Afbeelding omslag

Jakobs droom van William Blake, circa 1805. British Museum, Londen.

Ontwerp binnenwerk

Prezns – Marco Bolsenbroek, Zutphen

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

www.walburgpers.nl

© 2017 Jacob Slavenburg, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd worden verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492394
e-ISBN 9789462495777

NUR 700

Inhoud

Inleiding

1 Mystisch Egypte, magisch dodenboek en de mysteriën van Isis

2 Het kosmisch mysterie van Babylon, Gilgamesj en Inanna’s reis naar de onderwereld

3 Het mysterie van de Heilige Bruiloft en de Grote Godin

4 Griekse en Romeinse mysteriën; van Orpheus tot Mithras

5 De mysterieschool van Pythagoras en spirituele Griekse filosofen

6 Bijbelse schepping, Joodse mystiek, Kabbala en de mysterieuze Lilith

7 Twee wereldvondsten: Dode Zee-rollen en Nag Hammadi-geschriften

8 De gnostische mysteriën, Koninkrijk en Bruidsvertrek

9 Maria Magdalena, hoer of ingewijde?

10 Katharen en het mysterie van de Graal

11 Christelijke en Islamitische mystiek

12 Dante’s reis door hel en hemelen en een klimtocht op de Mont Ventoux

13 Hermetische openbaringen en het mysterie van de ziel

14 Het mysterie van de alchemie

15 Magische mysteriën – Ficino, Paracelsus, Geheugenkunst en Engelenmagie

16 De mysterieuze Rozenkruismanifesten en de Vrijmetselaars

17 Over hemelreizen, mysteriebeelden en magnetisme

18 Blavatsky’s Geheime Leer en Rudolf Steiner’s Mysterie van Golgotha

19 Geheime orden en esoterische bewegingen

20 De Hermetische Orde van de Gouden Dageraad

21 Carl Gustav Jung en het Mysterium Coniunctionis

Uitleiding

Inleiding

Er loopt een gouden draad door de cultuurgeschiedenis van de mensheid.

Zolang mensenheugenis en bronnen aangeven is er bij de mens altijd de overtuiging geweest dat alles ‘van boven kwam’; dat alle gebeurtenissen op aarde afspiegelingen waren van kosmische gebeurtenissen. We zien dat nog terug in parallelle verschijnselen waarin ‘boven’ (de kosmos) verbonden wordt met beneden (de aarde). Zo lijken de Egyptische piramiden gebouwd op het patroon van het sterrenbeeld Orion, alsof men van boven af de ‘schaduwen’ van de sterren markeerde.

In oude scheppingsmythen is er bijna altijd sprake van een primaire hogere macht, waaruit goden en godinnen worden gevormd die de scheppers van aarde en mens zijn. Soms wordt die hogere macht zelf ook God genoemd, of nog juister Godin. Want de cultus van de Grote Godin (Grote Moeder) ging vooraf aan een reeks van al dan niet gehuwde goden. Een nog latere ontwikkeling is de aanbidding van één mannelijke God als schepper van hemel, aarde en mens. Voorbeelden van dit proces worden uitgebreid in dit boek beschreven.

De overgang van een matriarchale naar patriarchale maatschappij gaat geleidelijk. Maar het beeld van een kosmische macht, een God of Godin, die aan het begin van de schepping staat, blijft overeind.

De kern van die oude mythen is de gedachte dat er eerst niets was, toen iets, lucht, pneuma, Geest. En uit Geest kwam stof, materie, voort. Stof wordt dan beleefd als een ‘stolsel’ van geest. Dat is niet zomaar een esoterisch gedachtenspinsel, de kern daarvan vinden we ook terug in de theory of the big bang: eerst was er hitte (vuur) dat bij afkoeling overgaat in gasvorming, verder stolt tot water en uiteindelijk in vaste materie.

Via Mysteriescholen werden leerlingen vroeger ingewijd in de geheimen van het Zijn. Door middel van rituelen, symbolen en oefeningen werd men als het ware opgetrokken in de goddelijke sferen. Mysterieleerlingen ervoeren letterlijk midden in de nacht de stralende zon en stonden oog in oog met de onbewust geprojecteerde goden. Na dergelijke ervaringen was de mens niet meer wat hij eerst geweest was. Hij leefde in een hoger ethisch bewustzijn.

Langzamerhand vervaagt deze manier van collectieve inwijding. Er vindt een overgang plaats van het collectieve naar het individuele. Mundane kosmologie wordt individuele horoscopie; collectieve heelkunst (zoals in de Pir Ankh’s van Egyptische tempels en Grieks-Romeinse Asclepiuscentra) wordt individuele geneeskunde. Maar het collectieve blijft in diverse vormen eveneens bestaan.

De sleutel op de mysteriën aller tijden is de verbinding van de mens met de kosmos. In de periode na de (historische) Verlichting is men de mens gaan zien als een louter biologisch wezen. Voor die tijd – en nu nog steeds in de esoterische filosofie – beschouwde de mens zich als een kosmisch wezen. Geschapen uit de sterrenstof, afdalend van de hemel (kosmos) naar de aarde en na het tijdelijk aardse verblijf weer opgenomen in de kosmos.

Via inwijdingen en rijke symboliek werd getracht deze weg tastbaar en bewust te maken. In oude verhalen over Hermes Trismegistus en Jesaja in voorchristelijke tijden tot aan Swedenborg in de 18e eeuw werd de ‘reis langs de hemelen’ als een inwijding gezien in een zinvol bestaan. Deze tijdloze ‘filosofie’ loopt als een draad van Ariadne door de cultuurgeschiedenis van de mensheid op diens veelvormige zoektocht naar de kern van het Zijn. Een weg van zoeken en tasten, van dwalen op soms absurde wegen, vaak weer oproepend tot nieuwe dogma’s, stellingen en schijnzekerheden en in het trachten het verleden op te roepen om het (soms krampachtig) te verbinden met het heden. We zullen dit alles tegenkomen op onze reis langs de mysteriën.

Hoofdstuk 1

Mystisch Egypte, magisch dodenboek en de mysteriën van Isis

…ik heb de (Zonne)schijf bezongen en aanbeden, en ik heb me gevoegd bij de juichende bavianen, want ik ben een van hen…

Het oude Egypte

Al is de geschiedenis van Egypte oeroud, wetenschappelijk onderzoek daarnaar is betrekkelijk jong, nog maar zo’n tweehonderd jaar. Een belangrijke doorbraak in het onderzoek naar het oude Egypte vond plaats in het jaar 1822 toen de Fransman Jean-François Champollion de zogenaamde ‘steen van Rosetta’ ontcijferde. De steen werd in 1799 in Egypte bij El Rashid (toen: Rosetta) gevonden door Franse genietroepen uit het leger van Napoleon, die een groot bewonderaar van de Egyptische cultuur was.

Op de steen is een tekst gebeiteld op drie verschillende schrijfwijzen: in hiërogliefen, in demotisch schrift en in het Grieks.¹ Nu had men de sleutel in handen om het hiërogliefenschrift te ontcijferen.

Steen van Rosetta. British Museum, Londen. Foto: Hans Hillewaert.

Het hiërogliefenschrift is het oudste schrift dat in Egypte is teruggevonden (de oudste tot nu gevonden inscriptie in hiërogliefen is uit 3150 v. Chr.). Het hiërogliefenschrift is een mysterietaal met ruim 700 symbolen. ‘Hiëroglief’ komt van het Grieks en betekent ‘heilige inkerving’. Volgens de oude Egyptenaren had de god Thot in de hemel de hiërogliefen uitgevonden. Daarom wordt Thot meestal afgebeeld met een schrijfstift.

De godenwereld

Thot was, buiten uitvinder van het hiërogliefenschrift, ook god van de wijsheid, de begeleider van de menselijke zielen in de overgang naar het hiernamaals en nog veel en veel meer. Hij werd beschouwd als het hart (of: innerlijke wezen) van Re (of Ra), de grote zonnegod. Ook zag men hem als spreekbuis van de oer-Egyptische scheppende godheid Ptah, die schiep door middel van de logos, het goddelijke woord. Thot begeleidde ook de gestorvenen bij het overgaan naar de andere wereld, want niemand wist zo feilloos als hij wat er in het hart van een mens leeft. ‘Thot is de vader van de gnosis’ lezen we in een tekst die in de tempel van Karnak werd aangetroffen. Hij werd beschouwd als grondlegger van de magie, uitvinder van de alchemie, grootmeester in de astrologie en uitzonderlijk begenadigd heelmeester. Hij heerste over de tijd, en als zodanig stelde hij de kalender in en verdeelde het jaar in maanden. Thot’s thuisplaats was Hermopolis, een stad in Midden-Egypte, waar ruïnes van een aan hem gewijde tempel herinneren aan een zeer luisterrijke tijd. In Hermopolis zag ik enkele jaren geleden een necropool waarin naar schatting twee miljoen gemummificeerde ibissen gelegen hadden. In de delta van de Nijl verscheen de ibis op het moment dat de rivier op het punt stond te overstromen en dat was uiteraard een heuglijke zaak.²

Thot. Foto: Collectie auteur

Ibis-necropool in Hermopolis. Foto: Collectie auteur.

Naast heilige ibis werd Thot ook vereerd als baviaan. Bavianen werden gezien als de ideale aanbidders van de Zonnegod Re. Bavianen begroeten uitbundig de opkomende zon, zoals veel fresco’s en beelden tonen. Bij dit ritueel waren kreten te horen die in het oude Egypte geassocieerd werden met het ‘geluid van de sfeer’. Wie de goddelijke taal van de baviaan kon verstaan had toegang tot de religieuze kennis.³ Of, zoals we in het Egyptische Dodenboek kunnen lezen:

…ik heb de (Zonne)schijf bezongen en aanbeden, en ik heb me gevoegd bij de juichende bavianen, want ik ben een van hen.⁴

Detail Ibis-mummies. Foto: Collectie auteur.

Bavianen op tempelpoort Deir al Medina. Foto: Collectie auteur.

