Het slijpen van diamanten is een van de bewerkingen die een ruwe diamant ondergaat voordat deze verhandeld wordt. Foto van een onbekende fotograaf uit het begin van de twintigste eeuw.

EEN
SCHITTERENDE
ERFENIS

125 jaar nalatenschap van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond

Onder redactie van Karin Hofmeester

met bijdragen van

Esther Göbel

Daniël Metz

Huibert Schijf

Margreet Schrevel

Martine Vermandere

Uitgave in samenwerking met het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis en het Joods Historisch Museum.

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van het Alida Wilhelmina Fonds (Prins Bernhard Cultuurfonds), Prins Bernhard Cultuurfonds Noord-Holland, Dr. Henriette Boas Stichting, De Frans Mortelmans Stichting, M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting, de FNV en de Vrienden van het IISG.

Eindredactie

Ingrid van der Vlis, Historisch Onderzoeksbureau Tijdelijk, Vlaardingen

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Eindeloos, Den Haag

Afbeeldingen omslag

Onderzijde van de in 1919 door de leden geschonken lamp van de ANDB. Foto Arjan Bronkhorst, 2011. Werknemers in de kloverswerkplaats Rennel in de Mauritsstraat, ca. 1890-1910.

www.walburgpers.nl

© 2019 Karin Hofmeester, Esther Göbel, Daniël Metz, Huibert Schijf, Margreet Schrevel en Martine Vermandere, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492912
e-ISBN 9789462495784

NUR 680

INHOUD

VOORWOORD

INLEIDING

1 AMSTERDAM DIAMANTSTAD. EEN NIEUWE INDUSTRIE

Daniël Metz en Karin Hofmeester

2 EEN STEM IN HET KAPITTEL. DIAMANTBEWERKERS ORGANISEREN ZICH

Margreet Schrevel

3 DE LEERLINGEN VAN DE ANDB. EEN INDRUKWEKKENDE ADMINISTRATIE

Huibert Schijf

4 INTERNATIONALE SOLIDARITEIT UIT ZELFBEHOUD. ANTWERPEN ONTTROONT AMSTERDAM

Martine Vermandere en Karin Hofmeester

5 DIAMANTJODEN. TELOORGANG VAN DE INDUSTRIE EN DE BOND

Esther Göbel en Daniël Metz

6 HET OPMAKEN VAN DE BALANS. EINDE VAN DE ANDB

Daniël Metz en Karin Hofmeester

BRONNEN EN LITERATUUR

ILLUSTRATIEVERANTWOORDING

AUTEURS

VOORWOORD

De geschiedenis van de diamantindustrie in Amsterdam is in meerdere opzichten bijzonder. Zij biedt ons vooral een aanknopingspunt om op een andere manier naar de lange geschiedenis van de hoofdstad én van Nederland te kijken. Als we door die lens kijken, dan zien we hoezeer de smalle, zompige kuststrook aan de Noordzee, die zich vanaf de zestiende eeuw in rap tempo tot een van de modernste economieën van de wereld ontwikkelde, continu in verbinding stond met andere delen van de wereld en hoe die regio’s (van Borneo tot Brazilië, van Kaapstad tot Lissabon) het leven in Amsterdam bepaalden. Kortom zij laat prachtig zien hoezeer de regionale en, later, nationale geschiedenis onlosmakelijk verbonden is met de wereldgeschiedenis. Door het blootleggen van globale verbindingen via mensen (migratie), goederen en ideeën, introduceert de handel en verwerking van diamanten ons in een voortdurende veranderende wereld, waarin met name Joodse migranten en hun nakomelingen een centrale rol spelen. De uit het Iberisch schiereiland gevluchte Sefardische Joden legden aan het begin van de zeventiende eeuw de basis, waarbij zij Amsterdam verbonden met de Zuid-Atlantische wereld en de aanvoer van diamanten uit Brazilië. In de loop van die eeuw verschenen ook hun, veel talrijkere, geloofsgenoten uit Duitse staten (Ashkenazim) op het toneel. Ook zij zochten hier een goed heenkomen en namen de diamantsector langzaam maar zeker over, zowel als handelaren, ondernemers als arbeiders.

