Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van

Vaderlandsch Fonds ter aanmoediging van ’s-Lands Zeedienst
Unger-Van Brero Fonds
M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting
Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm
Directie der Oostersche Handel en Reederijen
Admiraal van Kinsbergen Fonds
Stichting Ondersteuningsfonds NISS
Helden der Zee Dorus Rijkers
Willem Barentsz Stichting, Groningen

AFBEELDINGEN OMSLAG

1.Walvisvangst voor de kust van Spitsbergen. Abraham Storck, 1690. Collectie Scheepvaartmuseum Amsterdam

2.Kapitein Klaas Visser van de Willem Barendsz in de bek van een blauwe vinvis. Foto: J. van Rhijn, 1946. Collectie Scheepvaartmuseum 1996.4341.

KAARTEN OP SCHUTBLADEN

UvA-kaartenmakers, Castricum

OMSLAGONTWERP

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

ONTWERP BINNENWERK

Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

© 2019 Jaap R. Bruijn en Louwrens Hacquebord, p/a
             Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493650
e-ISBN 9789462495791
NUR 688

INHOUD

Inleidend woord vooraf

17e eeuw

De Noordse Compagnie en de succesvolle jaren erna

De ontdekking van een nieuwe bron van olie en vet

De lastige beginjaren

HET KARTEL

Het ontstaan van de Noordse Compagnie

De Groenlandse walvis

De organisatie van de jacht

Traankokerijen

Smeerenburg op Amsterdameiland

Noord- en Zuidbaai op Jan Mayeneiland

De organisatie van de Noordse Compagnie

De verdeling van de aandelen in het octrooi

De bewindhebbers

De walvisvaarders

Buitenlandse concurrentie tijdens de Noordse Compagnie

DE OVERGANG NAAR DE VRIJE VANGST

De laatste jaren van de Noordse Compagnie bij Jan Mayeneiland

De laatste jaren van de Noordse Compagnie bij Spitsbergen

De economische en ecologische aspecten van de Noordse Compagnie

De veranderingen in de vangstgebieden

DE BLOEI IN DE TWEEDE HELFT VAN DE ZEVENTIENDE EEUW

Het College van Gecommitteerden van de Groenlandvaart

De Nederlandse walvisvaart tijdens de Engelse Oorlogen

Het aantal uitgerede schepen in de zeventiende eeuw

KADERSTUKKEN

Vleet

De walvisproducten

Pakhuizen in Nederland

De netwerken van de bewindhebbers

Commandeur en schipper

Culturele nalatenschap van de walvisvaart

Overwinteringen op Jan Mayen en in Smeerenburg

Leeftijd en gezondheid van de walvisvaarders

Twee belangrijke rapporteurs van de zeventiende-eeuwse walvisvaart

18e eeuw

Bloeiperiode die op haar einde loopt

Inleiding

Een tweede vangstgebied

Gerret van Sante, een makelaar in cijfermateriaal

Een geleidelijk neerwaartse trend in de walvisvangst

Andere walvisvaarders

DE MANNEN AAN DE WAL EN DE VOORBEREIDINGEN

Spreiding en concentratie van rederijen

De directeuren

Het College van Committeerden van de Groenland- en Straat Davisvaart

De schepen

De vleet of het armazoen

De commandeurs

De voorbereidingen voor de reis

De bemanning

TER WALVISVANGST

De eerste weken van de reis en de voorbereidingen voor de vangst

De jacht bij Spitsbergen

Navigatie-instrumenten

Acht journalen van de commandeurs De Leeuw en Bezemer

Walvisvangst in Straat Davis

De thuisreis vanaf Spitsbergen en uit Straat Davis

Verhalen over verongelukte schepen en hun bemanningen

TERUG AAN DE WAL

De afmonstering

De onttakeling van het schip

De traankokerij

De afzet van de traan en baarden

Een winstgevende bedrijfstak?

Een directie in bedrijf: Willem Houtingh in Monnickendam

Verzekering van het schip

De twee gezichten van de walvisvaart

In winterberging of in de wintervaart

Na de afmonstering: de gewone bemanningsleden

Jens Eschels

Na de afmonstering: de commandeurs

Het einde van de oude walvisvaart

Tot slot

KADERSTUKKEN

Beschrijving van een walvis (1719)

Een walvisbezichtiging in 1758

Een boek voor de halve prijs (1792)

19e eeuw

Pogingen tot herstel: meer zeehonden dan walvissen

Inleiding

De Britse walvisvaart

Pogingen tot herstel van de Nederlandse walvisvaart

Nieuwe initiatieven in Harlingen

Nederlandsche Maatschappij voor Walvischvangst

De laatste stuiptrekkingen van de bedrijfstak

Nederlandse walvisvaart in de zuidelijke oceanen

KADERSTUKKEN

William Scoresby Jr. 1789-1857

De ‘vuurpijlbomharpoen’

20e eeuw

Late deelnemer aan de Antarctische walvisvangst

Inleiding

Andere walvissen en andere vangstmethoden

Margarine en Unilever brengen de walvistraan naar Nederland

DE OPRICHTING VAN DE NEDERLANDSCHE MAATSCHAPPIJ VOOR DE WALVISCHVAART (1945/46)

De Waal, de bedrijfsleider van de NMW

Van Pan Gothia tot Willem Barendsz: een moeizaam proces

Het Nederlandse volk wordt op de hoogte gehouden

DE EERSTE EXPEDITIE VAN DE WILLEM BARENDSZ (1946/47)

De heenreis

Kaapstad

De vangst begint

Goede vangsten

Terug naar huis

Tevredenheid over de resultaten van de eerste moderne reis ter walvisvangst

Een nabrander

DE NMW STAAT BIJNA NOOIT OP EIGEN BENEN

De firma Vinke & Co

Toenemende Haagse betrokkenheid bij de walvisvangst

Het garantiecontract

Turbulente jaren: 1958 en 1959

Niet-waargemaakte pretenties en machteloosheid (1958/59-1963/64)

NOG ZEVENTIEN KEER OP WALVISVANGST (1947/48-1963/64): DE MANNEN EN HUN WERK

De mannen aan boord

De heenreis

Op jacht

Het werk op het slachtdek en in de fabriek

Terugreis en de betaling

Afgelopen

IN ALLE OPZICHTEN EEN ONVOORSPELBAAR BEDRIJF

De verkoop van de producten

De kosten van achttien jaar walvisvaart

Het varend materieel

Het varend personeel

Donkergat en Eugène Vinke

Andere bedrijfskosten

Algemene kosten

OP WEG NAAR HET EINDE VAN DE COMMERCIËLE WALVISVANGST

Terugblik

En daarna

KADERSTUKKEN

Technische gegevens van de twee Willem Barendsz-en

Tastbaar cultureel erfgoed

Het werk van de inspecteurs

Impressies van walvissen

Dodelijke ongevallen tijdens de achttien expedities

Harpoeniers en hun bonus

International Whaling Commission

Noten

Bibliografie, geraadpleegde archieven en verder

Met dank aan

Gebruikte afkortingen

Lijst van tabellen

Lijst van illustraties

INLEIDEND WOORD VOORAF

Eigenlijk zijn wij op het eerste gezicht als auteurs een vreemde combinatie om samen een boek over de geschiedenis van de Nederlandse walvisvaart te schrijven: een historicus en een archeoloog/fysisch geograaf. Maar toch minder vreemd dan het in eerste instantie lijkt. De eerste van ons beiden is maritiem historicus, sterk geïnteresseerd in de sociaal-economische kant van de zeevaart en in de jaren zeventig met studenten van de Universiteit van Leiden onderzoek doende naar bevrachtingscontracten van koopvaarders, die in het midden van de zeventiende eeuw op walvisvangst gingen. De tweede van ons beiden, zeer geïnteresseerd in ecologische processen in het poolgebied, begon eind jaren zeventig bij het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen aan het Smeerenburg-project en organiseerde in dat kader drie expedities naar Spitsbergen voor archeologisch onderzoek gebaseerd op gegevens uit Nederlandse archieven. Wij kwamen met elkaar in contact toen dit Smeerenburg-project resulteerde in een promotie, dat het verblijf van Nederlandse walvisvaarders op de westkust van Spitsbergen in de zeventiende eeuw tot onderwerp had.

Wij hielden hierna contact. Ons beider belangstelling bleef uitgaan naar de historie van de walvisvaart en naar de materiële overblijfselen ervan, ook op Jan Mayeneiland. Dit leidde tot een aantal eigen publicaties. Na ons beider emeritaat kwam de gedachte op een overzichtswerk over de Nederlandse betrokkenheid bij de walvisvaart door de eeuwen heen te schrijven. Dat was ook al in 1972, 1978 en 1979 gedaan door de Zuid-Afrikaanse economisch historicus Cornelis de Jong in Pretoria. Hij publiceerde in eigen beheer zijn driedelige Geschiedenis van de oude walvisvaart dat de walvisvaart in de zeventiende en achttiende eeuw uitvoerig behandelt op grond van de toen bestaande literatuur en vooral ook op eigen archiefonderzoek. De Jong zorgde hiermee voor een stevig en breed fundament voor verder onderzoek. Dat gebeurde, want zijn boeken werkten inspirerend. Verschillende auteurs namen de uitdaging aan. Het was vooral Piet Dekker, docent in Schipluiden, die over een reeks van jaren in een groot aantal doorwrochte artikelen en ook in enkele boeken de lokale betrokkenheid van diverse dorpsgemeenschappen, ook op de Noord-Friese Waddeneilanden, vastlegde. Ook van Terschelling, vanwaar de eerste contacten met Straat Davis werden gelegd. Dit nog vrijwel onontgonnen vangstgebied analyseerde in 1995 Jur Leinenga in zijn dissertatie. Daarnaast begon Ineke Vonk-Uitgeest met haar onderzoek naar de betekenis van de walvisvaart voor de Waddeneilanden, met name voor Texel. Eerder al had Frank Broeze aangetoond hoe kansloos de Nederlanders in de negentiende eeuw waren bij de walvisjacht in de Grote Oceaan. Joost Schokkenbroek legde in 2008 in zijn proefschrift vast welke pogingen in de negentiende eeuw verder waren gedaan de grootschalige vangsten uit de twee voorgaande eeuwen te evenaren. Ook de walvisvangst na de Tweede Wereldoorlog in Antarctische wateren vond haar beschrijving in twee boeken. Wat betreft walvisvaart in naburige Europese landen zijn eveneens verschillende studies verschenen, onder meer van de hand van Gordon Jackson. Voor onderzoek naar de moderne walvisvaart was de publicatie van het overzichtswerk History of modern whaling van de Noren J.N. Tønnesen en A.O. Johnsen in 1982 van groot belang.

Wij hebben het nu gewaagd op basis van bovengenoemde en nog andere auteurs met hun publicaties en ook gebruikmakend van eigen onderzoek dit overzichtswerk te schrijven. Daarbij hebben we de geschiedenis van de Nederlandse walvisvaart globaal in vier delen of eeuwen opgesplitst, daarbij ook uitgaande van ons beider expertise naar tijdvak. Het eerste hoofdstuk behandelt de opkomst en plotselinge grote bloei tijdens de zeventiende eeuw. Het tweede schetst de achttiende eeuw, waarin walvisvaart een normale bedrijfstak was, maar die door uitputting van het bestand aan walvissen geleidelijk achteruitging. De aanvankelijk duurzame jacht was na enige tijd veranderd in een walvisjacht die aan de Arctische populatie vrijwel geheel een einde maakte. Van herstel van de jacht in de oude vangstgebieden kon vervolgens in de negentiende eeuw ondanks de verstrekte subsidies geen sprake meer zijn. Wel deden zich een aantal nieuwe technische ontwikkelingen voor van belang voor de grootschalige walvisjacht die in de twintigste eeuw in Antarctica ontstond. De behoefte aan margarine speelde hierbij een grote rol en waaruit de naoorlogse Nederlandse walvisvangst in de Antarctische wateren voortvloeide. Ook hier kwam door uitputting van de walvispopulaties een einde aan de jacht. Naast de doorlopende tekst hebben we in kaderteksten bepaalde thema’s speciale aandacht gegeven. Zoveel als mogelijk wordt de invloed van de vangsten op de omvang van de walvispopulaties aangestipt, evenals de invloed van verandering van het klimaat in de poolgebieden en aan het slot internationale ontwikkelingen in de in 1946 opgerichte International Whaling Commission. De titel van het boek verwijst naar de honderden miljoenen liters traan en de plaats van herkomst van die traan. Naast elkaar komen in het boek de spellingwijzen Willem Barentsz en Willem Barendsz voor. De eerste is de spelling zoals die in de archivalische bronnen staat vermeld, de tweede is de spelling van de scheepsnaam die in de twintigste eeuw aan de twee fabrieksschepen ter walvisvangst werd gegeven.