Niet alleen Thot, maar bijna alle Egyptische goden worden uitgebeeld door een dier (of in mensengedaante met een dierenkop). Zo openbaarde Re zich, als hij overdag met zijn zonneschip langs de hemel voer, als een scarabee en ’s nachts, als hij de onderwereld doorkruiste had hij de kop van een ram. Horus, de zoon van Isis en Osiris, werd met een valkenkop afgebeeld, Anubis, de begeleider en wachter van de doden, met de kop van een jakhals, Sechmet werd als leeuw uitgebeeld, Sobek als krokodil, Bastet als kat, Chnum als Ram en de godin Hathor als koe. Volgens de Egyptenaren werkten in elk natuurverschijnsel goddelijke of demonische schepsels: in de zon, de maan en de sterren, in de Nijl en in de bergen, zelfs in ieder deel van het land, in ieder beroep, in iedere menselijke eigenschap. Dieren, zoals krokodil, nijlpaard, valk en scarabee, bezaten religieuze en spirituele functies. Het karakter, zoals dat bijvoorbeeld in een dier tot uitdrukking komt, werd gezien als een archetype. Zo stond de leeuw voor dapperheid en edelmoedigheid, de hond voor waakzaamheid en trouw, de stier voor vruchtbaarheid en scheppend vermogen; eigenschappen die ook in de mens aanwezig waren. De goden representeerden deze krachtvelden op een hoger spiritueel niveau.

Baviaanbeeld bij Thothtempel in Hermopolis. Foto: Collectie auteur.

Omdat Egypte samengesteld is uit aanvankelijk verschillende delen kennen we diverse scheppingsmythen. In een van de oudste, die van Memphis, schept de godheid Ptah door middel van het Woord, dat wat de Grieken later de Logos zouden noemen. Alles manifesteert zich als het ware door het uitgesproken Woord van Ptah.

In een oude Egyptische scheppingsmythe was er in den beginne niets dan een vormeloze oeroceaan, Nun. Uit de diepte van de wateren rees een berg op. En op die berg verscheen Atum. Uit Atum vloeien alle goden en het totale leven voort. Allereerst ontstaan Shu (lucht – in een latere redactie: Ra of Re, zon) en Tefnut (water – in een latere redactie: Nun). Uit dat godenpaar ontstaan Geb (aarde) en Nut (hemel). Hun nakomelingen zijn Osiris en Isis en (in de meeste genealogieën) ook Seth en Nephtys. Ze vormen de enneade (negental) van Heliopolis.

Over Atum lezen we in een hymne:

Een is Atoem die zich voor jullie verborgen houdt,

Die zich voor de goden verbergt,

niemand kent zijn wezen.

Hij is verder verwijderd dan de hemel

En dieper dan de onderwereld.

Geen god kent zijn ware gestalte,

Zijn beeld wordt niet in de schriftrollen aanschouwelijk gemaakt.

Hij is te geheimzinnig om onthuld te worden,

Te groot om doorgrond te worden,

Te machtig om gekend te worden…

Geen god kan hem met zijn naam aanroepen…⁵

Volgens oude mythen is Egypte geschapen als het beeld van de kosmos. De kosmos werd ijverig bestudeerd door de tempelpriesters. Staande op de platte tempeldaken volgden zij nauwgezet de bewegingen van de hemellichamen en brachten deze in kaart. Onderzoekers als Robert Bauval⁶ tonen haarscherp aan dat astronomie in het oude Egypte extreem belangrijk was. De kosmos werd afgespiegeld op de aarde. De ligging van belangrijke heiligdommen en monumenten, zoals de piramiden, correspondeert dan ook nauwkeurig met de sterrenhemel.

Afbeelding in Robert Bauval De geheime kamer, Baarn 2000, p. 286.

Osiris speelde een belangrijke rol in het dodenritueel. Hij was de opperrechter der doden, heerser over het dodenrijk en de god van de wederopstanding.

Vanaf het Nieuwe Rijk (ca. 1550 v. Chr.) is het duidelijk dat de Egyptenaren het dodenrijk beschouwen als een van de drie scheppingsrealiteiten. Zowel de onderwereld (duat) als de hemel vormden een spirituele wereld. Goden zijn in de aardse werkelijkheid aanwezig in hun cultusbeelden in de tempels. De ba van de goden is in de hemel en hun lichamen in de duat. Omdat de drie werelden nauw met elkaar verbonden zijn hebben de goden toegang tot alle drie. De ba van de godheid kan zich naar believen in zijn cultusbeeld nestelen. Zijn ba kan ook aanwezig zijn in de sterrenhemel, bijvoorbeeld in constellaties als Orion of Sirius. De zichtbare kosmos was de goddelijke wereld en de aardse wereld diende, om niet ten onder te gaan, daarmee in harmonie te zijn. Want de machten van het kwaad liggen op de loer. Als representanten daarvan zagen de Egyptenaren vooral de slang Apophis en de halfbroer van Osiris, Seth. Dat is onder meer ook uitgedrukt in de eeuwenoude Osiris-mythe.

Osiris-mythe

In tegenstelling tot bijvoorbeeld het Gilgamesj-epos (zie het volgende hoofdstuk), dat overgeleverd is op kleitabletten of de Homerische mythen over Troje en Odysseus, die op papier zijn gezet, is de mythe van Osiris niet eenduidig vastgelegd. Ze moet eeuwenlang mondeling hebben gecirculeerd. Losse fragmenten zijn gevonden in piramide- en sarcofaagteksten, op dodenstèles en losse papyri. De Griekse schrijver Plutarchus (40-120 na Chr.), die volgens overleveringen in Egyptische tempels was ingewijd, tekende het verhaal De Iside et Osiride⁷ op, maar geeft ook te kennen dat het slechts een beeld van een bepaalde waarheid is. Het verhaal gaat als volgt:

Osiris erft als oudste zoon van het koningspaar Geb en Nut de heerschappij over Egypte. De regering van Osiris brengt welvaart, orde en beschaving. Seth is jaloers op zijn (half)broer en wil zelf koning worden. Hij verzint een list om hem uit de weg te ruimen. Uit stevig hout laat hij een doodskist vervaardigen, precies op de maat van Osiris. Dan organiseert hij een feest met als attractie een wedstrijd. Een grote prijs zou die deelnemer krijgen die precies in de kist paste.

Dat kon alleen maar Osiris zijn. Zodra deze in de nauwsluitende kist lag werd deze door Seth dichtgetimmerd en in de rivier Nijl gegooid. Het water voerde de kist mee, de zee over, tot aan Byblos in Phoenicië. Daar spoelde de kist aan. Er omheen groeide een prachtige cederboom. Die boom werd door de koning van het land gebruikt voor een luisterrijke zuil in zijn paleis.

Inmiddels was Isis, zuster en gemalin van Osiris, ontroostbaar. Ze gaat op zoek naar haar echtgenoot en vindt uiteindelijk de kist in de zuil in het paleis in Byblos. Ze weet de koning te bewegen de kist terug te geven en zo reist Isis terug naar Egypte. Daar laat ze zich door de dode Osiris bevruchten en bevalt van Horus. De kist verstopt ze in de deltamoerassen waar ze met Horus is ondergedoken. Maar Seth ontdekt het geheim. Hij snijdt het lichaam van Osiris in veertien stukken en verspreidde deze over heel Egypte. Weer gaat Isis op zoek en begraaft alle lichaamsdelen op de plek waar zij ze vond. Alleen het mannelijk lid van Osiris, de fallus, vond ze nooit meer terug omdat deze door een vis was opgegeten.

In een andere versie voegt Isis de veertien delen samen, laat het lichaam mummificeren en blaast het in de vorm van een sperwer leven in. Osiris is nu tot leven gekomen (als het ware opgestaan uit de dood) en bevrucht (met een gouden penis) zijn gemalin.

Als Horus volwassen is geworden bindt hij de strijd aan met zijn oom Seth om zijn vader te wreken en om zijn rechtmatig erfdeel, de troon van Egypte, te verkrijgen. Het is een verschrikkelijk gevecht, waarin Horus een oog verliest (het Horus-oog dat later door Thot weer geheeld zal worden) en Seth zijn testikels kwijtraakt. Horus overwint en wordt door een door Seth bijeengeroepen tribunaal der goden als wettige opvolger van Osiris tot koning benoemd.

Isis bevrucht Osiris, tempel Dendera.

Isis bevrucht Osiris, tempel Abydos.

Het mysterie van de dood

Door het gebruik van mummificatie en het opdelven van de vele graven en hun rijke inhoud wordt Egypte vaak vereenzelvigd met de dood. Deze zou belangrijker zijn dan het leven. Wie echter naar de levendige afbeeldingen kijkt in de graven in de Vallei van de edelen en oude teksten leest, ontdekt dat de Egyptenaar een intensief levend mens was. Aandacht voor de dood met de daarbij behorende rituelen vinden we ook in andere culturen, zoals in het christendom (zoals Jezus’ afdaling in het dodenrijk) en zijn zeker niet exclusief Egyptisch. De aandacht voor de Egyptenaar voor de dood had onder meer te maken met het voortbestaan van de ziel. Sterven kan het intreden in de godenwereld mogelijk maken.

Voor de ziel kende de Egyptenaar verschillende symbolen:

de Ba, het actieve en beweeglijke element van de persoonlijkheid, voorgesteld als een vogel met een mensenhoofd. Ba verpersoonlijkt de mobiliteit van de dode om tussen de tastbare en imaginaire wereld te kunnen reizen. ‘De Ba-ziel behoort de hemel toe, het lijk aan de aarde’ leest een oude sarcofaagtekst. Zonder lichaam (gebalsemd of gemummificeerd) geen Ba.

de Ka, de onsterfelijke levenskracht van de mens die van generatie op generatie wordt doorgegeven. De Ka vestigt zich in een beeld of afbeelding van de dode.

de Ach, de ‘geest’ die goden aan kunnen nemen om in lichamen van mensen te treden.

Ba-ziel.

Omgekeerd kan de mens na zijn dood een lichtende geest worden en zich tussen de goden voegen.

Het magische dodenboek

Prachtige illustraties daarvan vinden we in het zogenaamde Egyptische Dodenboek. Het Dodenboek is eigenlijk geen boek. De oude Egyptenaren kenden het als Reoe noe pert em hroe, ‘spreuken voor het uittreden bij dag’. Het gaat om een losse verzameling van magische formules en aanroepingen, die te vinden zijn op met illustraties verluchte papyrusrollen in de graven van welgestelde Egyptenaren. De meeste zijn gedateerd rond 1500 jaar v.Chr. De soms indrukwekkende spreuken op die papyri waren als het ware wachtwoorden voor de overledene om door de verschillende stadia van de onderwereld heen te gaan om zo het einddoel te bereiken: de eeuwige rietvelden.

Aan het begin van de gevaarvolle reis was er de ceremonie van de ‘mondopening’. Symbolisch gebeurde dat door goden, vooral Thot, die de overgegane daarmee nieuw leven inblies. Dit vond plaats tijdens het begrafenis-ritueel door een priester die de mond van de gemummificeerde overledene beroerde. In het Oude Rijk werd dit ritueel alleen toegepast bij de Farao’s, in het Nieuwe Rijk ook in begrafenisrituelen van gewone stervelingen.