Een tweede hoogst actueel thema in dit boek is de verhouding tussen Joodse en niet-Joodse Amsterdammers. Tot de Emancipatie in 1796 waren Joden tweederangs inwoners die geen toegang hadden tot het burgerschap en vrijwel alle gilden, en die ook in het dagelijks leven structureel gediscrimineerd werden. Christelijke diamantbewerkers klaagden in de achttiende eeuw regelmatig over Joodse immigranten uit Oost-Europa die onder de prijs zouden werken en de inheemse bevolking werkloos zouden maken. Een klacht die ook tegenwoordig, maar dan gaat het over Poolse arbeidsmigranten, wel gehoord wordt. Net als nu was het ook toen helemaal niet zo duidelijk of die beschuldigingen wel klopten. Vanaf 1796 begon een langzaam maar gestaag proces van integratie en sociale stijging, waarin de hoofdstedelijke diamantsector een belangrijke rol innam. Het meest spectaculaire voorbeeld is misschien nog wel de oprichting door Henri Polak van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond in 1894, die algemeen te boek staat als de eerste moderne vakbond van Nederland en voorloper was van de FNV, met als basis een hoog en stabiel ledental, stakingskassen, de gerichtheid op het verbeteren van lonen en arbeidsomstandigheden en een strakke organisatie. Dit is een mooi voorbeeld van hoe minderheden, door hun internationale contacten en de wil hun achtergestelde positie te overkomen, nieuwe impulsen aan de samenleving kunnen geven en aan de wieg staan van een fenomeen dat we nu als typisch Nederlands beschouwen.

Tot slot beroert de in dit boek gekozen lens ook een inktzwarte bladzijde uit de Nederlandse geschiedenis, de Jodenvervolging. Een van de weinigen binnen de SDAP en de vakbond die de tekenen des tijds goed verstond was Henri Polak, die vanaf 1933 bij voortduring waarschuwde voor het opkomende antisemitisme in Duitsland. Maar ook hij stond natuurlijk machteloos tegen de bezetting en de daaropvolgende deportaties. Het meest wrange is dat de nazi’s zelfs in de hel van de vernietigingskampen nog gebruik probeerden te maken van de kennis en vaardigheden van Joodse diamantbewerkers. Door de massamoord en de reeds voor de oorlog in gang gezette verplaatsing van de diamantindustrie naar Antwerpen, leidde de ANDB na de oorlog een kwijnend bestaan. En toen de Bond in 1958 opging in de Metaalbewerkersbond, kwam er een treurig einde aan een veelbewogen geschiedenis.

Leo Lucassen, Directeur Onderzoek van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis

Een stoffelijk onderdeel van de schitterende erfenis: banier van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond, gemaakt in 1895.

INLEIDING

Op 9 november 1894 komen duizenden stakende diamantbewerkers, mannen en vrouwen, bijeen op het Museumplein in Amsterdam. Elders in de stad is een stakingscomité druk aan het onderhandelen met werkgevers. De stakers trekken in een lange stoet door de stad en krijgen dan te horen dat een groot deel van de werkgevers hun looneisen inwilligt. Gejuich stijgt op uit de menigte, de eerste overwinning is een feit. Het stakingscomité zet door en negen dagen later doopt het zichzelf om tot Hoofd-Comité der Gezamenlijke Diamantbewerkers-Vereenigingen. Pas een paar maanden later bedenkt het Comité zijn officiële naam, toch gaat 18 november de geschiedenis in als de geboortedag van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond (ANDB).

In de jaren die volgen behaalt de ANDB ongekende successen: hogere loontarieven die gelijk zijn voor mannen en vrouwen, een week vakantie en in 1911 – als eerste in Europa – de 8-urige werkdag. Dankzij de strakke (betaalde) leiding en de hoge contributies die de Bond heft, kunnen de leden een beroep doen op uitkeringen bij staking, werkloosheid, ziekte en invaliditeit. Deze verworvenheden zijn maar één onderdeel van de schitterende erfenis die de Bond nalaat, maar wel een heel belangrijke.

Een van de tastbare nalatenschappen van de ANDB is De Burcht, het prachtige Bondsgebouw ontworpen door H.P. Berlage. Het pand met zijn muurschilderingen van Richard Roland Holst is onderdeel van het grote plan om de ANDB-leden liefde voor kunst en cultuur bij te brengen en ze te verheffen. Een andere erfenis is het zeer rijke archief dat de Bond nalaat. De Bondsbestuurders weten dat ze geschiedenis schrijven en bewaren hun stukken zorgvuldig in een speciaal daarvoor gebouwde kluis in De Burcht.

Tegenwoordig beheert het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam dit archief, dat ruim 70 strekkende meters beslaat. Met hulp van het Metamorfozeprogramma is het archief volledig gedigitaliseerd en nu online beschikbaar via de website van het IISG. Een belangrijk onderdeel is de uitgebreide ledenadministratie die een schat aan gegevens bevat over individuele leden en leerlingen. Dit rijke archief maakt het mogelijk nieuwe vragen te stellen.

Het succesverhaal van de Bond en zijn bestuurders is al vaker beschreven, hoewel de laatste publicatie alweer geruime tijd geleden verscheen. Dit boek werpt een nieuwe blik op de geschiedenis van de ANDB en beschrijft deze tegen de achtergrond van de internationale ontwikkelingen in de industrie en handel, maar ook vanuit het perspectief van de leden. Het vertelt niet alleen het succesverhaal, maar ook het relaas van de ondergang van de Amsterdamse industrie en de Bond. Deze begint rond 1920, wordt tijdens de Tweede Wereldoorlog zo goed als definitief en blijkt na de oorlog niet meer te keren.