Maritiem historicus Paul van Royen heeft onze teksten gelezen, van commentaar voorzien en verbeterd. Wij zijn hem voor deze intensieve arbeid zeer erkentelijk en dankbaar. Zo’n aardige, maar scherpe criticus is zeldzaam.

Verder hebben wij geregeld hulp, advies en ook gegevens van diverse personen mogen ontvangen. Wij zijn hen daarvoor heel dankbaar en vermelden hun namen graag apart achterin het boek. In het bijzonder noemen we hier al Jur Leinenga en Ineke Vonk-Uitgeest. Aan onze beide wederhelften, Elly en Judith, dragen we dit boek van harte op.

Jaap R. Bruijn | Louwrens Hacquebord
Oegstgeest, februari 2019 | Haren, februari 2019

17e eeuw

De Noordse Compagnie en de succesvolle jaren erna

DE ONTDEKKING VAN EEN NIEUWE BRON VAN OLIE EN VET

De Nederlandse avonturen in het noorden begonnen aan het eind van de zestiende eeuw toen er vanuit de Republiek drie ontdekkingsreizen werden georganiseerd om een noordelijke zeilroute naar China en Japan te zoeken. Daarvóór voeren Nederlandse schepen al wel naar Noord-Noorwegen en de Witte Zee. Van 1578 tot 1583 bestond er in de monding van de Noordelijke Dvina zelfs een Nederlandse handelspost. Deze werd later verplaatst naar Novo Kolmogory, het latere Archangel. In 1584 zeilde Olivier Brunel vanuit die plaats naar het oosten in een poging via de Ob Indië te bereiken. Hij was daarmee de eerste Nederlandse ontdekkingsreiziger die op zoek ging naar een zeilroute in de wateren ten noorden van Rusland en Siberië. Olivier Brunel verdronk in de monding van de Petsjora; zijn bemanning keerde behouden terug in de Republiek.¹

De latere ontdekkingsreizen op zoek naar de noordelijke vaarroute vonden plaats in 1594, 1595 en 1596-1597 en worden meestal gezien als de voorbereiding van de Nederlandse deelname aan de walvisvangst.² In nautische en geografische zin is dit inderdaad het geval, maar voor de walvisvangst zijn deze tochten niet zo belangrijk geweest. Weliswaar werd de geografische kennis van de Noordelijke IJszee en aangrenzende landen aldus enorm vergroot en de aanwezigheid van walrussen, walvissen en andere jachtdieren vastgesteld, maar toch duurde het nog bijna twintig jaar voor de eerste walvisvaarder uit Nederland vertrok.

Willem Barentsz, onder wiens leiding in 1596 de derde ontdekkingsreis plaats vond, ontdekte niet alleen Bereneiland, maar ook Spitsbergen (pag. 162). Met de andere leden van zijn groep behoorde hij tot de eerste Europeanen die met succes in de hoge Arctis overwinterden. Kort na deze tocht werd de verzamelde geografische informatie door Cornelis Claesz op een kaart gepubliceerd (pag. 161). Uit deze zogeheten Barentszkaart blijkt dat de ontdekkingsreizigers in de Barentszzee walvissen hadden waargenomen. In het dagboek van Gerrit de Veer wordt daarentegen in de wateren van Spitsbergen slechts één dode walvis vermeld. Barentsz noch De Veer melden in hun journalen de grote hoeveelheden walvissen die daar door latere reizigers werden gezien.³ Ze zeilden op 25 juni 1596 zelfs voor de Kruisbaai, één van de baaien van Spitsbergen waar veel walvissen voorkwamen, maar ook daar worden in de journalen geen walvissen vermeld. Waarschijnlijk waren ze te laat in het seizoen en waren de walvissen al verder getrokken naar het noorden en oosten van de archipel.

1De twee schepen van de derde expeditie van Willem Barentsz met een op 4 juni 1596 wonderlijk hemelteken zichtbaar uit het dagboek van Gerrit de Veer.

De volgende ontdekkingstocht naar de westkust van Spitsbergen vond, voor zover bekend, in 1607 plaats. Ditmaal was het een Engelse onderneming, die onder leiding stond van Henry Hudson. Tijdens deze tocht werden, zo blijkt uit het bewaard gebleven journaal, in de baaien van Spitsbergen wel walvissen gezien.⁴ Hierna duurde het enkele jaren voor er weer een schip naar Spitsbergen voer. In 1610 zeilde de Engelsman Jonas Poole in de wateren van Spitsbergen op zoek naar walrussen en rendieren. Ook zijn ervaringen zijn in een journaal vastgelegd en hierin staat dat er in de baaien van de Arctische archipel een grote hoeveelheid walvissen was.⁵

Uit zowel Nederlandse, als Engelse journalen blijkt dat de eerste reizigers naar de Arctische streken niet gemakkelijk overgingen tot de walvisjacht. De grote zeezoogdieren boezemden ontzag in en het ontbrak de Europese zeelieden aan de noodzakelijke kennis de dieren succesvol te bejagen. Was een dier uiteindelijk gedood, dan leverde de verwerking bijna onoverkomelijke problemen op. Op hun eerste ontdekkingsreis naar het noorden in 1594 doodden de Nederlanders weliswaar een walvis, maar de manier waarop getuigt niet bepaald van grote deskundigheid. Het gedode dier was een jong dat nog onder de hoede van de moeder was. Door het ondeskundig verwerken van de buit leverde het dier slechts twintig vaten spek op.⁶ Op de derde tocht van Willem Barentsz in 1596-1597 werden harpoenen meegenomen, maar, voor zover bekend, werden ze niet gebruikt.⁷

De activiteiten van de Engelsen in het begin van de zeventiende eeuw getuigen evenmin van bekendheid met de jacht op Arctische zoogdieren. Toen Stephan Bennet in 1603 op de terugweg van een, in opdracht van de Muscovy Company uitgevoerde tocht naar Kola, op Bereneiland belandde, ontdekte hij daar niets dat voor de company interessant zou kunnen zijn.⁸ Toch kwamen hij en zijn bemanning in 1604 voor de tweede maal min of meer per ongeluk weer op Bereneiland en toen ze daar een grote kudde walrussen aantroffen, begonnen zij in het wilde weg op de groep dieren te schieten. Van de meer dan duizend dieren doodden zij er slechts vijftien. De timmerman hakte de gedode dieren vervolgens de kop af en de koppen met tanden werden aan boord gebracht. Er werd geen enkele poging gedaan ook het spek van de gedode dieren te bergen. Sir Martin Conway merkt naar aanleiding van deze activiteiten terecht op dat de schipper en bemanning erg groen waren betreffende Arctische zaken.⁹

In 1605 werd Bennet door de Muscovy Company weer naar het noorden gezonden. Ditmaal was Bereneiland wel het doel van de reis. De opdracht was zoveel mogelijk walrussen te doden en het spek ter plaatse tot traan te koken. De resultaten van deze reis waren veel beter, ook al omdat de jachttechniek was verbeterd.¹⁰

Tijdens de eerste Engelse verkenningen van de kusten van Spitsbergen werd nog geen walvisvangst bedreven. Zo constateerde Jonas Poole in 1610 wel de aanwezigheid van walvissen in de baaien, maar jaagde hij er niet op. In 1611 zond de Muscovy Company twee schepen naar Spitsbergen onder bevel van de schippers Poole en Bennet. Aan boord van deze schepen werden op advies van Woodcock, die op de reis van Poole stuurman was, zes Basken uit Saint Jean de Luz ingescheept, die wisten hoe een walvis gedood moest worden.¹¹

Veel leverde deze tocht niet op. Beide schippers verspeelden hun schip op de kust van Spitsbergen. Dankzij het feit dat een niet tot de Muscovy Companie behorend schip onder commando van Thomas Marmaduke eveneens in de wateren van Spitsbergen verbleef, keerden de schipbreukelingen naar hun vaderland terug.¹²

Ondanks deze tegenslag reedde de Muscovy Company in 1612 weer twee schepen uit naar Spitsbergen. Conflicten tussen de Engelsen en de door hen ingehuurde Basken hadden dat jaar echter tot gevolg dat ondanks de goede vangst van zeventien walvissen slechts 180 vaten traan werden geproduceerd. Toch had dit magere resultaat niet tot gevolg dat de Engelse walvisvangst reeds in de kiem werd gesmoord. Integendeel, de bevindingen van Poole en zijn tochtgenoten stimuleerden anderen – buiten de Muscovy Company – eveneens hun geluk in de walvisvangst bij Spitsbergen te beproeven. Het aantal walvissen in de Kruisbaai was groot. Op een dag schreef Poole in zijn journaal: er waren zoveel walvissen rond het schip dat sommige tegen de ankerketting, sommige tegen het schip en sommige tegen het roer aankwamen. Eén lag onder onze boegspriet en sliep daar lange tijd.¹³ Zulke waarnemingen maakten ook buiten Engeland grote indruk. In het volgende jaar zouden de Engelsen daarom stevige buitenlandse concurrentie ondervinden. Inmiddels was duidelijk geworden dat de opbrengst zou opwegen tegen de kosten, mits men over voldoende kennis beschikte en die was verkrijgbaar door Basken in te huren.

DE LASTIGE BEGINJAREN

Al in de twaalfde eeuw jaagden de Basken in de Golf van Biskaje op walvissen. Ze jaagden daar op de noordkaper (northern right whale), een aan de Groenlandse walvis (bowhead) verwante walvissoort die in de Golf van Biskaje was om jongen te krijgen. De dieren waren daardoor gemakkelijke slachtoffers. De Basken leerden zo hoe ze de dieren moesten harpoeneren, doden en afspekken (flensen). Bovendien leerden ze hoe ze het spek konden smelten tot traan. Voor het koken bouwden ze fornuizen op het strand die qua structuur en bouwwijze overeenkomen met de rietsuikerovens in het Caribisch gebied.

De toen ontwikkelde vangst- en verwerkingsmethoden gebruikten de Basken ook in de tweede helft van de zestiende eeuw, toen ze in de wateren rond Newfoundland op noordkapers en Groenlandse walvissen jaagden. Archeologisch onderzoek in Redbay, Labrador heeft veel nieuwe gegevens over de Baskische activiteiten en hun technieken opgeleverd. Er was sprake van een geleidelijk leerproces dat uiteindelijk leidde tot een effectieve manier om de dieren te doden en te verwerken.¹⁴

In tegenstelling tot de Baskische walvisvangst, die zich stap voor stap ontwikkelde, heeft het begin van de West-Europese walvisvangst een tamelijk abrupt karakter. Na een periode van ontdekkingsreizen in de noordelijke zeeën, waarin Bereneiland en Spitsbergen werden ontdekt, begon in 1611 de race om de felbegeerde walvistraan. In het eerste jaar was deze wedstrijd een Engels onderonsje, maar in 1612 verscheen een Nederlands schip onder leiding van Willem van Muyden en de jaren daarna gingen ook walvisvaarders van andere nationaliteiten aan de race om de kostbare traan deelnemen. Naast Engelse en Nederlandse schepen zeilden ook Deense en Baskische schepen naar de wateren van Spitsbergen.¹⁵

Er zijn verschillende oorzaken voor het plotselinge begin van de Europese walvisvaart. In de eerste plaats was het jachtterrein een aantal jaren intensief verkend, zodat men niet alleen de weg er naartoe, maar ook de wateren zelf kende. Ten tweede was door het inhuren van Baskische walvisvaarders het probleem van het gebrek aan kennis van vangst en verwerking van de walvissen opgelost. De belangrijkste oorzaak was dat de vraag naar goedkope olie groot was geworden. Door de sterke toename van de bevolking in West-Europa gedurende de zestiende eeuw stegen de prijzen voor levensmiddelen in die periode navenant.¹⁶ Vooral de graanprijzen gingen omhoog, wat een prijsopdrijvende werking had op de prijzen van andere agrarische producten. Hierdoor stegen ook de prijzen van oliehoudende zaden als raap-, lijn, kool- en hennepzaad. Een ander gevolg van deze hoge graanprijzen was dat boeren meer graan gingen verbouwen. Niet alleen werd veel grasland gescheurd en in akkerland veranderd, maar ook op het al bestaande akkerland werd overal graan verbouwd. Zo ontstond schaarste aan oliehoudende zaden.

