een speciale Kerstpostvlucht maken met de bedoeling de overtocht in recordtijd te volbrengen. In de etalage van het KLM-kantoor op het Leidseplein in Amsterdam hangt al enige weken een groot bord met daarop, tussen twee hulsttakken in, de aankondiging: ‘Uw Kerst- en Nieuwsjaarswensen per Uiver, binnen elf dagen heeft u antwoord.’ Als de recordpoging slaagt, zal het toestel op zaterdag 22 december landen op het vliegveld Tjililitan in Batavia.

Behalve de vier bemanningsleden – de gezagvoerder W.M.O.A. Beekman, J. van Steenbergen, tweede piloot, H.A. Waalewijn, mecanicien, en G. van Zadelhoff, marconist – maken drie passagiers de reis mee: E.W. Walch, hoogleraar gezondsheidsleer aan de Geneeskundige Hoogeschool in Batavia, J.T. Kort, succesvol Indisch zakenman, en Berretty.

Uitgeleide gedaan door een honderdtal familieleden, vrienden en medewerkers van de KLM kiest de Uiver op woensdag 19 december 1934 om 2.30 uur het luchtruim. Die eerste lange dag verloopt voorspoedig, al is er enige vertraging. Na tussenlandingen in Marseille, Rome, Athene en Cairo vertrekt het toestel om 21.50 uur Nederlandse tijd van Cairo naar Bagdad, een afstand van ongeveer 1200 kilometer. In de donkere nacht vliegt het over rotsachtig woestijngebied. Om 22.40 uur krijgt marconist Van Zadelhoff radioverbinding met Rutbah Wells in de Syrische woestijn, waar zich een Engels fort bevindt van de Royal Air Force (RAF). Er ligt een klein vliegveld. Kort na dat contact verslechteren de weersomstandigheden dramatisch: de Uiver komt terecht in noodweer met hevige slagregens en harde windstoten. Tot 0.10 uur (het is inmiddels donderdag 20 december) onderhoudt Zadelhoff radiocontact met Rutbah Wells, daarna wordt dat verbroken. Een halfuur later horen werkers bij een pompstation langs de oliepijplijn door de woestijn het vliegtuig voor het laatst. Daarna is het stil.

Op vrijdag 21 december ontdekt een piloot van de RAF het uitgebrande wrak op zestien kilometer van Rutbah Wells. Vermoedelijk heeft Beekman nog geprobeerd op het veldje daar een noodlanding te maken. In de loop van die dag weten enkele pantserwagens, ambulances en een paar artsen en verplegers vanuit Rutbah Wells de rampplek te bereiken. Bij de her en der verspreide resten van het toestel lopen bedoeïnen rond die de uit de postzakken geslingerde en tot op een halve mijl weggewaaide brieven verzamelen. Van de ongeveer 50.000 brieven is ongeveer de helft verbrand. Het resterende, al dan niet beschadigde, deel arriveert op 28 december in Batavia.¹¹

Soldaten doorzoeken het wrak van de Uiver.

J.J. (Dick) Peters, trajectinspecteur van de KLM in het Midden-Oosten, is een van de eersten die de wrakstukken bereikt. Ten tijde van de crash bevond hij zich op de verkeerstoren in Bagdad in afwachting van een bericht van Zadelhoff over de verwachte landingstijd aldaar. Onder zijn leiding worden de verminkte, deels verkoolde lichamen van de slachtoffers met politieauto’s geborgen en via Rutbah Wells per vliegtuig naar het 250 mijl verderop gelegen Bagdad vervoerd.

In tegenwoordigheid van de Nederlandse consul, de Engelse ambassadeur, de minister van Buitenlandse zaken van Irak, leden van het consulaire corps en prominenten uit de Engelse gemeenschap worden de stoffelijke resten op 23 december om 12.00 uur in een gemeenschappelijk graf ter aarde besteld op het Engelse kerkhof, ‘onder wuivende palmen’, vlakbij de oever van de Tigris.¹² Engelse vliegers dragen de met Nederlandse vlaggen bedekte doodkisten naar het graf dat wordt toegedekt met bloemen en kransen. De plechtigheid wordt geleid door de Amerikaanse predikant John Badeau en een priester, de laatste voor de zegening van de kist met de resten van de van huis uit katholieke Berretty.

Ruim een jaar later (in januari 1936) – door plaatselijke wetgeving kon dit niet eerder – worden de stoffelijke resten herbegraven in Nederland, met uitzondering van die van Kort en Berretty, wat de laatste betreft ondanks de – waarschijnlijk testamentair vastgelegde – wens begraven te worden in zijn geboortegrond.¹³ Vooraanstaande inwoners van Batavia zetten er zich voor in het stoffelijk overschot over te laten brengen naar Java.¹⁴ Dat dit niet gebeurt, houdt wellicht mede verband met ernstige ruzie tussen Berretty’s vrouw Coquita en zijn dochter Gerda. De ware reden kennen we niet. Op Berretty’s graf kwam een groot kruis te staan en op de grafsteen (in het Portugees) de tekst: ‘Dat je ziel moge rusten in vrede, je Coquita’.¹⁵ De begraafplaats bestaat nog, maar het graf is door vernielingen onvindbaar gebleken.¹⁶

De ramp met de Uiver bracht diepe verslagenheid teweeg in de kolonie en het moederland. Mede doordat het onderzoeksrapport aanvankelijk geheim bleef, deden al spoedig de wildste geruchten en complottheorieën de ronde over de oorzaak van de crash. Middelpunt daarvan was de altijd al veelbesproken Berretty. Een van de verhalen was dat hij overmand door financiële zorgen had besloten tijdens de vlucht een einde aan zijn leven te maken door de piloot door het hoofd te schieten. Een ander dat hij een dochter van gouverneur-generaal B.C. de Jonge had bezwangerd en haar na terugkeer in Indië tot zijn zevende echtgenote zou maken. De Jonge, die dat niet zo zag zitten, zou met zijn relaties in militaire kringen de RAF zover hebben gekregen de Uiver op zijn vlucht neer te schieten.