Het boek begint met de internationale context: de handelaren en bewerkers die vanuit Antwerpen komen en zo de bakermat vormen van de Amsterdamse industrie. Het eerste hoofdstuk beschrijft hoe het vak bij elke grote ontdekking van nieuwe diamantvelden een ontwikkeling doormaakt, met als hoogtepunt de ontdekking van de mijnen in Zuid-Afrika rond 1870. Eerder al is de stoommachine geïntroduceerd en zo ontstaan grote fabrieken waar de arbeidsomstandigheden vaak slecht zijn. Dit alles leidt tot de oprichting van de eerste vakorganisaties.

De staking van 1894, de oprichting en de successen van de ANDB worden beschreven in hoofdstuk twee, waarin nu eens niet de mannelijke maar juist de vrouwelijke bestuurders een hoofdrol spelen. De Bond wordt bovendien vanuit het perspectief van de leden beschreven en zo leren we de achterkant van de successen kennen. De strak geleide Bond is ook een disciplineringsapparaat, met zwarte lijsten van wanbetalers en veel regels, loketten, stempels en zegels. Leden smeken, klagen en mopperen bij het bestuur dat meestal niet te vermurwen is en de grote doelen scherp voor ogen houdt.

Bij een strak geleide Bond hoort ook een uitgebreide administratie. Hoofdstuk drie laat zien dat de lidmaatschapskaarten veel vertellen over de mannen en vrouwen binnen de Bond, de vakken waarin ze werken en de buurten waarin ze wonen. Ruim 65% van de leden is Joods, dat geldt ook voor de leerlingen die vanaf 1904 in het vak worden opgeleid. Op hun kaarten staat van wie ze het vak leren en of ze ouders, zusters of broers in het vak hebben. Het diamantvak is een echt familievak, dit geldt overigens net zo goed voor de Joodse als voor de niet-Joodse leden.

Antwerpen ligt dicht bij Amsterdam. Om te voorkomen dat juweliers en bewerkers in groten getale naar het zuiden afreizen om daar onder het loon te gaan werken, helpt de ANDB om de Antwerpse Diamantbewerkersbond op te richten. Hoofdstuk vier beschrijft hoe de bonden onderlinge afspraken maken over – onder meer – het handhaven van gelijke loontarieven. Veel lukt, maar soms is er ruzie en worden de Hollanders van een grote mond beticht. Samen staan de bonden aan de wieg van het Wereldverbond van Diamantbewerkers, dat zich ten doel stelt wereldwijd (loon)afspraken te maken en te handhaven. De sfeer op de internationale congressen is vaak geestdriftig, maar tijdens crisissen en oorlogen blijkt solidariteit toch lastig.

Rond 1920 begint de Antwerpse industrie die van Amsterdam daadwerkelijk in te halen, in de jaren dertig komen daar ook nog eens concurrerende industrieën elders in de wereld bij. De werkloosheid is groot en het aantal Bondsleden daalt dramatisch. De genadeklap wordt uitgedeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog. De ANDB wordt onmiddellijk gelijkgeschakeld. Lange tijd vrijwaren de Duitse bezetters een deel van de Joodse diamantairs en diamantbewerkers van deportatie omdat ze veel waarde hechten aan de industrie. Hoofdstuk vijf beschrijft voor het eerst pijnlijk precies hoe dit proces zich voltrekt, hoe er met mensen geschoven wordt van de ene lijst met tijdelijk vrijgestelden naar de andere, en van het ene kamp naar het andere, tot uiteindelijk de meesten van hen worden vermoord.

Na de oorlog blijkt er van de Joodse leden en bestuurders nog maar een handjevol in leven te zijn. Hoofdstuk zes beschrijft hoe zich met vereende krachten een nieuw bestuur vormt. Dat heeft het tij tegen. De industrie keert nauwelijks terug naar Amsterdam, nieuwe leerlingen verlaten het vak al snel omdat werkloosheid dreigt en de bestaansonzekerheid groot is. Het vak en de Bond kwijnen. In 1958 houdt de ANDB op te bestaan als onafhankelijke organisatie.

Dit boek wil een uitnodiging zijn om het archief te bekijken, online, vanuit de leun- of bureaustoel, om aan te zetten tot verder onderzoek, of gewoon om te lezen hoe al die bevlogen en kritische leden met elkaar, met hun Bond en met hun idealen omgingen.