Om deze schaarste op te heffen gingen Amsterdamse kooplieden ertoe over hennep- en lijnzaad uit de Oostzeelanden aan te voeren. Zo reedden de Amsterdamse kooplieden Barent Sweersen en Hans Claesen, twee latere bewindhebbers van de Noordse Compagnie, in het eerste decennium van de zeventiende eeuw, diverse schepen uit naar Riga om lijn- en hennepzaad te halen.¹⁷

In de Oostzeelanden werd in de akkerbouw eveneens meer en meer het accent naar de graanverbouw verlegd.¹⁸ In het eerste decennium van de zeventiende eeuw werd de schaarste aan oliehoudende zaden in de Republiek zo nijpend dat dit feit zelfs als argument werd gebruikt om de Noord-Hollandse meren droog te leggen. Zo staat in de octrooiaanvraag voor de bedijking en droogmaking van de Beemster de mogelijkheid daar kool- en lijnzaad te verbouwen expliciet vermeld.¹⁹ Naast de daling van het aanbod nam de vraag naar plantaardige oliën juist toe. Tot in de zeventiende eeuw groeide de bevolking in de Republiek en steeg de individuele consumptie. De opkomst van de nijverheid die olie als grondstof of als hulpmiddel nodig had, had een nog grotere vraag naar oliehoudende zaden tot gevolg. Schaarste en toenemende vraag veroorzaakten een zo hoge prijs dat het aantrekkelijk werd naar vervanging van het artikel om te zien. Traan gekookt uit het spek van dieren was zo’n vervangingsmiddel voor plantaardige oliën. Dat dit vervangingsmiddel zeer concurrerend was, blijkt uit latere bronnen. In 1621 werd het zelfs als argument gebruikt om de walvisvaart niet langer door de overheid te laten steunen, die ter bescherming van de walvisvaarders konvooischepen aan de Noordse Compagnie ter beschikking stelde. Zo lezen we in de resoluties van de Staten van Holland: ‘t versoeck te difficulteren, totdat men sien sal wat profijt het publyck van den handel is genietende, te meer, soo verstaen wordt, dat daerdoor gheruineert worden de oude neeringen van oly-slaen, en van handelaers met zaet’. Het bepleite onderzoek schijnt voor de Noordse Compagnie een ongunstige uitslag gehad te hebben, want er werden dat jaar geen oorlogsschepen meegestuurd.²⁰ Een bron, daterend uit een jaar eerder, geeft eveneens aan dat traan een concurrerend vervangingsmiddel was. Uit een brief van de vertegenwoordiger van Enkhuizer kooplieden in Rouen aan hun lastgevers blijkt ‘alsoo een igelick verseeckert is, het raepsaet hier te lande misluckt is, soo wort hier seer naer Groenlantsche traen gevraecht ende sal hier in toecomende seisoen van aanstaende September seer groot en treck hebben’.²¹ Uit de door Sune Dalgaard gepubliceerde traanprijzen blijkt dat deze al in de eerste jaren van de zeventiende eeuw in Engeland zeer hoog waren; zij naderden zelfs die van raapzaadolie.²² Er was dus alle reden voor kooplieden in de walvisvaart te investeren.

Onbekendheid met de walvisvangst hield de kooplieden aanvankelijk nog tegen in deze nieuwe bedrijfstak geld te steken. Men trachtte daarom ook via andere wegen aan dierlijke vetten te komen. Er werden schepen gestuurd naar Noord-Rusland (Archangel), Noorwegen (Lapland) en Frankrijk (Frans Baskenland) om daar walvis- of zeehondentraan te kopen die door anderen was geproduceerd. De inkoopprijs was kennelijk zo laag en de aanvoer zo geregeld dat er geen reden was zelf ter walvisvangst te gaan. Toen ook deze aanvoer de stijgende vraag niet meer aankon, ging men over tot het zelf produceren van traan. De jacht was in eerste aanleg gericht op robben. Kennelijk durfde men het nog niet aan op walvissen te jagen. In 1609 vertrok vanuit Amsterdam een tweetal schepen naar Kaap de Goede Hoop om daar op robben te jagen en zo dierlijke oliën te verwerven.²³

In hetzelfde jaar vertrok ook een schip uit Enkhuizen, maar nu naar het noorden. De opdracht aan de schipper luidde ‘op de custe van Nova Zembla oft daer omtrent om traen ende visscherye’.²⁴ Schipper van deze voor zover bekend eerste Nederlandse walvisvaarder was Cornelis Dieloffsen uit Uitgeest. We weten niet veel van deze reis, maar uit het feit dat er bij terugkomst in de Republiek allerlei financiële verwikkelingen waren, kunnen we opmaken dat de reis niet bepaald een succes is geweest.²⁵ Het volgende jaar vertrok het schip toch weer, nu vanuit Amsterdam naar Nova Zembla en ook ditmaal waren er bij terugkomst betalingsmoeilijkheden, waaruit we mogen opmaken dat deze reis eveneens niet het gewenste resultaat opgeleverd heeft.

Zoals we al hebben vermeld, zond in 1611 de Muscovy Company twee schepen naar Spitsbergen met de opdracht daar op walvissen te jagen. De bevindingen van de Engelsen waren zodanig dat de Amsterdamse koopman Lambert van Tweenhuysen in 1612 besloot eveneens een schip naar Spitsbergen te sturen. Het was het schip Neptunus dat onder commando van Willem van Muyden als eerste Nederlandse walvisvaarder in de wateren van Spitsbergen verscheen. Van deze tocht zijn veel bijzonderheden bekend, die door Simon Hart in een in 1957 verschenen artikel uitvoerig zijn beschreven.²⁶ Van Muyden was eerst naar Bereneiland gezeild om daar op walrussen te jagen. Zijn schip was 140 last groot en hij had 36 man aan boord²⁷. Een van hen was een Engelse loods, Alan Sallowes, die schipper en bemanning zou instrueren hoe en waar het beste walrussen en walvissen gevangen konden worden. Ze kwamen bij Bereneiland Jonas Poole tegen die daar met twee schepen was en door zou zeilen naar Spitsbergen. Ook Willem van Muyden voer van Bereneiland in noordelijke richting naar Spitsbergen. Daar zeilden ze door de lange fjord achter Prince Charles Foreland, door de Nederlanders vaak kortweg Voorland genoemd, naar de Kruisbaai. Bij een landing op het Voorland verongelukte de boekhouder Pieter Kina. Hij klom op een rots om uit te kijken, viel en brak daarbij zijn nek, waarna de Nederlanders het eiland Kyneiland noemden en de rots waar hij vanaf viel, Caep Kynnae.²⁸ Van Muyden werd uiteindelijk door de bevelhebber van de Muscovy Company weggestuurd en kwam zo goed als leeg in Amsterdam. Uit de verklaring die direct na de reis door notaris Jan Fransz Bruyningh aan boord werd opgemaakt, blijkt dat Sallowes zich tijdens de reis niet populair had gemaakt bij de bemanning. Hij was volgens de bemanning vaak dronken en maakte afspraken met de Engelsen die altijd in het nadeel van de Nederlanders uitpakten. Hij kende het land en de wateren niet en ook wist hij niets van de jacht op de zeezoogdieren. Toen de vangst tegenviel, stelde Sallowes zelfs voor naar de Noorse kust te gaan en daar de bewoners te beroven. De verklaring is waarschijnlijk niet erg objectief, maar bevat zeker een kern van waarheid.²⁹ Hetzelfde jaar waren er ook twee schepen van Zaandam naar Bereneiland geweest om daar op walrussen te jagen. Het is niet bekend hoe groot hun vangst was.

Ondanks een tegenvallende opbrengst besloten Amsterdamse kooplieden, die intussen een compagnie hadden gevormd, in 1613 twee schepen naar het noorden te sturen. Lambert van Tweenhuysen had namelijk Jacques Nicquet, Jacques Mercijs, Gillis Dodeur en Jan Rogiersz Ramsden voor zijn compagnie weten te interesseren. De gecharterde schepen waren de Fortuyn van 120 last en 25 man aan boord onder bevel van Jan Jacobsen Boots van Medemblik en de eerder genoemde Neptunus, 140 last en 36 man, waarop ook deze keer Willem van Muyden schipper was.³⁰ Om het gebrek aan kennis van de vangst en de verwerking van walvissen op te heffen had de Amsterdamse compagnie net als de Engelsen Basken gecontracteerd. ³¹

In datzelfde jaar ontstond een tweede Amsterdamse compagnie waarin twee Engelse kooplieden, Thomas Bonner en Franciscus Kirby, en de Amsterdamse koopman IJsbrant Dobbesz samenwerkten. Deze compagnie charterde de Waterhont (80 last) waarop Cornelis Pietersz Vryer van Enkhuizen schipper was, en zond dit schip rechtstreeks naar Spitsbergen. Nog voor het schip vertrokken was, deed Kirby zijn aandeel over aan Dobbesz, waarmee deze driekwart en Bonner een kwart part in het schip had.³² Bijzonder was dat de bemanning van de Waterhont bijna uitsluitend uit Engelse zeelui bestond.

Behalve de genoemde schepen zeilden in dat jaar nog enige Nederlandse schepen naar Arctische streken: twee schepen van een Zaanse rederij die zich op de walrusjacht toelegden, en een aantal schepen in buitenlandse dienst die naar Spitsbergen voeren. De Zaandammers jaagden in de Bell Sound bij de Sardammer Rivier op walrussen. Ze hadden net een schip met spek en tanden naar huis gestuurd, toen de Engelsen het andere in beslag namen. De Engelsen gebruikten het scheepje om hout en spek van Prince Charles Foreland te halen. Als dank voor het gebruik van zijn schip kreeg de schipper aan het eind van het seizoen wat spek en traan mee naar huis.

In 1613 zeilden verder twaalf Baskische en enkele Engelse schepen, concurrenten van de Muscovy Company, naar het noorden. De Muscovy Company had een dergelijke toeloop in de wateren bij Spitsbergen verwacht en zond om haar claim op deze vangstgebieden kracht bij te zetten meer schepen dan eerdere jaren naar het noorden. Om de concurrentie te ontmoedigen voorzag de Muscovy Company haar zeven schepen van extra bewapening. In meegegeven koninklijke brieven werden gewelddadige handelingen op voorhand gelegaliseerd.

Een van de schepen van de Muscovy Company was dat van schipper Robert Fotherby. Van zijn reis is een journaal bewaard gebleven dat naast veel waardevolle geschreven informatie ingekleurde plaatjes van de walrusjacht en de vroege walvisvangst bevat. Het handschrift is in bezit van de American Antiquarian Society in Worcester, Massachusetts en is uitgebreid beschreven door Klaus Barthelmess.³³ De plaatjes geven een goed beeld van de vroege walvisvangst bij Spitsbergen (pag. 164). Een Nederlandse versie van deze tekeningen vinden we rond de Noordpoolkaart van Hendrick Hondius uit 1636.