Dodenboek.

De eigenlijke reis begon met het verschijnen voor de troon van Osiris, god van de onderwereld. Het menselijk hart, zetel van verstand en gevoel, werd afgewogen tegenover de veer van Maat, waarheid en gerechtigheid. In dat proces trad Thot op als goddelijk schrijver. Op veel papyri staat hij afgebeeld met een schrijfpalet, dat als symbool voor Horen en Zien gold. Nauwkeurig legde hij de uitkomsten van de weging vast. In een tekst in een van de koningsgraven in Thebe wordt gezegd dat het Thot zelf is die ‘de lichamen doorschouwt en de harten test’. Voor Thot zit het monster Ammit, de Dodenverslinder. Kalm wacht hij het resultaat van de weging af. Als de weegschaal doorslaat heeft hij zijn prooi; een hart dat zwaar van zonden is. Om niet verslonden te worden was het daarom van belang om, in een uitgebreide litanie, nauwgezet alle zonden te benoemen. Op elke uitgesproken zonde vervolgde de overledene met een ontkenning daarvan.

De dode groet Osiris:

Heil u, grote god, heer der beide Waarheden!

Ik ben tot u gekomen, mijn heer, ik ben gebracht om uw schoonheid te zien.

Ik ken u en ik ken de namen van de 42 goden die met u zijn in deze hal der beide Waarheden…

Ik ben nu tot u gekomen en ik heb u gebracht hetgeen rechtvaardig is, ik heb voor u het onrecht verdreven.⁸

Dan volgt de ‘Verklaring van onschuld’:

Ik heb geen onrecht begaan jegens de mensen

Ik heb de onderdanen niet benadeeld

Ik heb geen zonden begaan in de Plaats der Waarheid

Ik heb niet gepoogd te kennen wat niet (gekend mag worden)

Ik heb niets slechts gedaan…

Ik heb de God niet gelasterd

Ik heb niet een arme beroofd van zijn (karig) bezit

Ik heb niet gedaan hetgeen de goden verafschuwen

Ik heb niet een slaaf belasterd bij zijn heer

Ik heb niet pijn gedaan

Ik heb niet laten hongeren

Ik heb niet doen huilen

Ik heb niet gedood

Ik heb niet bevolen te doden

Ik heb niemand kwaad gedaan

Ik heb niet de voedseloffers in de tempels verminderd

Ik heb niet de offerbroden der goden bezoedeld

Ik heb niet de offerkoeken der gelukzaligen weggenomen

Ik heb geen pederastische handelingen gepleegd

lk heb geen ontucht gepleegd op de heilige plaatsen van mijn stads god…⁹

Als dit magische ritueel van de ‘verklaring van onschuld’ tot een goed einde werd gebracht, was de overgegane toe aan de volgende stap. In een duistere ruimte verschenen voor zijn geestesoog twee-en-veertig godengestalten in hun vreeswekkende gedaante. Hij diende deze ‘wachters’ te kennen en hun namen hardop uit te spreken.

O gij die de vlam grijpt, in Cher-Aha, ik heb niet geplunderd

O Langneus, in Hermopolis, ik ben niet afgunstig geweest

O Schaduwenverslinder, in de Grot, ik heb niet geroofd

O gij met het vreeswekkende gelaat, in Ro-setaoe, ik heb niemand gedood

O Roeti, in de hemel, ik heb de schepel niet verminderd

O gij met de vuurogen, in Letopolis, ik heb niet mijn plicht verzaakt

O Gloeiende, in Chetchet, ik heb niet het bezit van een god gestolen

O Bottenbreker, in Heracleopolis, ik heb geen leugens verteld

O gij die de vlam aanblaast, in Memfis, ik heb geen voedsel geroofd

O Holbewoner, in het Westen, ik heb me niet slecht gedragen

O gij met witte tanden, in de Fajoem, ik heb niets overtreden

O gij die zich met bloed voedt, in de slachtplaats, ik heb geen heilig dier gedood

O Ingewandenvreter, in de Plaats van de Dertig, ik heb geen graan gehamsterd…¹⁰

Om ‘geen tweede dood te hoeven sterven’ kreeg de overledene vaak amuletten mee (bijvoorbeeld een hartscarabee) met magische bezweringsteksten, zoals de namen van alle wachters die de ziel moest passeren. De uiteindelijke bestemming van de ziel die alle wachters gepasseerd had, was de symbolische vereniging met Osiris, niet alleen heer van de onderwereld, maar ook god van de vruchtbaarheid en het nieuwe leven. De overgegane was nu door zijn verrijzenis zelf god geworden.

Grafkamer Deir al Medina.

De bevrijde en wedergeboren ziel kon mee varen met Re, die in zijn Nijlbark dagelijks de zonnebaan bevoer en ’s nachts zijn baan vervolgde door de onderwereld om er nieuwe krachten op te doen. En zijn thuis was gelegen in de Eeuwige Rietvelden, een reeks weergaloos vruchtbare onderwereldeilanden waar men, na de rijke oogst, volop kon genieten van ‘aardse’ zaken als eten, drinken en minnen.

De Egyptenaren kenden ook het Amduat, het ‘boek der uren’ (dat wat in de onderwereld is). Ook dit is geen boek in de directe zin van het woord. Het zijn afbeeldingen, vaak te vinden in de koningsgraven in Thebe. Daarin worden de twaalf uren afgebeeld dat Re de onderwereld doorkruist in de zonnebark. De bark op de Nijl is weergegeven in de middelste balk, het bovenste en onderste register geven de ‘avonturen’ aan. In de afbeeldingen is meestal sprake van twaalf uren, twaalf poorten, en twaalf wachters.

Beide boeken, het Dodenboek en het Amduat, zijn mysterieboeken. Ze dienen om de mens in het leven te helpen de ‘wachtwoorden’ te leren kennen, dat wil zeggen: zichzelf leren kennen en verbeteren. De waarachtige ‘leerling’ is diegene die ‘gestorven’ is voordat hij overgaat. Hij heeft in het leven de wachtwoorden leren kennen om na de dood de wachters te passeren en het eeuwige leven deelachtig te worden.

Het Isis-mysterie

De zuster en gemalin van Osiris, Isis, heeft een uitstraling gekend over de hele antieke wereld.

Van oorsprong puur Egyptisch verspreidde de Isisdienst zich in het Hellenistische tijdvak over Klein Azië en Griekenland en vanaf het midden van de tweede eeuw voor Christus ook in Italië. Aanvankelijk stuitte dit op verzet van de autoriteiten, maar in de eerste eeuw werd de religie volkomen geaccepteerd en vanaf die tijd vinden we ook Isis-tempels in het gehele Romeinse Rijk, zoals nog steeds duidelijk zichtbaar in Pompeï. Zelfs in Rome is er een heiligdom van Isis geweest.¹¹ Over die Isis-mysteriën is niet heel veel bekend. Plutarchus schrijft daarover:

Isis Egyptisch. Ägyptisches Museum, Berlijn.

Isis en Horus, tempel Deir al Medina. Foto: Collectie auteur.

Isis met Horus en Osiris. Ägyptisches Museum, Berlijn.

De zus en vrouw van Osiris zou… de gevechten en worstelingen die zij had doorgemaakt niet zo maar voorbij hebben willen laten gaan, net zomin als haar zwerftochten en haar talrijke daden van moed en wijsheid door vergetelheid en stilte te accepteren. Nee, zij combineerde de allerheiligste mysterierituelen met beelden, suggesties en uitbeeldingen van de lotgevallen uit het verleden, waarmee zij voor mannen en vrouwen die onder soortgelijke omstandigheden leefden zowel een les in vroomheid als een troost instelde.¹²

Isistempel Philae. Foto: Collectie auteur.

Zoals gebruikelijk in de oude mysteriereligies legden de deelnemers van de mysteriën een eed van strikte geheimhouding af van de hoogste inwijdingen. Een van de weinige uitzonderingen op deze geheimhouding vinden we in een werk van Apuleius; hij tilt een tipje van de sluier op.

Wie was deze Apuleius? Hij werd rond 124 na Chr. geboren in Madaurus, een Romeinse kolonie in het huidige Algerije. Op volwassen leeftijd trok hij naar Carthago. Vandaar uit reisde hij naar Athene, waar hij filosofie studeerde en vervolgens naar Rome, waar hij een tijdlang als retor (leraar in welsprekendheid) werkte.

Apuleius heeft ons een boek nagelaten dat nog steeds tot de absolute wereldliteratuur behoort: Metamorphosen (veranderingen, gedaanteverwisselingen), ook wel De gouden ezel genoemd. Lucius, een levenslustige jongeman, verandert namelijk door een verkeerd uitgepakte magische proef in een ezel. Maar wel een ezel met een menselijk verstand en menselijke gevoelens. Dat levert hilarische passages op. Maar daar blijft het niet bij. Naast de bonte avonturen van de ezel en het daarin opgenomen aangrijpende klassiek geworden verhaal over Eros en Psyche, behelst deze roman nog iets veel indrukwekkender: er wordt een tipje van de sluier over een uiterst geheim mysterie opgetild. Lucius’ smeekbeden aan de godin Isis worden namelijk verhoord. Isis verschijnt hem in een droom en openbaart hem hoe hij zich kan bevrijden van zijn dierlijke gestalte. Als dat geschied is, laat Lucius zich inwijden in de mysteriën van Isis. Apuleius beschrijft het als volgt:

Bij de dag dan ook nam het verlangen meer en meer toe om de inwijding te ontvangen en ik had mij dikwijls gewend tot de hogepriester met de dringende bede mij eindelijk in te wijden in de geheimen van de heilige nacht. Maar hij, een ernstig man, die bekend stond om het in acht nemen van een ingetogen godsverering, vertraagde mild en vriendelijk mijn aandrang, zoals ouders de onrijpe verlangens van hun kinderen plegen te matigen en bracht mijn angstig hart tot rust met de troost van een betere hoop. Want de godin, zo zei hij, wees door een teken de dag aan, waarop een ieder kon wordeningewijd en de priester die de heilige handeling moest verrichten werd eveneens door haar uitgekozen… Dit alles, zo meende hij, moesten ook wij met onderworpen geduld dragen en ons vooral hoeden voor begerigheid en weerspannigheid en beide vergrijpen vermijden en geroepen niet dralen en niet geroepen niet haasten… Evenals de overige getrouwen moest ik mij reeds nu onthouden van profane en goddeloze spijzen om veiliger toegang te verkrijgen tot de verborgen geheimen van de reinste godsdienst.¹³

Lucius, die zo graag ingewijd wil worden na een uitnodigende droom daartoe van Isis, moet leren geduld te betrachten. De inwijding vindt niet plaats op commando. De in te wijden leerling, de myste, moet er rijp voor zijn; er als het ware naar toe leven. Hij moet niet alleen geduld betrachten, maar zich ook hoeden voor begerigheid, voor overhaasting of juist voor het tegenovergestelde, treuzelen. Zijn leefwijze moet zuiver zijn, zo ook zijn voedsel, en hij moet in godsvertrouwen durven te investeren in zijn toekomst. Dat alles wil vooral zeggen: karaktervastheid kweken. Pas daarna is het mogelijk iets van het wondere mysterie van de wedergeboorte te ervaren. Zoals Apuleius het beschrijft:

De machtige godin placht hen, die na afloop van hun leven vlak staan voor de drempel die het einde betekent van het levenslicht, aan wie de grote geheimen van de dienst veilig kunnen worden toevertrouwd, tot zich te trekken en voor de door haar voorzienigheid in zekere zin wedergeborenen een nieuwe heilzame levensloop te openen.