Over het leven van deze man, die in de koloniale pers werd herdacht als ‘een van Indië’s groote zonen’, gaat dit boek.¹⁷

Graf van Berretty in Bagdad.

II

VAN ITALIAANS-FRANSE KOMAF

Federico Berretti, grootvader van Dominique

Dominique Willem Berretty werd op 20 november 1891 geboren in Djokjakarta, kortweg Djokja zoals de Midden-Javaanse sultanstad meestal werd en nog wordt genoemd.¹⁸ Hij was de kleinzoon van een Italiaanse immigrant die zich ruim zeventig jaar daarvoor, in 1818, had gevestigd in de havenstad Soerabaja op Oost-Java.¹⁹ Die grootvader heette Federico Domenico Pietro Giovacchino Antonio Berretti. In zijn nieuwe woonplaats liet hij zich inschrijven als Fréderique Dominique Pierre Joachim Antoine Berretty, een in zijn Hollandse omgeving, waar in de betere kringen Frans werd gesproken, wat minder uitheems aandoende naam.

Fréderique kwam uit een vooraanstaande, mogelijk zelfs adellijke familie, uit het Noord-Italiaanse Pisa. Zijn vader, ‘burger’ (een eretitel) van die stad, was getrouwd met de dochter van de consul van de republiek Ragusa in Marseille.²⁰ De vermelding van die Zuid-Franse stad is niet zonder belang. Er blijkt namelijk een verband tussen de betrekkingen van zijn moeders familie met Marseille – en met Frankrijk in wat algemenere zin – en de twee achtereenvolgende huwelijken van Fréderique met Franse vrouwen.

In een kort na de Tweede Wereldoorlog door een Berretty opgetekend familieverhaal lezen we dat Fréderique van zijn familie priester moest worden maar, daarvoor niets voelend, wegliep en als scheepsjongen de wijde wereld introk.²¹ En ook dat hij het al jong tot kapitein van een koopvaardijschip bracht en op enig moment in Marseille een meisje leerde kennen dat hij later in Soerabaja zou trouwen. Al zal er nogal wat verzonnen zijn in dit verhaal, enig houvast geeft het ons wel. De vermelding van de aanvankelijke loopbaan van Fréderique als zeeman bijvoorbeeld is aannemelijk, omdat ze verklaart hoe hij in Soerabaja verzeild raakte. Opvallend is overigens dat zich een paar jaar na de vestiging van Fréderique in Soerabaja nog twee Berretty’s op Oost-Java bevinden: de in 1821 in dezelfde stad wonende J. Berretty – hij blijkt de eigenaar van een schip – en een F. Berretty die zich in 1822 in Pasaroean vestigde.²² Wat hun relatie tot Fréderique was weten we niet.

Federico Berretti/Fréderique Berretty.

Misschien had Fréderique als varensgezel Soerabaja al eerder aangedaan en had hij er de mogelijkheden verkend voor een bestaan aan de wal. In ieder geval was het niet eerder dan in 1818 dat hij het zeemansleven vaarwel zei en Soerabaja koos als zijn woonplaats. Pas eenentwintig jaar oud ging hij er het beroep uitoefenen van koopman en bestierde hij op enig moment, samen met een zekere Tirant (misschien ook wel een Italiaan), een handels- en commissiehuis. Een van Fréderiques zoons trouwde met de dochter van Pieter Wieseman, commandant van de lijfwacht van de sultan. Via die invloedrijke Wieseman kon Fréderique in de buurt van het Midden-Javaanse Soerakarta (of Solo zoals die stad vaak wordt genoemd) midden jaren veertig grond pachten, waarop hij koffie ging verbouwen. Hij werd ‘landhuurder’ zoals dat heette en ging in Solo wonen. Dat hij in die jaren veertig ook nog actief was als koopman, blijkt uit het gegeven dat hij als zodanig in 1850 failliet werd verklaard.²³

Fortunée Augustine Couteron.

Fréderique was katholiek. Ook zijn nazaten waren dat. Zijn kleinzoon Dominique was als jongen misdienaar, en katholiek bleef hij ook daarna. In een artikel uit 1922 in het (katholieke) weekblad Java-Post heeft Dominique het over zijn ‘geloofsgenooten’;²⁴ zijn (vierde) huwelijk, in 1925 met de actrice Mien Duymaer van Twist, werd in de katholieke kerk voltrokken. Dat het geloof in het dagelijkse leven van de Berretty’s, althans wat de eerste Indische generaties betreft, een rol van betekenis vervulde, valt evenwel op geen enkel moment te bespeuren.