Over de reis van Boots en Van Muyden zijn we door notariële verklaringen van de bemanningsleden goed geïnformeerd.³⁴ Beide schepen zeilden, nadat ze mensen op het Voorland hadden afgezet om daar twee gevonden dode walvissen af te spekken, naar een noordelijke zijarm van de Ice Sound, die ze Behouden Haven noemden. Twee dagen later werden ze door vier Engelse schepen onder commando van Benjamin Joseph onderschept. De schipper werd om zijn papieren gevraagd. Toen Van Muyden zijn papieren, getekend door prins Maurits, toonde, kreeg hij te horen dat die niet geaccepteerd werden, omdat je die in Holland voor een paar shilling op de markt kon kopen. Het werd hun daarom verboden op walvissen te jagen. Van Muyden en Boots verlieten daarop Behouden Haven en zeilden naar de Bell Sound, waar ze met succes op walvissen en walrussen jaagden. Ze vingen achttien walvissen, dertig walrussen en twee ijsberen. Ze waren net aan het afspekken van de walvissen begonnen, toen de Engelsen kwamen. Benjamin Joseph was kwaad, omdat ze zijn bevel niet hadden opgevolgd. Joseph dreigde de schepen in de grond te boren en de bemanning aan land te zetten, als ze zich niet onmiddellijk zouden overgeven. Beide schippers besloten na overleg met hun bemanning zich over te geven. De vangst en het vangstgereedschap werden door de Engelsen ingepikt en Van Muyden en Boots werd de toegang tot de baai ontzegd. Stuurman Jan Jacobsz May ging nog met de Engelse bevelhebber in discussie, zeggende dat ze door de ontdekking van de eilandengroep door Willem Barentsz toch rechten hadden, maar Joseph wuifde alle argumenten weg. Toen de Engelse walvisvaarders hoorden dat Willem van Muyden zelf ook parten in het schip had, gaven ze hem een deel van het spek en de walvisbaarden terug, maar daarvoor moest hij wel een rekening tekenen, zodat het leek alsof Van Muyden de goederen had gekocht. Ook hadden ze op de terugweg nog wat spek en baleinen weten te verzamelen. Zodoende kwam Van Muyden niet helemaal leeg terug. Het schip van Boots daarentegen was leeg bij Texel aangekomen. De Amsterdamse kooplieden hebben zich na aankomst van Boots onmiddellijk bij de Staten-Generaal beklaagd over het gedrag van de Engelsen.

De Waterhont, het schip van Dobbesz en Bonner, onderging hetzelfde lot. Via Bereneiland, waar geen walrussen meer waren waargenomen, kwamen ze in de Horn Sound. Daar werden ze na twee dagen door de Engelsen aangehouden. Toen ze wilden vluchten, werden ze beschoten door de Tigre van Joseph, waarna ze zich overgaven. Ze werden stevig aan het werk gezet en hun schip werd door de Engelsen gebruikt om walvisspek te vervoeren met de belofte dat ze in Londen betaald zouden worden voor hun werk. Daar aangekomen merkten ze spoedig dat ze konden fluiten naar hun geld. Dobbesz probeerde via tussenpersonen in Londen nog iets van de schade vergoed te krijgen, maar dat was vergeefs.

De Amsterdamse kooplieden waren van mening dat hun door de Engelsen veel onrecht was aangedaan, omdat ze op grond van de ontdekking van Willem Barentsz meer recht hadden daar op walvissen te jagen dan de Engelsen. Afgezien daarvan waren zij van mening dat het gebruik van de zee voor iedereen vrij moest zijn. De Amsterdamse kooplieden verzochten de Staten-Generaal daarom te bevorderen dat de Muscovy Company de hen toegebrachte schade zou vergoeden, dat er voortaan een ongehinderde vaart naar Spitsbergen mogelijk zou zijn en tenslotte dat er door de Engelse overheid beslag gelegd zou worden op de schepen van Joseph, zodra ze de haven binnenkwamen. De Staten-Generaal besloten aan het verzoek van de Amsterdamse kooplieden te voldoen door de drie punten via de ambassadeur aan de Engelse koning voor te leggen. Dat haalde niets uit. Jacobus I liet zich niet overtuigen. De leiding van de Muscovy Company was niet van plan de schade te vergoeden en protesteerde tegen het openstellen van Spitsbergen voor de Nederlanders, waarbij ze zich beriep op de ontdekking door de Engelsen van Willoughbyland in 1553. Volgens de Nederlanders bestond Willoughbyland helemaal niet en volgens de aangegeven geografische positie was het zeker niet Spitsbergen. Zij achtten het voldoende bewezen dat Spitsbergen niet Groenland was en dat Barentsz en de zijnen de echte ontdekkers van Spitsbergen waren. De Muscovy Company bleef op het standpunt staan dat de Engelse ontdekking vóór de Nederlandse had plaats gevonden en dat de Nederlanders dus geen enkel recht hadden in de wateren van Spitsbergen op walvissen te jagen. Het argument dat de ontdekking er eigenlijk niet zo veel toe deed, omdat de zee volgens het internationaal zeerecht voor iedereen vrij toegankelijk was en dat de Engelsen dus niet het recht hadden de vaart naar Spitsbergen en de walvisvangst aldaar te verbieden, maakte ook geen indruk.

Er bleef maar één manier over om de tegenwerking van de Muscovy Company te breken en dat was door middel van een fysieke overmacht de walvisvangst bij Spitsbergen af te dwingen. Daarvoor moest samengewerkt worden en dus verzochten Amsterdamse en Delftse kooplieden de Staten-Generaal hun het alleenrecht op de walvisvangst in de Noordelijke IJszee te geven, en wel voor een periode van tien jaar.³⁵ Daarbij vroegen ze vanwege de te verwachten tegenstand van de Muscovy Company aan de Staten-Generaal bescherming van enkele oorlogsschepen.

Het kartel

HET ONTSTAAN VAN DE NOORDSE COMPAGNIE

Voordat de Noordse Compagnie werd opgericht, waren in Nederland drie groepen kooplieden met belangstelling voor de jacht in de Noordelijke IJszee: twee groepen Amsterdamse kooplieden en een groep Zaanse reders.

De ene groep Amsterdamse kooplieden bestond uit Lambert van Tweenhuysen, Jacques Nicquet en Jacques Mercijs. Zij reedden zonder buitenlands kapitaal schepen uit naar het noorden om op walvissen te jagen. De tweede groep bestond uit de kooplieden IJsbrant Dobbesz en Leonart Rans. Zij werkten samen met een groep Londense kooplieden die buiten de Muscovy Company op walvissen wilden jagen. Zoals we in het vorige hoofdstuk zagen, reedde deze gelegenheidscombinatie in 1612 en 1613 een schip ter walvisvaart uit.³⁶ De Zaanse reders rustten in dezelfde jaren schepen uit naar het Noordpoolgebied om walrussen te jagen. Het lijkt erop dat zij niet op Groenlandse walvissen jaagden en waarschijnlijk hadden ze weinig interesse in de Noordse Compagnie. Ondanks meerdere verzoeken namen de Zaanse reders niet deel aan de aanvraag van de Noordse Compagnie. Samuel Muller Fzn. veronderstelt in zijn boek De geschiedenis der Noordsche Compagnie dat de Zaanse reders door de Amsterdamse kooplieden afgekocht zijn.³⁷ Waar of niet, hun namen komen niet voor op de lijst van deelnemers aan de Noordse Compagnie en evenmin werd in de Zaanstreek een kamer van de Noordse Compagnie opgericht.

De tegenwerking van de Muscovy Company heeft er voor gezorgd dat de Amsterdamse kooplieden gingen samenwerken. En bij die samenwerking tussen de Amsterdamse kooplieden bleef het niet. Ze wilden een monopolierecht van de Staten-Generaal op de walvisvangst, zodat ze binnen Nederland geen concurrentie zouden ondervinden. De Amsterdammers vroegen daarom samen met een inmiddels opgerichte Delftse compagnie octrooi aan bij de Staten-Generaal. Ze vroegen ‘omme voor den tijdt van thien eerstkomende jaeren alleene te mogen handelen van Nova Sembla tot Fretum Davids [Straat Davis ten westen van Groenland] toe, daeronder begrepen Spitsbergen, Beereneylant, Groenlandt ende andere eylanden, die onder de voorsz. limieten souden mogen gevonden worden’.³⁸ Volgens Simon van Brakel stonden de Staten-Generaal niet meer zo welwillend tegenover het verlenen van een monopolierecht aan een groep kooplieden.³⁹ De ervaring met de oprichting van de Verenigde Oost-Indische Compagnie had geleerd dat er in koopliedenkringen oppositie was tegen het monopoliseren van bepaalde takken van handel en scheepvaart. Ook de vroedschappen van Amsterdam en Rotterdam stelden zich in dezen nogal terughoudend op. Het feit dat het octrooi betrekking had op de walvisjacht en dus op een economische activiteit die zich op zee afspeelde, maakte het nog ingewikkelder. Niet eerder was een octrooi afgegeven voor de ‘vrije zee’. Dat het octrooi uiteindelijk toch werd verleend, kwam niet alleen door de Engelse tegenwerking, maar ook omdat men vreesde dat een ongebreidelde binnenlandse concurrentie de nieuwe bedrijfstak zou schaden.⁴⁰ Investeren in een onbekende bedrijfstak bracht risico’s mee. Men had geen enkele zekerheid dat de baten zouden opwegen tegen de kosten en het risico zou nog groter worden als men in zo’n beginfase te maken zou krijgen met veel mededingers.⁴¹ Om de tegenstanders van monopolistische praktijken tegemoet te komen verbonden de Staten-Generaal een voorwaarde aan het verlenen van het octrooi: ‘mits dat die geene die dit jaer inde voorsz Compagnie sullen begeren te komen ’t selve sullen moeten doen, ende haer daer op verklaren binnen ses weecken naer affixie van Billieten, ende binnen vier Maenden die geene die daer inne sullen begeeren ontfangen te werden voor de voorsz. twee naevolgende Jaeren’.⁴²

Deze voorwaarde had tot gevolg dat de walvisvangst uiteindelijk niet zo exclusief was als de aanvragers wilden. Na afloop van de octrooiperiode konden de leden van elke kamer met elkaar afrekenen en, indien ze dat wensten, voor de volgende octrooiperiode of een deel daarvan opnieuw deelnemen in een nieuwe associatie met ander kapitaal.

Op 27 januari 1614 werd het octrooi aan de Noordse Compagnie verleend ‘binnen dit loopende ende die twee daer nae volgende Jaeren’⁴³ en niet voor de gevraagde tien jaren. De betrekkelijk korte octrooiperiode was een teleurstelling voor de aanvragers. Het was echter een noodzakelijke concessie aan de tegenstanders van monopolisering van takken van handel en scheepvaart. Andere Hollandse havensteden waren bang de boot te missen en wilden daarom pas instemmen met het octrooi nadat er binnen hun muren ook een kamer was opgericht. Ze waren bang dat de nieuwe compagnie na verkrijging van het octrooi zou streven naar een zo klein mogelijke uitreding om de aanvoer van traan beperkt te houden. De traanprijs zou dan hoog blijven, waardoor de compagnie een zo groot mogelijke winst kon behalen. Het was hun bovendien niet ontgaan dat Amsterdam en Delft een enorme economische groei doormaakten en ze waren bang dat de Amsterdamse en Delftse kooplieden zouden proberen de walvisvaart in één of twee plaatsen te concentreren om zo doende maximaal te profiteren van de opbrengsten van het nieuwe bedrijf. Kooplieden in andere steden zouden dan buitengesloten kunnen worden.⁴⁴ De stadsbesturen van die steden stimuleerden daarom de kooplieden in hun stad ook mee te doen door een walvisvangstonderneming (kamer) op te zetten. In havensteden waar lokale kooplieden niets ondernamen, zoals in Hoorn, nam het stadsbestuur zelf het initiatief tot de oprichting van een kamer.⁴⁵

2De eerste bladzijde van het uitgeschreven octrooi van de Noordse Compagnie, 27 januari 1614.