Want, ‘de inwijding zelf werd voltrokken als een vrijwillige dood en door genade verkregen redding’.

Het is wel bijna zeker dat in de mysteriën de nederlegging van Osiris in de doodskist van zijn broer Seth werd nagespeeld. Als onderdeel van het ritueel hebben de inwijdelingen hoogstwaarschijnlijk deze proef ondergaan.

Lucius betracht geduld en weer verschijnt de godin hem in een droom:

De priester had gesproken en aan mijn gehoorzaamheid werd geen afbreuk gedaan door ongeduld; met toewijding en vreedzame rust en lofwaardig stilzwijgen volbracht ik dagelijks ijverig de plichten van de heilige dienst. De goedgunstige gezindheid van de machtige godin stelde mij niet teleur en kwelde mij niet met een lang uitstel, maar in de duistere nacht vermaande zij mij door niet duistere bevelen duidelijk dat de steeds begeerde dag voor mij gekomen was, waarin zij mijn vurige wens zou vervullen. Zij stelde ook vast wat ik moest uitgeven voor de plechtigheid en Mithras zelf, haar hogepriester, die, zoals hij zeide, door een goddelijke gelijke stand van de sterren met mij verbonden was, had zij aangewezen om de inwijding te voltrekken.

Door deze en dergelijke welwillende voorschriften van de verheven godin bemoedigd, schudde ik, toen het nog geen helder daglicht was, de slaap van mij af en spoedde ik mij naar de woning van de priester. Ik trof hem aan, toen hij juist uit zijn slaapkamer kwam en begroette hem. Ik was besloten nadrukkelijker dan gewoonlijk de inwijding in de heilige dienst als een schuld van hem te verlangen. Maar zodra hij mij zag begon hij. ‘Lucius, hoe gelukkig ben je, hoe zalig, dat de verheven godin je zozeer haar genadige gezindheid waardig keurt! Wat sta je daar nu nog werkeloos en veroorzaak je je eigen vertraging! Gekomen is de dag door aanhoudende gebeden gewenst, waarop je door de goddelijke bevelen van de godin met vele namen door deze handen van mij in de vrome geheimen van de dienst zult wordeningewijd!’

De vriendelijke grijsaard legde de hand op mijn schouder en geleidde mij dadelijk naar de deuren van de grote tempel. Nadat hij op de gewone plechtige wijze de ceremonie van de tempelopening had verricht en het ochtendlijk offer had gebracht, haalde hij uit een geheime bergplaats van het heiligdom enige boeken tevoorschijn, beschreven met onbegrijpelijke schrifttekens, deels afbeeldingen van allerlei dieren, die een korte samenvatting behelsden van godsdienstige formules, deels aaneengeknoopte schrifttekens, afgerond in de vorm van een wiel, als wijnranken dooreengestrengeld, die beveiligd waren tegen de nieuwsgierigheid van profane lezers. Uit die boeken kondigde hij mij aan welke noodzakelijke voorbereidselen voor de inwijding moesten worden getroffen.

Lucius schaft zich het nodige aan en wordt door de priester begeleid naar het badhuis. Vandaar gaan ze naar de tempel van Isis, waar de godin Lucius enige geheime opdrachten geeft. Op verordening van de priester ontzegt Lucius zich tien dagen lang van genotvolle spijzen, dierenvlees en het drinken van wijn. Dan is de grote dag daar.

… de zon daalde en bracht de avond. Toen stroomden van alle kanten de scharen samen volgens het oude gebruik van de mysteriën mij vererend met verschillende geschenken. Daarop verwijderde men alle profanen, men omhulde mij met een nieuw linnen kleed en de priester nam mij bij de hand en leidde mij naar het binnenste van het heiligdom.

Gij, belangstellende lezer, zult u misschien gespannen afvragen, wat daarna gezegd werd, wat gedaan werd. Ik zou het u zeggen, als het geoorloofd was het te zeggen; gij zoudt het vernemen, als het geoorloofd was het te horen. Maar een gelijke schuldzouden oren en tong op zich laden wegens die roekeloze nieuwsgierigheid. Toch zal ik u, die misschien in vroom verlangen gespannen afwacht, niet kwellen door langdurige onrust. Luister dus, en geloof, dat het de waarheid is. Ik ben het grensgebied van de dood genaderd en na de drempel van Proserpina te hebben betreden ben ik teruggekeerd, meegevoerd door alle elementen, midden in de nacht heb ik de zon zien stralen met helder licht, de goden van de onderwereld en de hemel heb ik voor ogen gezien en van nabij aanbeden.

Isis, een universele matrijs voor de Grote Godin

Proserpina is Korè, de door Hades (onderwereld) geschaakte dochter van Demeter. In de hellenistische tijd zien we dit soort vermengingen veelvuldig. Als Isis voor de eerste keer in een droom aan Lucius verschijnt, is ze getooid met een bloemenkrans met twee slangen en ‘de korenaren van Ceres’ (is: Demeter). De drempel van Proserpina overschrijden wil zeggen: afdalen naar de onderwereld. Teruggekeerd uit het domein der doden aanschouwt de ingewijde, dwars door de duisternis heen, het heldere licht van de zon. Ook heeft de ingewijde oog in oog gestaan met de goden van de onderwereld. Dit gaat terug op de mythe van Osiris, zo rijkelijk uitgebeeld in het Egyptische Dodenboek, waarin voor de overgegane ziel tweeënveertig godengestalten (de assessoren van Osiris) verschijnen. Wat hier na de fysieke dood gebeurt, wordt in het mysteriespel voorgesteld en ervaren als een zinnebeeldige dood van het oude leven. Noodzakelijk om tot opstanding te komen in een nieuw, gewijd leven, de wedergeboorte.

Deze godin, moeder van Horus, die ‘aan de ongelukkigen in hun rampspoed de tedere liefde van de moeder betoont’ heeft vele parallellen met Maria, de moeder van Jezus. Beelden van Isis lijken sterk op de latere Madonnabeelden.¹⁴ In een oude hymne lezen we:

Ik ben Isis, de heerseres over ieder land,

en ik ben opgevoed door Hermes,

en ik heb samen met Hermes het schrift uitgevonden…

Ik heb de aarde van de hemel gescheiden.

Ik heb de banen van de sterren aangewezen.

Ik heb de loop van de zon en de maan voorgeschreven…

Ik heb de gerechtigheid sterk gemaakt.

Ik heb vrouw en man samengevoegd…

Ik heb de mensen met de mysteriën bekend gemaakt…

Ik heb afgedwongen dat vrouwen door hun mannen bemind worden…

Ik overwin het lot.

Het lot gehoorzaamt mij.

Verheug u, Egypte, dat mij gevoed heeft.¹⁵

Isis met Horus. Rijksmuseum van Oudheden, Leiden.

Noten

1 Het hiëratisch schrift is een op hiërogliefen gebaseerd cursief schrijfschrift. Uit dat schrift ontwikkelde zich het demotisch schrift dat als een soort abstract steno fungeert en waarin geen herkenning meer is met de hiërogliefen. Na de verovering van Egypte door Alexander de Grote en de opkomst van de Griekse spreek- en schrijftaal ontstond vanaf 100 v.Chr. het Koptisch schrift. Het Koptisch schrift bestaat uit de 24 tekens van het Griekse alfabet, waaraan 6 tekens uit het demotisch schrift zijn toegevoegd om samenklanken te kunnen uitspreken die in het Grieks niet voorkomen. Het werd gebruikt tot ca. de tiende eeuw toen het geheel verdrongen was door het Arabisch.

2 In onze Lage Landen moet er dan direct geëvacueerd worden, maar in de oudheid leefde de bevolking bij de gratie van het elk jaar overstromen van de grote rivieren – van de Eufraat, de Tigris, de Nijl, de Ganges, de Indus, enz. Als de rivier een jaar niet overstroomde, werd er geen vruchtbaar slib afgezet en leidde dat onherroepelijk tot vele rampen.

3 Zie H. te Velde, ‘Some remarks on the Mysterious Lanquage of the Baboons’ in Funerary Symbols and Religion, Kampen 1988, pp.129-138.

4 Spreuk 100 Egyptisch Dodenboek (M.A.Geru, Het Egyptische dodenboek, Deventer 1985).

5 Hymne 200 uit de Leidse Amonhymnen in de vertaling van E.Hornung, De verborgen kennis van het oude Egypte, Den Haag 2007, p.25.

6 Robert Bauval, De geheime Kamer, Baarn 2000; Het geheim van de piramiden, Baarn 2007 en The Orion Mystery, Londen 1994.

7 Opgenomen in Plutarchus, Moralia, (vertaling F.C.Babbitt, The Loeb Classical Library).

8 Spreuk 125 (Geru, dodenboek, p.146).

9 Idem.

10 Idem.

11 Flavius Josephus beschrijft in Antiquitates Judaicae 18.65-80 een pikante uiterst profane geschiedenis die zich afspeelt in de Isis-tempel in Rome die na een onverkwikkelijke affaire door de keizer (Tiberius) met de grond gelijk wordt gemaakt.

12 Over Isis en Osiris 27 (vertaling van Gerard Janssen in Plutarchus, Moralia V, Leeuwarden 1999).

13 Dit en volgende citaten uit Apuleius, De Gouden Ezel. Metamorphosen, in de vertaling van M.A.Schwarz, Amsterdam 1996, 215-218.