Fréderique werd de stamvader van de zeer talrijke Indische Berretty’s.²⁵ In september 1821 trouwde hij met de zeventienjarige Française Sophie Josephine Robinet – het meisje dat hij eerder in Marseille had leren kennen. Zij kregen drie kinderen van wie het derde, Pauline, huwde met een in Batavia woonachtige, maar in Frankrijk geboren hotelhouder. Sophie overleed in 1834, dertig jaar oud. Drie jaar later, in 1837, hertrouwde Fréderique met de tweeëntwintigjarige Fortunée Augustine Couteron, wederom een Française. Geboren in Marseille was zij met haar ouders verhuisd naar Batavia, waar haar vader koopman was. In Batavia vond ook het huwelijk plaats. Uit die verbintenis kwamen zeven kinderen voort, van wie zes jongens. De op een na oudste was de op 13 mei 1840 geboren Dominique August Leonardus. Hij was de vader van Dominique, de hoofdfiguur van dit boek. Léon heette hij voor zijn intimi, en zo zullen ook wij hem noemen.

Léon Berretty, vader van Dominique

Léon doorliep een grillige en weinig succesvolle loopbaan die een ongedurige en in de sociale omgang moeilijke natuur doet vermoeden. In zijn kwaliteit als Indisch ambtenaar was hij iemand die, al dan niet door eigen toedoen, tussen zijn twintigste en veertigste levensjaar voortdurend onderweg was. We zullen proberen een schets te geven van zijn levensloop, met recht een poging, want onze kennis daarvan beperkt zich hoofdzakelijk tot feitelijkheden wat zijn velerlei lotgevallen betreft. Een man van twaalf ambachten en dertien ongelukken, zo zouden we zijn carrière kunnen omschrijven. Pas vanaf zijn twintigste leren we de eerste bijzonderheden kennen. Omtrent die leeftijd trad hij in gouvernementsdienst, bij het Binnenlands Bestuur (BB).²⁶ Dat hij, zoals in die tijd nog regelmatig het geval was, in de dienst was opgenomen zonder daartoe examens te hebben afgelegd, lijkt waarschijnlijk. Ambtenaren ‘zonder diploma’ werden vaak geplaatst op afgelegen bestuursposten van minder belang. Dat nu zien we met Léon gebeuren.

Als we zijn ambtelijke carrière overzien, vallen twee zaken op. Allereerst dat hij van de ongeveer achttien jaar dat hij ambtenaar was om en nabij de helft in actieve dienst doorbracht en de andere helft of op wachtgeld gesteld of met verlof was. Daarnaast valt in het oog dat hij nooit lang in een en dezelfde functie bleef, wat er op kan wijzen dat hij zijn werk op een naar de mening van zijn superieuren onbevredigende wijze verrichtte. Dat vermoeden wordt nog versterkt als we weten dat hij tot tweemaal toe werd ontslagen ‘wegens ongeschiktheid’. Schoot hij wellicht tekort in zijn omgang met de onder hem gestelde inheemse bevolking, paste hij zich in het algemeen moeilijk aan en kwam hij gemakkelijk in aanvaring met collega’s en anderen? De antwoorden ontbreken goeddeels. Wat we wel weten, is dat hij een ‘driftig man’ was. In de familie ging het verhaal dat hij op een van zijn posten ‘na hooglopende ruzie op staande voet ontslag nam’.²⁷ Misschien speelde zijn gezondheid, waardoor hij veelvuldig moest verzuimen van zijn werk, hem (mede) parten. Ziekte of een zwakke constitutie speelde in ieder geval een rol tijdens zijn ambtelijke loopbaan, en ook daarna.

Léon Berretty.

Léons dienstverband – aldus de gegevens op zijn stamboekkaart – bracht hem tot in de verste uithoeken van de archipel, op eenzame buitenposten ver van de Europese samenleving. Omstreeks 1860 begonnen als klerk op (wellicht) Banka en in Lahat bij Palembang (Sumatra), werd hij in mei 1862 benoemd tot Civiel gezaghebber op Timor tegen een salaris van tweehonderd gulden per maand, maar al na een jaar geschorst en vervolgens ontslagen. Dat hij daarna financieel aan de grond raakte, moge blijken uit het feit dat hij in juni 1864 een ‘onderstand’ kreeg van zestig gulden per maand. In oktober van hetzelfde jaar gaf het gouvernement hem een nieuwe kans door hem, tegen een salaris van tweehonderd gulden, aan te stellen als tweede commies op het residentiekantoor in zijn geboortestad Soerabaja. Ook dat duurde maar kort: al in april 1865 werd hij ‘eervol ontslagen onder toekenning van wachtgeld’. Weer ruim een halfjaar later, in november 1865, werd hem wegens ziekte een tweejarig verlof naar Nederland verleend onder genot van een verlofstractement van twaalfhonderd gulden per jaar. Twee jaar, een lange periode. Ging het hier mogelijk om iets ernstigs, waarvoor hij het best in Nederland kon worden behandeld?

Voor Léon was Nederland een avontuur op zich, want dat land kende hij alleen van horen zeggen. Avontuurlijk was trouwens al direct de overtocht. In het gezelschap van een handjevol Europeanen vertrok hij op 28 december 1865 aan boord van het met suiker, koffie en tin beladen koopvaardijschip Loevestein uit de Oost-Javaanse havenplaats Banjoewangi. Midden februari 1866 werd het in de buurt van Madagaskar overvallen door een orkaan ‘die zoo hevig was, dat het schip plat op zijde werd geworpen, ten gevolge waarvan het zooveel water maakte, dat én equipage én passagiers verpligt waren de pompen lens te houden [te bedienen], terwijl de vastgemaakte zeilen van de ra’s wegvlogen.’²⁸ Aan de pompen stond men ook de volgende weken, want het schip bleef lek.