Zo ontstonden nog geen maand na de afkondiging van het octrooi kamers in Rotterdam, Enkhuizen en Hoorn. Ook in Zeeland trachtten stadsbesturen plaatselijke kooplieden te bewegen een walvisvaartonderneming op te zetten. De Zeeuwse kooplieden hadden daar niet veel zin in en lieten de door de Staten-Generaal geschapen mogelijkheden van participatie ongebruikt. De Staten van Zeeland wilden ondanks het gebrek aan belangstelling in steden als Middelburg, Vlissingen en Veere toch de mogelijkheid open houden op een later tijdstip in te stappen. Zij stemden daarom niet in met het verlenen van het octrooi, zeggende dat ze vreesden dat Jacobus I, de koning van Engeland, ontstemd zou zijn over dit octrooi.⁴⁶ Pas in 1616 zouden vanuit Zeeland schepen naar het noorden worden uitgereed en in 1617 namen de Zeeuwen tenslotte als zelfstandige compagnie deel in het octrooi, dat in dat jaar werd verlengd. Het was de Zeeuwen niet toegestaan bij Jan Mayeneiland op walvissen te jagen, omdat zij in 1614 niet tot de ontdekkers van het eiland hoorden en toen ook niet participeerden in de Noordse Compagnie. Ze konden dus op geen enkele wijze aanspraak maken op het ‘Generael Octroy’, dat wel door de Zeeuwse Staten was goedgekeurd.⁴⁷

De Amsterdammers en de Delftenaren hebben zich in 1614 nauwgezet aan de voorwaarden van de Staten-Generaal gehouden en zich niet verzet tegen deelname van nieuwkomers. Iedere kamer probeerde een zo groot mogelijk aandeel in het octrooi te krijgen. Niet alleen omdat men veel inkomsten uit de walvisvangst verwachtte, maar ook omdat men, denkend aan de Verenigde Oost-Indische Compagnie en vooruitlopend op de ontwikkelingen, mogelijkheden zag voor leveranties aan de schepen van de compagnie. Bovendien veronderstelde men dat in de Noordse Compagnie bewindhebbersplaatsen beschikbaar zouden komen voor plaatselijke kooplieden, die daardoor hun invloed en macht konden uitbreiden. Uiteindelijk was dat niet het geval omdat men bij de Noordse Compagnie koos voor decentralisatie van het bestuur.

Zo ontstond de Noordse Compagnie, een samenwerkingsverband van zelfstandige ondernemingen (kamers) met eigen kapitaal en een eigen bevoegdheid. Het centrale overlegorgaan was de bewindhebbersvergadering, waarin elke kamer naar rato van het aandeel dat de desbetreffende kamer in het octrooi had, vertegenwoordigd was en waarin ieder jaar opnieuw vangst- en prijsafspraken werden gemaakt.

Zoals we zagen, willigden de Staten-Generaal het verzoek om het alleenrecht op de walvisvangst in de Noordelijke IJszee in, waardoor in 1614 de Noordse Compagnie ontstond. De Staten-Generaal stuurden dat jaar drie oorlogsschepen mee om de walvisvaarders te beschermen tegen de vijandelijkheden van de Muscovy Company. De Engelsen waren, toen de vloot van de Noordse Compagnie onder aanvoering van Anthoni Monier bij Spitsbergen aankwam, gauw bereid tot een akkoord te komen voor het vangstseizoen van 1614. Incidenten bleven daardoor uit; desondanks leverde de vangst dat jaar niet op wat de kooplieden ervan verwacht hadden.⁴⁸

Willem van Muyden, Jan Jacobsz May van Schellinkhout en Jacob de Gouwenaer waren met de vloot meegezeild naar Spitsbergen met een speciale opdracht.⁴⁹ Zij moesten in opdracht van de Amsterdamse kamer zoeken naar nieuw land waar zonder Engelse concurrentie op walvissen gejaagd kon worden. De schepen voeren langs de westkust van Spitsbergen naar het noorden tot het pakijs een verdere tocht onmogelijk maakte. Ze volgden de rand van het pakijs, tot ze terugkwamen bij de noordwest punt van Spitsbergen. Daar aangekomen zag Van Muyden zoveel walvissen dat hij besloot zijn verkenningen te staken en in de Hollandse ofte Mauritiusbaai op walvissen te gaan jagen. De andere twee schepen zeilden nog naar het zuidoosten, maar toen het ijs hen ook daar tegenhield, keerden ze terug naar het noorden.

Daar aangekomen voeren beide schepen langs de rand van het pakijs naar het zuidwesten in de hoop ergens alsnog een doorgang naar China en Indië te vinden. Zij werden op die manier één van de ontdekkers van Jan Mayeneiland.⁵⁰ Zelf noemden de beide schippers het eiland Mr Joris Eylant, naar de Nederlandse cartograaf Joris Carolus die aan boord van één van beide schepen was (pag. 162). Het eiland was een maand eerder al ontdekt door de Engelsman John Clarke, die het op 28 juni op weg naar Spitsbergen uit de mist zag opdoemen. Hij noemde het eiland Isabella, doodde er elf walvissen en vervolgde zijn tocht naar Spitsbergen.⁵¹ Hetzelfde jaar werd het eiland ook ontdekt door Jan Jansz Kerckhoff, schipper van het schip ’t Cleyn Swaentgen.⁵² Deze schipper noemde het eiland Mauritius, naar prins Maurits. Het schip van Jan Jansz Kerckhoff was voor eigen rekening uitgereed door Nicasius Kien, Anthoni Monier en Dirk Adriaensz Leversteyn, allen bewindhebbers van de kamer Delft van de Noordse Compagnie. Terug in Nederland rapporteerde de schipper zijn ontdekking aan zijn reders die, wel of niet met opzet, vergaten hun ontdekking aan de Staten-Generaal te melden. De schippers van de twee andere schepen hadden het schip van Jan Jansz Kerckhoff gezien en dachten dat het in opdracht van de Noordse Compagnie voer. Zij veronderstelden dat de kooplieden van Delft hun ontdekking wel zouden melden aan de Staten-Generaal om uitbreiding van het octrooi te vragen voor de gehele compagnie. In plaats daarvan hielden de Delftse kooplieden hun ontdekking geheim en stuurden ze Kerckhoff het daarop volgende jaar opnieuw naar het eiland om daar voor eigen gewin op walvissen te jagen. Toen de andere bewindhebbers dit hoorden, ontstond een groot conflict in de Noordse Compagnie en helemaal toen ze hoorden dat de Delftse kooplieden op basis van het ‘Generael Octroy’ het alleenrecht op de walvisvangst bij het eiland claimden.⁵³ Ze protesteerden hiertegen bij de Staten-Generaal. Een stroom van juridische stukken ontstond. De geschiedenis van Jan Mayeneiland begon zo met veel juridisch geharrewar dat zich voortsleepte tot in de Hoge Raad. In officiële stukken werd het eiland daarom het ‘eyland in questie’ genoemd.

Keren we terug naar Willem van Muyden en zijn bemanning. Zij waren in de Hollandse ofte Mauritiusbaai gebleven. Zij waren daarmee de eersten die walvissen vingen in die baai. Uit een notariële verklaring van 1618 weten we dat Willem van Muyden in 1614 op het strand van Amsterdameiland walvissen slachtte en spek kookte. Schipper Jan Jacobz Boots en Willem Claessen verklaarden dat zij in 1618 op het strand vonden ‘eenige gereetschappen totte visscherije noodich, als naementlijkc een captroch met balies, oxhooffden ende oude hoepen, sulcx dat eenige van haer scheepsvolck, die met hen luyden voeren ende eertijts met schipper Willem van Muyden gevaeren hadden, vastelijck seyden ende verclaerden, dat die voorschreven gereetschappen bij de voornoemde Willem van Muyden, die eertijts met sijn schip in deselve baeye geweest hadde, aldaer waeren gelaeten’.⁵⁴ Tijdens hun verblijf op Amsterdameiland hadden ze ook het lichaam opgegraven van een man die in 1614 gediend had op het schip van Hillebrant Gerbrantsz Quast, de kapitein van één van de begeleidende oorlogsschepen.⁵⁵

Voor zover bekend zijn de Nederlanders in de tussenliggende jaren niet op Amsterdameiland geweest. Ook de inhoud van de hier aangehaalde notariële verklaring wijst in die richting. Volgens de Engelse kapitein Thomas Edge waren de Nederlanders in 1615 in de Horn Sound, Bell Sound en Fairhaven. Waar ze zich precies in Fairhaven ophielden, zegt hij er niet bij.⁵⁶ Uit het journaal van Heertjen Jansz blijkt dat de Nederlandse walvisvangst zich in dat jaar vooral afspeelde in de Bell Sound en de Horn Sound. Ook in 1616 verspreidden de Nederlandse schepen zich over de gehele westkust van Spitsbergen, maar het grootste deel van de schepen ging dat jaar naar Jan Mayeneiland.

In 1617 voeren alle schepen van de Noordse Compagnie naar Jan Mayeneiland waar veel walvissen waren en men zonder Engelse concurrentie kon jagen. Ook het begeleidende oorlogsschip ging daarheen. De Zeeuwen mochten niet aan de walvisvangst bij Jan Mayeneiland meedoen. Zij voeren naar Spitsbergen. Daar aangekomen bemerkten ze dat er van de beloofde bijstand van de Noordse Compagnie niet veel terecht kwam, omdat alle schepen van de Noordse Compagnie (inclusief het beloofde oorlogsschip) bij Jan Mayeneiland waren. Ze werden door de Engelsen weggejaagd en keerden zonder vangst terug in Zeeland.⁵⁷

Om het volgende jaar herhaling te voorkomen sloten de Zeeuwen een contract met de bewindhebbers van de Amsterdamse kamer, waarin de Amsterdamse kamer zich verplichtte minstens zes schepen naar Spitsbergen te sturen.⁵⁸ Uit een notariële verklaring van 1618 blijkt dat in dat jaar in ieder geval drie Amsterdamse schepen onder commando van David Pietersz van Zaandam in de Hollandse ofte Mauritiusbaai op walvissen jaagden. Het is waarschijnlijk dat de Amsterdammers een ‘ploeg’ aan land hadden op de plaats waar later Smeerenburg zou verrijzen en daar traan kookten. In de herfst werd de verklaring opgemaakt om Amsterdamse aanspraken op het alleenrecht op het gehele eiland te ondersteunen. Met deze verklaring werd aangetoond dat zij in de persoon van Willem van Muyden, die voor de kamer Amsterdam voer, in 1614 als eerste op Amsterdameiland waren geland.⁵⁹ Deze verklaring was nodig omdat de andere kamers zich in 1618 onder Engelse druk in de noordelijke baaien terugtrokken. Hoewel er geen schriftelijke bewijzen zijn, mogen we op grond van archeologische gegevens aannemen dat in dat jaar ook de kamer Hoorn/Enkhuizen op Amsterdameiland was toegelaten om traan te koken. De bewering van Gerhard W. Kernkamp dat de Enkhuizer kamer de eerste jaren van de Noordse Compagnie een verkapte Amsterdamse kamer was, ondersteunt dit gegeven.⁶⁰

In 1619 bevond het merendeel van de Nederlandse schepen zich in de Hollandse ofte Mauritiusbaai. Uit het journaal van Maerten Remmerts, kapitein op één van de begeleidende oorlogsschepen, blijkt dat er minimaal tien schepen in deze baai waren, waaronder een schip van Enkhuizen dat mede met Amsterdams geld was uitgerust.⁶¹ Het journaal meldt een probleemloos samenzijn in de Hollandse ofte Mauritiusbaai. Uit een briefwisseling van de Engelse schippers Captain Salmon en William Heley op 5 juli 1619 blijkt dat er in dat jaar elf Nederlandse schepen in de Hollandse ofte Mauritiusbaai waren, wat goed overeenkomt met het uit de Nederlandse bronnen gehaalde aantal.⁶² Zeer waarschijnlijk waren er in dat jaar ook in andere baaien van de westkust van Spitsbergen Nederlandse schepen. Uit het journaal van Maerten Remmerts (1619) blijkt namelijk dat de Noordse Compagnie de walvisvangst gespreid probeerde te houden. Een in 1618 gemaakte verdeling van de kamers over de baaien van Spitsbergen gold nog steeds. De Zeeuwen bevonden zich het dichtst bij de Hollandse ofte Mauritiusbaai. Evenals in 1618 hielden zich vijf Zeeuwse schepen op in de wateren tussen de eilandjes ten noordoosten van Amsterdameiland. De baai werd door hen de Zeeuwse baai genoemd en de berg op één van de buitenste eilanden noemden ze de Zeeuwse Uytkyck. Vanaf die berg speurden de Zeeuwen de Noordelijke IJszee af naar walvissen. De Zeeuwen kookten hoogstwaarschijnlijk traan in de Zeeuwse baai, één van de aangrenzende baaien.