14 Zie over deze parallellen onder meer Tom Harpur, De ‘heidense’ Christus, Deventer 2004 en Tjeu van den Berk, Het oude Egypte: bakermat van het jonge christendom, Meinema, Zoetermeer 2015.

15 Stèle van Kyme-Memphis (tweede eeuw v.Chr., teruggaand op een nog oudere tekst) in de vertaling van Roelof van den Broek, Hermes Trismegistus, Amsterdam 2006, p.154-155.

Hoofdstuk 2

Het kosmisch mysterie van Babylon, Gilgamesj en Inanna’s reis naar de onderwereld

Toen boven de hemelen nog niet genoemd waren, het land beneden nog geen naam had, Apsu, de allereerste, hun verwekker, en oermoeder Tiamat, hun aller moeder, hun wateren zich mengden, het grasland niet gebonden was, het rietland niet gevlochten, toen geen van de goden was verschenen, nog niet bij naam genoemd, geen lot bepaald … toen werden goden gevormd in hun diepte…

Scheppingsmythen

In Mesopotamië (letterlijk: tweestromenland) vinden rond 3300 v.Chr. enkele belangrijke ontwikkelingen plaats, zoals de ontwikkeling van de irrigatie-landbouw, de vorming van een sociale organisatie en het ontstaan van het schrift. De oudste vorm daarvan bestaat uit voorraadlijsten op kleitabletten. Langzaam groeit dat uit tot alle vormen waarvoor schrift gebruikt kan worden, inclusief de epische literatuur. Tot de bekendste daarvan behoren de Enuma elisj, het ‘Babylonische scheppingsverhaal’ en het beroemde Gilgamesj-epos.

In de Enuma elisj, liturgische poëzie uit ca. 1100 v.Chr. (maar naar veel oudere mondelinge overleveringen) wordt de opkomst en suprematie van Marduk beschreven. Marduk wordt gezien als de schepper van hemel, aarde en mens. Marduk wordt al afgebeeld op een stèle van Hamurabi uit 1800 v.Chr.

Kaart Mesopotamië.

De stèle (zuil, steen) is volgebeiteld met wetteksten. Het bovenste deel geeft een interessant tafereel te zien. De vorst der Babyloniërs, Hamurabi, ontvangt de wetten van de godheid (Sjamasj of Marduk). Een opvallende parallel met het oudtestamentische verhaal over Mozes die de wetten van zijn godheid ontvangt. Alles komt van boven is al een heel oud motto.

In de Enuma elisj zijn residuen te vinden van oudere mythen, zoals die van Atrahasis, rond 1700 v.Chr. op schrift gesteld, maar gebaseerd op veel oudere mondelinge overleveringen. We vinden in deze mythe enkele zeer opmerkelijke passages¹.

Toen de goden als mensen

het werk deden, de last droegen,

was de last van de goden groot,

het werk zwaar, de moeite veel.

De zeven grote Anunnaki

lieten de Igigi de werklast dragen.

Anu², hun vader, was koning,

en hun raadgever de held Enlil³…

Zij sloegen de handen ineen,

gooiden de loten, en besloten tot een verdeling.

Anu ging omhoog naar de hemel,

[en Enlil nam] de aarde voor zijn volk.

[De Grendel] die de oceaan afsluit

gaven zij Enki⁴, de Voorzienige…

Opstand der Igigi. Vorderasiatisches Museum, Berlijn.

Nadat Anu naar de hemel was opgestegen,

en Enki naar de Apsu was afgedaald,

lieten de Annunaki van de hemel

de lgigi de werklast dragen.

De goden (de Igigi), moesten kanalen graven,

moesten kanalen uitbaggeren, de levenslijnen van het land…

De goden groeven de rivier Tigris,

en groeven toen de Eufraat…

Zuil van Hamoerabi. Louvre, Parijs. Foto: Heidemarie Niemann.

De Igigi komen door hun zware werk in opstand en verklaren de Anunnaki de oorlog:

Stuk voor stuk hebben wij goden de oorlog verklaard!

Wij hebben onze […] in de uitgraving.

De zware] last is moordend voor ons.

Ons werk is te zwaar, de moeite te veel!…

De Anunnaki houden beraad en zien de redelijkheid van het Igigi-protest in. Er wordt een oplossing gevonden:

… Laat de baarmoedergodinnen nageslacht vormgeven,

en laat de mens de last der goden dragen.

Zij riepen de godin erbij en vroegen

de vroedvrouw der goden, de wijze Mami:

‘Jij bent de baarmoeder, vormgeefster der mensheid

Geef vorm aan een menselijk wezen, opdat hij

het juk zal dragen!

Laat hem het juk dragen, toegewezen door Enlil,

laat de mens de last der goden dragen!’

Nintu⁵ opende haar mond en sprak tot de grote goden:

Het is voor mij niet mogelijk om dingen te maken.

Dat is Enki’s kunst.

Als hij alles zuiveren zal,

en mij klei geeft, dan zal ik het uitvoeren.’

Enki opende zin mond

en sprak tot de grote goden:

‘Op de eerste, de zevende en de vijftiende van de maand

zal ik in een wijwaterbad voorzien.

Eén god wordt geslacht.

Laat alle goden door onderdompeling gezuiverd worden.

Met zijn vlees en zijn bloed

zal Nintu klei mengen,

opdat god en mens

samen geheel dooreengekleid zijn,

totdat wij voorgoed de trommelslag horen.

Laat er geest ontstaan uit het vlees van de god,

laat dit levensteken spreken,

laat er geest ontstaan, zodat dit niet vergeten wordt.’

Zij antwoordden ‘ja’ in de assemblee,

de grote Anunnaki, die het lot bezegelen…

Het is een oeroude voorstelling, die we veel later ook nog tegenkomen in de alchemie: een god wordt geslacht om als basis te dienen voor de bouwstof van de mens.

Met zijn vlees en zijn bloed

mengde Nintu klei.

Voorgoed [hoorden zij de trommelslag],

geest ontstond in het vlees van de god,

als sprekend levensteken,

en opdat dit niet vergelen wordt, ontstond de geest.

Nadat zij de klei gemengd had,

riep zij de Anunnaki op, de grote goden,

de Igigi, de grote goden,

zij spuugden op de klei.

Mami opende haar mond

en sprak tot de grote goden:

‘Jullie hebben mij een taak opgedragen,

ik heb hem uitgevoerd.

Jullie hebben een god geslacht, vanwege zijn bevel.

Ik heb jullie zware werk opgeheven,

ik heb jullie last op de mens gelegd.

Jullie hebben lawaai aan de mensheid gegeven,

ik heb het juk losgemaakt, vrijheid [ingesteld].’

Zij luisterden naar deze toespraak van haar,

zij drongen op en kusten haar voeten:

‘Eerst noemden wij u Mami. (maar)

“Heerseres van alle goden”

zal nu uw naam zijn…’

De last van de goden wordt nu overgedragen aan de mensen…

Ook in de latere Enuma elisj is er een verdeling in twee groepen goden, Anunnaki en Igigi. Sommige onderzoekers, waaronder Zecharia Sitchin, zien in de Anunnaki de reuzen, die volgens Genesis huwden met de dochters van de aarde. Ook in de Griekse mythologie komen reuzen (giganten) voor. Sitchin gelooft in een buitenaardse afkomst van de Anunnaki, ook wel de Nefilim genoemd. Zij leefden, volgens Sitchin, oorspronkelijk op de planeet Nibiru, waar een gebrek aan goud (symbool voor levenskracht) heerste. De Nefilim dalen dan af naar de aarde en koloniseren de streek die wij nu het Midden-Oosten noemen. Daar gaan ze op zoek naar goud. Maar dat is zwaar werk en er wordt een mensenras geschapen, een soort mengeling van de Anunnaki en de in die tijd bestaande mensensoort homo erectus. De kruising tussen deze zou dan de homo sapiens, het huidig mensenras, zijn.

Minder speculatief als Sitchins theorie is een akkadisch rolzegel uit ongeveer 2500 v.Chr. dat een zon uitbeeldt als middelpunt van een heelal, omringd door elf bollen. Bij nadere beschouwing blijken dat de Aarde met de Maan te zijn en de planeten Mercurius, Venus, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus, Pluto en een ons nog onbekende planeet. Dat bracht Sitchin op het idee dat de omschrijving van de ‘god’ Nibiru in de Babylonische tekst feitelijk overeenkomt met deze zogenaamde Planeet X, waarvan sommige hedendaagse astronomen denken dat die in ons zonnestelsel kan voorkomen.⁶

Akkadisch rolzegel. Vorderasiatisches Museum, Berlijn.

Bijzonder in dit rolzegel zijn de weergegeven verhoudingen van de bollen rond de zon, die overeenkomen met de juiste diameters van de planeten. Nog opzienbarender is dat de weergegeven planeten Uranus, Neptunus en Pluto pas bekend zijn vanaf respectievelijk de achttiende, negentiende en twintigste eeuw! Viereneenhalfduizend jaar terug echter werden ze al op een rolzegel vastgelegd. Overigens het feit alleen al dat het een heliocentrische afbeelding betreft is zeer opmerkelijk. Nog in de zeventiende eeuw werd Galilei veroordeeld over zijn vaststelling dat de aarde om de zon draait en niet andersom, een heliocentrische opvatting die Copernicus een eeuw daarvoor op schrift had gesteld.

Het verhaal over de creatie van de mens wordt in de mythe van Atrahasis verder uitgewerkt:

Tweemaal zeven baarmoedergodinnen,

zeven schiepen mannen,

zeven schiepen vrouwen.

De baarmoedergodin is vormgeefster van het lot.

In paren vervolmaakten zij hen,

in paren vervolmaakten zij hen in haar aanwezigheid…

Als […] het bed is gespreid,

zullen de vouw, en haar echtgenoot samen liggen.

Dan, om het huwelijk te bevestigen,

zullen zij Istjar⁷ gehoorzamen in het huis van

[de schoonvader]

Laat er negen dagen feest zijn,

laten zij Isjtar Isjara⁸ noemen.

[…] op het bepaalde moment…

De tekst breekt hier helaas af en gaat een stuk verder met het zondvloedverhaal. Enlil, die door het lawaai van de mensen in zijn slaap wordt gestoord, onderneemt drie pogingen om de mensheid te decimeren. De eerste plaag – de pestziekte – wordt door Athrahasis verijdeld, de tweede – hongersnood – heeft ook niet het verwachte effect wat leidt tot een drastische derde poging, een zondvloed. Enlils tegenstrever, de god Enki, waarschuwt Athrahasis, die, gelijk Noach, een ark bouwt, paartjes verzamelt en de vloed overleeft. Athrahasis (hier Oetnapisjtim genaamd) vertelt deze geschiedenis aan de held Gilgamesj in het gelijknamige epos (zie verderop).