We hopen dat het verhaal van de ANDB als bron van inspiratie zal dienen. Er wordt niet altijd zuinig omgesprongen met de schitterende erfenis van de Bond: met de flexibilisering van de arbeidsmarkt neemt de baan- en bestaanszekerheid van veel mensen af. Op de arbeidsmarkt bestaat ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, nieuwkomers en ingezetenen, mensen met een vaste baan en mensen met onzekere contracten. De geschiedenis van de Bond laat zien wat gedeelde idealen vermogen, hoe een diverse groep mensen samen een doel kunnen bereiken.

Dit boek is onderdeel van een veel groter project over de ANDB dat begon met heel veel ideeën uitdenken en fondsen werven. Zonder de tomeloze inzet en creativiteit van Susan Leclercq was er van dit project niets terechtgekomen. Het was een voorrecht om met haar samen te werken. Heel belangrijk voor het project zijn de trouwe vrijwilligers van Vele Handen, die de gegevens van 28.000 leerling- en lidmaatschapskaarten invoerden en controleerden. Hun werk is van onschatbare waarde. Ook IISG-collega’s besteedden veel tijd aan de invoer, controle en het standaardiseren van de data. Ten tijde van het verschijnen van dit boek staat de ANDB centraal in een dubbelpresentatie in het Joods Historisch Museum (JHM) en De Burcht. De samenwerking met het JHM was een prettige en we zijn de FNV en Stichting De Burcht en Suzanne Heideman erkentelijk voor hun steun aan ons project.

Terug dan naar het boek. Esther Göbel, Daniël Metz, Huibert Schijf, Margreet Schrevel, Martine Vermandere en ondergetekende hebben hard gewerkt om bijdragen te schrijven die gebaseerd zijn op nieuw onderzoek. Ingrid van der Vlis maakte van alle losse onderdelen een goed op elkaar afgestemd, leesbaar geheel en zorgde voor de schitterende illustraties. De financiële bijdragen van het Alida Wilhelmina Fonds (Prins Bernhard Cultuurfonds), Prins Bernhard Cultuurfonds Noord-Holland, De Frans Mortelmans Stichting, de Dr. Henriette Boas Stichting, de FNV, de Vrienden van het IISG, het IISG en JHM waren onmisbaar, zonder deze steun was het boek er niet gekomen. Winnie Urban van de Walburg Pers ten slotte danken wij voor haar betrokkenheid bij de totstandkoming van het boek.

Karin Hofmeester

* Het complete gedigitaliseerde archief van de Algemene Nederlandse Diamantbewerkersbond is terug te vinden op: http://hdl.handle.net/10622/ARCH00210

* Alle leerling- en lidmaatschapskaarten van de ANDB zijn online doorzoekbaar op www.diamantbewerkers.nl

Ring met tafelgeslepen diamant, door onbekende maker, ca. 1580-1620.

1

AMSTERDAM DIAMANTSTAD

Een nieuwe industrie

Daniël Metz en Karin Hofmeester

E. Godard legt in 1883 op verzoek van firma M.E. Coster het diamantvak vast, met bovenaan de fabriek van Coster en het tweede complex van de Diamantslijperij Maatschappij. Opvallend zijn de horizontale trommels in de slijperij waarlangs meerdere riemen lopen. Later gaan fabrieken over op verticale trommels met telkens een enkele riem per molen.

De VOC speelt een relatief beperkte rol in de diamanthandel. De goede handelsnetwerken zorgen er wel voor dat de diamantbewerking een stevige voet aan de grond krijgt in Amsterdam. Het Oostindisch Zeemagazijn en de scheepstimmerwerf, ets van Pierre Fouquet, ca. 1760-1780.

In 1596 voorziet de Antwerpse juwelier Hans Thijs – die zich dan net in Amsterdam heeft gevestigd – een mooie toekomst voor zichzelf: er zijn genoeg goudsmeden en diamant- en robijnsnijders in de stad aanwezig om zijn beroep goed te kunnen uitoefenen.¹ Naast juweliers en snijders strijken ook edelsteenhandelaren vanaf het eind van de zestiende eeuw in de stad neer. De meesten van hen komen net als Thijs uit Antwerpen, de stad die ze om economische en religieuze redenen hebben verlaten. Halverwege de zeventiende eeuw neemt hun aantal toe. Samen vormen deze ambachtslieden en handelaren de basis voor de latere Amsterdamse diamantindustrie. Waarom kiezen zij juist voor Amsterdam en hoe komt het dat de industrie – met ups en downs – zo tot bloei komt in de eeuwen die volgen? Waar komen de ruwe stenen vandaan, hoe ontwikkelen de handel en industrie zich en wie zijn precies die diamantbewerkers?