In hetzelfde jaar waren er twee Deense schepen in de Hollandse ofte Mauritiusbaai. De Denen vestigden zich eveneens op de oostelijke punt van Amsterdameiland. Ze werden er door de Amsterdammers getolereerd, omdat de Amsterdamse kooplieden, waarschijnlijk vanwege hun belangen in de Oostzeevaart, geen moeilijkheden wensten met de Deense koning, die nauw bij deze walvisvangstonderneming betrokken was.⁶³

In 1620 verschenen vier schepen van de Noordse Compagnie in de wateren van Spitsbergen. Het waren twee schepen van de Amsterdamse kamer en twee van de Zeeuwse kamer. Alle vier konden ongestoord walvissen jagen in de noordelijke baaien van Spitsbergen. De andere kamers zonden, voor zover ze dat jaar schepen uitreedden, hun schepen naar Jan Mayeneiland. De kamer Enkhuizen rustte in 1620 geen schepen uit. Er zijn aanwijzingen dat de kamer Delft dat evenmin deed.⁶⁴

De daarop volgende twee jaren had de Amsterdamse kamer het rijk bijna alleen in de Hollandse ofte Mauritiusbaai. Per jaar reedde deze kamer, afgezien van zogenaamde naschepen⁶⁵, twee schepen uit naar Spitsbergen en twee naar Jan Mayeneiland.⁶⁶ In 1623 waren er naast twee Amsterdamse schepen drie door Sijmen van der Does op gemeenschappelijke rekening van de Noordse Compagnie uitgerede schepen bijgekomen, zodat in totaal vijf schepen in de Hollandse ofte Mauritiusbaai waren.⁶⁷ Op het strand van Amsterdameiland hoefden de Amsterdammers tot dan toe slechts de Denen, die daar een huis en een oven hadden gebouwd, en af en toe de kamer Enkhuizen te dulden.⁶⁸ Net als de Denen hadden de Amsterdammers en waarschijnlijk ook de kamer Enkhuizen al enige houten huizen gebouwd op de landtong van Amsterdameiland. In 1623 waren er meer bouwactiviteiten, zoals blijkt uit een briefwisseling tussen twee Engelse schippers Nathaniel Fanne en William Heley van 24 juni 1623. Fanne constateerde dat de Hollanders ‘bouwen huizen en tenten om in te wonen, want ze maken nieuwe en stevige’.⁶⁹ De nederzetting kreeg zo meer en meer de vorm van een dorp. Daarmee was de basis gelegd van wat later in de jaren dertig van de zeventiende eeuw de nederzetting Smeerenburg zou worden.

In 1623 kreeg de Noordse Compagnie een octrooi voor twaalf jaar van de Staten-Generaal. Vanaf dat moment concentreerde de jacht van de Noordse Compagnie zich in twee vangstgebieden: één bij Spitsbergen en één bij Jan Mayeneiland. In beide gebieden had de compagnie landstations gebouwd waar de walvissen werden afgespekt en het spek tot traan gekookt werd. Tot 1635 was het tamelijk rustig in die vangstgebieden. Het waren goede jaren voor de compagnie waarin vanuit vaste landstations werd geopereerd, maar voor we hierover verder gaan, staan we eerst stil bij het jachtdier en de jacht.

DE GROENLANDSE WALVIS

Voor we verder gaan met de geschiedenis van de vroege Nederlandse walvisvaart dienen we eerst stil te staan bij de Groenlandse walvis of ‘bowhead’, zoals het dier in Amerika wordt genoemd. Wat wisten de walvisvaarders van het dier en op welke wijze werd hij bejaagd? De vroegste biologische beschrijving van de Groenlandse walvis staat in het boek Drie Voyagien Gedaen na Groenlandt dat in de eerste helft van de zeventiende eeuw is geschreven en is gepubliceerd in 1668 door Gillis Joosten Saeghman in Amsterdam.⁷⁰ Dit boek geeft een goed beeld van de kennis van de biologie van de Groenlandse walvis in die tijd. Het toont aan dat de walvisvaarders goede waarnemers waren en dat ze goed geïnformeerd waren over de fysiologie en de ecologie van de walvis.

Door dit soort historische beschrijvingen met gegevens van recent walvisonderzoek in Alaska te vergelijken weten we tamelijk veel over deze in de Atlantische Oceaan bijna uitgestorven walvissoort.⁷¹ De Groenlandse walvis is een grote baleinwalvis die behoort tot de familie der echte walvissen (Balaenidae). De baard- of baleinwalvis ontleent zijn naam aan de rijen hoornen platen die dwars op de lengterichting van de bek aan weerszijden in de bovenkaak hangen. Bij de Groenlandse walvis kunnen die baarden wel 4,5 meter lang worden, maar gemiddeld zijn ze 3 tot 3,5 meter. Aan beide zijden worden tweehonderdvijftig tot driehonderd baleinen aangetroffen. Met behulp van deze baarden zeven de walvissen het grove plankton uit het zeewater. De lengte van de Groenlandse walvis varieert tussen twaalf en achttien meter. Een volwassen dier weegt vijftigduizend tot honderdduizend kilo. Het lichaam is zwart gekleurd met een witte vlek op de kin en een licht grijze vlek bij de staartwortel. Het is een plomp dier met een grote gewelfde kop die ongeveer een derde van de totale lengte van het dier beslaat. De onderkaak is sterk lateraal gekromd en op de bovenkant van de kop ontbreken de eeltknobbels die karakteristiek zijn voor de sterk verwante noordkaper. De neusgaten zitten bovenop de kop en zijn door een middenschot gescheiden. Hierdoor heeft de Groenlandse walvis een dubbele spuit, waaraan het dier gemakkelijk te herkennen is. Als de walvisvaarders een dubbele straal uitademing zagen, wisten ze dat ze de goede walvis in het vizier hadden. Zo zijn ze ook afgebeeld op de zeventiende- en achttiende-eeuwse walvisvaartschilderijen.

De soort leeft het grootste deel van het jaar solitair of in paren. Alleen als de dieren door het pakijs worden opgehouden en zomers in de voedselgebieden, komen ze in groepen voor. In dergelijke situaties zijn er soms wel tien tot honderd dieren bij elkaar. Dat kwam in het begin van de walvisvangst in de baaien van Spitsbergen en Jan Mayeneiland regelmatig voor (pag. 163). De zwemsnelheid van het dier is laag en de bewegingen zijn traag. Bij het duiken blijven de dieren vijftien tot twintig minuten onder. De Groenlandse walvis komt alleen op het noordelijk halfrond voor en het is een echte Arctische soort die in de regel niet zuidelijker dan 65°N.B. voorkomt. Het dier voedt zich met zoöplankton dat het met behulp van de baleinen uit het zeewater zeeft. Dit foerageren vindt meestal op volle zee aan de rand van het pakijs plaats. Wanneer het ijs in de zomer smelt, zorgt een verhoogde lichtintensiteit in het water samen met een grote rijkdom aan mineralen voor de bloei van het fytoplankton, direct gevolgd door die van het zoöplankton. De walvis verblijft een groot deel van zijn leven aan de rand van het pakijs en volgt op zijn migratie naar het noorden de concentraties zoöplankton. In de Noord-Atlantische oceaan liep deze route langs de rand van het pakijs van de Straat Denemarken via Jan Mayeneiland naar Spitsbergen. De werptijd van de Groenlandse walvis is in het voorjaar. De Spitsbergenpopulatie kalfde waarschijnlijk bij Jan Mayeneiland. Het paren deden de dieren meestal ten noorden van Spitsbergen in de maanden juni en juli of wanneer ze tijdens de trek door het ijs werden opgehouden. In beide gevallen was er dan sprake van een groepering van de walvissen.⁷² De draagtijd is tien tot elf maanden. Het wijfje werpt eens in de twee jaar vrijwel altijd één jong dat minstens een jaar wordt gezoogd. De jongen verlaten hun moeder pas na enkele jaren. Er zit ongeveer vier jaar tussen twee geboorten. Groenlandse walvissen groeien langzaam en het duurt veertig tot vijftig jaar voor de dieren volgroeid zijn. Vruchtbaar zijn ze pas rond hun vijfentwintigste.⁷³ Er is veel discussie over de maximum leeftijd van de Groenlandse walvis. Er zijn aanwijzingen dat ze wel tweehonderd jaar kunnen worden.⁷⁴ Hoewel volwassen dieren zich vooral bij de rand van het pakijs ophouden, lijken jonge dieren een voorkeur te hebben voor ondieper water. Zij voeden zich daar met organismen die op de zeebodem leven. Daarom kwamen er zoveel walvissen voor in de baaien van de Arctische eilanden. Vooral op plaatsen waar de Golfstroom het Arctische gebied binnenkomt en waar warm en koud water mengt, de zogenaamde opwellingszones, ontstaat een rijke bodemflora en -fauna. Daar kwamen veel walvissen op af om te foerageren. Als het vanwege het zee-ijs mogelijk was, zwommen Groenlandse walvissen naar de grote ‘polynya’ ten noordoosten van Groenland om daar te foerageren.⁷⁵ Toen de jachtdruk na de Noordse Compagnie erg hoog werd, zochten ze, als dat kon, een veilig heenkomen in de ‘polynya’. Er was in de baaien, langs de rand van het zee-ijs en in de ‘polynya’ genoeg voedsel en aan het eind van het seizoen waren de dieren dik en rond. De speklaag is dan veertig tot zestig cm dik en een volwassen dier levert dan ongeveer vijfenzeventig kwartelen spek, waaruit vijftig kwartelen traan gekookt konden worden.⁷⁶ Naast de grote spekopbrengst had de Groenlandse walvis voor de jacht nog twee grote voordelen: het is een langzame zwemmer en het dier blijft drijven nadat het gedood is. Het dier was daardoor vrij gemakkelijk te bejagen. De walvisvaarders deden dat met vier roeiboten. Iedere boot had vijf roeiers en een stuurman. De voorste roeiers waren tevens harpoenier en lijnschieter. De harpoenier moest het dier harpoeneren en de lijnschieter moest er voor zorgen dat de lijn aan de harpoen zonder haperen bleef uitlopen. Zodra de walvis door de eerste harpoen was vastgemaakt, kwamen de andere boten dichterbij om het dier ook te harpoeneren. Na verloop van tijd zat het dier vast aan vier roeiboten waardoor het vermoeid raakte en boven water moest blijven. De lijnschieters haalden de lijn in en de harpoeniers staken het dier dan met een lans tot er, als teken van een naderende dood, bloed uit zijn neusgaten kwam. ‘Oranje blaast hij al’, werd er dan geroepen, waarna de walvis aan zijn staart door de roeiboten naar het schip of het strand werd gebracht voor het afspekken (pag. 163).