Iets jonger dat de mythe van Atrahasis, maar ouder dan de Enuma elisj is de scheppingsmythe van Enki en Ninmah. Ook hier klagen de lagere goden weer over hun slavenarbeid en dan strekt Enki zijn arm uit naar de godinnen Imma-en en Imma-sjar (Vulva en Voortplanting). De oergodin en moeder van Enki, Nammu, neemt wat klei uit de Abzu. Abzu is de oceaan die de Sumeriërs onder het aardoppervlak situeerden. Abzu is een samenstelling van ab, Vader en zu, Weten. Enki, de god van de wijsheid, bouwt hier zijn paleis. De klei van Nammu wordt tot foetus in de schoot van de Imma’s, de Vulva-godinnen. Zo wordt de mens geboren.

Opvallend is de gelijkenis met de scheppingsmythe van Heliopolis in het oude Egypte, waar uit de grondeloze oceaan ook een berg oprijst. Ook het meest bekende en volledige scheppingsepos, de Enuma Elisj, begint met de oertoestand bij aanvang, nog voordat de eerste goden waren geboren:⁹

Toen boven de hemelen nog niet genoemd waren,

het land beneden nog geen naam had,

Apsu, de allereerste, hun verwekker,

en oermoeder Tiamat¹⁰,

hun aller moeder,

hun wateren zich mengden,

het grasland niet gebonden was,

het rietland niet gevlochten,

toen geen van de goden was verschenen,

nog niet bij naam genoemd, geen lot bepaald …

toen werden goden gevormd in hun diepte…

De Mesopotamische god Enki.

Het begin van de wereld is een waterige chaos waarin de krachten van het zoete ondergrondse water, Apsu, en de krachten van het zoute zeewater, Tiamat, zich vermengen. Verder was er nog niets, geen hemel, geen aarde en ook nog geen goden. Die worden successievelijk daarna gevormd.

Met de geboorte van de goden is een nieuw beginsel, beweging, activiteit, in de wereld gekomen. De nieuwe machten, de goden, verstoren de rust van de ouderen. Er ontstaan verwarring en twist. Uiteindelijk is het Enki die via een magische formule Apsu doet inslapen. Hij steelt Apsu’s kroon en mantel van vurige stralen en doodt hem daarna om vervolgens op zijn lijk een huis te bouwen. In die woning trekt hij met Damkina in en wordt hun oudste zoon Marduk geboren, de schitterende held van het epos.

Zijn gestalte was overweldigend, de blik van zijn ogen verblindend.

Vanaf zijn geboorte was hij mannelijk, machtig van het begin af aan.

Anu, zijn vaders schepper, zag hem en raakte opgetogen, zijn hart vulde zich

met vreugde, hij maakte hem perfect, gaf hem dubbele goddelijkheid.

Hij torende boven de anderen uit, alles aan hem was bijzonder groot.

Zijn ledematen waren onvoorstelbaar en wonderbaarlijk vormgegeven, onbegrijpelijk,

nauwelijks te bevatten.

Vier ogen kreeg hij, vier oren, als zijn lippen bewogen, vlamde er vuur op.

Zijn gehoor was verviervoudigd, zijn ogen evenzo, zij overzagen alles.

Tiamat komt in opstand en wil de dood van haar echtgenoot wreken. Ze rust een leger vol draken en demonen uit. De goden houden beraad.

In de vergadering keuvelden ze en gingen zitten voor het banket.

Brood aten ze en bier dronken ze, het zoete bier stortten zij in hun keelgat.

Hun lichaam zwol op door het drinken van bier;

ze werden zorgeloos, hun stemming was uitgelaten,

en zij besloten dat Marduk hun wreker zou zijn.

Zij zetten een vorstelijke troon voor hem neer,

en hij ging tegenover zijn vaderen zitten, om het koningschap te ontvangen:

‘Jij bent de meest geëerde onder de grote goden,

jouw lotsbestemming is ongeëvenaard, jouw bevel als van Anu…

Van nu af aan wordt aan jouw verordening niet meer getornd,

verhogen en verlagen is jouw bevoegdheid,

wat jij zegt zal geschieden, wordt niet weersproken’…

Om erachter te komen of Marduk inderdaad de macht bezit die ze hem hebben verleend, ontwerpen de goden een sterrenbeeld en vragen hem of hij eerst de vernietiging en daarna het herstel ervan wil gebieden:

Mardoek.

Zij stelden in hun midden een sterrenbeeld op, en zeiden tegen Marduk, hun zoon:

‘Laat jouw wilskracht die van de goden evenaren, beveel vernietiging of schepping, het zij zo.

Beveel dat het sterrenbeeld verdwijnt, en beveel nog eens, dat het weer verschijnt!’

Hij gaf het bevel, en door zijn woord verdween het sterrenbeeld,

hij gaf nogmaals het bevel, en het sterrenbeeld werd weer geschapen.

Toen zijn goddelijke vaderen zagen wat zijn mond voortbracht,

verheugden zij zich, betuigden hem eer. ‘Marduk is koning!’…

Marduk trekt ten strijde. Hij overwint en doodt oermoeder Tiamat. Dan rust hij uit en beschouwt het dode lichaam. Hij deelt het in tweeën en vormt van de ene helft de hemel. Dan maakt hij gesternten, stelt de kalender vast, positioneert de poolster en geeft maan en zon instructies:

Hij schiep standplaatsen voor de grote goden, creëerde de sterren, de dierenriemtekens die hen symboliseren.

Hij bepaalde het jaar, zette een schema uit, rangschikte de twaalf maanden, elk met drie sterren. Nadat hij het patroon van de dagen van het jaar ontworpen had, stelde hij de positie van Neberu (planeet)¹¹ vast…

Mardoek in wapenuitrusting.

Onder Marduk verhuist het godenpantheon naar de nieuw te bouwen stad Babylon. De goden die aan de kant van Tiamat hadden gevochten, laat hij vrij en draagt hun de bouwwerkzaamheden op van onder meer een tempel en een ziggoerat (toren van Babel). De positie van die bouwwerken is analoog aan bepaalde sterrenconstellaties (zoals dat in Egypte, zoals wij zagen, heel gebruikelijk was).

Het epos van Gilgamesj

Het Gilgamesj-epos is een van de vroegste literaire werken ter wereld, ruim vierduizendjaar oud.

De oorsprong van dit heldendicht ligt waarschijnlijk in het Sumer van ca. 2100 v.Chr. De tekst is overgeleverd op 11 kleitabletten¹², maar veel overgeschreven en soms ook bewerkt. Het verhaal:

Gilgamesj is koning van de stad Uruk. Een dapper man en legendarisch veldheer, maar ook een tiran. De inwoners van Uruk roepen de goden aan en deze besluiten voor Gilgamesj een evenknie te scheppen, zodat de vorst zijn energie op een meer creatieve wijze kwijt kan. En zo komt Enkidu inbeeld. Hij leeft nog als een wilde temidden van de dieren, zwervend in de steppe. Daar komt hij in conflict met een jager. Want Enkidu beschermt de dieren en de jager zint op wraak. Om deze oermens onschadelijk te maken haalt de jager uit de tempel van Isjtar in Uruk een heilige hoer die naar Enkidu wordt geleid. Zij verleidt Enkidu.

Het oude Uruk.

Enkidu zat voor de dochter van Isjtar.

Hij omhelsde haar heupen en deed haar schaamdoek los.

Hij vergat de plaats waar hij geboren was.

Zes dagen en zeven nachten

bleef hij wakker en bedreef de liefde met haar.

De hoer opende haar mond en zei tegen Enkidu:

‘Wanneer ik naar je kijk, Enkidu, zie ik een god.

Waarom zwerf je met de dieren door de steppe?

Kom, laat me je meenemen naar Uruk, de grote marktplaats,

naar de schitterende tempel, de woonplaats van Anu.

Enkidu, sta op, ik neem je mee naar Eanna, de woonplaats van Anu,

waar Gilgamesj woont, de volmaakte, de man van de daad.

Jij bent zijn gelijke.

Je zult van hem houden zoals van jezelf.

Kom, sta op van deze vervloekte grond.’¹³

De vrouw neemt Enkidu mee naar Uruk. Daar is de stad in rep en roer om een bruiloft. Enkidu hoort van een voorbijganger dat, volgens het prima notte-recht, Gilgamesj de bruid zal ontmaagden.

‘Het is het lot van de mensen overgeleverd te zijn aan het recht van de hooggeplaatsten. Open het bedgordijn voor de koning van Uruk, Gilgamesj, de grote marktplaats, opdat hij als eerste kan binnengaan. De bruid die aan de beurt is, zal hij bezitten. Hij eerst, en dan pas de bruidegom. Zo is het bepaald bij goddelijk besluit. Reeds vanaf het moment dat zijn navelstreng was doorgesneden was het voor hem zo bepaald.’

Enkidu is heftig verontwaardigd en verspert Gilgamesj de toegang tot het huis van de bruid. Er ontspint zich een hevig gevecht tussen de twee. Tegen de oerkracht van Enkidu is Gilgamesj niet opgewassen. Maar op het moment dat Enkidu Gilgamesj dreigt te verslaan ontbrandt de oermens in bewondering en liefde voor de koning. Zij omhelzen elkaar en sluiten eeuwige vriendschap.

Monster Choembaba. British Museum, Londen.

Samen beleven de twee veel avonturen. Op een gegeven moment stelt Gilgamesj voor om de vreeswekkende Chumbaba, de monsterlijke bewaker van het Libanese cederwoud in de Libanon, te doden. Zij slagen in hun onderneming en overwinnen het monster. Overladen met roem en eer komen ze terug in Uruk. Maar dan dreigt er nieuw gevaar. Liefdesgodin Isjtar zelve wordt verliefd op de koning. Deze wijst haar echter af, indachtig het trieste lot van haar vorige minnaars. Isjtar zint op wraak en vraagt de hemelgod Anu om de hemelstier. Deze zal Uruk en haar inwoners, inclusief Gilgamesj, vertrappen om zo haar vernedering te vergelden. Maar Gilgamesj en Enkidoe verslaan de hemelstier en laten Isjtar en haar gevolg spottend een van de afgesneden poten van de stier zien. Anu eist als vergelding voor het doden van zijn stier dat de beide vrienden zullen sterven. Op voorspraak van de god Enlil wordt Gilgamesj gespaard. Alleen Enkidu moet sterven.

Gilgamesj. Louvre, Parijs. Foto: Darafsh Kaviyani.