Lang is Antwerpen het centrum van productie en handel in luxegoederen, maar aan het eind van de zestiende eeuw wordt de internationale handel in deze stad danig verstoord door de strijd met Spanje. De belegering van 1584 tot 1585 is een extra aanslag op de welvaart van de stad. Bovendien eist de hertog van Parma dat alle inwoners zich tot het katholicisme bekeren, wie dat niet doet kan vertrekken. Handelaren en producenten van luxegoederen, onder wie protestantse Antwerpenaren, maar ook Joodse en – door de Inquisitie verplicht bekeerde – Portugese Nieuw Christenen vestigen zich na 1590 in Amsterdam. De Spaanse troepen hebben de Noordelijke Nederlanden dan al verlaten. Als na de Vrede van Münster in 1648 de vrije handel met Spanje hersteld wordt en tegelijkertijd de Inquisitie in Antwerpen haar positie versterkt, groeit het aantal migranten. Voor de handelaren die goederen van ver halen is de haven van Amsterdam belangrijk. De stad ontwikkelt bovendien een uitgebreide financiële infrastructuur. Ook de relatief grote religieuze tolerantie zorgt voor een goed vestigingsklimaat. Amsterdam wordt al met al een zeer aantrekkelijke stad, ook voor de protestantse Hans Thijs die met een Nederlandse vrouw trouwt en er zich vestigt als juwelier.

Hans Thijs doet onder andere zaken met Francisco Pinto de Brito, een van de eerste grote diamanthandelaren die zich in Amsterdam vestigt. Hij is geboren in Lissabon waar hij als Nieuw Christen leeft. In 1602 vraagt Pinto de Brito met succes het poorterschap in Amsterdam aan. Zijn wereldwijde handelsnetwerk bestaat uit leden van verschillende Portugese families, maar ook uit Vlaamse kooplieden die in Lissabon gestationeerd zijn en van daaruit zorgen dat zijn handelswaar veilig in Amsterdam aankomt. Zoals Francisco Pinto de Brito zijn er veel Portugese Nieuw Christenen die in diamanten handelen. Velen van hen keren in Amsterdam overigens weer terug tot het Jodendom en worden (weer) Sefardische Joden.

Een anoniem gebleven edelsmid uit Zuid-Duitsland maakt in het laatste kwart van de zestiende eeuw dit bruidsgeschenk, een 10 centimeter hoge hanger met geëmailleerd goud, edelstenen en parels. De diamanten zijn zoals toen gebruikelijk als ‘tafel’ geslepen, dus met een vlakke bovenzijde.

De ruwe diamanten waar zij in handelen, ook wel kortweg ‘ruw’ genoemd, zijn afkomstig uit India en vinden per schip via Goa en Lissabon hun weg naar Amsterdam. Hoeveel diamanten via individuele handelaren naar Amsterdam komen is niet meer na te gaan. Illustratief is dat er in 1602 op één schip alleen al voor Francisco Pinto de Brito vier zakjes (besaaltjes) met ruwe diamanten worden vervoerd. In een zakje konden zo’n 300 tot 400 diamanten zitten en de waarde kon oplopen tot ruim 20.000 gulden.²

Begin zeventiende eeuw gaat ook de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) in diamanten handelen. Aanvankelijk concentreert de compagnie zich op Borneo. Daar worden in rivierbeddingen alluviale diamanten gevonden. Deze zijn door uitbarstingen uit hun primaire, vulkanische (kimberliet) pijp naar de oppervlakte van de aarde gekomen en door erosie losgekomen uit hun moedergesteente. Vervolgens zijn de stenen met het water van onder andere rivieren verder verspreid. De vindplaats in Borneo levert voor de Nederlanders niet genoeg op: in de periode van 1610 tot 1615 komt jaarlijks zo’n 450 karaat naar Amsterdam, voor een inkoopwaarde van ongeveer 9.000 gulden.³ Vanaf 1620 richt de VOC zich meer op India als daar nieuwe vindplaatsen worden ontdekt aan de oevers van de rivier de Krishna ten oosten van Golconda. De wereldwijde vraag naar diamant overtreft echter vaak het aanbod en niet zelden zijn de Indiase stenen voor de VOC – die privéhandel onder haar auspiciën verbiedt – te duur. De aanvoer is niet constant. In 1642 importeert de VOC uit India en Borneo liefst 6106 karaat, terwijl de teller in 1651 op slechts 417 karaat blijft steken.⁴

In de laatste dertig jaar van de zeventiende eeuw neemt in Amsterdam de handel in ruwe diamant af, de VOC krijgt dan stevige concurrentie van de Britse East India Company die het privéhandelaren wél toestaat onder haar vleugels in diamanten te handelen. Dit maakt dat er veel meer in de diamanthandel geïnvesteerd kan worden. Vanaf dat moment wordt Londen hét Europese centrum voor de handel in ruwe diamant en veel van de Portugese kooplieden vertrekken dan ook naar de Britse hoofdstad. De slijpindustrie blijft echter voor het overgrote deel in Amsterdam. De goed functionerende handelsnetwerken zorgen ervoor dat de ruwe diamanten makkelijk van Londen naar Amsterdam komen en de slijpers hebben weinig animo om te migreren. Sterker nog, er komen er alleen maar meer naar Amsterdam en de juweliers hebben het voor het kiezen.