Op 1 maart 1866 liep het de Simonsbaai (Zuid-Afrika) binnen voor herstel van de opgelopen averij. Een aanzienlijk deel van de door het zeewater aangetaste lading werd ter plaatse verkocht. Pas zeven weken later kon de Loevestein weer zee kiezen. Begin juli 1866 arriveerde het schip in Amsterdam. Het had ruim een halfjaar over de tocht gedaan, een maand langer dan het gemiddelde van vijf maanden die zo’n reis in die dagen in beslag nam. Wellicht vond Léon onderdak bij zijn uit het eerste huwelijk van zijn vader geboren halfzuster Elise die aan de Keizersgracht 190 in Amsterdam woonde. Eerder weduwe geworden was zij hertrouwd met de koopman P.A. le Mahieu.²⁹

Naar we mogen aannemen door onvoldoende herstel van zijn ziekte werd Léons verlof met zes maanden verlengd.³⁰ Pas in oktober 1868 was hij terug in Indië, en niet eerder dan een jaar daarna werd hij benoemd tot Civiel gezagvoerder in de Padangse bovenlanden (Sumatra’s westkust), waar hij resideerde in de pasanggrahan [onderkomen voor reizende ambtenaren] in het eenzame Lolo. Dat Civiel gezagvoerder – hij was dat eerder geweest op Timor – suggereert meer gewicht dan die functie in feite inhield. Zo’n ambtenaar hoorde tot de lagere bestuursdienaren voor wie de hogere rangen vrijwel onbereikbaar waren.

Interessant is – het werpt enig licht op zijn persoonlijkheid en ambities – wat oud-bestuursambtenaar W.J.M. Michielsen in zijn memoires over zijn ontmoeting met Léon vertelt. In de loop van 1870 werd Michielsen benoemd tot controleur in het dichtbij Léons standplaats gelegen Solok. Juist in die dagen was er sprake van dat Lolo zou worden verheven tot ‘controleursplaats’, wat bij Léon de vurige hoop had doen ontbranden als eerste voor die benoeming in aanmerking te komen. Dat verklaart mogelijk de onderdanigheid waarmee hij Michielsen, bezig zijn nieuwe omgeving te verkennen, ontvangt – die laatste kon immers wellicht een goed woordje voor hem doen!

Het erf van den pasanggrahan oprijdende werd ik daar al opgewacht door Berretti, die z’n bediende de eer betwistte m’n paard te mogen vasthouden terwijl ik afsteeg, en me met veel strijkages ontving en naar binnen leidde. ’t Was me in mijn leven nog niet gebeurd door een Europeaan met zooveel eerbetoon en complimenten ontvangen te worden. Hij was een jongmensch van ongeveer mijne jaren, in Indië geboren en opgegroeid. [...] Hij zag er uit als een blanke Sinjo [Indo-Europeaan], welgebouwd en met een goed bakkes.³¹

Léon blijft hem, onder andere tijdens de maaltijd, ‘op vermakelijke wijze’ achtervolgen met plichtplegingen, waarmee hij uitdrukking ‘gaf aan het ontzag dat mijn ambtelijke rang hem inboezemde’, aldus Michielsen. Al die strijkages hielpen Léon overigens niet: hij werd niet benoemd tot controleur van Lolo. Het ging juist helemaal mis: in mei 1871, ruim anderhalf jaar nadat hij daar was gekomen, werd hij ‘wegens ongeschiktheid’ (ten tweeden male dus!) ontslagen en op wachtgeld gesteld.

Ruim vijf jaar later (!), in augustus 1876, werd hij als tweede commies tewerkgesteld bij de Algemene Rekenkamer in Batavia. Hij woonde in het aan Indië’s hoofdstad grenzende Meester Cornelis. Daar kwam hij, in januari 1878, even in het nieuws naar aanleiding van de dood van zijn door een hondsdolle soortgenoot gebeten hond³² – een fait divers dat laat zien hoe kleinsteeds het leven in Batavia toen nog was. Ook die betrekking duurde maar kort. In september 1878 werd hij eervol ontslagen uit ’s lands dienst, waarmee een weinig gelukkige ambtelijke loopbaan werd afgesloten. Hem werd bij beschikking van 2 februari 1879 een pensioen toegekend van driehonderd gulden per jaar. Hij was toen nog maar achtendertig jaar oud. Indische pensioenjaren telden dubbel, al is dit vermoedelijk maar een gedeeltelijke verklaring van zijn vertrek bij het gouvernement.

Niet veel later zal Léon verhuisd zijn naar Djokja. Van zijn zeer bescheiden pensioen kon hij – hij had een groot gezin – onmogelijk rondkomen. Hij moest bijverdienen en vond een baan als boekhouder op de suikeronderneming Sewoegaloor, ruim dertig kilometer ten zuiden van Djokja. We weten dit dankzij enkele artikelen in de Midden-Javaanse pers betreffende een nachtelijke ketjoepartij [roofoverval] op die onderneming in januari 1884. Daarin wordt Léon genoemd als employé op die plantage in verband met de tragische dood van zijn daar eveneens werkende twintigjarige zoon Louis. In een heldhaftige poging de rovers te verdrijven, kwam de jongeman door een lanssteek om het leven.³³ Ten tijde van dat drama verbleef zijn vader ‘reeds gedurende eenigen tijd wegens ziekte’ in zijn woonplaats Djokja.