De dood van zijn trouwe vriend zorgt voor een tweede omslag in het leven van de koning. Hij beseft tevens dat zelfs hij niet onsterfelijk is en eens de gang naar het dodenrijk zal moeten maken. Hij reist af naar zijn verre voorouders, Oetnapisjtim en diens gemalin, die als enigen de onsterfelijkheid hebben verkregen. Ze wonen op een paradijselijk eiland in een verre zee, voorbij het einde van de wereld. Aan hen wil Gilgamesj het geheim van het eeuwige leven ontfutselen.

Na een gevaarvolle reis komt de held aan in een paradijselijke tuin vol bomen waarin edelstenen groeien. In die tuin ontmoet hij de zonnegod Sjamasj. Deze houdt hem het vergeefse van zijn onderneming voor. Het leven dat hij zoekt zal hij niet vinden. Gilgamesj is echter vastbesloten door te zetten en na nieuwe avonturen bereikt hij de oever van het water des doods, waar de veerman hem overzet naar het eiland van Oetnapisjtim. Deze vertelt de koning dat hij inderdaad onsterfelijk is, maar niet hij, maar de goden beslissen over dood en leven. Gilgamesj vraagt hem daarop hoe Oetnapisjtim de onsterfelijkheid heeft verkregen.

Oetnapisjtim vertelt dan het verhaal van de grote watervloed waarmee de goden de mensheid wilden uitroeien en hoe hij en zijn vrouw als enigen daaraan ontkwamen.

De grote goden vatten het plan op een watervloed te ontketenen.

Zij overlegden met Anoe, hun vader, met Enlil, hun raadgever, met Ninoerta, de troondrager, en met Ennoegi, de inspecteur van de kanalen.

Maar Ea, die ook aanwezig is, instrueert in het geheim Oetnapisjtim om een boot te bouwen en het zaad van al wat leeft in te laden. Oetnapisjtim vertelt:

Morgen na de zondvloed. Schilderij van J.M.W. Turner, 1843.

Het beslissende moment brak aan.

’s Morgens vielen de koekjes met bakken uit de lucht

en ’s avonds stormde het tarwe.

Soms ging ik naar buiten om te kijken hoe het weer eruitzag.

De storm was verschrikkelijk om te zien… Errakal rukte de palen uit,

Ninoerta kwam en liet de stuwmeren overlopen.

De Anoennaki zwaaiden met hun fakkels

en met de vlammen staken zij het land in brand.

De hemel was bevangen van de stilte voor de stormgod.

Licht veranderde in duisternis.

Het land brak als een aardewerkpot.

Een hele dag woedde de storm.

De wind gierde onstuimig en stuwde de watervloed hoog op.

Zoals in het strijdgewoel kon de een de ander niet zien.

De mensen konden elkaar in de regen niet onderscheiden.

De goden schrokken toen ze de vloed zagen.

Ze weken terug en stegen op naar Anoes hemel.

Ze groepten samen als honden die buiten moeten blijven.

De grote godin schreeuwde als een vrouw in barensnood…

De Anoennaki-goden huilden met haar mee.

Daar zaten ze nu, terneergeslagen en in tranen.

Ze huilden in groepjes met op elkaar geperste lippen.

Zes dagen en zeven nachten woedde de stormwind.

De watervloed en het onweer vernietigden de aarde.

Toen de zevende dag was aangebroken,

ging de storm, die de geweldige watervloed had opgestuwd, op slag liggen,

nadat hij eerst als een barende vrouw om zich heen had geslagen.

De zee kalmeerde,

de boze wind ging liggen

en de watervloed hield op.

Ik keek naar het weer; overal heerste stilte.

Het mensdom was tot aarde vergaan.

Het overstroomde land strekte zich voor mij uit, zo plat als een dak.

Ik opende het luik, het zonlicht viel op mijn gezicht.

Ik knielde neer en huilde.

De tranen stroomden over mijn gezicht.

Ik stond op de uitkijk naar een oever, een einde aan de zee.

Op een afstand van twaalf maal twaalf el zag ik land oprijzen!

Het schip strandde op deze berg Nimoesj.

De berg Nimoesj hield het schip in zijn greep en liet het niet meer gaan.

Een eerste dag, een tweede dag hield de berg Nimoesj het schip vast

en liet het niet meer gaan.

Een derde dag, een vierde dag hield de berg Nimoesj het schip vast en liet het niet meer gaan.

Een vijfde dag, een zesde dag hield de berg Nimoesj het schip vast en liet het niet meer gaan.

Toen brak de zevende dag aan.

Ik liet een duif los.

De duif vloog weg en kwam weer terug:

ze had nergens een rustplaats kunnen vinden, en rechtsomkeert gemaakt.

Ik liet een zwaluw los.

De zwaluw vloog weg en kwam weer terug:

ze had nergens een rustplaats kunnen vinden, en rechtsomkeert gemaakt.

Ik liet een raaf los.

De raaf vloog weg en zag dat het water wegzakte.

Ze at, fladderde rond, lichtte haar staart en keerde niet terug.

Ik keerde mij naar de vier windstreken en bad.

Ik offerde aan de goden…

Enlil kwam aan boord van het schip.

Hij nam mijn hand en liet mij opstijgen.

Ook liet hij mijn vrouw opstijgen en naast mij neerknielen.

Hij raakte onze voorhoofden aan,

en tussen ons in staande, zegende hij ons:

“Vroeger, Oetnapisjtim, was je een mensenkind.

Voortaan zullen Oetnapisjtim en zijn vrouw net zo zijn als wij goden.

Oetnapisjtim zal ver weg aan de monding van de rivieren wonen.”

Hij nam mij mee en liet mij wonen, ver weg,

aan de monding van de rivieren.

Oetnapisjtim maakt Gilgamesj duidelijk dat dit een eenmalige gebeurtenis betrof en dat er voor hem geen hoop op onsterfelijkheid is. Hoe wil hij trouwens onsterfelijk zijn? Hij kan niet eens langer dan een paar dagen wakker blijven!

Gilgamesj wil laten zien dat hij deze test gemakkelijk kan doorstaan en de onsterfelijkheid waardig is. Maar als hij gaat zitten, valt hij onmiddellijk in een diepe, zeven dagen durende slaap. Wakker geworden beseft de koning dat er voor hem inderdaad geen hoop op onsterfelijkheid is en hij vertrekt. Bij het afscheid vertelt zijn bewogen gastheer dat er een plant bestaat die de eter ervan verjongt. Dankbaar plukt Gilgamesj deze plant en reist samen met de veerman terug naar Uruk. Maar als ze onderweg bij een meer uitrusten, steelt een slang het plantje, eet het op en werpt daarna, als teken van verjonging, haar huid af. En zo komt Gilgamesj met lege handen, maar vele ervaringen rijker, in Uruk terug.

Inanna’s reis naar de onderwereld

De Sumeriërs vestigen zich ca. 4000 v.Chr. in wat nu het zuidelijk deel van Irak is. ‘Hun’ Inanna wordt de stadgodin van het steeds machtiger Uruk met zijn Eanna, het indrukwekkend tempelcomplex. Volgens de meeste assyriologen betekent Inanna ‘Vrouwe van de hemel’. Haar aanvankelijke dubbele naam (Morgen-Inanna en Avond-Inanna) zou daarop ook betrekking hebben, omdat ze als de planeet Venus zowel in de ochtend alsook in de avond kan verschijnen. Inanna huwt met Dumuzi, een herder.¹⁴

Dumuzi. Vorderasiatisches Museum, Berlijn.

Ze wordt vervuld van verlangen naar hem, zoals blijkt uit een van de vele aan haar gewijde hymnen, waarin ze uitroept:

O, ik ben Inanna, wie zal mijn vulva ploegen?

Wie zal mijn rijpe veld ploegen?

Wie zal mijn natte bodem ploegen?¹⁵

Ze spoort Dumuzi aan:

Ploeg mijn vulva om, man van mijn hart!

Samen vieren Inanna en Dumuzi de hieros gamos (heilige bruiloft).

Eind goed, al goed, zou je denken. Maar Inanna is geen doetje. Naar een oud verhaal zou ze na haar gevaarvolle en moedige tocht naar de onderwereld haar gemaal Dumuzi gewetenloos uitleveren aan de demonen van de onderwereld…

Inanna en Dumuzi.

In een andere versie wordt Dumuzi achterna gezeten door de verschrikkelijke Galla-demonen, die hem uiteindelijk vermoorden. Inanna is ontroostbaar. Elk jaar zijn er rouwfeesten waarin er luid geweend wordt om het verlies van Inanna’s minnaar. In zijn Akkadische vorm heet hij overigens Tammuz en is hij getrouwd met de godin Isjtar (de Akkadische versie van Inanna). In beide varianten van het verhaal komt Dumuzi/Tammuz dus in de onderwereld en wordt er om hem gerouwd. Weliswaar wordt via tussenkomst van de goden het lot van Dumuzi verzacht. De helft van het jaar verblijft hij in de onderwereld, de andere helft mag hij als vrij man bovengronds leven¹⁶. De indrukwekkende rouwsessies blijven echter lange tijd in de antieke wereld gangbaar.

Dumuzi (en later ook zijn ‘opvolger’ bij de Babyloniërs, Tammuz) is de god van geboorte, dood en wederopstanding. Evenals Osiris, Dionysos, Attis en Adonis. Inanna is zowel bruid, zus en moeder van Dumuzi (zijn naam is afgeleid van het woord ‘zoon’).

Inanna is dus, naast haar verering van de godin van liefde en seksualiteit, ook de maagd-moeder. En ze is ook nog de godin van de strijd. Haar agressieve kant blijkt bijvoorbeeld uit de mythe van haar verkrachting. Als ze onder een boom ligt te slapen wordt ze door een eenvoudige herder verkracht. Inanna wreekt zich, niet op de herder, maar op de Sumeriërs, haar volk, en wel op drievoudige wijze. De eerste keer door al het drinkwater in bloed te veranderen; de tweede keer door overstromingen en grote stofwolken. En de derde keer… Van deze derde ramp die ze over de aarde heeft laten komen, zijn we helaas niet op de hoogte; de kleitabletten die deze mythe weergeven zijn te zeer beschadigd.