3 en 4Groenlandse Walvis ten noorden van Spitsbergen. Foto: Tom van der Schee.

DE ORGANISATIE VAN DE JACHT

Nu we meer weten van het gedrag van de Groenlandse walvis, de kennis van de zeventiende-eeuwse walvisvaarders en de vangstmethode, staan we stil bij de organisatie van de jacht. Dit is mogelijk door vroege walvisvaartjournalen en notariële akten te bestuderen.

Het oudste Nederlandse walvisvaartjournaal dateert uit 1615 en is bijgehouden door de Enkhuizer schipper Heertjen Jansz. Het geeft een beschrijving van de eerste jaren van de walvisvangst bij Spitsbergen. De vangst vond toen op zee en in de baaien plaats. Van de zeven gevangen walvissen werden er vijf op zee geharpoeneerd en langszij het schip afgespekt. Het spek werd in vaten gedaan, over de schepen verdeeld en later aan land gekookt. De jacht en verwerking hadden geen permanent karakter. Na het seizoen werd alles weer aan boord gebracht. Het doen en laten van de walvisvaarders, het tekort aan mensen en materialen getuigen van een weinig uitgebalanceerd bedrijf. De Nederlandse walvisvangst speelde zich vooral af voor en in de zuidelijke fjorden van Spitsbergen. De schepen ondervonden er veel hinder van ijs, maar de schippers schrokken er niet voor terug in het ijs te zeilen.⁷⁷

Het journaal van 1616 is eveneens van Heertjen Jansz. De tocht met hetzelfde schip ging ditmaal naar Jan Mayeneiland. Behalve dit journaal is ook de instructie voor de commandeur-generaal Jan Jacobsz Schrobop bewaard gebleven.⁷⁸ Beide bronnen geven nu wel een beeld van een goed georganiseerde jacht. Er werd samen gejaagd in de wateren rondom het eiland. Daar waren genoeg walvissen. Enkele schepen waren aangewezen om bij een slechte vangst door te zeilen naar Spitsbergen, maar dat gebeurde niet, wat wijst op een goede vangst.⁷⁹ De verdeling van de vangst vond in 1616 per walvis plaats. Omdat het zomers dag en nacht licht is en bij Spitsbergen en Jan Mayeneiland veel walvissen voorkwamen, kon men continu jagen tot er zo veel dieren gedood waren dat alle schepen vol naar huis konden. De walvissen werden ook hier langszij de schepen afgespekt. Het spek werd in vaten aan land gebracht en daar gekookt. De kamer Enkhuizen had dat jaar drie traanketels en een groep mensen aan land. De mensen aan land verbleven in tenten. De vangst was zo goed dat Heertjen Jansz te weinig mankracht had. Hij moest lieden van andere schepen lenen. Op het Enkhuizer schip was niet een speciale slacht- en kookploeg meegekomen. Iedereen moest helpen bij het speksnijden en het traan koken. De jacht werd geleid door de commandeur-generaal. Volgens het journaal was er geen commandeur op het schip en het lijkt er zelfs op dat niet iedere kamer een commandeur had. De traan werd vervoerd in vaten, die door de kuiper aan land in elkaar werden gezet. Door een tekort aan hoepels werd naast traan ook spek meegenomen naar huis. Er waren toen kennelijk al traankokerijen in de Republiek.

Volgens het journaal waren er naast Basken ook Nederlandse harpoeniers actief. Naast vier sloepen met Basken zette de Noordse Compagnie dat jaar één sloep met Nederlanders in. Men wilde de specifieke kennis zo snel mogelijk van de Basken leren om niet langer dan nodig van hen afhankelijk te zijn. Ze kostten immers veel geld. De vooraf geraamde vangst was niet gehaald, want toen op 6 augustus nog een schip arriveerde, moest dat, ondanks protesten van de andere kamers, nog worden volgejaagd.⁸⁰

Uit het journaal van 1619 van Maerten Remmertsz blijkt dat er zowel bij Jan Mayeneiland als bij Spitsbergen werd gejaagd. Bovendien werd toen ook op volle zee gejaagd.⁸¹

In 1627 werd, zoals eerder vermeld, een notariële overeenkomst gesloten tussen Jacob Leversteyn, Maria Musch en de kamers Delft en Rotterdam om gezamenlijk schepen naar Jan Mayeneiland uit te reden. De vier ondernemingen besloten bij de teelt van dat jaar samen 28 sloepen in te zetten en twee maal drie ketels op te stellen, drie ketels in de Noordbaai en drie in de Zuidbaai. Voor het koken werden twee extra ploegen van 55 man meegenomen, wat neerkomt op ongeveer achttien man per ketel. Kennelijk had er specialisatie plaatsgevonden, want er was sprake van een landploeg (‘ploegh’) en een jachtploeg. Hierdoor kon de jacht en verwerking van de walvissen tegelijkertijd plaatsvinden. Ook hier gold dat, wanneer de vangst bij Jan Mayeneiland tegenviel, schepen door moesten zeilen naar Spitsbergen.⁸² De meeste sloepen hadden een Baskische, maar enkele ook reeds een Nederlandse harpoenier.⁸³

5Prent van de jacht op de Groenlandse Walvis. GIS is Gillis Joosten Saeghman.

Uit de twee journalen van Michiel Adriaensz de Ruyter die in 1633 en 1635 als stuurman op de Groene Leeuw bij Jan Mayeneiland actief was, weten we dat er nog steeds in de kustwateren van het eiland werd gejaagd, maar ook dat er met speciale boten, die ‘jagers’ genoemd werden, gewerkt werd. Het journaal van 1633 vermeldt dat in de Noordbaai van Jan Mayeneiland vier schepen lagen: ‘twee van Amsterdam ende één van Hoorn met sijn jager’. Even verder beschrijft het journaal de aankomst van ‘Jasper Gewemele, onse jager’ en nog iets verder blijkt commandeur Mols jager te zijn aangekomen.⁸⁴ Gegeven de vaak slechte weersomstandigheden bij Jan Mayeneiland en de niet erg beschutte baaien was het gebruik van grotere boten geen overbodige luxe.

Hetzelfde jaar bleek nog hoe noodzakelijk zo’n aanpassing was. De wateren rond Jan Mayeneiland zijn door de koude valwinden zeer gevaarlijk. In het seizoen van 1633 sloeg een sloep van Dirck Albertsz Raven door een koude valwind om, waardoor vijf van de zes inzittenden verdronken. Alleen Thijs Syvertsz uit Enkhuizen overleefde het ongeluk. Hij kon zich op de omgeslagen sloep warm houden door over de kiel heen en weer te lopen. Toen hij werd gezien, was hij steenkoud, maar gelukkig kon men hem snel aan land brengen en hem daar in een van de huizen weer opwarmen.⁸⁵

Ook het journaal van Raven uit 1639 beschrijft deze bijna twintigste-eeuwse manier van walvisvangst. Bij Raven is sprake van kapitaalschepen en zeevissers. Uit de grote bemanning (86 personen) van het kapitaalschip van Hoorn dat verongelukte, is op te maken dat de ‘ploegh’ aan boord van dat schip was. Vanuit Smeerenburg werd, zo wordt ons duidelijk uit het vervolg van dit journaal, nog steeds in de Hollandse ofte Mauritiusbaai op walvissen gejaagd en bovendien brachten de ‘jagers of zeevisschers’ het spek naar Smeerenburg. Uit de summiere gegevens van dit journaal blijkt dat Smeerenburg nog functioneerde als permanente basis van waaruit de vangst plaatsvond en waar het spek tot traan werd gekookt. Uit de journalen van De Ruyter valt op te maken dat de vangst en het koken per kamer plaatsvond. Iedere kamer had tenminste een commandeur en Cornelis Pietersz IJs van Vlieland was namens de compagnie de commandeur-generaal.⁸⁶ Er werd geen personeel meer uitgewisseld. Iedere kamer had kennelijk zijn eigen ‘ploegh’ aan land. Het bedrijf had zich ontwikkeld tot een efficiënt werkende organisatie, waar iedere werkende zijn taak kende. Hoewel het in geen van beide journalen expliciet genoemd wordt, waren op het strand verschillende houten huizen gebouwd, waarin gewoond, ja zelfs overwinterd kon worden.⁸⁷ De harpoeniers waren nog gedeeltelijk afkomstig uit Baskenland, maar het aantal Nederlandse harpoeniers was toegenomen.

We zagen al dat het koken en de vangst per kamer plaatsvonden. De samenwerking tussen de kamers van de compagnie werd steeds slechter en de relatie tussen de kamer Amsterdam en de andere kamers was ronduit beroerd. Uiteindelijk leidde dit er toe dat de walvisvaarders van beide partijen elkaar in het vangstgebied gingen tegenwerken. Toen de kamer Amsterdam in 1632 en 1633, profiterend van de omstandigheden, een hoeveelheid spek en traan buiten de repartitie⁸⁸ wilde houden, had dit een stroom van notariële attestaties, insinuaties en protesten tot gevolg. Toen personeel van de kamer Amsterdam in 1636 de huizen van de kamer Delft in Smeerenburg openbrak, liet de kamer Delft door middel van een notariële aanzegging aan de kamer Amsterdam weten niet langer tot de Noordse Compagnie te willen behoren.⁸⁹

Deze laatste, vrij turbulente fase van de Noordse Compagnie werd na afloop van het octrooi gevolgd door een periode waarin de vangst alleen maar bij Spitsbergen plaatsvond en de uitvoering steeds individueler werd. Het lijkt erop dat de walvisvaart zich geleidelijk los maakte van de geoctrooieerde compagnie. Het journaal van Cornelis Lievense (1648), dat een reis verslaat na afloop van het octrooi, getuigt van deze verandering. Het bevat veel vermeldingen over ijs, maar informeert ook over de wijze waarop men in het vangstgebied met elkaar omging. Als er al samengewerkt werd, dan was het in een gelegenheidssamenwerking. De auteur van het journaal kende alleen de commandeurs van Rotterdam en Delft bij naam. De andere schepen worden in het journaal slechts aangeduid met de plaats van herkomst. Bij Jan Mayeneiland werd in 1648 niet meer gejaagd en bij Spitsbergen was de jacht naar het noorden en oosten opgeschoven. Het vangstgebied strekte zich uit tot aan het eiland Moffen en de Wijdefjord. Het spek van de aan de rand van het pakijs gedode walvissen werd naar Zeeuwsche Uytkyck, Harlinger traankokerij of Smeerenburg gebracht om daar tegen betaling tot traan gekookt te worden. Bij de jacht op de walvissen werden nog steeds Baskische harpoeniers gebruikt, maar hun Nederlandse collega’s deden in getal en vaardigheid niet voor hen onder. De schepen hadden veel hinder van ijs en lagen dagen door het ijs bezet in de baai bij Amsterdameiland.⁹⁰

De beste en belangrijkste beschrijving van Spitsbergen en de walvisvangst aldaar is de reisbeschrijving van de Duitse chirurgijn Friedrich Martens, die in 1671 een tocht naar Spitsbergen maakte. Uit het deel van het boek dat over de reis gaat, weten we dat er in 1671 nog steeds in de baaien van Spitsbergen op walvissen werd gejaagd, maar dat er niet meer in het vangstgebied werd gekookt. De beste vangstgebieden lagen ten noorden van Spitsbergen, afhankelijk van het zee-ijs nog steeds in de monding van de Wijde Baai, nabij het eiland Moffen. Het spek van de gedode walvissen werd in vaten meegenomen naar de thuishavens.

6Kaart van Spitsbergen en Jan Mayeneiland 1623, Willem Jansz Blaeu Atlas Zeespiegel.