Eveneens dankzij Indische kranten worden we ingelicht over nog een andere gebeurtenis in het leven van Léon, die wel eens rechtstreeks te maken kan hebben met de omstandigheden waaronder zijn kinderen, onder wie Dominique, opgroeiden. Het betreft een bericht van midden januari 1886:

Sedert twee jaren heeft de heer D. Berretty door vlijt en spaarzaamheid zooveel bijeen weten te garen, dat hij een huis kon bouwen [...] en nog een aardig duitje kon overhouden. Steeds in zijn handel en ondernemingen gelukkig zijnde, dacht genoemde heer over een paar jaren zooveel te hebben, dat hij in zijn oude dagen zonder kommer en gebrek kon leven. De dieven hebben echter de vooruitzichten van den heer B. totaal gewijzigd. In den nacht van 10 dezer werd een zijner bijgebouwen, waar alles wat hij bezat geborgen was, ondergraven en binnenshuis gekomen hebben de dieven al het aanwezige tot goeden buit verklaard.

Gestolen werd aan contanten plus minus ƒ 500,-- en aan diverse goederen, waaronder losse brillianten, goudwerken en kleeding tot een gezamenlijk bedrag van ƒ 1350,-- De heer B. is nu totaal geruïneerd en moet weder van voren af beginnen.³⁴

Dat was dus begin 1886. Verder speurwerk leert ons dat Léon voor het onderhoud van zijn gezin in de volgende jaren behalve als boekhouder werkzaam was als agent van houtkapondernemingen, industrieel ondernemer, commissionair en venduhouder. Hij was ook enige tijd onderwijzer. Na bemiddeling van de eerder genoemde Pieter Wieseman kwam hij in aanraking met de entourage van de sultan van Djokja, een contact dat hem een baan als huisonderwijzer bezorgde voor kinderen van priaji (hofadel). Die lessen gaf hij bij hem thuis. Dat ook zijn eigen kroost, onder wie zoon Dominique, van tijd tot tijd aanwezig was in zijn schooltje, lijkt aannemelijk. Dominiques nicht Christine Stutvoet-Joanknecht, dochter van zijn zuster Adeline, schrijft: ‘mijn moeder had daar smakelijke verhalen over, zij moest daar als kleuter tussen zitten.’ Dat Léon in zijn klasje zijn kortaangebonden natuur toonde, vertelde Adeline eveneens aan haar dochter: ‘Op latere leeftijd heeft hij een select aantal prijaji’s de eerste beginselen van taal en rekenen getracht bij te brengen, een hele opgave voor de driftige en ongeduldige Italiaan!’³⁵

Twee zussen van Dominique en een schoonzus: Adeline Berretty, Antoinette Staats en Eugenie Berretty.

Léon verwekte veertien kinderen, geboren uit tenminste twee verhoudingen. Het kan bijna niet anders dan dat hij in zijn jonge jaren – maar ook nog daarna – het liefdesleven heeft geleid zoals dat van zoveel Europeanen in het Indië van die tijd. Op zijn steeds wisselende standplaatsen als BB-ambtenaar zal hij hebben samengeleefd met een njai (‘inheemse huishoudster’, zoals zij eufemistisch werd aangeduid). Tot aan het eind van de negentiende eeuw waren buitenechtelijke verbintenissen van Europeanen met Indonesische, soms ook met Chinese en Indo-Europese vrouwen, meer regel dan uitzondering. Pas vanaf het eerste decennium van de twintigste eeuw werd, met het uitkomen van steeds meer Europese vrouwen, het tussen Europeanen gesloten huwelijk de norm.

We mogen aannemen dat Léon gedurende zijn ambtelijke zwerftocht verschillende huishoudsters heeft gehad. Uit één of meer van die relaties werden tussen circa 1863 en 1872 vier kinderen geboren. Drie van hen waren jongens, onder wie Louis aan wiens noodlottige einde hierboven werd gerefereerd. Uit zijn overlijdensakte blijkt dat hij geboren werd in Palembang uit ‘de inlandsche vrouw Saperaijoe’.³⁶ Ook met de twee andere zoons liep het slecht af: een overleed door een ongeval en de ander ‘stierf ook al niet in bed’, lezen we in een brief.³⁷ Wanneer die tragedies plaatsvonden, weten we niet. De oudste van de vier, een dochter die Augustine Eleonore heette, overleed in 1913 in Semarang. Dominique zal haar, zijn halfzuster, goed hebben gekend. De kinderen zagen het levenslicht in de achtereenvolgende plaatsen waar Léon zijn functies vervulde, en zijn waarschijnlijk – al dan niet met hun moeder – met hem mee verhuisd. Alle vier werden door hem erkend als zijn wettig nageslacht en hoorden daarmee tot de ‘Europeanen en de met dezen gelijkgestelden’, zoals dat juridisch heette. Indo-Europeanen werden zij genoemd of (in wat later tijd) Indische Nederlanders. Indo’s, zoals zij kortweg werden aangeduid, vormden de grote meerderheid van het Europese bevolkingsdeel in Indië.