Inanna kan zowel de dochter zijn van de hoofdgoden Anu, Enlil, Enki en ook van de maangod Nanna. Zoals meer voorkomt in oude mythen is de genealogie niet in iedere overlevering gelijk. Haar voornaamste heiligdom staat in de stad Uruk. Daar is ze in sommige overleveringen ook de bewaarder van de me, de geheime heilige kosmische wetten. De grote god Enki zou ze haar in dronkenschap hebben overgedragen. Oude hymnen verhalen dat ze vooraf een kroon op haar hoofd plaatst en uitroept:

Ik, de koningin van de hemel, zal de god van de wijsheid bezoeken…

Ik zal Enki, de god van de wijsheid, eer bewijzen in Eridu.¹⁷

Enki ziet haar naderen en instrueert zijn bediende:

Wanneer Inanna de heilige tempel binnengaat

Geef haar dan boterkoek te eten.

Schenk koud water in om haar hart te verfrissen.

Bied haar bier aan voor het standbeeld van de leeuw.

Behandel haar als gelijke.

Groet Inanna aan de heilige tafel, de tafel van de hemel.

Enki en Inanna vieren uitbundig feest en drinken elkaar toe. De geschiedenis krijgt een dramatische wending als Enki, onder invloed van de drank, op Inanna proost:

Inannatempel Uruk. Vorderasiatisches Museum, Berlijn.

In de naam van mijn macht!

In de naam van mijn heilige tempel!

Aan mijn dochter Inanna zal ik geven

Het hoge priesterschap! Goddelijkheid!

De edele, duurzame kroon!

De troon van het koningschap!

Inanna antwoordt met graagte dat ze die aanvaardt. Veertien keer (twee maal het heilige getal zeven) heft Enki zijn beker op en biedt Inanna de heilige me aan. Maar als Enki weer bij zinnen is heeft hij heftig spijt van zijn goedgeefsheid en probeert uit alle macht de me weer in zijn bezit te krijgen. Maar Inanna geeft geen krimp.

Zeven sluiers

De bekendste mythe van Inanna is haar tocht naar de onderwereld. Over die duistere onderwereld regeert haar zuster Eresjkigal. Is het machtswellust van Inanna dat ze haar zus van de troon wil stoten? Om naast koningin van hemel en aarde ook nog heerseres van de onderwereld te zijn? Of om, zoals andere bronnen suggereren, de Waarheid te vinden? Of, zoals ze zelf aan de eerste wachter van de onderwereld mededeelt, getuige te zijn van de begrafenis van haar zwager? Er zijn verschillende versies in omloop.¹⁸

Hoe dan ook, Inanna onderneemt de gevaarvolle reis naar de diepste krochten van de onderwereld.¹⁹ Ze trekt haar mooiste gewaad aan, omhangen met juwelen. De slimme Inanna voorziet dat zuster Eresjkigal haar misschien niet terug zal laten gaan. Zij geeft haar bode Ninshubur opdracht om, als ze niet binnen drie dagen terug is, de andere goden om hulp te vragen.

Op haar tocht moet ze bij ieder van de zeven poorten een kledingstuk achter laten. Naakt verschijnt Inanna voor haar zuster en de zeven rechters van de doden. Ze doet een aanval op de troon van haar zuster, maar de rechters verhinderen dat en veroordelen haar ter dood. Haar lijk wordt, als een zak, aan een haak gehangen. Maar gelukkig is daar nog Ninshubur, haar trouwe hulp.

Na verloop van drie dagen en drie nachten,

Vervulde Inanna’s boodschapper Ninshubur,

Haar boodschapper van goedgunstige woorden,

Haar overbrenger van opbeurende woorden,

De hemel met weeklachten om haar,

Hij riep haar naam in het vergaderheiligdom,

Hij rende rond in het huis der goden, op zoek naar haar;

Als een bedelaar hulde hij zich in een enkel kleed, om haar,

en geheel alleen richtte hij zijn schreden naar de Ekur,

het huis van Enlil.²⁰

Maar Enlil weigert om ook maar een hand naar haar uit te steken. Ook Nanna in Ur geeft nul op het rekwest. Uiteindelijk is Enki, weliswaar met tegenzin, bereid om te helpen. Uit het vuil onder zijn nagels schept hij twee geslachtloze wezens die als insecten ongestraft de onderwereld in en uit kunnen vliegen. Gewapend met ‘spijs van het leven’ (in sommige vertalingen een plant) en wat ‘water des levens’ weten ze Inanna weer tot leven te wekken.

Bijna veilig boven nemen de zeven rechters haar opnieuw gevangen, want er is nog nooit iemand levend uit de onderwereld gekomen. Alleen als ze iemand vindt die haar plaats aldaar gaat innemen mag ze van de vrijheid proeven. Intussen wordt ze streng bewaakt door de galla, verschrikkelijke demonische bewakers.

Isjtar. Louvre Parijs.

Als eerste ontmoeten ze Ninshubur, haar bode. Maar die kan ze toch niet naar de onderwereld verbannen! Ook Shara, haar zanger, kapper en manicure kan ze dat lot niet aandoen. Dan ontwaart ze haar minnaar, Dumuzi, die vrolijk op haar troon zit. Inanna levert hem zonder pardon uit aan de verschrikkelijke demonen.

De Babylonische ‘opvolgster’ van Inanna is Isjtar. Zij is geleidelijk in haar plaats gekomen. Isjtar is amoureuzer én agressiever dan Inanna. Zij is getrouwd met Tammuz die evenals Dumuzi een stervende en herrijzende god is. Ook Isjtar daalt af naar de onderwereld. En wel met zo’n geweld dat haar zuster Eresjkigal ervan verbleekt. Weer hersteld van de schrik roept ze een vloek over Isjtar af. Een grote onvruchtbaarheid treft de aarde. Planten verdorren, dieren sterven uit en de mens kan zich niet meer voortplanten. Maar ook Isjtar wordt door de goden gered met levenswater. Zij moet, evenals Inanna, daarvoor wel een remplaçant achterlaten. In haar geval is dat Tammuz.

Isjtar.

Isjtar is als godin van de liefde berucht. Mannen die verliefd op haar worden, overleven dat niet. Voor de held Gilgamesj was dat ook de reden om niet op haar avances in te gaan. Hij wordt door de godin uitgenodigd:

Kom, Gilgamesj, wees mijn echtgenoot.

Geef mij je zaad.

Wees mijn man, en ik zal jouw vrouw zijn…

Het antwoord van de koning is niet mals:

Wat moet je ervoor hebben wanneer ik je neem?…

Laat de straat jouw verblijfplaats zijn.

Iedereen die zin heeft, zal je nemen.

Je bent als een kachel die niet verwarmt in de kou,

een onaffe deur waar de wind en de tocht doorheen blazen,

een paleis waar de held zijn ondergang vindt…²¹

Henriette Broekema beschrijft een oud-Babylonisch prijslied dat in 1772 v.Chr. werd opgetekend. Een aantal knapen benadert godin Isjtar om seks te hebben. Isjtar stemt in en nodigt alle jongelingen van de hele stad uit. Met honderdtwintig jongeren heeft ze seksueel contact en wel veertien keer (zeven maal frontaal, zeven maal achterlangs). Na die zestienhonderdtachtig vrijpartijen zijn de jongens totaal afgepeigerd, ‘maar Isjtar heeft er nog lang geen genoeg van en roept om meer…’.²²

Noten

1 Daarbij hebben we dankbaar gebruik gemaakt van de klassieker Enuma elisj; het Babylonische scheppingsverhaal, van Selma Schepel (Deventer 2002). Waar de kleitabletten beschadigd zijn en hiaten vertonen is dat in de tekst aangeduid tussen vierkante haken.

2 Babylonische hemelgod, ook de stadsgod van Uruk.

3 Belangrijke god tot de opkomst van de god Marduk.

4 Enki, god van het zoete water, maar ook van wijsheid en magie en mensenvriend. Zijn woonplaats was de Abzu (of: Apsu – de oceaan van zoet water die onder het aardoppervlak ligt).

5 Of: Ninhursag, Sumerische moedergodin, ‘moeder der goden’.

6 Op kritische vragen van wetenschappers waarom die planeet in ons tijdperk van geavanceerde telescopen nooit is waargenomen, vond Sitchin het antwoord dat de planeet zich in een elliptische baan zou bevinden met een cyclus tot in de diepste diepten van het heelal, tot ver voorbij Pluto.

7 De belangrijkste godin in Mesopotamië; haar Sumerische naam is Inanna. Ze is een avontuurlijke onafhankelijke vrouw zonder echtgenoot maar met vele minnaars (zie ook het Gilgamesj-epos).

8 Isjara een godin van de liefde, van het huwelijk en van moederschap.

9 De citaten uit de Enuma Elisj zijn eveneens uit de vertaling van Selma Schepel, Enuma elisj; het Babylonische scheppingsverhaal.

10 Tiamat geldt in de Enuma Elisj als de oermoeder. Zij is ook personificatie van de (zoute) oceaan.

11 Niburu, zie noot 6.

12 Er is een nog een twaalfde tablet dat jonger van datum is.

13 De citaten uit het Gilgamesj-epos zijn uit de vertaling van Theo de Feyter: Gilgamesj. Een zoektocht naar onsterfelijkheid. Het Babylonische epos vertaald en van illustraties voorzien, Zeist 1991.

14 Op sommige kleitabletten is er sprake van Dumuzi als herdersgod.

15 D.Wolkstein en S.N.Kramer, Inanna, Queen of Heaven and Earth: Her Stories and Hymns from Sumer, New York 1983, p.107.

16 Zie de opvallende gelijkenis met de Griekse Demetermythe waarin Persophone vier maanden per jaar bij Hades in de onderwereld verblijft en acht maanden haar plaats aan de zijde van haar moeder op aarde inneemt.

17 Alle hiernavolgende teksten uit de Inanna-mythe zijn uit: Betty De Shong Meador, Inanna, Lady of Largest Heart en Diane Wolkstein & Samuel Noah Kramer, Inanna, Queen of Heaven and Earth, Her Stories and Hymns from Sumer.

18 Zie D.Wolkstein en S.N.Kramer, Inanna, Queen of Heaven and Earth.

19 Zie de parallel met de Griekse godin Aphrodite die ook naar de onderwereld afdaalt; in haar geval om Adonis te redden.

20 We gebruiken hier de vertaling in Joseph Campbell, De held met de duizend gezichten, Amsterdam 1990 pp.180-181. Hij ziet in Ninshubur een mannelijke bode, andere vertalingen geven een vrouwelijke helpster.

21 Gilgamesj-epos, 6e tablet (Het Gilgamesj-epos, Amsterdam 2011, p.82-84).

22 Henriette Broekema, Inanna, meesteres van hemel en aarde. Geschiedenis van een Sumerische godin, Leeuwarden 2013, p.421.

Hoofdstuk 3

Het mysterie van de Heilige Bruiloft en de Grote Godin