Vrouwen draaien de molen om de slijpschijf van de diamantbewerker in beweging te houden. Het vak van molendraaisters verdwijnt als in negentiende-eeuwse fabrieken eerst paarden en later stoommachines het werk overnemen. De vrouwen protesteren in 1830 luid als er weer een paardenmolen verrijst, maar weten het pleit niet te winnen. Jan Luyken, Het menselyk bedryf (1694).

Zo vraagt Hans Thijs voor het slijpen van zijn ruwe diamanten eerst aan verschillende diamantbewerkers voorbeelden van hun werk, vervolgens selecteert hij zeven slijpers waar hij opdrachten aan geeft. Een van hen is Daniel Bulsinck die kort na 1590 Antwerpen verlaat en naar Amsterdam vertrekt. Hier werkt hij van 1601 tot 1603 voor Thijs. Net als veel andere diamantsnijders en -slijpers is Daniel protestants, dat blijkt uit het ondertrouwregister.⁵ Vermoedelijk komen er in deze vroege periode geen Joodse slijpers uit Antwerpen. Zij trouwen natuurlijk niet in een kerk en staan niet in het ondertrouwregister, maar ook in de Antwerpse notarisarchieven vinden we tot 1609 geen leercontracten van Joodse leerlingen.

Er is veel geld gemoeid met de opleiding tot diamantslijper, het materiaal waarop geoefend wordt – ruwe diamant – is duur en in deze periode is er nog geen beroepsspecialisatie waardoor de leerling het hele proces van kloven tot en met slijpen onder de knie moet krijgen. Veel leercontracten worden daarom vastgelegd bij een notaris, die precies noteert wat de pupil moet leren en wat dat kost. De opleidingen variëren in duur van twee tot maar liefst 7,5 jaar en niet zelden wordt er 100 gulden per jaar betaald. De meesterslijper levert vaak de ruwe stenen, de leerling woont en werkt in het huis van de meester die daar doorgaans een of twee slijpmolens heeft staan die aangedreven worden door vrouwelijke arbeiders. De meester betaalt hun loon, hij zorgt ook voor het gereedschap waar de leerling mee werkt.⁶

De eerste Sefardische slijper in Amsterdam wordt in 1611 opgeleid, een jaar later volgen er nog twee en in 1616 leert David Bulsinck, de broer van Daniel, de Sefardische Salomon Franco te slijpen.⁷ Omdat er in Amsterdam geen gilde bestaat voor de diamantindustrie kunnen nieuwkomers makkelijk in het vak terecht: zonder tussenkomst van gilderegels leiden meesterslijpers leerlingen op.

In 1675 opent de Portugese synagoge op het huidige Jonas Daniël Meijerplein in Amsterdam de deuren, dan de grootste synagoge ter wereld. Elias Bouman is de ontwerper van het complex waar vijf jaar lang aan gewerkt is. Emanuel de Witte schildert in 1680 de imposante ruimte tijdens een dienst.

De gerenommeerde behangschilder Jurriaan Andriessen ontwerpt in opdracht van koopman Daniël Gildemeester een serie wandvullende voorstellingen, ca. 1790. Gildemeester is consul voor de Republiek in Portugal en bezit daar zowel een stadspaleis in Lissabon als een buitenhuis in Sintra. Voor welk van beide huizen de behangsels bedoeld zijn, is niet bekend.

JOODSE SLIJPERS

Gaandeweg worden er meer Sefardische jongens tot diamantslijper opgeleid, ook weesjongens bijvoorbeeld, als onderdeel van de uitgebreide Sefardisch-Joodse armenzorg. In de achttiende eeuw komen steeds meer Ashkenazische Joden naar Amsterdam. Ook zij vinden hun weg naar de diamantindustrie, maar een meerderheid vormen zij dan nog zeker niet. Als in 1742 alle hoofden van huishoudens die 600 gulden of meer per jaar verdienen inkomstenbelasting moeten betalen, zijn er van de 12.655 belastingbetalers 32 diamantslijper.⁸ Te oordelen naar hun achternamen zijn zeven van hen Joods: drie van hen zijn Sefardisch, vier Ashkenazisch. We kunnen hieruit concluderen dat in elk geval de goed verdienende slijpers nog in meerderheid niet-Joods zijn en dat bij de Joodse slijpers ook Ashkenazim nu een gevestigde positie hebben. Die niet-Joodse meerderheid blijkt ook uit een rekwest dat een aantal ‘christen diamantslijpers, snijders en klovers’, zoals zij zichzelf noemen, in 1748 aan het Amsterdams stadsbestuur sturen. Zij vragen om de invoering van een gilde om de positie van de christelijke diamantbewerkers – waarvan er zeker 300 zijn volgens de briefschrijvers – te beschermen tegen het ‘daaglijks grooter’ wordende aantal Joodse diamantbewerkers. Deze vreemdelingen werken onder het gangbare loon en maken zo de ‘egte en eijge burgers’ brodeloos.⁹ Of de Ashkenazische nieuwkomers inderdaad onder het loon werken is niet meer na te gaan. Wel kunnen we uit dit rekwest een aantal andere zaken afleiden: er zijn ongetwijfeld zo’n 300 niet-Joodse diamantbewerkers en het slijpen, snijden en kloven wordt nu als aparte vakken beschreven. Het stadsbestuur wijst het verzoek overigens af en verwijst daarbij naar de belangrijke rol die juist Joden hebben gehad in het introduceren van de diamanthandel in Amsterdam.