Ook Dominique werd uit het concubinaat geboren. Omstreeks 1886 begon Léon een verhouding met de in Djokja geboren ongeveer negentien jaar oude Maria Salem, een Javaanse van eenvoudige afkomst, die zich tot het christendom bekeerde (‘bij den doop genaamd Maria’).³⁸ Vermoedelijk sprak zij uitsluitend Javaans met Léon. Uit hun relatie kwamen, tussen 1887 en 1894, vier kinderen ter wereld die allen, zoals zijn eerdere kroost, door Léon werden erkend als zijn wettig nageslacht. Het eerste was Eduard Emille (vermoord tijdens de onlusten na de Japanse capitulatie in augustus 1945) – hij bracht het tot architect bij de Burgerlijke Openbare Werken. Aan de genealogische arbeid van diens zoon Eugène Antoine danken we veel gegevens over de Berretty’s.

Berretty, Coquita (Berretty’s zesde vrouw) en Maria Salem (midden) bij ‘Villa Isola’, 1934.

Eduard Emille Berretty en zijn gezin. V.l.n.r. Ed, Han, Eugène, Eduard Emille, Antoinette, Odo en Ben.

Het tweede kind was Dominique Willem, wiens levensverhaal in dit boek wordt verteld. Opvallend is die typisch Hollandse (tweede) voornaam Willem, die eveneens werd toebedeeld aan twee van zijn jongere broers: de zes weken na zijn geboorte overleden Willem Joseph en Willem Lodewijk: het waren vernoemingen naar de eerste voornaam van Pieter Wiesemans oudste kleinzoon Willem Leonard François. Vermoedelijk wilde Léon hiermee Wieseman zijn dankbaarheid betuigen voor diens profijtelijke bemiddeling bij het Djokjase hof en verstevigde hij aldus de band tussen beide families.

Het derde kind was Adeline Elisabeth. Zij trouwde in 1920 met Willem F. Joanknecht. Hun dochter Christine – later Christine Stutvoet-Joanknecht – verstrekte ons allerlei bijzonderheden over de Berretty’s. Haar man Joanknecht vervulde belangrijke functies binnen het in 1917 door Dominique opgerichte persbureau Aneta, totdat hij na een zakelijk conflict met zijn zwager het bedrijf verliet. Het vierde kind van Maria en Léon was de jong gestorven Willem Joseph.

Op 18 augustus 1895 trouwde Léon, op zijn vijfenvijftigste, alsnog met Maria Salem die toen ‘naar gissing’ achtentwintig jaar oud was.³⁹ Het echtpaar kreeg daarna nog zes kinderen, van wie er drie voor hun derde jaar overleden en een vierde twaalf jaar oud werd. De twee overigen waren Eugenie en de al genoemde Willem Lodewijk. Eugenie trouwde in 1919 met Petrus R.A. Bekker. Die laatste (Piet voor zijn intimi) werd mededirecteur van Aneta. Ook Willem Lodewijk (roepnaam Wim), Dominiques jongste broer, was werkzaam bij het persbureau. Beiden, Piet en Wim, zouden Dominique bij Aneta veel ellende bezorgen.

Van de tien kinderen die Maria en Léon kregen, bleven er dus slechts vijf in leven. Léon overleed in maart 1910 op negenenzestigjarige leeftijd in Djokja; Maria overleefde hem ruim veertig jaar en woonde vanaf 1920 in bij verschillende van haar kinderen. Kleindochter Christine Joanknecht-Stutvoet schreef over haar:

Deze vrouw, die veel aan waardigheid hechtte, daarnaast altijd rustig en bescheiden bleef, heeft mijn vader (en ook ons) het leven gered door hem met haar kleine lichaam te beschermen, toen de peloppors [jonge Indonesische vrijheidsstrijders na de capitulatie van Japan in 1945] ons huis bestormden op Bloody Monday, en mijn vader wilden doorsteken. [...] Het wonderlijke is dat de woeste massa naar haar woedende kreten luisterde! En haar niet meteen doorstak!⁴⁰

Maria overleed in Soerabaja in de gezegende leeftijd van tweeëntachtig jaar.

III

JEUGD EN MILIEU

(1891-1908)

Geboren en getogen in Djokjakarta

Over Dominiques jeugd en jonge volwassenheid alsook over het gezin waarin hij opgroeide weten we weinig. Zelf heeft hij er, als journalist en in interviews, met geen woord over gerept. Ging hij wellicht dat stuk verleden doelbewust uit de weg? Echt houvast krijgen we pas vanaf het najaar 1908, wanneer hij als zeventienjarige het ouderlijke huis ontvlucht en in Batavia zijn opmerkelijke loopbaan begint.