TRAANKOKERIJEN

In de vorige paragraaf zagen we hoe de jacht en de verwerking van de walvissen in de zeventiende eeuw plaatsvond. Ook zagen we dat het spek aanvankelijk aan land gekookt werd. Ze deden dat vanwege de kwaliteit, want hoe eerder het spek gekookt werd, hoe beter de traan was. Het koken vond plaats in een ondiepe koperen pan die aanvankelijk op een heel eenvoudige oven, gemaakt van bakstenen en rotsblokken, stond. Overal op de stranden langs de fjorden van de westkust van Spitsbergen liggen resten van deze ovens en soms ook nog van de pakhuizen die er bij stonden. De walvisjagers bouwden vlakbij de plaats waar ze een walvis hadden gedood, zo’n eenvoudige oven. Aan weerskanten van de oven was een sloep neergezet. De ene werd gebruikt als kapbank en de andere als koelbak. Op de eerste sloep legden de speksnijders een paar planken. Daarop sneden ze de grote stukken walvisspek (bijbels) in kleine stukken (vinken). Zo smolten ze makkelijker in de pan. De kokende traan werd uit de pan in de tweede sloep geschept, die voorzien was van een laagje water waardoor de traan sneller afkoelde. Wanneer de traan voldoende was afgekoeld, ging deze in een vat, waarin hij vervoerd werd. Vlakbij de ovens werden van rotsblokken, zeildoek en rondhouten van het schip tenten gemaakt waarin de werkers in de traankokerij werden ondergebracht. In één van de tenten zette een kuiper de vaten in elkaar, waarin de traan vervoerd werd. Aan het eind van het seizoen werden de installaties afgebroken en werden waardevolle dingen als de koperen traanketel en de vleet meegenomen naar huis. De Nederlanders hadden aanvankelijk tijdelijke traankokerijen op de stranden van vrijwel alle baaien van Spitsbergen en Jan Mayeneiland. Na de fusie van de Grote en Kleine Noordse Compagnie en de overeenkomst met de Muscovy Company in 1623 concentreerden de landactiviteiten zich in het vangstgebied op drie plaatsen: Amsterdameiland en de Noord- en Zuidbaai van Jan Mayeneiland waar complete dorpen ontstonden.

7Kaart van de noordwesthoek van Spitsbergen met daarop de traankokerijen en de begraafplaatsen.

VLEET

De vleet of armazoen is het geheel aan walvisvangst gereedschappen aan boord. De term armazoen is van de Basken overgenomen en werd in de 18de eeuw weinig meer gebruikt. Behalve uit de sloepen met hun toebehoren en een grote hoeveelheid vaten, pijpjes en oxhoofden bestond een vleet uit harpoenen, lensen, harpoenlijnen, slijpstenen, takels, jijns, blokken, ijsbomen, flens- of strandsnijdersmessen, (spek)messen, kapmessen, sloep kapmessen, staart- en baardmessen, baardbijlen, schoppen, pikhaken (piekeniershaken en mallemokshaken), spekhaken, (ijs) bijlen, mikken, beitels, koevoeten, ijzeren wiggen, schrapers, baardankers, klauwen en banken, marrelpriemen, sporen (van de speksnijder) en vele andere voorwerpen, alle in gebruik bij de vangst, het afspekken en afmaken van een walvis. De kleinere onderdelen zaten in één of meer lenskisten opgeborgen. Veel van deze gereedschappen staan afgebeeld op een gravure van A. de Blois (ca. 1683) die zich bevindt in de collectie Honig in het Museum Zaandijk en achter in deel 2 van An account of the Arctic regions van William Scoresby.¹

Tijdens de opgravingen van Smeerenburg (1979-1981) zijn veel van deze gereedschappen geheel of gedeeltelijk teruggevonden (pag. 166). Soms met bewerkingssporen van een smid die het gereedschap had hersteld. Zo zijn harpoenen teruggevonden waar een nieuwe punt opgezet was. Ook zijn mislukte speksnijderssporen teruggevonden waaruit blijkt dat de smid deze ter plekke maakte. Bij de opgravingen zijn ook vlonders van een sloep ontdekt die het mogelijk maakte om de vorm en de maten van een vangstsloep te bepalen. De sloep was tenminste 23 voet lang en 5 voet breed, mogelijk aan de bovenkant iets breder want vlonders liggen onder in de sloep. Hij was slank gebouwd met een puntige voor- en achtersteven en een oplopende kielbalk waardoor hij snel en goed wendbaar was.

Onder de term walvisvangers gereedschap vielen ook het koksgoed zoals ketels, pannen, bakken, lepels en vaatjes en eveneens het kajuitsgoed, waaronder een theeketel, een blaker, messen, vorken, enige porseleinen kopjes en schoteltjes en een exemplaar van de Christelijke Zeevaart. Van het kajuitgoed zijn in Smeerenburg scherven teruggevonden waaruit de samenstelling van het gebruikte glas- en aardewerk kon worden vastgesteld.

Veel van deze goederen werden na afsluiting van het vangstseizoen vaak in het najaar op openbare veilingen in herbergen door makelaars verkocht. Welke commandeur ze het laatst had gebruikt, stond in kranten en op aanplakbiljetten met de verkoopaankondiging vermeld. ‘Tot risico en perykel‘ van de koper konden de spullen tot het voorjaar in het pakhuis blijven liggen, waar ze ten behoeve van de veiling waren opgeslagen.

1Henriette Mooy, Naar Groenland met de Frankendaal, 8-9. Scoresby, An account, plate XVII-XXI.

SMEERENBURG OP AMSTERDAMEILAND

Willem van Muyden was de eerste die voor de kamer Amsterdam op Amsterdameiland traan kookte. Bij de opgravingen van Smeerenburg (1979-1981) werden resten van die eerste traanovens, vuurplaatsen en bijbehorende tenten aangetroffen. Ze dateerden volgens een notariële akte uit 1614.⁹¹ Het schilderij van Cornelis Claesz van Wieringen uit omstreeks 1620 geeft een goed beeld van zo’n vroeg landstation (pag. 167). De tijdelijke vestiging van de kamer Amsterdam op Amsterdameiland kreeg in 1619 een meer permanent karakter door de bouw van enkele houten huizen en een grote dubbele traanoven, voorzien van schoorstenen. Op grond van historische en archeologische gegevens mogen we aannemen dat behalve de kamer Amsterdam, de kamer Enkhuizen en de Deense compagnie in dat jaar een huis en een oven hadden op Amsterdameiland. We zagen al dat de Deense traankokerij in 1624 werd afgebroken en dat de andere kamers van de Noordse Compagnie de ruimte van de Denen in gebruik namen. In de jaren dertig groeide Smeerenburg uit tot een dorp van ongeveer vijftien huizen. Alle traankokerijen waren op een lage, nauwelijks boven de zeespiegel uitstekende zandige strandwal op het uiterste zuidoostelijke puntje van het eiland gebouwd en niet op de hoger gelegen morenevlakte, wat vanwege het overstromingsgevaar veel logischer zou zijn geweest. De nederzetting op de landtong bestond uiteindelijk uit zeven traankokerijen op een rijtje en werd gekscherend Smeerenburg genoemd. De rij traanovens liep oost-west en met uitzondering van één oven evenwijdig aan de kustlijn. Na het samengaan van de Nederlandse compagnieën had iedere kamer van de Noordse Compagnie een eigen traankokerij in Smeerenburg.

8Overzichtskaart van de Smeerenburg-landtong met de traanovens (1 t/m 7) en de plaats van de opgravingen. Tekening Rijksuniversiteit Groningen.

Archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat er zes dubbele traanovens met schoorstenen en één enkele traanoven zonder schoorsteen in Smeerenburg hebben gestaan (pag. 165). De totale capaciteit komt daarmee op maximaal dertien traanovens. De traanoven van de mogelijk Deense traankokerij had een afwijkende structuur en één vuurplaats. De dubbele ovens hadden, zo blijkt uit de opgravingen, twee schoorstenen en een circulatiesysteem van warme lucht, waardoor de pan gelijkmatig verwarmd kon worden. Dit systeem was afgekeken van de pottenbakkersovens. Aan weerszijden van de ovens waren de sloepen vervangen door getimmerde kapbanken en koelbakken. Hierdoor kon de traanproductie heel efficiënt verlopen. Ook het afspekken van de walvis op het strand van Smeerenburg in plaats van langszij het schip bespoedigde het proces. Dit was nodig want niet het vangen, maar het verwerken van de walvis was de beperkende factor in de traanproductie. De Noordse Compagnie deed er daarom alles aan het productieproces beter te laten verlopen. Toch bleef aan het eind van het seizoen af en toe spek achter in de stations dat door tijdgebrek niet meer gekookt kon worden. Dit spek werd met zand afgedekt en in het volgende seizoen gekookt.

Achter de op één na meest oostelijke traanoven waren drie huizen gebouwd. Eén huis diende als woning en werkplaats van de kuiper. Hij zette er de vaten in elkaar. Het huis had een voor-, midden- en achterhuis. Het voorhuis werd door de kuiper als werkplaats gebruikt. Het middenhuis diende als slaapvertrek en voedselopslagruimte; in het achterhuis werd gekookt en gegeten. Het huis had een relatief brede gang met een vloer van rode bakstenen die het voor- en middenhuis met het achterhuis verbond. Het achterhuis had een houten vloer die door walviswervels en rotsblokken werd gestut. De ruimte onder de vloer diende als isolatie, zodat de permafrost onder het huis niet meteen zou smelten wanneer het huis werd verwarmd. Het huis werd in het overwinteringsjournaal aangeduid als de tent van de kamer Middelburg (pag. 165).

Naast dit huis was een tweede huis gebouwd waarin de manschappen die in de traankokerij werkten, waren ondergebracht. Zij sliepen in bedsteden die langs de wanden waren getimmerd. Op de bakstenen vloer van de middenruimte brandde een open vuur, een ‘vrije haard’. Voorin het huis was een aparte woonruimte met een eigen haard, die later is aangebouwd.

Tegen het tweede huis was een smidse aangebouwd. Het was een klein houten gebouw met een smidsvuur. Fragmenten van een aambeeld en een smeltkroes en veel ijzerafval tonen aan dat hier daadwerkelijk een smid werkte. Voor de smidse lag een binnenplaats, geplaveid met rolstenen en voorzien van een luifel. Voor de binnenplaats stond een vlaggenmast en een wapentoren, waaraan het wapen van Zeeland of Middelburg heeft gehangen. Aan de westzijde van de binnenplaats is in de laatste fase van Smeerenburg een derde huis gebouwd, dat uit twee gedeelten bestond. Het voorste deel had stenen wanden met een buitenbeschieting; het achterste deel was een magazijn met houten wanden. In het voorhuis was een grote schouw met een vuurbok en een turfkist. De binnenzijde van de wand rondom de schouw was bepleisterd en hier en daar gedecoreerd met een Delftsblauw tegeltje. Achter de voordeur was een tochtschot of een portaal. De vloer van het voorhuis bestond uit planken, gestut door walviswervels. Tegen de binnenmuur waren drie bedsteden getimmerd. Voor het huis lagen een stoep en een straatje dat de huizen met elkaar en met de kapbanken bij de dubbele traanoven verbond.

De volgende traankokerij had ook een dubbele oven met daarachter gelegen twee huizen. Hier is een driedelig huis opgegraven. Ook dit huis had een relatief brede gang met een vloer van rode bakstenen die het voorhuis met het middenen achterhuis verbond. In het achterhuis, dat oorspronkelijk een apart huisje was, bevond zich een schouw. Hier werd geleefd en gekookt. Het middendeel van het huis bestond uit een kamertje met twee bedsteden en een opslagruimte voor voedsel. Het voorhuis had een grote woonkamer met een schouw met een bakoven daaraan vast. De combinatie schouw-bakoven kwam destijds veel voor op het platteland. Voor het huis was een luifel waaronder de kuiper kon werken. Onder de luifel en ervoor werden in de grond overal jaartallen en initialen opgegraven. Het huis werd de tent van de kamer Vlissingen genoemd. Naast het huis was een woonhuis voor de werkers in de traanoven gebouwd. Dit huis is niet helemaal opgegraven, maar de structuur leek erg op het woonhuis voor de landwerkers van de Middelburgse traankokerij.