In de diamanthandel halen de Ashkenazische Joden hun Sefardische collega’s in. Deze laatsten worden meer en meer makelaars in wisselbrieven en effecten of gaan rentenieren. In 1742 verdienen 94 juweliers in Amsterdam genoeg om belasting te moeten betalen. Negentien van hen zijn Joods, daarvan zijn er vijf Sefardisch en veertien Ashkenazisch. Tot de hoogst aangeslagenen hoort Jochem Moses die een inkomen heeft van maar liefst 8000 gulden. Veel Ashkenazische handelaren hebben in de achttiende eeuw familieleden in Londen wonen die ter plekke ruwe diamanten kopen of als makelaar in diamant bemiddelen tussen de verschillende partijen. Een voorbeeld is de familie Norden. Zij treden in Amsterdam en Londen niet alleen op als handelaar en makelaar maar ook als slijpers.

Hoogstwaarschijnlijk komen er via soortgelijke families steeds meer Ashkenazische slijpers in het vak.

De groei van het aantal diamantbewerkers valt goed te verklaren uit het enorme aanbod van ruwe diamant. Rond 1728 zijn in de provincie Minas Geraes in Brazilië alluviale diamantafzettingen ontdekt die een ongekende opbrengst hebben. Het hoogtepunt ligt in de jaren van 1760 tot 1770 als er bijna 80.000 karaat per jaar wordt gevonden.¹⁰ Een deel van de Braziliaanse diamanten komt na 1753 niet meer via Lissabon of Londen naar Amsterdam, maar rechtstreeks. Dat jaar heeft Portugal – om de smokkel tegen te gaan – een monopolie op de verkoop van ruwe Braziliaanse diamant ingesteld. Dit peperdure privilege wordt verkocht aan verschillende, elkaar opvolgende Brits-Nederlandse consortia tot Daniël Gildemeester, handelaar en Nederlands consul in Lissabon, het in 1761 koopt. Hij weet het te behouden tot 1787. Daarna gaat het contract naar een Portugese koopman die samenwerkt met de Nederlands-Britse bank Hope & Co. Dit consortium verkoopt de meeste Braziliaanse diamanten aan Ashkenazische handelaren en makelaars die zowel in de Britse hoofdstad als in Amsterdam actief zijn zoals de eerdergenoemde familie Norden. Dit alles zorgt voor een goede toevoer van ruwe diamant naar Amsterdam.

In Brazilië worden veel ruwe diamanten gevonden in rivieren, deze zijn vaak afgesleten en minder groot en minder perfect van vorm. Het is nodig de stenen eerst te kloven, daarom ontwikkelt het kloven zich in deze periode tot een apart vak. Bovendien raakt het briljant slijpsel in de mode. Minder heldere stenen kunnen door dit type slijpsel – dat zorgt voor optimale lichtreflectie – gaan flonkeren. Net als het kloven wordt ook het snijden nu een apart vak en zo ontstaan er verschillende, gespecialiseerde beroepen. Rond 1750 leven er zo’n 600 gezinnen van de diamantindustrie.¹¹ Die industrie is weliswaar gegroeid en gespecialiseerd, maar nog steeds een thuisindustrie.

Deze diamant is oorlogsbuit. Ooit was hij eigendom van Panembahan Adam, de sultan van Banjarmasin (Kalimantan). In 1859 veroveren Nederlandse troepen met geweld Banjarmasin, en heffen eenzijdig het sultanaat op. De ruwe diamant wordt naar Nederland gestuurd waar hij wordt geslepen tot een rechthoek van 36 karaat.

De Bataafs-Franse tijd (1795-1813) brengt economische achteruitgang: de internationale handel stagneert, de bevolking verarmt en moet ook nog patentbelasting betalen als ze een bedrijf wil voeren. In het patentregister van 1806 staan 121 diamantslijpers en 52 snijders, in 1808 wordt gemeld dat er van de 600 gezinnen die in 1750 van de industrie konden leven er nu nog maar 200 over zijn.¹² Pas als na de onafhankelijkheid handel over zee weer mogelijk wordt, krabbelt de industrie uit het slop. Als in 1820 de gemeente Amsterdam een opgave vraagt van alle fabrieken, trafieken en werkwinkels per arrondissement, worden in totaal 49 huisateliers geteld. Afgaande op de naam zijn daarvan 42 in Joodse handen.¹³ Het vak is nu vooral een Joods vak geworden.

DE EERSTE FABRIEKEN

In de jaren twintig van de negentiende eeuw vormt het Koninkrijk der Nederlanden voor het eerst een bestuurlijke eenheid met een centraal bestuur. Het land heeft een roerige tijd achter de rug met revoluties en overheersing door Frankrijk. Voorzichtig worden stappen ondernomen om daar verandering in te brengen en de economie weer op gang te brengen. In Amsterdam is de hoop gevestigd op de haven, ooit de motor achter de voorspoed van de Gouden Eeuw. Snelle zeilschepen van het model klipper varen uit om thee, koffie en specerijen uit verre oorden te halen. Ook de export groeit doordat wereldwijd de welvaart toeneemt, onder meer in Amerika.

Verbeteringen in de scheepvaart hebben grote invloed op de diamantindustrie. Zowel delfgronden als afzetgebieden zijn beter bereikbaar. In het productieproces leidt dat tot schaalvergroting, waarbij de stap wordt gezet van huisnijverheid naar fabrieksarbeid. Voor het eerst worden werkplaatsen ingericht, waar groepen diamantbewerkers in opdracht hun werk verrichten. Voordien werkten de slijpers thuis en traden zij op als eigen baas, met knechten en leerlingen. In de nieuwe werkplaatsen zijn de fabriekseigenaren en de juweliers de baas, al behoudt de slijper een grote mate van autonomie.

Voor de aandrijving in de werkplaatsen wordt gebruikgemaakt van paardenkracht. Een rosmolen met één paard kan zo’n tien tot twintig slijpmolens in beweging brengen. De paarden en de arbeiders bevinden zich aanvankelijk in dezelfde ruimte, wat niet erg aangenaam is. Wat later krijgen slijperijen meerdere verdiepingen, met werkzalen boven de manege op de begane grond. Deze vroege slijperijen worden ondergebracht in omgebouwde pakhuizen en loodsen. De ruimtes zijn dan ook niet toegerust voor de specifieke eisen van de diamantbewerking. Toch wordt hier de basis gelegd voor wat later standaard zal worden: gebouwen van meerdere verdiepingen met voldoende vensters om daglicht binnen te laten. In lange, smalle zalen staat de slijptafel, waaraan de slijpers zij aan zij achter hun molens zitten, met in het midden de drijfassen die de molens in beweging zetten.

Slaven voeren het zware werk uit door met zeven in de rivierbedding diamanten op te sporen. Opzichters houden nauwlettend in de gaten of niemand een steentje ontvreemdt. John Mawe legt de werkwijze vast in Travels in the interior of Brazil (1812), een boek over de Portugese kolonie Brazilië.

De waarde van een ruwe diamant wordt bepaald door het gewicht, de kleur en de zuiverheid. Bij een geslepen diamant telt ook de kwaliteit van het slijpsel. Weegschaal afkomstig uit de diamanthandel in Amsterdam, z.d.

In de periode tussen 1822 en 1855 telt de oostelijke binnenstad zeven tot negen door paarden aangedreven slijperijen, met in totaal 300 tot 400 werkplaatsen. Een van de eerste ondernemingen is die van Posno & Dresden in de Weesperstraat. Een concurrent die naam zal maken is Mozes Elias Coster, die in 1840 een kleine werkplaats opent in de Zwanenburgerstraat.¹⁴

Door de onregelmatige aanvoer van ruw is er niet altijd werk. Ook wanneer in 1844 in Bahia in Brazilië diamantvelden worden gevonden, blijft de scheepvaartverbinding onregelmatig. Als er geen productie is staan de fabrieken stil, terwijl de paarden voor een constante kostenpost zorgen. Binnen de sector groeit de vraag naar een alternatieve krachtbron. In slijperij De Onderneming aan de Rapenburgerstraat laat Marc Levie Marchand samen met de gebroeders Rosen in 1840 een zelfontworpen stoommachine installeren. Zij verwerven daarmee voor vijftien jaar het octrooi op de ‘uitvinding om de stoomkracht toe [te] passen op de kunst van diamant slijpen’. Andere fabrikanten hebben voorlopig het nakijken.¹⁵