Wel zijn er de achteraf-verhalen van anderen, vaak bewonderaars, waarin het een en ander wordt gezegd over Dominiques jeugd: verhalen waarin het fictieve element een niet onbelangrijke rol vervult. Berretty ontpopte zich vooral na 1917, het jaar dat hij zijn persbureau oprichtte, als een flamboyante persoonlijkheid om wie zich al spoedig allerlei legenden weefden. Zo vertelde Emilie Intveld over Dominiques jongensjaren – zij had dat weer van anderen gehoord – dat hij de knapste, maar ook de stoutste was in het gezin. Omdat een pak slaag niet veel uitrichtte, beval Léon zijn zoon – toen veertien jaar oud – hem als straf elke dag de krant voor te lezen. ‘Dit duurde wel twee uur (waarbij zijn vader vaak in slaap sukkelde).’ Dat nu zou Dominiques grote belangstelling hebben gewekt voor wat er in de wereld gebeurde.⁴¹

Een ander verhaal is afkomstig van L.M.C. Hoogenstraaten, redacteur van het door Berretty in 1915 opgerichte weekblad De Reflector, die in 1919 schreef dat Dominique thuis Dimmie genoemd werd en door zijn ‘ouden heer’ werd bewonderd: ‘Zijn vader was niet weinig trotsch op den kleinen katjong [jongen]. De ouders droomden er reeds van dat hun zoon eens een beroemd letterkundige zou worden die geheel Lempoejangan versteld zou doen staan.’⁴² Lempoejangan was de naam van de wijk en gelijknamige straat (tegenwoordig Jalan Lempuyangan) in Djokja, waar het gezin Berretty woonde.⁴³

Buiten deze ‘van horen zeggen’-verhalen beschikken we – heel gelukkig – over één getuigenis van iemand die Dominique als jongen van nabij heeft meegemaakt. Dat was de vier jaar jongere, latere journalist E.W. Ostreig. Juist het gebrek aan informatie over Dominiques jeugd maakt het door Ostreig in 1964 neergeschreven relaas extra waardevol. Terugblikkend op zijn jongensjaren schrijft Ostreig:

Ik zag in mijn geest een laag wit huis met grote tuin en een ruim paviljoen in de wijk Lempoejangan te Djokjakarta. Daar woonde de familie Berretty. Papa Berretty, oud-B.B.-ambtenaar, hield in het paviljoen een schooltje, dat bezocht werd door een klein, met zorg geselecteerd groepje leerlingen, priaji-kinderen uit de hoogste kringen van de Djokjase aristocratie. Ik was toen negen jaar oud en woonde bij een oom en tante te Lodji Ketjil, niet ver van Lempoejangan gelegen. Ik was er ‘in de kost gedaan’ omdat er op de plaats waar mijn ouders woonden [...] geen school was.

Ik kwam vaak spelen in het Berretty-huis in Lempoejangan. Met de jongere leden van het kinderrijke gezin. Dominique hoorde daar niet bij. Hij zat al in de hoogste klasse van de lagere school en ik beschouwde hem dus met deemoed en ontzag. Een ontzag dat tot tophoogte steeg, toen hij bovendien door de pastoor van de R.K. kerk tegenover het fort Vredenburg werd aangewezen als mijn mentor in het schone vak van misdienaar. Dominique nam zijn taak zeer ernstig op en hij ergerde zich vaak aan mijn domheden en tekortkomingen. Hij was bijzonder kwaad als ik weer eens onder de H. Mis op een verkeerd moment het belletje deed rinkelen.

Uiteindelijk heeft hij van mij een geroutineerd en vakkundig misdienaar gemaakt. In latere jaren heb ik zelf menige andere jongen [...] daartoe opgeleid. Ik verloor Dominique uit het oog, toen hij naar een Muloschool te Semarang werd gezonden.⁴⁴

Waar we goeddeels in het duister tasten waar het de ‘histoire intime’ van zijn eerste zeventien levensjaren betreft, over Djokja waar hij opgroeide zijn we goed geïnformeerd. Djokja en het niet ver daar vandaan gelegen Solo waren de hoofdsteden van de Vorstenlanden, semi-autonome zelfbestuursgebieden waar de vorsten – de sultan van Djokja en de soesoehoenan van Solo – op verschillende terreinen zelfstandige beslissingen mochten nemen. Ook economisch namen de Vorstenlanden een bijzondere positie in. Van oudsher gaf de vorst landerijen in leen aan familieleden en hoffunctionarissen die deze weer doorverhuurden aan vooral Europeanen. Dominiques grootvader Fréderique hoorde tot die categorie.

De Europese planters van het eerste uur (begin negentiende eeuw), veelal uitgekomen als jonge vrijgezellen, gingen dikwijls verhoudingen aan met Javaanse vrouwen, niet zelden van lagere adel, die zij al dan niet huwden. Hun (erkende) nazaten vormden in de loop van de volgende decennia een machtige, overwegend Indo-Europese planterselite. Daarnaast ontstond, verklaarbaar uit de in Djokja en Solo aanwezige militaire garnizoenen (ook hier weer speelde het concubinaat een bepalende rol), een aanzienlijke stedelijke Indo-Europese bevolkingsgroep. Het laat zien dat Léons ongehuwd samenleven met Maria Salem voordat hij haar trouwde – wellicht was ook zij van lagere adel – paste binnen een vertrouwd patroon. In de Vorstenlanden leefden relatief veel Indo’s.

Hoewel er al voordien sprake was van een gestage economische groei in de Vorstenlanden, was het toch pas na 1910 dat het bedrijfsleven daar een hoge vlucht nam. Het was de periode dat de tabak en vooral de suiker veel geld opleverden en rijkdom onder de planters brachten. Die hausse had haar weerslag op de ontwikkeling van Djokja en Solo, waar in de jaren tien en twintig grote stadsuitbreidingen plaatsvonden en moderne zaken- en winkelwijken ontstonden. We zien dat terug in de versnelde demografische groei: woonden er in 1893 in Djokja nog maar 1.850 Europeanen (op een bevolking van ruim 58.000), in 1920 was hun aantal toegenomen tot iets meer dan 3.700 (op een inwonertal van bijna 104.000).⁴⁵

Djokja en Solo waren de centra van de Javaanse cultuur, die van de hoofse dans, de wajang en de gamelan: een hoog ontwikkelde beschaving die het karakter van die steden en hun goeddeels Javaanse bevolking bepaalde. Nog na de eeuwwisseling heerste er de sfeer van ‘een goeddeels van de buitenwereld afgezonderd, geheel door vorstenmacht en traditie bepaald kleinstedelijk milieu’.⁴⁶ Het dagelijkse leven voltrok er zich in een traag ritme dat slechts enkele keren per jaar werd doorbroken door de Javaans-islamitische en Nederlandse feestdagen: de verjaardagen van achtereenvolgens Koningin Emma en Wilhelmina, de Sinterklaasviering en de drie dagen durende, door de Wedloop Sociëteit Mataram georganiseerde paardenraces in Djokja. Een heel enkele keer deed een goochelaar de stad aan of kwam er een rondreizend circus op bezoek. Zoals vrijwel elke wat grotere Indische plaats had Djokja een amateur-toneelgezelschap dat zo nu en dan een voorstelling gaf in de sociëteit.

Die sociëteit was, zoals overal in Indië, het brandpunt van het Europese gezelligheidsleven. In Djokja was dat de sinds 1822 bestaande Sociëteit “De Vereeniging”.⁴⁷ Ook Dominiques vader Léon zal er een vaste gast zijn geweest. Tegenover de ‘soos’ bevond zich een kleine koepel waar op zondag een door de bataljonsmuziek verzorgd avondconcert werd gegeven. De heren konden dat vanuit de sociëteit beluisteren, de dames met de kinderen (die daar niet mochten komen) savoureerden het concert in hun rijtuigen aan de overkant. Het was het vaste uitje voor de Europese gemeenschap. Veel meer viel er niet te beleven. Door de week lag de stad er na sluitingstijd van de winkels en kantoren goeddeels onverlicht, doods en verlaten bij.

Milieu en schoolopleiding

In dat slaperige en in velerlei opzichten benauwende Djokja van die jaren bracht Dominique zijn jeugd door. Wetend van zijn bruisende levensdrift in later tijd, gaan we vermoeden dat in hem een steeds sterker verlangen groeide te ontkomen aan die zijn toekomst frustrerende omgeving. Het was op zijn zeventiende dat hij zijn geboortegrond verruilde voor Batavia, de ‘grote stad’ waar alles gebeurde.

Dominique was de tweede in een gezin waarin vijf kinderen tot volwassenheid zouden komen. Het uit Léons eerdere verhouding geboren kroost zal vermoedelijk geen deel meer hebben uitgemaakt van het huishouden van hem en Maria. Zoals al opgemerkt woonde de familie in Lempoejangan, naar alle waarschijnlijkheid in het huis waar in 1886 dieven Léon een aanzienlijk deel van zijn bezittingen afhandig hadden gemaakt, zodat hij ‘weder van voren af moest beginnen’. Al zal het gezin geen armoede hebben geleden, breed hadden de Berretty’s het zeker niet.

Over de relatie tussen vader Léon en zoon Dominique pikten we het een en ander op uit de verhalen van Intveld en Hoogenstraaten. Van een meer betrouwbaar gehalte is wat we hier en daar lezen over de verhouding van Dominique tot zijn moeder. Bij de journalist W.Ch.J. Bastiaans (hij leerde Dominique als jongeman kennen) lezen we, dat hij ‘veel van zijn Javaanse moeder hield en die moeder behield zijn diepe genegenheid, ook toen hij verrassend snel tot roem en macht en rijkdom was gekomen. Zij sprak nauwelijks Nederlands, maar Berretty verscheen gearmd met zijn moeder, die gekleed was in sarong en kabaja, op de receptie van de Gouverneur-Generaal.’⁴⁸

We vinden dit bevestigd door Christine Joanknecht-Stutvoet: ‘Mijn moeder heeft dat vaak verteld [...], maar ik vond het wel een vreemd verhaal. Oma at bij die gelegenheid geen kreeft e.d., maar gewoon “rijst met tjeplok [spiegelei]”. Ik vind dit wel een huzarenstukje van mijn oom.’⁴⁹ In een maatschappij waar de grenzen tussen blank en bruin scherp waren getrokken en racisme een belangrijke rol speelde, was dit inderdaad heel bijzonder. Nooit zou hij zijn afkomst van een eenvoudige Javaanse vrouw verloochenen. De Bataviase journalist Jan Ritman schreef dat ‘hij zich niet schaamde voor zijn moeder, die ook vaak bij hem vertoefde toen hij reeds in de oude Bataviasche society een figuur was geworden – ofschoon zij het Nederlands niet machtig was en zich in gezelschap maar matig op haar gemak voelde.’⁵⁰

Maria Salem.

Veelzeggend eveneens is wat G.W. Seabridge, hoofdredacteur van de Straits Times in Singapore, vertelt over die moeder-zoon relatie. Bevriend met Dominique logeerden hij en zijn vrouw eind 1933 bij de Berretty’s in hun buitenhuis ‘Villa Isola’. In zijn een jaar later in zijn krant geschreven in memoriam van Berretty komt de volgende passage voor: