Tekstredactie

Jolanda Rijsdam-Everaars, Roel Rijsdam, Richard de Jong,
John de Groot.

Afbeelding omslag

Kolossaal beeld van Amenhotep IV, de latere Achnaton.
Egyptisch Museum Caïro.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

www.walburgpers.nl

© 2019 Huub Pragt, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494336
e-ISBN 9789462495807
NUR 680

Kaarten van Egypte en Thebe gemaakt door Hans Schoens.

1

EEN VERDWENEN BESCHAVING?

In de periode na de Tweede Wereldoorlog tot nu heeft menig pseudo-wetenschapper zich uitgelaten over een verdwenen beschaving die ook Egypte zou hebben bevolkt. Deze dubieuze theorieën staan vaak als een kaartenhuis en zijn gebouwd op drijfzand. Egyptologen die diepgaande studies doen naar de prehistorie van Egypte, worden niet geloofd, omdat zij zelf als onderdeel van een complot worden beschouwd.

Het Holoceen

Het Holoceen is het jongste tijdvak van de geologische geschiedenis. Deze periode omvat ook de huidige tijd, maar is 11.700 jaar geleden begonnen toen klimaatverandering de gemiddelde temperatuur op aarde deed stijgen ten opzichte van de laatste ijstijd. Aan het begin van het Holoceen was er in Noord-Afrika een sterke afwisseling in periodes van overvloedige regenval en droogte. Het Nijldal van Egypte werd omgeven door hoge woestijnplateaus die in het zuiden werden afgesloten door een stroomversnelling in de Nijl. Het noorden werd begrensd door de Middellandse Zee en het moeilijk toegankelijke moerasgebied van de Nijldelta. Door deze vorm ontstond een niet alleen zeer vruchtbaar maar ook erg strategisch gelegen langgerekt land. De oudste permanente bewoning in het Nijldal vindt echter pas rond 5.000 v.Chr. plaats in de Nieuwe Steentijd. Deze prehistorische samenleving staat bekend als de Merimde-cultuur, genoemd naar de voornaamste vindplaats in de westelijke Nijldelta.

De laatste drie decennia is een aantal opmerkelijke boeken verschenen waarin bewijsmateriaal wordt geleverd voor een verdwenen hoog ontwikkelde beschaving. Deze cultuur zou ver voor de faraonische tijd in het Nijldal hebben bestaan. Verscheidene plaatsen op aarde zouden blijk geven van de overblijfselen van nog meer hoge beschavingen die allemaal vrij plotseling en tegelijkertijd zouden zijn uitgeroeid. Daarbij wordt uitgegaan van het feit dat de reguliere wetenschappers vrijwel altijd werken met verkeerd geïnterpreteerde archeologische gegevens. Bepaalde gegevens zouden door archeologen worden genegeerd of zelfs gemanipuleerd omdat ze niet zouden passen binnen de nieuwe inzichten. Een van de meest succesvolle schrijvers op dit vlak is de Brit Graham Hancock. In zijn boek Fingerprints of the Gods uit 1995 tracht hij aan te tonen dat er over de wereld verspreid bewijzen bestaan van verdwenen oude beschavingen, waar de mensheid nooit eerder weet van heeft gehad.

De Prehistorie van Egypte vormt volgens Hancock het meest sprekende voorbeeld van hoe de materiele getuigenissen van een oude beschaving verkeerd zijn uitgelegd en genegeerd. Hij verklaart dat het eiland Antarctica bijna 13.000 jaar geleden werd geraakt door een komeet. Op dat moment, duizenden jaren voordat het wiel werd uitgevonden, zou daar al een hoogontwikkelde beschaving hebben geleefd. Hancock beweert dat de Egyptische kennis over astronomie en wiskunde van die Antarctische verdwenen beschaving afkomstig is. In 1998 verscheen een vervolg op deze theorie in zijn boek Heaven’s Mirror: Quest for the Lost Civilization. Hancock stelt daarin dat hij de gemeenschappelijke kennis heeft ontdekt die vroegere culturen over de gehele wereld met elkaar verbond. Die kennis zou tot uitdrukking komen in de oudste overblijfselen van tempels en grafbouwwerken. Bij dit alles spreekt Hancock steeds over een school van heilige geometrie en architectuur. Deze komt voort uit een cultuur waarbij sterrenkundige patronen hun weerslag krijgen op aarde in de vorm van een geometrische blauwdruk. Bij zijn evaluatie van deze oude monumenten, en de mythen die ermee samenhangen, komt hij tot de conclusie dat ze deel uitmaken van een archaïsch spiritueel systeem. Dat systeem is erop gericht de mensheid in te wijden in het mysterie van het eeuwige leven.

Atlantis en Lemurië

In 2015 ging Graham Hancock echter nog een stap verder. In zijn boek Magicians of the Gods probeert hij aan te tonen dat de aarde in 2030 in het spoor van een komeet, genaamd 2P/Encke, terecht zou kunnen komen. Deze komeet heeft een doorsnee van dertig kilometer en zou de aarde kunnen verwoesten. Hij stelt dat een hoogontwikkelde beschaving tussen 11.600 en 12.800 jaar geleden is weggevaagd door stukken van dezelfde komeet. Atlantis en Lemurië worden vaak als namen genoemd voor deze verdwenen beschaving.

De Griekse filosoof Plato is degene die in de 5de eeuw v.Chr. voor het eerst schrijft over Atlantis. Hij beschrijft het als een mythisch eilandenrijk dat door een catastrofe plotseling is verdwenen. Hoe het eiland er uitzag, is door Plato bij monde van zijn hoofdpersoon Critias uitvoerig beschreven. Het was groter dan Noord-Afrika en Klein-Azië bij elkaar. De bevolking leefde er in weelde en overvloed. Op het eiland stond een tempel gewijd aan Poseidon, de god van de zee. Tijdens zijn bezoek aan Egypte zou Solon, de grootvader van Critias, in de stad Saïs een priester hebben ontmoet die hem uitvoerig vertelde over de overwinning van de Grieken op een machtig leger. Dat leger was vanuit een ver punt in de Atlantische Oceaan opgerukt om Europa te veroveren. De indringers kwamen van het eiland Atlantis, dat buiten de Zuilen van Hercules, de huidige Straat van Gibraltar, was gelegen. Wetenschappers zijn het er niet over eens of Plato mogelijk door vroegere bronnen is geïnspireerd. Omdat hij de verwoesting van Atlantis in verband bracht met het Griekse zondvloedverhaal wordt ook wel verondersteld dat Plato zich heeft laten inspireren door het Mesopotamische Gilgamesj-epos en het Bijbelse zondvloedverhaal.

Ook Lemurië wordt beschouwd als een verdwenen land dat zich in de Indische Oceaan zou hebben bevonden. De Britse zoöloog Philip Lutley Sclater wordt gezien als de eerste die met de theorie over Lemurië kwam. Hij deed aan het einde van de 19de eeuw onderzoek naar zoogdieren in de Indische Oceaan en omliggende landen. Wat hem opviel was dat hij fossielen van dezelfde dieren vond in India en Madagaskar, maar niet in Afrika en het Midden-Oosten. Dit vormde voor hem het bewijs dat Madagaskar en India ooit deel hebben uitgemaakt van een gezamenlijk continent dat hij Lemurië noemde. Later gaf de Duitse aardwetenschapper Alfred Wegener met de theorie van de Continentverschuiving een afdoende verklaring voor deze overeenkomsten.

De eerste bewoners in het Nijldal

Egyptologen en archeologen die onderzoek doen naar de prehistorie van Egypte zien geen enkel aanknopingspunt met de raadselachtige theorie van Graham Hancock. De vroegste bewoners uit de Merimde-cultuur leefden in eenvoudige hutten van riet en leem aan de oevers van de Nijl. Zij vervaardigden potten van gebakken klei. Dit aardewerk werd met de hand gevormd en was meestal ongedecoreerd of voorzien van een simpele vaak ingekraste versiering. Ook werd in die periode vuurstenen gereedschap gebruikt. Aan de doden, die buiten de dorpen werden begraven, werden potten met voedsel en werktuigen meegegeven. Hieruit blijkt dat bij deze bevolkingsgroep een geloof bestond in een leven na de dood. In een periode van circa 1.500 jaar ontwikkelde de bevolking zich tot culturen die zich concentreerden rondom twee gebieden langs de oevers van de Nijl. In Neder-Egypte, het noordelijke gebied ter hoogte van het huidige Caïro, leefden landbouwers en veetelers. In Opper-Egypte, ongeveer vijfentwintig kilometer ten noorden van het huidige Loeksor, woonden vooral jagers en vissers.

Deze zogenoemde Naqada-cultuur wordt onderverdeeld in drie periodes die worden onderscheiden door verschillen in het type aardewerk. De Naqada I cultuur (4000-3500 v. Chr.), vaak ook aangeduid met de term Amratiën naar de vindplaats El-Amra bij Abydos, wordt gekenmerkt door rood gebakken aardewerk met een zwarte rand. De huizen en graven uit die tijd zijn rechthoekig van vorm. In de graven werden ivoren kammen met lange tanden die bekroond worden door mens- of dierfiguren aan de dode meegegeven. Ook zijn wrijfpaletten voor oogschmink en strijdknotsen met een schijfvormige knop in de graven aangetroffen.

Schminkpalet uit de Naqada II cultuur in de vorm van een kop van een koe voorzien van sterren, opgegraven door Flinders Petrie. Egyptisch Museum, Caïro.

De Naqada II cultuur (3500-3200 v. Chr.), ook wel Gerzeën genoemd naar de vindplaats El-Gerza in Midden-Egypte, is op veel punten een voortzetting van de Naqada I cultuur, maar geeft ook grote en snelle veranderingen te zien. Uit diverse voorwerpen kan worden opgemaakt dat in toenemende mate contacten worden onderhouden met naburige volkeren in Mesopotamië. Op het lichtgekleurde aardewerk voorzien van ribbels als handvatten worden in donkere tinten allerlei afbeeldingen aangebracht. Daarbij vallen met name de voorstellingen van boten met veel riemen op. Op de kajuit staat vaak een standaard met daarop symbolen die in de dynastische periode als gouwemblemen dienst doen. Ook komen de peervormige knotskoppen in zwang en duiken de eerste metalen voorwerpen op zoals priemen, naalden, harpoenpunten en sieraden. In de Naqada III cultuur (3200-3100 v. Chr.) komt één patroon steeds terug, de zuidelijke hoofdmannen proberen hun macht over steeds grotere stukken van het Nijldal uit te breiden. Aan het einde van deze periode komt de eenwording van Egypte tot stand. Dit rijk valt echter na circa een eeuw uiteen en wordt door Narmer, de eerste koning van de 1ste dynastie hersteld. De vraag die velen heeft beziggehouden is: waar kwamen deze bevolkingsgroepen uit de Merimde- en de Naqadacultuur vandaan?

Vaas met een voorstelling van een papyrusschip met twee kajuiten en een embleemstang, Naqada II cultuur. Metropolitan Museum of Art, New York.

Het dynastische ras

De piramiden van Gizeh en Sakkara waren tot aan het einde van de 19de eeuw de oudste zichtbare overblijfselen van de Egyptische beschaving. De nauwgezette opgravingen door de Britse egyptoloog Flinders Petrie brachten daar verandering in. Petrie wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne archeologie. Hij ontdekte in de plaatsen Naqada en Ballas de resten van een cultuur die veel ouder bleek te zijn dan die uit het tijdperk van de piramiden. Hij baseerde zijn bevindingen op de door hemzelf ontwikkelde methode van ‘sequence dating’. Daarbij categoriseerde hij de in de aardlagen aangetroffen potscherven van verschillende typen aardewerk, waardoor hij tot een dateringsmethode kwam. De archeologische bodemvondsten uit de Egyptische prehistorie weken echter sterk af van de tot dan toe bekende voorwerpen uit de faraonische tijd. Volgens Petrie en zijn tijdgenoten zou het hier gaan om het culturele erfgoed van het ‘dynastisch ras’ dat zich vanuit Mesopotamië in Egypte heeft gevestigd. Deze nieuwkomers zouden een hogere beschaving hebben gekend en al snel de oorspronkelijke bewoners in het Nijldal hebben gedomineerd. Petrie zag zijn theorie over het dynastische ras ondersteund door de inmiddels volledig achterhaalde methode van craniometrie, waarbij de afmetingen van schedels kenmerkend zouden zijn voor bepaalde mensenrassen.

Vuurstenen mes aangetroffen in Gebel el-Arak, ten zuiden van Abydos, Naqada III cultuur. Musée du Louvre, Parijs.

Sir William Matthew Flinders Petrie (1853-1942) door Philip Alexius.
National Portrait Gallery, Londen.

Verscheidene kunstzinnige motieven uit de Egyptische Vroegdynastische Periode werden door Petrie als bewijzen aangevoerd dat het dynastische ras oorspronkelijk afkomstig was uit het mondingsgebied van de Tigris en de Eufraat. Dat zich in Afrika ooit een hoogstaande beschaving zou hebben ontwikkeld werd destijds door de wetenschappers voor onmogelijk gehouden.

De misvatting van Petrie

Drie jaar voor zijn dood schreef Flinders Petrie het boek The Making of Egypt. Daarin benadrukte hij nogmaals dat het Nijldal nooit een eigen hoge beschaving heeft voortgebracht. De faraonische cultuur zou zijn bestaan te danken hebben aan een bevolkingsgroep die vanuit Mesopotamië met schepen tot de Egyptische Rode Zeekust zou zijn gevaren. Vandaar zouden zij via de in de Arabische woestijn gelegen wadi’s naar het Nijldal zijn getrokken. Nog enkele decennia lang hebben prehistorici op de ideeën van Petrie voortgeborduurd. Het idee dat het Egyptische volk ergens anders vandaan kwam, paste goed binnen de algemeen geldende opvatting van diffusionisme. Het diffusionisme ontwikkelde zich in de 19de eeuw als een reactie op het evolutionisme dat van een zelfstandige ontwikkeling van primitieve beschavingen uitgaat. Volgens het diffusionisme zouden culturele ontwikkelingen, zoals de landbouw of het schrift zich door onderlinge contacten over andere gebieden hebben verspreid.

In de jaren dertig van de 20ste eeuw ontdekte de Duitse etnograaf Hans Alexander Winkler in de wadi’s van de Arabische Woestijn talloze prehistorische rotsinscripties. Vooral de vele afbeeldingen van boten vielen hem daarbij op. Hij vergeleek deze met de voorstellingen van schepen op voorwerpen uit Mesopotamië. Winkler kwam tot de constatering dat Petrie gelijk had door te stellen dat een bevolkingsgroep via de Rode Zee Egypte was binnengevallen. Op weg naar het Nijldal zouden zij hun sporen in de vorm van rotstekeningen hebben achtergelaten. In die tijd was er nog niet veel bekend over de datering van de oude beschavingen. Winkler kon toen nog niet weten dat de voorstellingen van Egyptische boten uit de Naqada I cultuur stammen en vele eeuwen ouder zijn dan die uit Mesopotamië. Daarnaast toont archeologisch onderzoek in Egypte van na de Tweede Wereldoorlog aan dat Petrie ten onrechte heeft aangenomen dat het Tweestromenland de bakermat van de Egyptische beschaving is geweest.

Egypte van de Egyptenaren

Aan Petrie is het te danken dat een stilistische ontwikkeling kan worden gevolgd van het Prehistorische Egypte. Moderne archeologen zijn er steeds meer van overtuigd geraakt dat die ontwikkelingen het gevolg zijn van klimatologische veranderingen. Uitdroging heeft zijn weerslag gehad op het Egyptische landschap en zal een belangrijke rol hebben gespeeld in de culturele ontwikkeling. Dit heeft tot de theorie geleid dat de eerste bewoners van Egypte Afrikaanse nomaden zijn geweest. Zij woonden even buiten het Nijldal. Dat gebied was in de prehistorie nog geen woestijn, zoals nu, maar bestond uit savanne. Toen het gebied door het uitblijven van regen uitdroogde en er woestijn voor in de plaats kwam, is men zich noodgedwongen in het Nijldal gaan vestigen. Zo ontstonden de eerste nederzettingen waar handel werd gedreven. In de Deltaplaatsen als Merimde en Boeto hebben archeologen sporen van zulke nederzettingen aangetroffen. Boeto bestond oorspronkelijk uit twee steden: Pe en Dep, die gedurende de Egyptische oudheid aan elkaar groeiden. Moderne wetenschappers zijn het er ook over eens dat die Predynastische cultuur ontvankelijk was voor invloeden uit omringende landen. Buitenlandse architectonische invloeden en andere stilistische kunstvormen werden al vroeg door de Egyptenaren overgenomen. Al die vreemde invloeden kregen geleidelijk aan hun beslag in de eigen cultuur. Er zijn geen bewijzen gevonden voor een invasie van dynastische veroveraars. Het idee dat de Egyptenaren uit Egypte zelf kwamen, lijkt daarom zeer waarschijnlijk.

Prehistorische rotsinscriptie in de Arabische woestijn met de voorstelling van een boot uit de Naqada I cultuur.

Nabta Playa

In de afgelopen drie decennia zijn nieuwe bewijzen gevonden voor culturele beïnvloeding vanuit het Afrikaanse continent zelf. Nabta Playa was ooit een groot bekken in de Nubische Woestijn, ongeveer 800 kilometer ten zuiden van het huidige Caïro en circa 100 kilometer westelijk van Aboe Simbel. Tegenwoordig staat het gebied bekend vanwege zijn talrijke archeologische locaties. Rond 10.000 v.Chr. begon er gaandeweg meer regen te vallen in dit deel van de Nubische Woestijn, en tenslotte ontstond zelfs een meer. De vroegste bewoners trokken er daarom naartoe. Dankzij de aanwezigheid van water konden zij in dit gebied hun vee laten grazen. Archeologische vondsten hebben sporen van menselijke bewoning opgeleverd. Deze bevolking bezat vee en gebruikte aardewerk dat was versierd met ingewikkelde, mogelijk met behulp van kammen geschilderde patronen. Bewijs voor grotere, georganiseerde nederzettingen in het gebied gaat terug tot ongeveer 7.000 v.Chr. Naast het oppervlaktewater wordt voor het eerst met behulp van diepe putten in de waterbehoefte van mens en dier voorzien. Er zijn resten gevonden van hutten, gebouwd in lange rechte rijen. Archeologische bewijs is geleverd dat de mensen er gewassen verbouwden. Organisch materiaal van verschillende soorten groente en fruit, gierst, sorghum en zelfs truffels zijn aangetroffen. Rond 7.000 v.Chr. verschenen in het gebied ook geiten en schapen. Mogelijk zijn deze dieren uit Zuidwest-Azië geïmporteerd. Tegelijkertijd kwamen steeds grotere kuddes vee op de velden. De archeologische ontdekkingen laten zien dat deze prehistorische bevolking al een hoog organisatieniveau had bereikt. Dit in tegenstelling tot hun tijdgenoten die dichter bij het Nijldal woonden.

De Nabta Playa-cultuur kende zowel bovengrondse als ondergrondse constructies uit steen. Dorpen werden aangelegd aan de hand van vooraf ontwikkelde bouwplannen. Ook werden diepe putten geslagen die het hele jaar door in de waterbehoefte konden voorzien.

Er zijn ook andere ondergrondse complexen gevonden in Nabta Playa. Eén bouwwerk mag worden beschouwd als een vroege Egyptische poging tot de vervaardiging van een beeldhouwwerk.

Het betreft een cirkel van stenen in de Libische Woestijn die diende als een kalender. Aan de hand daarvan kon het moment van de zomerwende nauwkeurig worden bepaald. Dit kondigde de komst van de zomerregens aan. De prehistorische bouwers waren duidelijk een kundig volk. De stenen cirkel geldt als het oudst bekende archeoastronomische instrument ter wereld. Het is op zijn minst vierduizend jaar ouder dan Stonehenge. De gedane vondsten suggereren ook dat intensief gebruik van het gebied seizoensgebonden was. Waarschijnlijk beperkte dit zich tot de zomermaanden. Het plaatselijke meer kreeg dan voldoende water om het grazende vee te drenken. De analyse van menselijke resten doet migratie vanuit gebieden ten zuiden van de Afrikaanse Sahara vermoeden.

De zonnekalender van Nabta Playa is tegenwoordig opgesteld in de tuin van het Nubië Museum in Assoean. Foto: Raymbetz.

Nog eens duizend jaar later, rond 6.000 v.Chr., verschenen de eerste bewijzen voor een prehistorische religie of cultus in de vorm van een aantal offerdieren. Deze werden begraven in met klei gevoerde en met stenen afgedekte ruimten. De suggestie is gedaan dat de in Nabta Playa beleden veecultus een vroege voorloper is geweest van de Oudegyptische Hathorcultus. Zo werd de koegodin Hathor in de woestijngebieden aanbeden als een nachtelijke beschermster.

2

HET RAADSEL VAN DE SFINX

Met zijn raadselachtige stilzwijgende uitstraling oefent de Sfinx van Gizeh al eeuwen lang een aantrekkingskracht uit op beoefenaars van de westerse esoterie. Velen spreken over verborgen ruimtes die zich onder de sfinx zouden bevinden. Daar zouden geheime geschriften worden bewaard die de mensheid zullen inwijden in het mysterie van het eeuwige leven.

Egyptische goden

De Egyptische religie was geen geloof met één enkele god en één scheppingsleer om het ontstaan der dingen te verklaren. Eén van de meest opvallende kenmerken van de Egyptische religie is juist het grote aantal goden en godinnen die zich op allerlei manieren kunnen manifesteren.

De goden konden vaak aan een bepaalde plaats in Egypte zijn verbonden. Zo genoot de giergodin Nechbet Zij van Necheb speciale verering in de oude zuidelijke plaats Necheb, het huidige el-Kab. Haar noordelijke tegenhanger, de cobragodin Wadjet De Groene werd vereerd in de oude in de Nijldelta gelegen plaats Per-Wadjet Het Huis van Wadjet. De Egyptische plaatsnaam werd veel later door de Grieken verbasterd tot Boeto. Deze beide godinnen werden aanvankelijk beschouwd als lokale stadsgoden. Al snel werd het complete zuidelijke en noordelijke gebied waar hun cultusplaatsen lagen als hun domein gezien en groeiden zij uit tot rijksgodinnen.

Meer lokale goden kregen een nationale uitstraling en werden beschouwd als een Grote God. Voorbeelden hiervan zijn de goden Ra van Heliopolis, Ptah van Memfis en Amon van Thebe.

Bepaalde goden konden zich manifesteren als de personificatie van abstracte maar betekenisvolle begrippen. De meest bekende in dat opzicht is de godin Maät. Deze godin is de verpersoonlijking van de Orde, Rechtvaardigheid en Waarheid. Ook de begrippen Sia Inzicht, Hoe Uitspraak en Heka Magie zijn goden die als een menselijke gestalte het Dodenrijk bevolken.

De gier Nechbet en de cobra Wadjet aan het voorhoofd van Toetanchamon, Egyptisch Museum, Caïro. Foto: Tarek Heikal.

Verschijningsvormen van de goden

De verschijningsvormen, of manifestaties, van de Egyptische goden bevatten een scala aan mogelijkheden. De verschijningsvorm van een god behoort tot het wezen van die god. Achter iedere manifestatie gaat een mythologische of cultische verwijzing schuil. Zo kunnen goden worden afgebeeld als mensen of als mensen met een dierenkop. Een voorbeeld hiervan is de balsemergod Anoebis met de kop van een jakhals op een mensenlichaam. Ook complete dieren of dieren met een mensenhoofd zijn manifestaties van de goden. Afgezien van deze veelsoortigheid kan één en dezelfde god zich manifesteren in verschillende gestalten. Zo verschijnt Thot, de god van de schrijfkunst, soms als een ibis, maar ook als een baviaan. Daarnaast is Thot een god van de maan en kan hij een mensengestalte aannemen. De god Amon kan zowel de gedaante van een mens, een ram, een nijlgans of een cobra aannemen. Bovendien kan Amon vanwege zijn band met de zonnegod Ra ook nog de zonneschijf op zijn hoofd dragen. Ook wordt hij getoond met een stijve fallus van de vruchtbaarheidsgod Min. In die hoedanigheid is deze Thebaanse god Amonkamoetef Amon de stier van zijn moeder. Hij wordt dan beschouwd als een zichzelf verwekkende godheid die zich dagelijks vernieuwt in de vorm van een cobra. Wat de Egyptische religie zo complex maakt, is dat verwijzingen in tekst of beeld niet specifiek aan één god gebonden hoeven te zijn. Het wezenlijke van de ene god kan dat van een andere god overlappen. Soms ontstaan zo dubbele godennamen en dubbele godenkarakters. De meest bekende samentrekkingen van goden zijn Ra-Atoem en Amon-Ra. Ook kunnen driedubbele goden zich manifesteren zoals Ptah-Sokar-Osiris. Dit principe mag worden vergeleken met de Heilige Drievuldigheid in het christendom. Daarbij bestaat God uit drie goddelijke entiteiten: In het graf QV66 van Nefertari, de koningin van Ramses II, is een afbeelding te zien van een mummievormige gestalte. Op zijn groene ramskop draagt hij een zonneschijf. Hij wordt geflankeerd door de godin Isis en haar zus Nephtys. In de begeleidende tekst wordt over de figuur in het midden gezegd:

Nephtys en Isis ontfermen zich over het samengevoegde lichaam van Osiris. Graf QV66 van Nefertari, Dal der Koninginnen, Loeksor. Foto: auteur.

Anoebis als balsemer. Graf TT1 van Sennedjem te Deir el-Medina, Loeksor. Foto: Ignati.

Osiris rust in Ra.

Ra is het, wanneer hij rust in Osiris.

De gierenrots bij El-Kab. Foto: auteur.

Yardangs in Egypte

3

STERRENKUNDE EN DE PIRAMIDEN

In 1989 stelde de in Egypte geboren Belgische pseudowetenschapper Robert Bauval dat er een verband bestaat tussen de positionering van de drie piramiden van Gizeh en de drie sterren die de zogenaamde ‘gordel’ vormen van het sterrenbeeld Orion. De positie van de piramiden ten opzichte van de Nijl zou door de priesters van het Oude Rijk doelbewust zo zijn gekozen. De rivier zou namelijk zijn hemelse equivalent vinden in het Melkwegstelsel en daarmee verwijzen naar een 12.500 jaar geleden verdwenen hoge beschaving.

De trappenpiramide van Djoser

Het was farao Djoser van de 3de dynastie die rond 2650 v.Chr. als eerste een piramidevorm voor zijn grafbouwwerk koos. De koningen die voor hem regeerden, hadden zich in mastaba’s laten bijzetten. Deze rechthoekige grafbouwwerken werden voornamelijk uit tichelstenen opgetrokken. Het dodentempelcomplex van Djoser is door zijn architect Imhotep aanvankelijk ook als een mastaba ontworpen. Het grote verschil met zijn voorgangers is dat Imhotep de mastaba van Djoser geheel liet optrekken uit kalksteen. Het was juist deze vernieuwing die de Egyptenaren in staat stelde een piramide als grafbouwwerk te realiseren. De eerste mastaba van natuursteen werd een aantal keer aangepast. Diep in de rotsbodem onder de mastaba was een grafkamer voor de koning uitgehakt. Bij de ophoging tot een trappenpiramide vreesde Imhotep dat de horizontale lagen instabiel zouden worden. Daarom is de piramide opgebouwd uit lagen die naar binnen hellen. Bij de uitbreiding tot een piramide is de eerste grafkamer dichtgemaakt en werd er een nieuw gangenstelsel aangelegd met een tweede grafkamer.

Deze tweede grafkamer ligt op een diepte van 28 meter, vrijwel in het midden van de piramide. De wanden zijn volledig met graniet bekleed. Na de begrafenis van Djoser werd de ruimte afgesloten met een granieten blok van 3,5 ton. In latere stadia werd het grondvlak vergroot, tot uiteindelijk 126 bij 109 meter, en werden steeds kleinere trappen toegevoegd. Uiteindelijk kwamen er zes trappen, waarmee de totale piramide meer dan zestig meter hoog werd.

Sterrenkunde in de tijd van Djoser

Het antwoord op de vraag of de sterren een rol speelden bij de bouw van de piramide van Djoser ligt voor de hand. Sterrenkunde vormde vanaf het begin van het Oude Rijk een belangrijk onderdeel van de kennis van de priesters en bouwkundigen. In 2000 deed de Britse egyptologe Kate Spence onderzoek naar de geografische ligging van verschillende piramiden uit het Oude Rijk. Zij ontdekte dat iedere zijde van de piramide van Djoser zodanig is gelegen dat hij vrijwel exact tegenover één van de vier hoofdwindrichtingen staat. Hieruit valt op te maken dat de bouw van de piramide van Djoser rond het jaar 2660 moet hebben plaatsgevonden. In die periode stond de ster Thuban (Alpha Draconis) namelijk exact aan de noordelijke hemelpool.

Trappenpiramide van Djoser te Sakkara. Foto: Mstyslav Chernov.

Spence ontdekte ook dat de piramide van Choefoe uit de 4de dynastie vrijwel exact op het geografische noorden was gericht. Ze merkte daarbij op dat de afwijkingen in boogminuten bij de oriëntatie van de Ouderijks piramiden die daarna werden gebouwd, met het verstrijken van de jaren steeds groter werden. Hoe jonger een piramide, des te meer hij naar het oosten of westen afwijkt.

Hemelstok

Tegenwoordig staat de Poolster het dichtst bij de hemelpool. Ongeveer 4.500 jaar geleden, in de tijd van de bouw van de piramide van Choefoe, stond geen enkele heldere ster dichtbij de noordelijke hemelpool. De Egyptenaren ontdekten echter dat twee sterren die op gelijke afstand aan weerszijden rond de hemelpool draaien, kunnen worden gebruikt om het echte noorden te bepalen. De ene ster is Kochab (Beta Ursae Minoris) in het sterrenbeeld Kleine Beer, de andere de ster is Mizar (Zeta Ursae Majoris), in het midden van de staart van de Grote Beer. Beide sterren waren ongeveer tien graden van de noordelijke hemelpool verwijderd. De Egyptische sterrenkundigen wachtten gedurende de nacht het moment af waarop de ster Kochab zijn hoogste punt, ofwel culminatie had bereikt. Op dat moment kwam de denkbeeldige verbindingslijn tussen Kochab en Mizar loodrecht te staan op de horizon. Dit werd door de Egyptische priesters geverifieerd door middel van een schietlood dat aan een houten frame hing. De denkbeeldige verbindingslijn tussen de twee sterren werd verder doorgetrokken tot een markering in het landschap. De verbinding tussen dat markeringspunt en de plaats waar de priester zijn waarneming deed, wees in de richting van het echte noorden. Dit sterrenkundige principe kan nog steeds worden toegepast en wordt hemelstok genoemd. Een sterrenkundig computerprogramma berekende het jaar 2467 v.Chr. als het moment waarop deze waarneming is gedaan. Dit op de sterren Kochab en Mizar gebaseerde meetkundige principe ging slechts voor enkele jaren op. In de jaren daarna was het door de precessie van de aardas niet meer mogelijk om op basis van die twee sterren het exacte noorden te bepalen. De afwijkende meetresultaten komen echter wel precies overeen met de afwijkingen in boogminuten die Kate Spence bij zes andere piramiden uit het Oude Rijk had ontdekt. Een prettige bijkomstigheid is dat op basis van deze gegevens ook de datering van de piramiden kan worden verbeterd. Omdat de piramide van Choefoe de kleinste afwijking vertoont, moet de bouw rondom het jaar 2467 v.Chr. zijn begonnen. Dat is ongeveer zeventig jaar later dan wetenschappers tot voor kort hebben gedacht.

Hemelstok. Illustratie: Chris Couvée.

De bouwlocatie

De positionering en daarmee de bouwlocatie van piramiden werden zorgvuldig uitgekozen. Vaak werden piramiden op de westoever van de Nijl gebouwd op een ondergrond van kalksteen omdat dat een stevige ondergrond vormde. En dat was ook wel nodig voor het enorme gewicht aan bouwblokken. Met uitzondering van de piramide van Snofroe te Meidoem zijn alle koningspiramiden niet op zand, maar op een rotsbodem gebouwd. De ervaring met de piramide van Snofroe had aangetoond dat de gigantische bouwwerken anders door hun grote gewicht zouden verzakken. Daarnaast had een rotsplateau het voordeel dat de kalksteen voor een deel kon worden gebruikt voor het bouwen van de piramide zelf.

Piramiden van Gizeh. Foto: Ricardo Liberato.

Er werd precies uitgemeten waar de piramide zou worden opgetrokken en hoe groot zij zou worden. Daarna werd het bouwterrein geëgaliseerd zodat een stevige ondergrond zou ontstaan. De blokken kalksteen werden vaak op slechts enkele kilometers afstand uitgehouwen en vervoerd vanuit de steengroeve. Voor de afwerking van de buitenkant werd vaak het verfijnde kalksteen uit de steengroeve Toera gebruikt. Dit bouwmateriaal kwam echter van de oostzijde van de Nijl vandaan. Ook zijn in verscheidene piramiden granieten blokken verwerkt. Deze zijn afkomstig uit de diep in het zuiden van Egypte gelegen steengroeven van Assoean.

De logistiek

Het transport en het plaatsen van de enorme blokken steen zijn verbazingwekkende aspecten van het bouwprogramma van piramiden. Nog steeds blijft onverklaard hoe de kalksteenblokken precies zijn uitgehakt, verplaatst en vervolgens zijn opgestapeld. In 1974 stelde de Franse materiaaldeskundige Joseph Davidovits dat de piramiden zijn gebouwd uit blokken van geopolymeerbeton. Deze zouden middels houten mallen zijn gevormd. Volgens zijn theorie werd een zachte kalksteen met een hoog kaolinietgehalte gewonnen in een wadi ten zuiden van het plateau van Gizeh. Dit werd vervolgens opgelost in grote waterpoelen totdat er een drab ontstond dat werd vermengd met kalk en natron. Wanneer het water in de poelen bijna was verdampt, bleef een vochtig kleiachtig mengsel achter. Dit natte beton zou dan naar de bouwplaats zijn getransporteerd om het in herbruikbare houten mallen te persen. Binnen een paar dagen zou het mengsel een chemische hydratatiereactie ondergaan die vergelijkbaar is met die van cement. Onderzoek aan diverse bouwblokken toont echter de natuurlijke sedimenten en breuklijnen in de kalksteen aan. Ook zijn op vele blokken beitelsporen terug te vinden. Dankzij de techniek van Scanning Elektronen Microscopie (SEM) die in 1992 op verschillende bouwblokken werd toegepast is onomstotelijk vastgesteld dat ze in steengroeven zijn uitgehakt.

Het raadsel over het uithakken en het transport van de hardere en zwaardere steensoort graniet is zowaar nog groter. Het werd zowel gebruikt voor de sarcofaag als voor de aanleg van de grafkamers, de doorgangen en onderste bouwlagen aan de buitenzijde van de piramiden.

De granieten blokken die zijn gebruikt in de Koningskamer van de piramide van Choefoe, 43 meter boven het grondniveau, wegen naar schatting tussen de 50 en 80 ton. De zwaarste blokken die in de Daltempel en Dodentempel van Chafra zijn gebruikt, wegen naar schatting 200 ton. De moeilijkheid ligt niet alleen in het gewicht, maar ook in de hardheid van deze steensoort en het transport ervan.

De granieten blokken met volmaakt rechte hoeken en gladde zijden getuigen van een groot vakmanschap. Een deel van het bewerkingsproces is inmiddels wel bekend. Om graniet uit de steengroeven te halen werden houten wiggen in gleuven geplaatst. Deze werden nat gemaakt zodat het hout uitzet en het graniet splijt. Dit verklaart echter nog niet met wat voor materiaal de gleuven werden uitgehouwen. Alle Egyptische werktuigen die in steengroeves zijn teruggevonden, zijn van koper gemaakt met uitzondering van enkele hamerbollen uit doleriet en conische polijststenen. Of de Egyptenaren zich van koperen zagen hebben bediend bij het vrij maken van graniet is vrij onwaarschijnlijk, maar nog altijd een punt van discussie.

Bijzondere theorieën over de functie van de piramiden

Op basis van de in koningspiramiden aangetroffen Piramideteksten is het duidelijk dat de kristalvormige bouwwerken hebben gediend als de laatste rustplaats voor de farao’s uit het Oude Rijk. De Britse werktuigbouwkundige Christopher Dunn is daar geenszins van overtuigd. In zijn boeken The Giza Power Plant en Lost Technologies of Ancient Egypt stelt hij dat de piramide van Choefoe werd gebruikt voor het opwekken van stroom. Dat gebeurde volgens Dunn in de koningskamer, die net als de rest van de Grote Piramide voornamelijk uit graniet is opgebouwd. Graniet bevat kleine kwartskristallen die onder druk spanning produceren, iets wat ook wel het piëzo-elektrisch effect wordt genoemd. Volgens Dunn werd de granieten sarcofaag in de koningskamer gebruikt om trillingen van de aarde om te zetten in elektrische energie.

In 1998 lanceerde de Amerikaanse neurochirurg en latere presidentskandidaat Ben Carson een theorie waarin hij stelde dat de Bijbelse figuur Jozef als onderkoning van Egypte de piramiden als graanschuren heeft laten bouwen.

De bouw van de piramiden

Vele theorieën zijn geschreven over de bouw ervan, de één vaak nog ingenieuzer en fantastischer dan de andere. Zo zouden de piramiden met behulp van levitatie, geluidstrillingen of magnetisme zijn gebouwd. In 2011 verkondigden de Amerikaan Samuel Sampson en de Brit Michael Read de theorie waarbij de piramiden zouden zijn gebouwd door middel van waterkracht.

Uit het Oude Rijk zijn helaas geen voorstellingen of teksten bekend die ons een idee geven hoe piramiden zijn gebouwd. Aanwijzingen kunnen worden gehaald uit voorstellingen van het transport van stenen beelden of sarcofagen. Deze werden op houten sledes voortgetrokken. Voor de slede werd de ondergrond eerst doordrenkt met water.

Archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat piramidebouw grotendeels werd overgelaten aan professionele bouwvakkers en dus niet aan slaven, zoals de Griekse geschiedschrijver Herodotus stelde. Volgens moderne berekeningen waren voor de bouw van een piramide ongeveer 500 arbeiders nodig. Gedurende een periode van vier maanden, tijdens de jaarlijkse Nijloverstroming, werd deze ploeg van bouwvakkers aangevuld met Egyptische boeren die uit diep respect voor de god op aarde meehielpen aan de bouw van zijn grafbouwwerk. Het bewijs hiervoor is geleverd ten zuidoosten van het plateau van Gizeh waar bij opgravingen een dorp is teruggevonden dat ooit werd bewoond door de bouwlieden. Uit resten van de keukens is gebleken dat de arbeiders niets tekort kwamen en voedzame maaltijden genoten.

Op basis van een beschrijving die Herodotus gaf over het gebruik van hefbomen bij de bouw van de piramiden is de zandbaktheorie ontwikkeld. Het idee is dat er aan beide zijden van de piramide een houten bak stond opgesteld, één voor een blok steen en één voor zand. Hoewel dit niet exact een hefboomconstructie was, werd door middel van ronde houten balken waar touwen omheen werden geslagen een blok via het katrolprincipe naar boven getrokken. Wanneer er voldoende zand in de bak aan de andere zijde zat, zou deze klus met relatief weinig inspanning kunnen worden geklaard. Het enige probleem aan deze theorie is dat het zand steeds naar boven moest worden gebracht, wat goed mogelijk is, maar veel tijd in beslag moet hebben genomen. Geen enkel restant van houten hefbomen is ooit bij de piramiden aangetroffen. Daarnaast bestaat er een bouwtheorie waarbij van een rechte schans gebruikt zou zijn gemaakt. Deze theorie is onwaarschijnlijk. De hellingbaan mocht niet te steil zijn, en daardoor zou de schans veel te lang worden. Daarbij komt dat de schans uiteindelijk meer materiaal zou bevatten dan de piramide zelf.

De meest aannemelijke theorie over piramidebouw is daarom die van de gehoekte spiraalschans die tegen de piramide werd aangebouwd. Deze schans zou na de bouw worden afgebroken. De theorie dateert uit de jaren dertig en is afkomstig van de Amerikaanse egyptoloog Dows Dunham, die jarenlang in Gizeh heeft gewerkt. Hij veronderstelde dat aan de vier zijden van de piramide sleephellingen van zand en puin werden opgeworpen. Naarmate de piramide vorderde werden deze schansen als een gehoekte spiraal doorgetrokken. Drie hellingen werden gebruikt om steenblokken op houten sledes naar boven te slepen. Een vierde helling diende om de arbeiders met lege sledes naar beneden te laten gaan.

Aan de oostzijde van de piramide werd een dodentempel gebouwd, gericht op de opkomende zon. De tempel stond via een lange gedeeltelijk overdekte processieweg in verbinding met een daltempel aan de rand van het landbouwgebied. Deze processieweg zou bij de aanleg van de piramide ook een rol hebben gespeeld bij het verslepen van de blokken.

Blokken kalksteen kenden vaak een dunne tussenlaag van kleimodder als mortel. Uit: Wilkinson R.H., The Complete Temples of Ancient Egypt, Thames & Hudson, 2000.

Toch is er binnen de egyptologie ook veel weerstand tegen de theorie van Dunham. Het zou vrijwel onmogelijk zijn om de grote blokken kalksteen de bocht om te krijgen. In 1989 ontdekten Mark Lehner en Zahi Hawass de archeologische resten van tafla, een compacte woestijnklei die eenmaal nat gemaakt zeer glad kan worden. Relatief eenvoudig zouden hiermee grote blokken steen kunnen worden verplaatst met behulp van houten sledes. Op deze manier zou het toch mogelijk zijn om de blokken de bochten om te krijgen.

De Franse architect Jean-Pierre Houdin verwerpt de theorie dat piramiden via hellingen aan de buitenkant tot stand zijn gekomen. Volgens hem werd gewerkt met een interne spiraalvormige helling. Hij is ervan overtuigd dat deze hellingbanen nooit zijn afgebroken en in zich nog binnen de piramiden moeten bevinden.

Afbouw

Wanneer bij de bouw van de piramide een blok kalksteen eenmaal op zijn plaats lag, werd het precies op maat gemaakt zodat het perfect aansloot op de andere blokken. Dit gebeurde met een koperen beitel die telkens opnieuw scherp moest worden gemaakt. Dit aanscherpen moet zo vaak gebeuren dat per honderd arbeiders één persoon er een volledige dagtaak aan had. De stenen aan de buitenkant van de piramiden sluiten zo nauw op elkaar aan dat er vaak niet eens een mes tussen past. Openingen tussen de stenen werden opgevuld met een gipsmortel, dat mogelijk ook is gebruikt als smeermiddel om de blokken gemakkelijker op hun plaats te krijgen. Waarschijnlijk begon men bij elke laag met het neerleggen en uithakken van de hoekstenen, waarlangs de andere stenen werden uitgelijnd. De definitieve afwerking aan de buitenzijde van de piramide werd vanaf de top naar beneden gedaan met polijststenen van graniet of basalt.

De Grote Galerij als ruimte waarin een tegengewicht werd gebruikt om bouwblokken omhoog te slepen.

De Grote Piramide van Choefoe

Choefoe was de eerste koning uit de 4de dynastie die een piramide liet bouwen op het plateau van Gizeh. Later volgden zijn zoon Chafra en zijn kleinzoon Menkaoera dit voorbeeld. In de Klassieke Oudheid stonden de drie koningspiramiden bekend als één van de zeven wereldwonderen. De piramide van Choefoe kende een oorspronkelijke hoogte van 147 meter, een basis van 230 meter en een volume van ongeveer 2,5 miljoen kubieke meter. Geen enkel ander monument in Egypte is zo vaak beschreven als deze piramide. Het bouwwerk wordt ook vaak aangeduid met de term Grote Piramide. Doordat in de loop der eeuwen de gehele buitenste laag witte Toerakalksteen en het piramidion zijn verwijderd, heeft de piramide tegenwoordig een hoogte van ongeveer 138 meter. De ingang bevindt zich zoals gebruikelijk aan de noordzijde op een hoogte van ongeveer 17 meter.

Vanaf de ingang daalt een gang onder een hoek van 26° door de kern van de piramide zelf en vervolgens door de rotsbodem. Deze neergaande gang leidt naar de onderaardse oorspronkelijke grafkamer. De gang gaat over in een horizontaal deel en eindigt in een kamer. Deze kamer is echter nooit afgemaakt. Op ongeveer 18 meter vanaf de ingang van de dalende gang naar de ondergrondse kamer loopt een stijgende gang. Deze gang is zeer smal en was oorspronkelijk van de dalende gang afgesloten door middel van granieten blokken. Grafrovers hebben later de granietblokken omzeild door een weg door de kalksteen te hakken. De stijgende gang komt uit bij het laagste deel van de grote galerij. Daar loopt een horizontale gang naar het zuiden die uitkomt in de foutief aangeduide Koninginnekamer. De indrukwekkende grote galerij heeft een hoogte van maar liefst 8,7 meter en een lengte van bijna 47 meter. Deze schuin naar het zuiden oplopende hal wordt gekenmerkt door overkragende wanden en leidt naar de grafkamer met vijf erboven gelegen drukontlastingskamers.

Enkele wanden van deze kamers boven de grafkamer zijn voorzien van merktekens die door de bouwers van de piramide zijn aangebracht in rode oker. De naam van de piramide van Choefoe, zoals die ook werd vermeld in papyrus Westcar, valt er te lezen. De grafkamer zelf is geheel in graniet uitgevoerd en ongeveer 10 meter lang, 5 meter breed en 6 meter hoog.

De functie van de Grote Galerij

Een aannemelijke bouwtheorie gaat ervan uit dat de Grote Galerij in de piramide van Choefoe was bedoeld als een ruimte waarin een tegengewicht over een houten rails in noordelijke richting naar beneden liep. Het tegengewicht werd gebruikt om de zware granieten bouwblokken voor de grafkamer van Choefoe via de zuidzijde van de piramide omhoog te slepen.

Het stenen tegengewicht zat in een houten frame. Dit geheel werd over twee kalkstenen rails geleid. In de rails zaten op gelijke afstanden gaten die dienden om aan de lage kant van het frame een houten balk als rem te laten dienen. Berekeningen tonen aan dat met gebruikmaking van dit tegengewichtsysteem minder dan 200 man nodig waren om de enorme granieten blokken van soms wel 60 ton omhoog te slepen.

De vier schachten

Twee schachten in de piramide van Choefoe beginnen vanuit de Koninginnekamer en twee vanuit de daarboven gelegen Koningskamer. Op een hoogte van ongeveer een meter boven de vloer bevinden zich zowel in de noordelijke als de zuidelijke wand van deze kamers rechthoekige openingen van gemiddeld ongeveer 20 bij 15 centimeter. Deze openingen geven toegang tot schachten die tot aan de buitenzijde van de piramide doorlopen. Ze lopen aanvankelijk horizontaal, maar na enkele meters gaan ze schuin omhoog. Over de functie van deze schachten is veel gespeculeerd. In 1692 schreef de Franse Consul-Generaal Benoit de Maillet dat de schachten dienden als communicatiemiddel voor degenen die levend werden begraven bij de dode koning. De schachten zouden niet alleen voor de aanvoer van lucht zorgen. Ze zouden ook een doorgang bieden voor voedsel dat in kistjes werd geplaatst en met touw werd doorgetrokken. Aan het begin van de 20ste eeuw werden de schachten opgevat als ventilatiekanalen voor de bouwers van de piramide. Voldoende argumenten kunnen worden aangevoerd waarom dit niet waarschijnlijk is. De complexe hoeken die in het ontwerp van de schachten zijn aangebracht, moeten een enorme logistieke uitdaging hebben gevormd bij de constructie van de piramide. Vele lagen aan kalkstenen blokken dienden zorgvuldig te worden doorsneden. Het uitsparen van recht doorlopende horizontale schachten zou bij de bouw van de piramide veel gemakkelijker zijn geweest. Daarnaast is ventilatie bij de bouw ook niet echt nodig geweest. De Grote Galerij was nabijgelegen. Hierin verzamelde zich voldoende zuurstof. In geen enkel ander Egyptisch grafbouwwerk is ooit gebruikgemaakt van een extra ventilatiekanaal.

De schachten in de Koninginnekamer lopen eerst horizontaal en buigen dan na bijna vier meter naar boven. De totale lengte van iedere schacht bedraagt ongeveer 73 meter en stijgt onder een hellingshoek van 38º. De schachten eindigen tot op 6 meter van de buitenkant van de piramide.

In de Koningskamer buigt het horizontale deel van de noordelijke schacht na minder dan twee meter omhoog. De schacht met een totale lengte van 72 meter neemt een hellingshoek aan van gemiddeld 31º. Een opmerkelijk gegeven is dat dit stijgende deel vier bochten vertoont terwijl de opwaartse hellingshoek gehandhaafd blijft. De schacht buigt eerst naar links af in noordwestelijke richting om vervolgens terug te keren naar het noorden. Daarna wordt afgeweken naar het noordoosten en uiteindelijk teruggekeerd naar het ware noorden. De verklaring voor dit bouwkundige gegeven kan op twee terreinen worden gezocht.

In de eerste plaats kan worden gedacht aan een sterrenkundige verwijzing. Uit de Piramideteksten blijkt namelijk dat de nachtelijke hemelreis van de zonnegod Ra zich aan de noordelijke sterrenhemel afspeelt. De nachtbark van de zon vaart van het westen terug naar het oosten door het gekromde mer-en-cha ofwel Cha-kanaal.

Ten noorden van dit Cha-kanaal bevinden zich de iechemoe-sek de onvergankelijke sterren. In de sterrenkunde wordt dit gebied aangeduid met de term circumpolaire sterren. In de Egyptische geloofsopvattingen van het Oude Rijk reist de overleden koning samen met de onzichtbare zon naar dit gebied. Daar kan de farao een andere zijnsvorm aannemen. Hij wordt daar als ach Ach-geest beschouwd. Tijdens de nachtelijke vaartocht wordt het Cha-kanaal in een laverende beweging van het zuiden naar het noorden en andersom overgestoken.

Een andere verklaring voor de bochten in de noordelijke schacht ligt mogelijk in het bouwkundige ontwerp van de piramide. Zoals verderop zal blijken, is er aan de noordzijde van de piramide boven de Grote Galerij waarschijnlijk een holle ruimte uitgespaard.

Ook de zuidelijke schacht van de Koningskamer verandert met een bocht in het omhooglopende gedeelte. Deze schacht met een totale lengte van 54 meter buigt vanuit het echte zuiden enigszins af naar het zuidwesten. De hellingshoek bedraagt 45º.

In 1964 veronderstelde de Egyptische egyptoloog Alexander Badawy dat de noordelijke schacht vanuit de Koningskamer gericht zou zijn op de ster Thuban. Hij beschouwde deze ster ten onrechte als zich bevindend op de noordelijke hemelpool ten tijde van de bouw van de piramide van Choefoe. De zuidelijke schacht zou volgens Badawy zijn gericht op het toenmalige culminatiepunt van Alnitak, een van de drie sterren van de gordel van Orion. Met het culminatiepunt wordt de hoogste stand van een ster aan de hemel, wanneer die het zuiden passeert, bedoeld. Badawy heeft niet naar de schachten gekeken die vanuit de Koninginnekamer vertrekken. Robert Bauval deed dat wél. Hij werd daarbij aangemoedigd door het onderzoek van de Duitse archeoloog Rudolf Gantenbrink. In het voorjaar van 1993 had hij door middel van een op afstand bestuurbaar robotkarretje ontdekt dat de zuidelijke schacht in de Koninginnekamer veel verder doorloopt dan tot dan toe werd aangenomen. De schacht loopt zelfs tot op enkele meters van de buitenkant van de piramide door. Bauval stelde al vrij snel vast dat deze schacht was georiënteerd op het culminatiepunt van de ster Sirius. Het bijzondere aan het onderzoek van Gantenbrink was dat hij had geconstateerd dat de schacht uiteindelijk doodliep op een geheimzinnige stenen afdekplaat met twee koperen strippen. Bauval ging er onmiddellijk van uit dat het hier om een deur zou gaan die toegang verleent tot een verborgen kamer.

Astronomische voorstelling met rechts Orion en Sothis. Roemer- und Pelizaeus-Museum, Hildesheim.
Foto: auteur.

Hij combineerde zijn astronomische interpretatie van de schachten met citaten uit de Piramideteksten. Daarin wordt zowel de heldere ster Sirius als het sterrenbeeld Orion regelmatig genoemd. De schachten zouden kanalen zijn waarlangs de ka-zielen van de goden en mensen heen en weer kunnen reizen.

Het Orionmysterie

Robert Bauval stelde in 1994 in het boek Het Orion Mysterie dat het sterrenbeeld Orion ook op aarde is afgebeeld door de wijze waarop de piramiden van Gizeh ten opzichte van elkaar staan opgesteld. Hij ziet de drie schuin achter elkaar gelegen piramiden als een weerspiegeling van de positie van de drie sterren in de gordel van Orion. Nu spreken de Piramideteksten inderdaad vaak over Orion als verschijningsvorm van Osiris. De teksten verwijzen echter op geen enkele manier naar een dergelijk topografisch verband. Bauval ging zelfs verder door te beweren dat de omliggende piramiden uit het Oude Rijk corresponderen met de positie van de overige sterren in Orion. Hiervoor is in het Egyptische landschap geen enkel bewijs te vinden. Daarbij komt dat de Zwitserse sterrenkundige Kurt Locher in 1993 op overtuigende wijze heeft aangetoond dat de drie sterren uit de gordel van Orion overeenkomen met de kroon op het hoofd van Sah. Deze Egyptische god werd door de Romeinse geschiedschrijver Plutarchus ten onrechte volledig gelijkgesteld aan de Griekse god Orion.

In zijn boek wees Bauval op wat de Amerikaanse helderziende Edgar Cayce in de jaren dertig had beweerd. De Egyptische beschaving zou rond 10.500 v.Chr. zijn gesticht door gevluchte inwoners van Atlantis. Volgens Cayce zou toen ook zijn begonnen met de bouw van de piramide van Choefoe. Deze uitspraak ging ook Bauval te ver. Wel zouden de piramiden van Gizeh een blauwdruk vormen voor een verdwenen beschaving. De positionering van de piramiden ten opzichte van de Nijl zou hiervan het zichtbare bewijs vormen. Met behulp van een sterrenkundig programma berekende Bauval dat de ligging van de piramiden ten westen van de Nijl overeenkomt met de positie van de drie sterren van Orion ten opzichte van de Melkweg tijdens hun culminatie in de periode rond 10.500 v.Chr. Moderne sterrenkaarten maken duidelijk dat oost en west aan de sterrenhemel omgekeerd zijn vergeleken met landkaarten. Noord blijft noord en zuid blijft zuid. Mintaka is de rechter en meest noordelijke gordelster uit het sterrenbeeld Orion. Volgens de theorie van Bauval zou deze ster moeten overeenkomen met de kleinste van de drie piramiden van Gizeh, die van Menkaoera. Laat deze piramide nou net de meest zuidelijke zijn. Daarnaast blijkt uit bovenstaande projectie van de gordelsterren van Orion op een luchtfoto van de piramiden van Gizeh dat de ster Mintaka niet exact samenvalt met de piramide van Menkaoera. Van meer belang is de constatering van Bauval dat de Egyptische sterrenkundigen op de hoogte zouden zijn geweest van het verschijnsel precessie. Dit is de verandering van de stand van de aardas ten opzichte van de vaste sterren. Precessie heeft ertoe geleid dat de ster Thuban tegenwoordig niet meer de poolster is. In de loop van 25.700 jaar maakt de aardas een keurige cirkelbeweging aan de hemel. In die tijd volbrengt ook de culminatiehoogte een volledige cyclus. Het voor de oude Egyptenaren zo belangrijke sterrenbeeld Orion bereikte een minimale culminatiehoogte rond 10.400 v.Chr. Volgens Bauval zou Egypte toen hebben geleefd in het mythische, gelukzalige tijdperk van koning Osiris. Aanwijzingen voor zijn veronderstelling dat de bouwers van de piramiden van een dergelijke precessiecyclus op de hoogte zijn geweest, bestaan niet. Het eerder genoemde onderzoek van Kate Spence blijkt juist het tegendeel aan te tonen.

De drie piramiden van Gizeh vanuit de lucht (noorden onderaan) met de drie gordelsterren uit het sterrenbeeld Orion (noorden bovenaan) er overheen geprojecteerd.

Terugvaren door de ecliptica

De Nijl stroomt van het zuiden naar het noorden. Aan de sterrenhemel stond de Melkweg rond 10.500 v.Chr. ten oosten van Orion. Daarmee zou de Nijl aan de sterrenhemel van het noorden naar het zuiden stromen. Het argument van een spiegelbeeldige weergave op aarde van de sterrenhemel gaat hier niet op, noord blijft immers noord en zuid blijft zuid. Bauval concludeerde hoe dan ook dat de Egyptenaren hun kennis over de piramidebouw te danken hebben aan een oude beschaving die toen moet hebben bestaan.

De gelijkstelling van de Melkweg aan de rivier de Nijl baseerde Bauval op het feit dat in de Piramideteksten veelvuldig wordt gesproken over een bepaalde route die de zonnegod Ra moet bevaren aan de sterrenhemel.

De Egyptenaren noemden de nachtelijke verblijfplaats van de zon Doeat. De opvatting uit het Oude Rijk is dat de Doeat zich aan de sterrenhemel van het noordelijk halfrond bevindt. Vanwege de steeds veranderende positie van de sterren, niet alleen gedurende de nacht maar ook gedurende de cyclus van een jaar, wordt de Doeat niet als een statische verblijfplaats gezien. Het is een verschuivend gebied waar als een vast gegeven het gekromde Cha-kanaal als een vaarroute doorheen loopt. In de Piramideteksten wordt dit Cha-kanaal genoemd als de belangrijke route die de overleden koning gedurende de nacht dient te nemen. Na zonsondergang zal hij namelijk vanuit het westen via de sterrenhemel samen met de zonnegod Ra terugvaren naar het oosten. Egyptoloog Raymond Faulkner vertaalde de benaming voor het Cha-kanaal in 1969 met The Winding Waterway. Zijn collega Vivian Davis kwam in 1985 met de vertaling The Shifting Waterway. Ten onrechte koppelde Davis aan die lezing de vertaling Melkweg. Hier heeft Bauval echter dankbaar gebruik van gemaakt.

De Duitse egyptoloog Rolf Krauss heeft in 1995 alle in de Piramideteksten genoemde kenmerken van het Cha-kanaal, bijeengebracht en geanalyseerd. Hij concludeert dat het Cha-kanaal overeenkomt met de schijnbare jaarlijkse baan van de zon, de ecliptica. Omdat de banen van de vijf zichtbare planeten rondom de zon min of meer in hetzelfde vlak liggen als die van de aarde, worden de planeten aan de hemel altijd in de buurt van de ecliptica gevonden. De planeet Mercurius heeft een baan die 7° afwijkt van het vlak van de ecliptica. Ook de baan van de maan heeft een helling van meer dan 5° ten opzichte van de ecliptica. De achtergrond van deze denkbeeldige gekromde baan aan de hemel wordt gevormd door de dierenriem. In een laverende beweging vaart de zonnegod iedere nacht terug door deze smalle band direct ten noorden en ten zuiden van de ecliptica.

Scan Pyramids heeft via muon-techniek holle ruimtes ontdekt in de piramide van Choefoe. Foto: Afbeelding: Scan Pyramids Mission.

Scan Pyramids

Meer dan veertig eeuwen na de bouw van de piramiden wordt een wetenschappelijke poging ondernomen om hun geheimen te ontrafelen. Met behulp van de bijzondere muon-scantechnologie is men in staat mogelijke verborgen kamers in de piramiden te ontdekken. muon-tomografie is een techniek die kosmische straling gebruikt om driedimensionale afbeeldingen te genereren. Omdat muonen veel dieper doordringen dan röntgenstralen, kan muon-tomografie worden gebruikt om kalkstenen blokken te scannen. Vanaf november 2015 zijn de piramiden van Dasjoer en Gizeh aan deze geavanceerde scantechnologie onderworpen. Twee jaar later werd bekend dat door middel van deze techniek een verborgen ruimte is ontdekt in de grote piramide van Choefoe. Boven de Grote Galerij is een verborgen 30 meter lange ruimte ontdekt. De kans dat het om een verborgen grafkamer gaat is echter gering. De meest waarschijnlijke verklaring is dat deze schuin oplopende ruimte bewust is uitgespaard bij de bouw van de piramide. Het zou daarmee eenzelfde functie hebben gekend als de Grote Galerij.

7

WIE WAS SEMENCHKARA?

Aan het einde van de regeringsperiode van Achnaton, de periode waarin ook koningin Nefertiti van het toneel verdwijnt, duikt plotseling koning Semenchkara op. Meritaton, de oudste dochter van Achnaton en Nefertiti, wordt genoemd als de Grote Koninklijke Echtgenote van deze vorst. Maar, wie was deze raadselachtige persoon?

Nefertiti

Van Nefertiti is niet bekend wanneer ze is geboren en ook haar familieverwantschap is duister. De naam Nefertiti betekent De mooie is gekomen. Dit zou erop kunnen duiden dat ze geen Egyptische was, maar een prinses uit Mitanni. Het is goed denkbaar dat Nefertiti de nieuwe naam is voor prinses Tadoechepa, de dochter van koning Toesjratta van Mitanni. Ze werd de Egyptische koningin van Amenhotep IV die zijn vader opvolgde na diens dood. In het 5de jaar van zijn regering veranderde hij zijn naam in Achnaton. Dit vond een maand voor de verhuizing naar de nieuwe hoofdstad Achetaton plaats. Nefertiti kreeg in dezelfde periode de namen Nefer-neferoe-Aton Nefertiti, wat kan worden vertaald met: Mooi is de schoonheid van Aton, De mooie is gekomen. Deze namen werden altijd in één cartouche geschreven wat erop wijst dat zij, net als haar schoonmoeder Teje, werd gezien als een vergoddelijkte Grote Koninklijke Echtgenote.

Portretkop van koningin Nefertiti. Staatliche Museen zu Berlin – Ägyptisches Museum und Papyrussammlung, ÄM 21300. Foto: Philip Pikart.

Sjoe en Tefnoet

Nefertiti is zowel in Loeksor als in Tell el-Amarna afgebeeld in een aantal graven van hoge ambtenaren uit de regeringsperiode van Achnaton. Ze is in de voorstellingen vrijwel altijd met haar kenmerkende kroon te zien, een blauwe kroon, met een platte top en strakke zijdes. Volgens de Britse egyptologe Joyce Tyldesley is deze iconische blauwe kroon afgeleid van de hoofdtooi van haar schoonmoeder Teje. Het zou erop wijzen dat ook Nefertiti zichzelf gelijkstelde aan de godin Tefnoet. In de religieuze aanpassingen die het koninklijk echtpaar aan het begin van de Amarnaperiode heeft doorgevoerd, nam Achnaton de positie in van de levenschenkende lichtgod Sjoe. Nefertiti was als de vrouwelijke tegenhanger een manifestatie van de godin van de vochtigheid Tefnoet, de echtgenote van Sjoe. Achnaton en Nefertiti beschouwden zichzelf als de aardse vertegenwoordigers van de zonnegod en stonden garant voor de wereldorde. Als zonneschijf vervulde Aton een zelfde functie aan de hemel. Het aardse zonnegod-echtpaar vormde als zodanig een triade, een heilige Drievuldigheid, met de hemelse zonneschijf.

Twee gekroonde vorsten onder de zonnestralen van de Aton. Staatliche Museen zu Berlin – Ägyptisches Museum und Papyrussammlung, ÄM 17813. Foto: Miguel Hermoso Cuesta.

In Achetaton is Nefertiti regelmatig afgebeeld waarbij ze de taak van de koning in zijn rol van priester overnam. Daarbij werd ze geassisteerd door haar oudste dochter Meritaton, die op dat moment de rol van koningin op zich nam. In andere afbeeldingen is Achnaton te zien terwijl hij de zon aanbidt en daarbij staat Nefertiti niet achter hem, maar tegenover hem.

Uitzonderlijk is dat Nefertiti ook als heerseres zonder haar man wordt weergegeven. Zo toont een reliëf, dat in Boston wordt bewaard, hoe Nefertiti op de voorplecht van een schip de vijanden van Egypte neerslaat. Deze manier van afbeelden bestaat al vele eeuwen, maar is aan de farao voorbehouden.

Regerend vorstin

Via opschriften op wijnamforen is bekend dat Achnaton in het 17de jaar van zijn regering kwam te overlijden. Hoe de farao aan zijn einde is gekomen is niet bekend. Het heeft er alle schijn van dat hij net als zijn vader Amenhotep III na een lange periode van ziekte is overleden. Tot aan het 14de regeringsjaar nam Nefertiti uitsluitend bij religieuze aangelegenheden een gelijke positie in naast haar echtgenoot Achnaton. Daarna is er een duidelijke kentering waarneembaar. Mogelijk raakte Achnaton dusdanig verzwakt dat hij onvoldoende in staat was om op het bestuurlijke vlak als alleenheerser door het leven te gaan. Het is goed denkbaar dat Achnaton zijn echtgenote Neferneferoeaton Nefertiti daarom als co-regent aanstelde. Zij kreeg vanaf dat moment een eigen troonnaam Anchcheperoera, Hij waarvan de ontstaansvorm van Ra leeft. Opmerkelijk is dat Nefertiti daarna gescheiden van haar man in het ‘Noordelijke Paleis’ resideerde. Een ander opvallend fenomeen is dat de oudste dochter Meritaton, vanaf het co-regentschap tussen haar ouders, de rol op zich neemt van Grote Koninklijke Echtgenote.

Vijf voorkomende combinaties van de troonnaam Anchcheperoera met de geboortenaam Neferneferoeaton.

Anchcheperoera Neferneferoeaton

Binnen de egyptologie heerst een grote verdeeldheid over de identiteit van Anchcheperoera Neferneferoeaton. Sommigen zijn van mening dat het een andere naam is voor Meritaton. De troonnaam van Anchcheperoera komt op verscheidene monumenten voor in combinatie met de geboortenaam Neferneferoeaton, Mooi is de schoonheid van Aton. De toevoeging Nefertiti, De mooie is gekomen, is daarbij weggelaten. Deze geboortenaam Neferneferoeaton werd echter al vanaf het begin van de Amarnaperiode gevoerd door koningin Nefertiti. Feitelijk betreft de aanduiding Nefertiti een epitheton bij de geboortenaam Neferneferoeaton. Nefertiti droeg de ze geboortenaam niet werkelijk vanaf haar geboorte. Bij aankomst in Egypte moet haar naam zijn veranderd. Op een onvoltooide stèle die in Berlijn wordt bewaard, zijn twee koningen naast elkaar zittend onder de levengevende zonnestralen van de Aton weergegeven. Beiden dragen een koningskroon. Dit zijn vrijwel zeker Achnaton (links) en Nefertiti (rechts). Het paar raakt elkaar liefdevol aan. Twee paar cartouches staan aan weerszijden van de Aton weergegeven, bestemd om er zijn naam in te zetten. Dit houdt in dat er drie blanco cartouches zijn aan de rechterkant. De schrijfwijze van een koningsnaam door middel van drie cartouches komt niet voor. Het zijn er altijd twee voor een koning en meestal een voor een koningin. Twee zouden voor de namen van Achnaton zijn geweest. De derde cartouche zou worden ingevuld met de naam Neferneferoeaton Nefertiti. Omdat er rondom het 15de regeringsjaar onduidelijkheid ontstond over de naamgeving van koningin Neferneferoeaton heeft men mogelijk de cartouches niet ingevuld.

Scarabeeën uit Tell el-Amarna. Petrie Museum, Londen. Afbeelding uit: Tell el Amarna, Flinders Petrie; 1894.

Dat de combinatie van de troonnaam Anchcheperoera en geboortenaam Neferneferoeaton op Nefertiti betrekking heeft, wordt op verscheidene manieren duidelijk. Zo staat achter de twee namen vaak de grammaticaal vrouwelijke vorm geliefd door weergegeven. De liefhebbende persoon is Waënra Enige van Ra, wat een onderdeel is van de troonnaam van Achnaton. Dergelijke toespelingen op Achnaton komen vaker voor in combinatie met Anchcheperoera Neferneferoeaton. Zo wordt bij de geboortenaam Neferneferoeaton het vrouwelijke epitheton Zij die nuttig is voor haar echtgenoot toegevoegd. Dit vormt tegelijkertijd een toespeling op de geboortenaam van haar man Achnaton Hij die nuttig is voor Aton. Nog opvallender is de zeldzame schrijfwijze van haar troonnaam met de vrouwelijke vorm Anchetcheperoera Zij waarvan de ontstaansvorm van Ra leeft. De beide namen kunnen zelfs worden gevolgd door de vrouwelijke toestandsvormen Moge zij leven voor altijd en de vrouwelijke vorm waar van stem.

De toevoegingen bij de bovenste drie combinaties zijn epitheta die allen verwijzen naar Achnaton. In de onderste twee combinaties verwijzen ze naar Aton. In de vierde combinatie vertoont het epitheton bij de geboortenaam een vrouwelijke vorm meryt A(ton) zij die geliefd is door Aton. In de laatste combinatie is het rietblad omgedraaid. Dit is vrijwel altijd het geval in de cartouche van Neferneferoeaton Nefertiti. De vrouwelijke vorm Anchetcheperoera kan worden aangetroffen aan de onderkant van amuletten zoals scarabeeën en ringen.

Nummer 93 leest Anchcheperoera, gevolgd door het epitheton dat begint met een vrouwelijke lijdende vorm van het deelwoord zij die geliefd is door. Daarna volgt Nefercheperoera, het eerste deel van de troonnaam van Achnaton.

Nummer 94 leest Anchetcheperoera. Dit is de vrouwelijke vorm van de troonnaam Anchcheperoera. Ook nu volgt het epitheton dat begint met een vrouwelijke lijdende vorm van het deelwoord zij die geliefd wordt door. Daarna volgt Waënra, het tweede deel van de troonnaam van Achnaton. Nummer 95 geeft een mannelijke variant van de vorige schrijfwijze.

Anchcheperoera Neferneferoeaton heeft drie jaar als co-regentes van Achnaton geregeerd.

Meritaton. Musée du Louvre, Parijs.

Anchcheperoera Semenchkara

Graf EA2 in Tell el-Amarna werd aangelegd voor Meryra II, de kamerheer van koningin Nefertiti. Op de noordwand staat een koning Anchcheperoera Semenchkara afgebeeld. De geboortenaam Semenchkara betekent Hij die de ka-ziel van Ra versterkt. Deze naamgeving benadrukt de verering van de zon als Ra en niet in de eerste plaats als Aton. Een gegeven is dat de jongste twee dochters van Achnaton en Nefertiti, Neferneferoera en Setepenra ook het Aton-deel niet meer in hun naam droegen. Semenchkara heeft Meritaton als Grote Koninklijke Echtgenote aan zijn zijde. De meeste egyptologen gaan ervan uit dat het hier om een mannelijke koning gaat. Hij zou een halfbroer of zoon zijn van Achnaton. Hiervoor ontbreekt echter ieder bewijs. Ook wordt Semenchkara door velen beschouwd als de eigenaar van het graf KV55. Maar in dat graf werd, buiten de stoffelijke resten van een man, geen enkel voorwerp aangetroffen dat in relatie staat tot Anchcheperoera Semenchkara. In de voorstelling in graf EA2 deelt het koninklijk echtpaar eregoud uit aan Meryra II. Op de oostwand van dezelfde ruimte staat de beroemde scène van de Grote Durbar weergegeven. Het toont een ceremonie waarbij buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders tribuut brengen aan Achnaton en Nefertiti. Deze imposante reliëfvoorstelling beslaat de gehele wand en vermeldt in het bijschrift regeringsjaar 12. Dit heeft ertoe geleid dat men de weergave van Semenchkara op de noordwand in datzelfde regeringsjaar plaatst. De voorstelling is echter van een geheel andere kwaliteit en is alleen in zwarte inkt op de wand aangebracht. Deze scène van het uitreiken van het eregoud moet kort na het overlijden van Achnaton en daarmee in het 17de regeringsjaar worden gedateerd.

Semenchkara en de Grote Koninklijke Echtgenote Meritaton. De voorstelling op de noordwand van EA2 het graf van Meryra II. Afbeelding uit Norman de Garis Davies, The Rock Tombs of Amarna, deel II, 1905.

De Belgische egyptologe Athena Van der Perre heeft in 2012 een hiëratisch opschrift ontdekt in een steengroeve te Deir Aboe Hinnis bij Tell el-Amarna. Ze bemerkte dat er ook in het 16de regeringsjaar van Achnaton nog sprake was van één cartouche met daarin de naam van zijn Grote Koninklijke Echtgenote Neferneferoeaton Nefertiti. Deze nieuwe informatie wekt de indruk dat de drie regeringsjaren waarin Nefertiti onder de naam Anchcheperoera Neferneferoeaton als co-regentes heeft geregeerd, pas hebben plaatsgevonden na het 16de regeringsjaar van Achnaton. Dit hoeft echter niet zo te zijn. Verschillende titels, namen en epitheta voor Nefertiti werden naast elkaar gebruikt. Het is goed mogelijk dat de opzichter van de arbeiders in de steengroeve van Deir Aboe Hinnis de oorspronkelijke en traditionele schrijfwijze voor de naam van de koningin is blijven hanteren. Binnen het grensgebied van de stad Achetaton was men echter al twee jaar eerder begonnen met de weergave van haar namen in twee cartouches als Anchcheperoera Neferneferoeaton en werden ook haar regeringsjaren als co-regentes bijgehouden.

Voor Nefertiti moet de dood van Achnaton in het 17de regeringsjaar de aanleiding zijn geweest om haar naam nogmaals aan te passen naar Anchcheperoera Semenchkara. Toevoegingen met een verwijzing naar Achnaton als liefhebbende persoon achter haar geboortenaam Semenchkara ontbreken vanaf dat moment opvallend. Wel krijgt Semenchkara vaak het epitheton djesercheperoe Heilig aan ontstaansvorm. Nefertiti regeerde slechts kort als alleenheerseres over Egypte onder haar nieuwe naam Anchcheperoera Semenchkara. Dit wordt bevestigd door een opschrift op een wijnkruik uit het eerste regeringsjaar van het Huis van Semenchkara en zes koninklijke zegels met de naam Anchcheperoera Semenchkara erop.

Twee koninginnen tegelijk aan de macht?

De Belgisch-Canadese egyptologe Valérie Angenot, verbonden aan de universiteit van Montreal, lanceerde in april 2019 een bijzondere theorie over de troonopvolging van Achnaton. Zij gaat ervan uit dat twee dochters van Achnaton en Nefertiti gedurende een korte periode samen over Egypte regeerden voordat hun broer Toetanchamon op de troon werd geplaatst. Angenot baseert haar theorie op een grondige kunsthistorische analyse waarbij zij beelden en voorstellingen van belangrijke personen uit de Amarnaperiode met elkaar heeft vergeleken. De oudste van de twee, Meritaton, zou op dat moment ongeveer vijftien jaar oud zijn geweest. Zij regeerde samen met haar jongere zus onder de titel van Grote Koninklijke Echtgenote. De vierde dochter van Achnaton en Nefertiti, Neferneferoeaton-tasjerit, zou volgens Angenot bij het overlijden van haar vader ongeveer twaalf jaar oud zijn geweest. Zij zou feitelijk de faraotitel hebben gedragen.

Neferneferoeaton-tasjerit moet op zijn vroegst in het 8ste regeringsjaar als zijn vierde dochter zijn geboren. Dat betekent dat zij negen jaar was bij het overlijden van haar vader Achnaton. Ze had naast Meritaton nog twee oudere zussen Maketaton, die in het 12de regeringsjaar overleed en Anchesenpaäton, de latere echtgenote van Toetanchaton. Ook had ze nog twee jongere zussen genaamd Neferneferoera en Setepenra. Haar naam is afgeleid van de naam van haar moeder Nefertiti die vlak voor de verhuizing naar de nieuwe stad in het 5de regeringsjaar Neferneferoeaton aan haar naam had toegevoegd. De toevoeging Tasjerit betekent junior. Volgens Angenot zouden de voorstellingen van de twee koninginnen na hun dood grotendeels zijn vernietigd en zouden hun grafvoorwerpen zijn hergebruikt voor de grafinventaris van Toetanchamon. Zelfs het beroemde gouden masker zou oorspronkelijk aan een van de twee zussen hebben toebehoord. Over het lot van deze twee dochters is, na de dood van hun ouders, echter niets bekend.

8

WAAR WERD NEFERTITI BEGRAVEN?

Nefertiti heeft het belangrijkste gedeelte van haar leven doorgebracht in de nieuw gestichte hoofdstad Achetaton. De kans dat zij daar begraven ligt is nog altijd aanwezig. Toch is het aannemelijker dat haar laatste rustplaats is te vinden in de heuvels op de Thebaanse westoever.

Het koningsgraf in Tell el-Amarna.

Het koningsgraf in Achetaton

Het koningsgraf in de oostelijke wadi van Achetaton moet in de eerste plaats zijn bedoeld voor de begrafenis van Achnaton. Toch is het op basis van tekstuele aanwijzingen en archeologische vondsten zeker dat de tweede dochter van het koninklijk echtpaar, prinses Maketaton, in het 12de regeringsjaar in zijkamer γ is bijgezet. Brokstukken van een granieten sarcofaag met de titel en de naam van Teje zijn in het graf aangetroffen, wat erop wijst dat ook zij in het koningsgraf moet zijn begraven. Waarschijnlijk werd ook Satamon, de oudste zus van Achnaton, in zijkamer α begraven. Zij leefde in Achetaton onder de naam Kiya en was de bijvrouw van Achnaton en de moeder van Toetanchaton.

Fragment van een sjabti van Nefertiti. Musée du Louvre, Parijs.

Het basisontwerp van het koningsgraf en de verhoudingen zijn vergelijkbaar met die van de graven in het Dal der Koningen in Thebe. Een opvallend afwijkend patroon in het ontwerp van het graf is een gebogen gang die leidt naar een aanzet van wat ooit een grafkamer had moeten worden. Deze ruimte is mogelijk bedoeld geweest voor koningin Nefertiti. Ook zijn twee fragmenten van een albasten sjabti voor Nefertiti bekend. Een daarvan zou in 1933 bij illegale activiteiten in de omgeving van het koningsgraf te Tell el-Amarna zijn aangetroffen. Beide stukken zijn via de kunsthandel in omloop gekomen en bevinden zich in het Louvre in Parijs en het Brooklyn Museum in New York. Toch is het weinig waarschijnlijk dat Nefertiti ooit in het koningsgraf werd bijgezet.

Dal der Koningen.

Nefertiti in het Dal der Koningen?

Waar Nefertiti dan wel werd begraven, is tot op heden onbekend. Eind juli 2015 publiceerde de Britse egyptoloog Nicholas Reeves een artikel met de titel The Burial of Nefertiti? Dit artikel werd in korte tijd door vele duizenden geïnteresseerden gelezen en veroorzaakte een ware mediahype. Reeves gaat ervan uit dat het graf van Nefertiti zich mogelijk in KV62, het graf van Toetanchamon, bevindt. Zijn theorie is ondermeer gebaseerd op hoge-resolutie scans die in de grafkamer van Toetanchamon zijn gemaakt door de Spaanse organisatie Factum Arte. De 3D-scans hebben door middel van een fotogrammetrische techniek geleid tot een exacte replica van het koningsgraf. Door de schildering in de digitale beelden weg te laten werden de oneffenheden op de wanden zichtbaar. Reeves meende zowel op de noordwand als op de westwand van de grafkamer een geblokkeerde doorgang te ontwaren.

Ook bestudeerde Reeves de voorstelling van het mondopeningsritueel op de noordwand. Hij kwam tot de constatering dat de linker mummievormige figuur oorspronkelijk Nefertiti voorstelde. De rechterfiguur is de sem-priester met het luipaardvel en zou een typische weergave zijn van Toetanchamon in de vroege post-Amarnaperiode. Deze voorstellingen zouden ongeveer tien jaar later zijn aangepast en hergebruikt voor de begrafenis van Toetanchamon. Daarbij zouden alleen de cartouches van Nefertiti en Toetanchamon zijn overgeschilderd met de namen van Toetanchamon en Eje. Indien Nicholas Reeves daarin gelijk zou hebben, dan is er toch iets eigenaardigs aan de hand. Reeves beweert namelijk ook dat 80% van de grafinventaris van Toetanchamon oorspronkelijk heeft toebehoord aan koningin Nefertiti. Het zou dan niet alleen gaan om grafvoorwerpen als sjabti’s en godenbeelden met de gelaatskenmerken van Nefertiti. Enkele voorwerpen vertonen nog sporen van de originele tekst. Vier kleine uit goud vervaardigde mensvormige mummiekistjes zijn aangetroffen in de albasten kanopenkist die in vier compartimenten was verdeeld. Elk component werd afgesloten met een albasten deksel in de vorm van een mensenhoofd. Op basis van de vrouwelijke gelaatstrekken is vaker gesuggereerd dat Nefertiti wordt weergegeven. De gouden mummiekistjes bevatten de geprepareerde ingewanden van de koning, gewikkeld in mummiewindsel. De kistjes zijn van binnen versierd met teksten en van buiten voorzien van een verenmotief ingelegd met kornalijn en gekleurd glas. Elk kistje stond onder de bescherming van een van de vier zonen van Horus. De smalle kolom aan tekst aan de buitenzijde van ieder deksel geeft de titels en naam van Toetanchamon weer en de namen van beschermgoden voor de ingewanden. Het kistje dat ooit de lever bevatte, is in het voorjaar van 2019 aan een nader onderzoek onderworpen. In een documentaire voor Amazon Prime legt de Franse egyptoloog Marc Gabolde uit dat de binnenzijde van het deksel twee cartouches van Toetanchamon vertoont. Daarbij is te zien dat er oorspronkelijk andere namen in de cartouches hebben gestaan. Gabolde is ervan overtuigd dat het bovenste gedeelte van de cartouche met de troonnaam Neb-cheperoe-ra van Toetanchamon de tekencombinatie Anch-cheperoe-ra mery […] heeft vervangen. Nu is deze laatste troonnaam goed bekend uit Tell el-Amarna. Het verwijst naar Neferneferoeaton die na de dood van haar echtgenoot Achnaton haar geboortenaam verandert in Semenchkara. Gabolde is echter van mening dat de naam verwijst naar de oudste dochter van het koninklijk echtpaar, Meritaton. Ook werd een pectoraal met de voorstelling van de godin Noet aangetroffen in het graf van Toetanchamon. De tekst op dit borstsieraad maakt duidelijk dat het oorspronkelijk aan een koningin heeft toebehoord. Onder de cartouche met de troonnaam Neb-cheperoe-ra van Toetanchamon staat de vrouwelijke uitdrukking maät-cheroe waar van stem.

Miniatuur mummiekistje van Toetanchamon. Egyptisch Museum, Caïro.

Volgens Nicholas Reeves zouden deze belangrijke grafvoorwerpen tien jaar na de dood van Nefertiti zijn hergebruikt voor de begrafenis van Toetanchamon. Op zich is dit niet onmogelijk. Wat echter niet goed valt te verklaren, is de aanname van Reeves dat de grafruimtes voor Nefertiti direct na haar begrafenis zouden zijn afgesloten. De doorgangen zouden aan de buitenzijde zijn gecamoufleerd met een schildering in de vroege Post-Amarna stijl. Daarbij zou aan de rechterzijde Toetanchamon worden getoond die het mondopeningsritueel uitvoert bij zijn overleden voorganger de Osirisvormige Nefertiti. Volgens deze theorie zijn voor de begrafenis van Toetanchamon deze doorgangen niet opnieuw geopend. De schilderingen zijn volgens Reeves intact gebleven en hergebruikt. De schildering die tien jaar eerder op de noordwand was aangebracht zou alleen zijn aangepast door aan de rechterzijde de naam van Toetanchamon te vervangen door die van Eje en aan de linkerzijde de naam van Nefertiti te vervangen door die van Toetanchamon. Dit zou betekenen dat men bij de begrafenis van de mummie van Nefertiti haar vele kostbare grafvoorwerpen doelbewust voor haar opvolger Toetanchamon heeft achtergehouden. Ze zou dan op eenvoudige wijze zijn begraven. Vervolgens heeft men wel na haar begrafenis een opzichtige grafschildering op de geblokkeerde wand aangebracht. Deze aanname door Reeves is dan ook niet correct. De schilderingen wijzen niet specifiek op de periode direct na het overlijden van Achnaton. Ze zijn specifiek voor de begrafenis van Toetanchamon op de grafwanden aangebracht.

Ook het beroemde gouden masker van Toetanchamon zou oorspronkelijk aan Nefertiti hebben toebehoord. Het bewijs hiervoor is te vinden op de rand van de linker schouderpartij van het masker. Daar valt wederom de troonnaam Neb-cheperoe-ra te lezen. Restanten van de oorspronkelijk troonnaam Anch-cheperoe-ra zijn nog zichtbaar. Ook heeft er de toevoeging meryt Nefer-cheperoe-ra gestaan, wat duidt op koningin Neferneferoeaton (Nefertiti) als de oorspronkelijke eigenares.

Op onderzoek uit

De toenmalige Egyptische minister van Oudheden Mamdouh el-Damaty nodigde Reeves uit om in november 2015 een onderzoek te doen in het graf van Toetanchamon. De minister stond erop dat hij dit onderzoek zelf zou uitvoeren in samenwerking met de Britse egyptoloog. Tevens werd een oude vriend van Nicholas Reeves benaderd, de Japanse radarspecialist van de Universiteit van Tokyo, Hirokatsu Watanabe. Met geavanceerde apparatuur werd een uitvoerige niet-invasieve teledetectiescan uitgevoerd op de grafwanden van KV62. De wetenschappelijke wereld was tot dan toe ernstig verdeeld en het kamp van sceptici was groot. Tot verbazing van velen bleek uit de meetgegevens dat er inderdaad extra kamers aanwezig zouden zijn in KV62.

Scepsis alom

Ondanks de bemoedigende resultaten van het scanonderzoek die eind november 2015 via het informele circuit naar buiten kwamen, bleef er scepsis bestaan onder egyptologen. Het voormalige hoofd van de Oudheidkundige Dienst Zahi Hawass nam hierin het voortouw. In openbare bijeenkomsten en interviews stak hij zijn misnoegen over het onderzoek niet onder stoelen of banken. Ook zag hij niet in waarom er zoveel ophef werd gemaakt over een in zijn ogen zinloos scanonderzoek aan het graf van Toetanchamon. Nefertiti kon volgens hem al helemaal niet in het Dal der Koningen zijn begraven omdat, zoals iedereen toch wel moest weten, deze beroemde Egyptische koningin tijdens haar leven in Achetaton had gewoond. Volgens Hawass zou ze daar dan ook zeker zijn begraven. Nicholas Reeves had volgens hem wel eens vaker wat beweerd. Zo heeft hij het door de Brit verspreide gerucht uit 2002 over de mogelijke aanwezigheid van een graf voor de ingang van het graf van Toetanchamon destijds onmiddellijk verworpen. Reeves werd destijds met zijn onderzoeksteam het land uitgezet. Wel heeft Hawass in 2009 met zijn Egyptische archeologische team zelf op de door Reeves genoemde plaats gegraven. Hij stuitte echter in dit centrale deel van het Dal der Koningen op een scheur in de kalkstenen rotsbodem. De teleurstelling van het uitblijven van een wereldvondst werd door Hawass omgezet in bewijsvoering dat de Brit niet deugt. Daarnaast maakt Hawass van iedere gelegenheid gebruik om te wijzen op een in zijn ogen veel belangrijker project. In het Westelijke Dal van het Dal der Koningen geeft hij namelijk leiding aan een archeologisch onderzoek voor Discovery Channel dat volgens hem zal gaan leiden tot de vondst van het graf van de koningin van Toetanchamon, Anchesenamon.

Een van de vier deksels van de albasten kanopenkist van Toetanchamon. Egyptisch Museum, Caïro. Foto: Dmitry Denisenkov.

De tekst op dit borstsieraad verwijst naar een koningin als de oorspronkelijke eigenaar ervan. Egyptisch Museum, Caïro. Foto: Hans Ollermann.

Op 17 maart 2016 publiceerde het Amerikaanse tijdschrift National Geographic een artikel waarin werd verkondigd dat het resultaat van het door Watanabe uitgevoerde radaronderzoek niet in twijfel wordt getrokken. Echter, om meer duidelijkheid te verkrijgen over de vermeende holle ruimtes in het graf van Toetanchamon, stuurde National Geographic eind maart 2016 een eigen onderzoeksteam naar Egypte. Op 1 april 2016 werd een persconferentie gehouden in het Dal der Koningen waarbij de voorlopige bevindingen werden gepresenteerd. Eerst kwam de sinds twee dagen beëdigde nieuwe Egyptische Minister van Oudheden, Chaled el-Enany, aan het woord. Vervolgens deed de sinds twee dagen ontslagen Egyptische Minister van Oudheden, Mamdouh el-Damaty het woord. Ook de Brit Nicholas Reeves, de Amerikaanse radarspecialist Eric Berkenpas, in dienst van National Geographic en Yasser el-Shayeb, de Egyptische specialist in rotsmechanica, deden verslag van de bevindingen tot dan toe. Vreemd genoeg zijn de officiële resultaten van het scanonderzoek door National Geographic nooit vrijgegeven.

Op het masker van Toetanchamon stond oorspronkelijk de naam van Nefertiti. Egyptisch Museum, Caïro.

Hoewel tijdens de persconferentie toespelingen werden gemaakt op de aannames van Reeves, durfde niemand volmondig te beweren dat zich in het graf van Toetanchamon verborgen ruimtes bevinden. Minister El-Enany sprak in zijn slotwoorden over een internationaal symposium dat van 6 tot en met 8 mei 2016 zou worden gehouden in Caïro. Dat dit symposium niet helemaal vlekkeloos is verlopen, bleek uit de ruzie die daar ontstond tussen twee voormalige ministers van Oudheden, Zahi Hawass en Mamdouh el-Damaty. De huidige Minister van Oudheden Chaled el-Enany stelde daarop een radiostilte in. Tot het moment waarop onomstotelijk vast zou staan of er wel of niet verborgen ruimtes zijn in het graf van Toetanchamon, zou er geen enkel officieel bericht worden gecommuniceerd. Wel zou een derde onderzoeksteam worden benaderd voor een contraexpertise. Gekozen is voor de Polytechnische Universiteit van Turijn waarmee Zahi Hawass op dat moment samenwerkte in het Westelijke Dal.

Geen holtes achter de grafwanden

Op zondag 6 mei 2018 maakte Mostafa Waziri, de Secretaris Generaal van de Hoge Raad van Oudheden de resultaten bekend van het in januari 2018 door de Polytechnische Universiteit van Turijn uitgevoerde scanonderzoek in het graf van Toetanchamon. De belangrijkste conclusie luidde dat er achter de beschilderde pleisterlaag geen discontinuïteiten waarneembaar zijn ten gevolge van de overgang van natuurlijke rotswand naar een door mensenhand gemaakte blokkerende wand. De GPR-radargrammen hebben dit uitgewezen. Ook bestaat er volgens de Italiaanse onderzoekers geen enkel bewijs voor het bestaan van gemaskeerde deurposten of een latei boven een deuropening. De radargrammen geven ook geen enkele indicatie van vlakke reflectoren die kunnen worden geïnterpreteerd als grafwanden of holle ruimten achter de schilderingen van de grafkamer.

Volgens Waziri zou daarom vanaf heden alle aandacht uit moeten gaan naar het door Zahi Hawass geleide archeologische onderzoek in het Westelijke Dal.

Toch twee holtes in de omgeving van Toetanchamon

Heeft de Japanse expert Hirokatsu Watanabe zich in het najaar van 2015 dan toch vergist?

Wat vrijwel onbelicht is gebleven, is het feit dat Franse wetenschappers die zich in november 2015 in Gizeh bezighielden met het uitgebreide Scan Pyramids Project, op verzoek van Minister El-Damaty een paar dagen naar Loeksor zijn afgereisd. De wanden van de grafkamer van Toetanchamon werden met een handzame infraroodscanner onderzocht. Dit leverde het verrassende resultaat op dat zich inderdaad holtes achter de grafwanden zouden bevinden.

Scanonderzoek in KV62. Foto: Kenneth Garrett.

De Electrical Resistivity Tomography (ERT) metingen rondom het graf van Toetanchamon die in januari van 2018 zijn uitgevoerd door onderzoekers uit Turijn zijn in juli 2018 gepubliceerd en in maart 2019 via het internet beschikbaar gekomen. Het onderzoek heeft geleid tot een geofysisch 3D-resistiviteitsmodel van het onderzochte gebied in het Dal der Koningen. Opmerkelijk is dat het Italiaanse team op basis van dit model wel degelijk twee onderaardse ruimtes heeft ontdekt. Ze liggen in de directe omgeving van KV62, het graf van Toetanchamon. Naast de bekende holtes van KV9 (het graf van Ramses V/VI) en dat van KV62 zelf, zijn duidelijk twee nooit eerder onderzochte holtes in de rotsbodem waar te nemen. Deze twee anomalieën zijn met name interessant omdat ze niet direct lijken te zijn verbonden met de reeds bekende ondergrondse ruimtes. De eerste holte ligt onder de heuvel waar de graven KV9 en KV62 zijn uitgehakt. Gezien de diepte onder het rotsoppervlakte is het onwaarschijnlijk dat hier ooit eerder opgravingsactiviteit heeft plaatsgevonden. Indien deze holte het gevolg is van menselijk ingrijpen, dan moet dat in de faraonische tijd zijn gebeurd, zo luidt de conclusie van het onderzoeksteam.

Ook de tweede holte is bijzonder interessant. Zorgvuldigheid is echter geboden omdat het dicht bij een gebied ligt dat reeds eerder archeologisch is onderzocht. Het is in ieder geval uitgesloten dat de holtes heel direct aan de ruimtes van KV62 kunnen worden gekoppeld.

Voor Nicholas Reeves is hiermee de kous niet af. Op 13 juli 2019 verscheen via het internet een nieuw artikel van zijn hand getiteld The Decorated North Wall in the Tomb of Tutankhamun. Daarin draagt de Britse egyptoloog kunsthistorische argumenten aan die zijn theorie ondersteunen dat achter de noordwand van de grafkamer van KV62 het graf van Nefertiti verscholen ligt. In hetzelfde artikel beoordeelt de Britse geofysicus George Ballard de resultaten van de verschillende scanonderzoeken die sinds 2015 zijn uitgevoerd in en rond KV62. In tegenstelling tot de conclusie van het Egyptische Ministerie van Oudheden stelt hij vast dat de verzamelde gegevens in grote lijnen consistent zijn en in overeenstemming zijn met de verwachtingen van Nicholas Reeves.

10

AMON KAMPEERT NIET OP HET STRAND

In 1890 werd in Midden-Egypte op de ruïneheuvel van het huidige El-Hibah een papyrus met een uniek reisverslag ontdekt. Het werd opgetekend aan het begin van de 21ste dynastie. De hoge ambtenaar Wenamon vertelt hoe hij op een handelsmissie werd gestuurd naar Byblos. Alle bestaande vertalingen gaan ervan uit dat Wenamon tijdens zijn reis een tijd lang zonder schip heeft gezeten. Hierdoor zou hij zijn genoodzaakt om samen met het cultusbeeld van Amon van de Weg langdurig in een tent op het strand van Byblos te bivakkeren. Maar, kloppen de vertalingen wel?

De houten bark van Amon wordt op de schouders gedragen door Egyptische Priesters. Voorstelling uit de Rode kapel van Hatsjepsoet te Karnak, Loekosr.

Het reisverslag van Wenamon

Op gezag van Herihor, die in Opper-Egypte aan de macht is, vertrekt Wenamon vanuit Thebe op een speciale missie naar Libanon. Hij wordt geacht daarvandaan boomstammen van de zilverspar te halen. De houten bark van Amon-Ra in de tempel van Karnak is namelijk aan vervanging toe.

Uit het gedetailleerde verslag valt op te maken dat Wenamon tijdens zijn reis met verscheidene problemen werd geconfronteerd. Hij legt daarbij uit hoe hij deze het hoofd heeft weten te bieden. Omdat de vertaling van deze belangrijke tekst op een cruciaal punt verkeerd is geïnterpreteerd, is een foutief beeld ontstaan over de ambtenaar Wenamon. Velen beschouwen de tekst als een parodie waarin alles wat voor een ambtenaar fout kan gaan ook fout gaat. Wenamon wordt daarbij vaak afgeschilderd als een onhandige klungelaar. Dat laatste is beslist onterecht.

Satellietbeeld van Egypte en het kustgebied Tjeker.

Wenamon kan zijn missie niet zonder toestemming van de andere machthebber in Egypte uitvoeren. Wanneer hij in de Deltaplaats Tanis aankomt, overhandigt hij de geloofsbrieven van Amon-Ra aan de lokale vorst Nesibanebdjedet waarin de zilverspar-missie staat beschreven. Na een periode van acht en een halve maand oponthoud vertrekt Wenamon vanuit de haven van Tanis. Het schip dat hem door Nesibanebdjedet is meegegeven is een Tjeker-vrachtschip, een zogenaamde byr. Het schip heeft een Tjeker-bemanning en staat onder het gezag van een Tjekerkapitein. De term Tjeker heeft betrekking op het kustgebied dat zich uitstrekt van het noorden van Israël tot het noorden van Libanon. Wanneer het schip voor het eerst aanmeert bij de kustplaats Dor, wordt Wenamon door een van de bemanningsleden bestolen van 5 deben aan goud en 31 deben aan zilver. Hij was van plan geweest om dit geld in Byblos als vergoeding voor het zilversparhout te gebruiken. Wenamon houdt de vorst van Dor verantwoordelijk voor deze situatie en vindt dat hij de dief voor hem moet gaan opsporen.

Er volgen dan acht regels in de papyrus die cruciaal zijn voor een goed begrip van het verdere verloop van het reisverhaal. Helaas is nou juist dit gedeelte van de papyrus ernstig beschadigd. Duidelijk is dat de vorst van Dor niet van plan is om de dief voor Wenamon op te sporen. Hij adviseert hem echter om schepen op te zoeken in de haven van Tyrus, de volgende plaats die Wenamon gaat aandoen. Wanneer een schip uit de haven van Tyrus is vertrokken, dient hij het te volgen en te enteren. Het geldbedrag dat hij erin aantreft dient hij als onderpand te houden totdat de opvarenden de oorspronkelijke dief voor hem hebben opgespoord.

Wenamon besluit dit advies op te volgen:

Zie, [ik deed zoals mij was geadviseerd om tot actie over te gaan bij] Tyrus. Ik vertrok uit Tyrus bij het aanbreken van de dag. [En ik volgde een byr die op weg was naar] Tjeker-Baäl, de vorst van Byblos. [Op volle zee enterde ik de] byr en ik trof er dertig deben zilver aan en ik eigende het mij toe. [En ik zei tegen de opvarenden van de byr:] ‘Wat jullie geld betreft, dat blijft bij mij in bewaring totdat jullie [mijn geld, of de dief] die het gestolen heeft, hebben gevonden. Ik heb júllie hiermee niet bestolen, ik zal hém hiermee bestelen. En wat jullie aangaat, [jullie zullen] mij [verder met rust laten]’. En zij gingen heen.

De reguliere vertaling van de tekst die volgt op dit lacuneuze deel maakt duidelijk dat Wenamon ondertussen bij Byblos is aangekomen:

Ik vierde mijn succes in mijn tent op het strand van de haven van Byblos. Ik [opende de schrijn van] van Amon-van-de-Weg en ik plaatste zijn bezit erin.

Deze vertaling maakt duidelijk dat Wenamon een succes heeft behaald en dat hij dit op het strand van Byblos in een tent viert. Opmerkelijk is dat Wenamon ook het beschermende cultusbeeld van Amon-van-de-Weg in zijn tent heeft geplaatst. Maar waarom zou hij dit doen? Beschikt hij dan niet meer over zijn vrachtschip? Is hij ervan beroofd? Of is zijn schip wellicht vergaan? Het klinkt in ieder geval niet als een reden om een succes te vieren in een tent op het strand. De meeste egyptologen gaan ervan uit dat Wenamon op volle zee een byr heeft geënterd en dertig deben aan zilver heeft weten te vergaren. Wanneer hij echter de haven van Byblos bereikt, neemt hij afscheid van zijn kapitein en zet hij op het strand zijn tent op. Hij verstopt daar het geld samen met het beeld van Amon van de Weg. Vervolgens merkt Wenamon dat hij niet erg welkom is bij Tjeker-Baäl, de vorst van Byblos:

Zilverspar met pijnappels. Foto: Ellie Plus.

De vorst van Byblos zond mij echter de boodschap: ‘Maak dat je wegkomt uit mijn haven’. En ik zond hem de boodschap: ‘En waar zou ik [dan naar toe moeten? Ik ben immers niet] op weg gegaan [zonder doel.] Indien [u mij wegstuurt, zorg dan zelf voor een byr] die mij vervoert. En zorg er maar voor dat men mij weer terugbrengt naar Egypte’.

Dit vervolg van de tekst versterkt de indruk dat Wenamon niet meer over een eigen schip beschikt. De Canadese historicus John Van Seters beschouwt deze situatie als een persoonlijke vernedering voor Wenamon. Het feit dat een hoge ambtenaar uit Egypte met het cultusbeeld van Amon in een tent op het strand van Byblos kampeert, beschouwt hij als dermate absurd dat hij ervan uitgaat dat de gehele tekst zelfs niet eens op waarheid berust. Van Seters ziet in het verhaal geen administratief reisverslag maar eerder een politieke en religieuze satire op het Egyptische staatsbestel van de 21ste dynastie.

Toch is een geheel andere uitleg van de situatie mogelijk. Het woord waar het om draait is het Egyptische woord imoe dat niet tent maar schip betekent. In iedere vertaling van de tekst van Wenamon wordt dit woord echter opgevat als de verkorte schrijfwijze van het woord iamoe met de betekenis tent. Dit is vooral gebaseerd op de weergave van het laatste teken in het woord imoe, het determinatief dat een huis voorstelt. Determinatieven zijn klankloze tekens die aan het einde van een woord staan weergegeven. Zij geven de betekeniscategorie weer waar het betreffende woord onder valt. Zo zal een bepaald type schip met een boot worden gedetermineerd en een verblijfplaats met een huis . De schrijfwijze van het woord imoe zonder de weergave van een halve medeklinker aleph, met een huis als determinatief en met de betekenis schip of boot, komt slechts één keer elders voor. Het betreft het vrouwelijk meervoud van het woord imoe en staat geschreven in een liefdesgedicht uit de 20ste dynastie. Een jongedame vaart stroomafwaarts. Ze is zojuist de Pelusische Nijlarm, die Deze van Ra wordt genoemd, binnengevaren. Ze heeft nu de wens om er imoeoet in gereedheid te brengen zodat zij haar geliefde daar kan ontvangen. De traditionele vertaling luidt:

Een Egyptisch transportschip uit het Nieuwe Rijk. Voorstelling uit de tempel van Hatsjepsoet te Deir el-Bahri, Loeksor. Foto: Hans Schoens.

Ik vaar stroomafwaarts op het (vaar)water van de heerser, leve voorspoed en gezondheid.

Ik ben binnengegaan in Deze van Ra. Ik verlang ernaar om de tenten in gereedheid te gaan brengen bij het openen van de mond van het ity-kanaal.

Een alternatieve vertaling voor de laatste zin luidt:

Ik verlang ernaar om de (aangemeerde) boten in gereedheid te gaan brengen bij het openen van de mond van het ity-kanaal.

Het woord imoe is afgeleid van het voorzetsel m dat in betekent. De oorsprong van dit Egyptische woord voor schip ligt niet bij de betekenis als vaartuig maar eerder als een voorwerp waar iets of iemand zich in kan bevinden, een ‘onderkomen’. In het liefdesgedicht brengt het meisje de aangemeerde boten in gereedheid voor een intieme aangelegenheid, wat de schrijfwijze van een huis als determinatief verklaart.

Het woord imoe met de betekenis schip wordt doorgaans gedetermineerd met het teken . Ditzelfde teken kan ook worden gebruikt als klankteken om er het gehele woord imoe mee weer te gegeven. Vanaf het einde van het Nieuwe Rijk verschijnt dan vaak het hout-teken als een extra determinatief achter het woord imoe . Dit is het geval wanneer een schip de functie heeft om er hout mee te transporteren, dus een vrachtschip. In het reisverslag van Wenamon komt op een zeker moment Tjeker-Baäl opnieuw aan het woord en vraagt:

Maar hoe zit het dan met het vrachtschip voor zilversparren, dat Nesibanebdjedet u heeft meegegeven?

De Egyptische uitdrukking die Tjeker-Baäl gebruikt, is imoe-en-asjoe en betekent vrachtschip voor zilversparren.

Het woord imoe vrachtschip heeft het houtteken als determinatief. Het woord asjoe zilversparren wordt gedetermineerd met een pijnappel van een zilverspar, een boom en de drie streepjes als het teken voor meervoud.

In de tekst van Wenamon staat bij de eerdere twee met eenlettertekens uitgeschreven weergaven van het woord imoe ook zo’n pijnappel weergegeven boven het huis-determinatief. De pijnappel maakt in dit geval duidelijk dat het niet om een gewoon schip gaat, maar om een vrachtschip waarmee zilversparren worden getransporteerd. Het huis geeft aan dat het om een in de haven van Byblos aangemeerd liggend schip gaat dat als een onderkomen geldt. Na het enteren van een byr viert Wenamon zijn succes dus niet in een tent, maar aan boord van zijn eigen vrachtschip. Om het onderscheid te maken, gebruikt hij nu niet meer het Tjeker-leenwoord byr, maar het Egyptische woord imoe.

Maar, hoe zit het dan met de uitdrukking ‘op het strand’? De tekst geeft de omschrijving sepet pa ym wat letterlijk lip van de zee betekent. Omdat er sprake zou zijn van een tent die zich op de lip van de zee bevindt, is het niet verwonderlijk dat deze uitdrukking met strand wordt vertaald. Het woord sepet wordt echter ook vaak gebruikt om er rand mee uit te drukken. Een woord voor kust ontbreekt in het Egyptisch en wordt dan ook omschreven als de rand van de zee.

De alternatieve vertaling luidt:

Ik vierde mijn succes in mijn vrachtschip voor de kust van de haven van Byblos. Ik [opende de schrijn van] van Amon-van-de-Weg en ik plaatste zijn bezit erin.

Wanneer het woord imoe verderop in de tekst nog een keer wordt genoemd, is de schrijfwijze identiek. Het betreft de passage waarin staat beschreven hoe Wenamon, na negenentwintig dagen te hebben gewacht, uiteindelijk wordt ontboden door Tjeker-Baäl. De gangbare vertaling luidt:

Toen het ochtend werd, stuurde hij iemand en liet hij mij ophalen. De god rustte intussen nog in de tent waarin hij verblijf hield op het strand.

De alternatieve vertaling luidt:

Toen het ochtend werd, stuurde hij iemand en liet hij mij ophalen.

De godrustte intussen nog in het vrachtschip waarin hij verblijf hield voor de kust.

Wanneer het woord imoe als een aangemeerd vrachtschip wordt gezien, dan blijkt Wenamon altijd over het schip te hebben beschikt dat hij vanuit Tanis had meegekregen. Wenamon heeft ook niet met het beeld van Amon op het strand van Byblos in een tent gekampeerd. Deze voorgestelde nieuwe vertaling werpt daarmee een ander licht op de inhoud van de tekst. De onderhandelingspositie van Wenamon is namelijk niet zo beroerd geweest als door velen wordt gedacht. Na zijn moeilijke maar toch succesvolle onderhandelingen met Tjeker-Baäl, over de leverantie van het zilversparhout, weet Wenamon uiteindelijk met zijn eigen schip uit de haven van Byblos te vertrekken.

11

EEN VERBORGEN KONINGSGRAF

Vanaf het begin van de 21ste dynastie regeerden de Hogepriesters van Amon als koningen over het zuiden van Egypte. Om grafrovers voor te blijven besloten ze om de koningsmummies van het Nieuwe Rijk te verbergen in oude en verscholen rotsgraven. De Hogepriester-koningen zullen zelf ook voor zo’n cachette hebben gekozen. Sporen leiden naar een nog onontdekt graf waar hun mummies tezamen zijn gebracht.

Het einde van het Nieuwe Rijk

De bloeiperiode van de Egyptische beschaving, het Nieuwe Rijk, is niet plotseling aan zijn einde gekomen. Na de regering van Ramses III uit de 20ste dynastie deed zich over een periode van ongeveer tachtig jaar een politiek en sociaal minder stabiele situatie voor in het zuiden van Egypte. De regerende vorsten verbleven daarom veilig in de noordelijke Deltastad Pi-Ramessoe. De onrust kwam vooral tot uitdrukking door de met regelmaat terugkerende invallen van de Libische nomadenstam Mesjwesj in het gebied van de Thebaanse westoever. De Thebanen zelf hadden ook ernstig te lijden onder tekorten. Doordat graanleveranties vaak uitbleven, verkeerde menig familie uit het arbeidersdorp Deir el-Medina in de tweede helft van de 20ste dynastie geregeld in hongersnood. Dit heeft ertoe geleid dat verscheidene dorpelingen het hebben aangedurfd om graven open te breken en op zoek te gaan naar voorwerpen die gemakkelijk konden worden verhandeld. Ook de graven voor de farao’s in het Dal der Koningen bleven niet langer onaangeroerd.

Heuvels achter de Thebaanse westoever. Foto: Hans Schoens.

Onderkoning van Nubië

Tijdens het Nieuwe Rijk was Opper-Nubië (het huidige Noord-Soedan) stevig in de greep van de Egyptische farao’s. Om hun invloed op dit veroverde gebied van Koesj te waarborgen, stelden zij een onderkoning aan. Hoewel de Nubiër Panehsy de officiële onderkoning was in de beginjaren van Ramses XI, heeft hij het aangedurfd om met zijn Nubische privéleger een aanval uit te voeren op de tempel van Karnak in Thebe. De gewelddadigheid van deze periode werd benadrukt door de naam die men eraan gaf: het Jaar van de Hyena’s. Als nieuwe machthebber wist Panehsy voor enkele jaren het zuiden van Egypte onder controle te houden. Hierdoor werd hij staatsvijand nummer 1. Ramses XI die in de Delta residentie hield, stuurde zijn generaal Herihor naar Thebe. In het 19de regeringsjaar wist hij Panehsy terug te dringen tot in Nubië. Omdat hij de orde in Thebe had weten te herstellen werd generaal Herihor door de farao beloond met het ambt van Hogepriester van Amon. De periode die volgde werd aangeduid met Tijdperk van de Wedergeboorte. Aan het begin van deze hervormingsperiode die vijftien jaar zou duren, behoorde tweederde van de vruchtbare Egyptische landbouwgrond toe aan de tempel van Amon. De Hogepriester van Amon had daarmee niet alleen een religieuze status, hij had ook een belangrijke economische macht in handen.

Pianch komt ook naar het zuiden

Rond het 7de jaar van het Tijdperk van de Wedergeboorte was alles weer voldoende hersteld om in de Delta een militaire expeditie op te zetten onder leiding van generaal Pianch. Deze zou naar het zuiden optrekken om de onderkoning Panehsy, die met zijn troepen tot vlakbij Thebe was teruggekeerd, definitief te verdrijven. Daar waar Herihor zich op de oostoever van de Nijl vanuit de tempel van Karnak bezighield met bestuurlijke zaken, kon generaal Pianch blijkbaar zijn eigen beleid voeren op de westoever. Bij aankomst in de stad Thebe bemerkte hij dat Panehsy naar Nubië was gevlucht. Pianch verliet daarop de stad in zo’n grote haast dat hij bepaalde voorraden voor zijn troepen niet kon meenemen. De generaal stuurde daarom naar de belangrijkste schrijver van het arbeidersdorp Deir el-Medina een brief met de mededeling om de goederen na te sturen. Deze schrijver heette Djehoetymose. Een hele reeks aan bondige brieven werd naar hem gestuurd om hem aanwijzingen te geven betreffende het bestuur van de Thebaanse westoever. Generaal Pianch liet zien dat hij een nauwgezet bestuurder was door drie vrijwel identieke versies van zijn opdrachten naar drie personen in Thebe te verzenden. Voordat hij uit Thebe was vertrokken, had hij namelijk Djehoetymose het dagelijkse bestuur over de Thebaanse westoever toevertrouwd. Daarnaast had de generaal zijn inspecteur Pasjoeweben als voornaamste informant in Thebe aangesteld. Een derde brief ging naar zijn echtgenote Nodjemet. Kort na het vertrek van Pianch meldden deze drie dat twee leden van de medjai, de woestijnpolitie uit Thebe, opruiende taal zouden hebben geuit jegens de generaal. Pianch antwoordde hierop als volgt:

Neem deze mannen mee naar mijn huis en zoek zorgvuldig uit wat ze hebben gezegd. Wanneer je erachter komt dat wat zij hebben gezegd waar is, stop hen dan in twee zakken en gooi hen dan ‘s nachts in de rivier, zonder dat iemand in het land ervan weet.

Alleen in de versie aan Djehoetymose voegde Pianch deze retorische vraag toe aan zijn bevel:

Wat de farao betreft, hoe zal hij dit land bereiken en wiens heerser is hij nog?

Djehoetymose moet mee naar Nubië

Pianch was met zijn leger in de eerste cataract van de Nijl aanbeland en stond op het punt om Nubië binnen te trekken. Op dat moment bedacht de generaal dat hij Djehoetymose toch liever bij zich op expeditie wilde hebben. Hij stuurde de schrijver het bevel zich onverwijld bij hem te vervoegen. Pianch vertelde Djehoetymose dat zij samen naar Nubië zouden gaan om de verrader Panehsy aan te vallen. Nodjemet, de vrouw van Pianch, zou ondertussen voor een goede gang van zaken zorgen in het dorp Deir el-Medina.

Djehoetymose probeerde bij de dorpsbewoners hun angst weg te nemen door te vertellen dat Pianch hem had medegedeeld dat hij onmisbaar was. Verder had de generaal hem speciale rantsoenen brood en bier toegezegd. Uit de brieven die Djehoetymose naar huis schreef valt op te maken dat hij werd geplaagd door heimwee en dat hij ziek werd. Generaal Pianch zorgde ervoor dat hij een nog groter rantsoen kreeg. Hij hoopte dat de schrijver zo weer snel op krachten zou komen. In een brief vanuit Nubië schreef Djehoetymose aan zijn zoon Boetehamon dat hij een vertrouwelijk gesprek moest voeren met Pasjoeweben, de inspecteur van Pianch. Het zou daarbij gaan over ‘een zekere zaak’ in Thebe.

In het 10de jaar van het Tijdperk van de Wedergeboorte schrijft Boetehamon een opvallende brief als antwoord aan Pianch.

Hieruit blijkt dat generaal Pianch er bij Boetehamon op aan had gedrongen om voor hem een bestaand oud graf te reserveren als zijn laatste rustplaats. Er staat letterlijk:

Maak een graf vrij onder de oude graven en bewaar het verzegeld tot ik terugkom.

Een graffito die in het Dal der Koningen werd aangebracht door Boetehamon lijkt hiermee in verband te staan. Bij graf KV42 uit de 18de dynastie valt het volgende te lezen:

[…] derde maand van het sjemoe-seizoen, dag 23, (de dag) van het voltooien van de werkzaamheden in deze plaats door de arbeidersploeg van het koningsgraf. De schrijver Boetehamon steekt over naar de stad om de komst af te wachten van de generaal die stroomafwaarts vaart.

Ondanks alle moeite is het Pianch niet gelukt om zijn rivaal Panehsy in Nubië te pakken te krijgen. Drie jaar na zijn vertrek lijkt generaal Pianch weer naar Thebe te zijn teruggekeerd. Korte tijd later moet hij zijn gestorven. Waar hij werd begraven is tot op heden onbekend. Datzelfde geldt ook voor zijn opvolger Herihor, de latere koning van het zuiden.

Zuilen van het huis van Djehoetymose en Boetehamon binnen het tempelcomplex van Medinet Haboe, Loeksor. Foto: auteur.

De dame Nodjemet

Generaal Pianch was gehuwd met Nodjemet. Hun oudste zoon kreeg de naam Pinodjem.

Zoals gezegd, ontving ook zij een afschrift van de brief van haar man waarin hij de opdracht gaf om twee leden van de medjai te verhoren. Toch getuigt deze brief van een opmerkelijke vorm van affectie door Pianch jegens zijn echtgenote:

Ik zeg dagelijks tegen iedere god en iedere godin waar ik aan voorbijga om ervoor te zorgen dat jij leeft, dat je in goede gezondheid verkeert en dat zij (mij jou) laten aanschouwen wanneer ik ben teruggekeerd en (mijn) oog zich vult met de aanblik op (jou).

Na de dood van Pianch trad Nodjemet opnieuw in het huwelijk, nu met de Hogepriester van Amon, Herihor. Dit huwelijk moet de status van Herihor aanzienlijk hebben verhoogd.

Boetehamon aan het werk

Door de vele razzia’s van Libische nomadenstammen was het wonen in Deir el-Medina voor sommige dorpelingen niet meer veilig. Djehoetymose had daarom voor zijn gezin een huis laten bouwen binnen de omheining van Medinet Haboe, de dodentempel van Ramses III. Aan het einde van de regering van Ramses XI werd zijn zoon Boetehamon verantwoordelijk voor de uitvoering van een uiterst geheim project. Door de aanhoudende geruchten over grafroof liet Hogepriester Herihor uit voorzorg alle koningsmummies uit hun graven in het Dal der Koningen halen. Deze dienden in nieuw mummielinnen te worden gewikkeld en bij elkaar in cachettes te worden verstopt. Dat Boetehamon bij dit project betrokken was, valt op te maken uit de graffiti die hij heeft achtergelaten op de rotswanden bij vele Thebaanse graven. Ook bij de ingang van KV57, het graf van Horemheb in het Dal der Koningen, staat dat Boetehamon – en zijn vader Djehoetymose – in opdracht van de Hogepriester van Amon Herihor een opdracht hebben uitgevoerd. Boetehamon beperkte zijn werkzaamheden niet alleen tot de restauratie van mummies en de grafinhoud van de farao’s die in het Dal der Koningen waren bijgezet. Tijdens zijn onderzoekingstochten bezocht Boetehamon samen met zijn assistenten de meest verafgelegen Thebaanse graven uit de 18de dynastie. Deze hadden toebehoord aan leden van de koninklijke familie en bevonden zich in de wadi’s ten zuidwesten van het arbeidersdorp Deir el-Medina. Op gladde kalksteenwanden of op rotsblokken die over het oppervlak van het dal verspreid lagen, krasten zij graffiti. Daarmee legden ze de namen van de leden van de expeditie vast. Ook hebben hun opdrachtgevers, de Hogepriesters van Amon, in dit afgelegen gebied hun namen achtergelaten. Sommige wadi’s liggen zo ver van het Nijldal verwijderd dat de tocht erheen ongeveer een dag in beslag nam. De hoge ambtenaren kampeerden dan in de wadi’s en sliepen onder overhellende rotswanden.

Herihor in het gezelschap van zijn vrouw Nodjemet. Dodenboek van Nodjemet. British Museum, Londen.

De eerste graffito die Boetehamon heeft achtergelaten was in de tijd dat zijn vader Djehoetymose met generaal Pianch in Nubië verbleef. Daarin beschrijft hij een expeditie naar wadi D van de Wadi el-Gharbi. Ze hielden er een inspectie van het hoog in de rotswand gelegen klifgraf dat met een kostbare bijzetting was ingericht voor de drie uit Mitanni afkomstige koninginnen van Thoetmoses III. Ongeveer twintig jaar later was Boetehamon als voornaamste schrijver weer terug in deze wadi’s. Hij stond aan het hoofd van een grotere expeditie. Een paar van zijn zonen hield hem daarbij gezelschap. Nu ging het niet meer om een inspectieronde, maar om het opnieuw in gebruik nemen van het meest verscholen graf uit de 18de dynastie. Hier zouden enkele leden van Thebaanse koninklijke familie uit de 21ste dynastie hun laatste rustplaats gaan krijgen.

Herihor als farao van het zuiden

Na de dood van Ramses XI was de eerbied voor het officiële koningshuis in de Delta tanend in Thebe. Dit leidde ertoe dat Herihor zichzelf tot koning van het zuiden uitriep. Het bewind van Herihor vormde daarmee een tegenregering tegem die van de in het noorden residerende nieuwe koning Nesibanebdjedet I. Egypte was hierdoor formeel in twee gebieden verdeeld en daarom spreekt men in de egyptologie over het begin van de Derde Tussenperiode. Herihor ontleende zijn status in het zuiden als eerste koning van de 21ste dynastie aan het feit dat hij zichzelf als goddelijke plaatsvervanger van Amon-Ra, de Koning der Goden, beschouwde. Vanuit de tempel van Karnak regeerde Herihor vervolgens vijftien jaar. Vanaf het koningschap van Herihor nam zijn vrouw Nodjemet de titel Grote Koninklijke Echtgenote aan. Daarnaast droeg zij ook de titels Koningsmoeder en Meesteres van de Beide Landen. Haar zoon uit haar eerste huwelijk, Pinodjem, zou namelijk na de dood van Herihor als zijn opvolger over het zuiden van Egypte gaan regeren.

Het restauratieatelier

Het onvoltooide graf KV4 dat eigenlijk voor Ramses XI was bestemd, is nooit als zodanig in gebruik genomen. Aan het begin van de 21ste dynastie gebruikten de priesters van Amon deze lege ruimte als werkplaats om er de mummies van de koningen van het Nieuwe Rijk uit de doeken te doen. Met dissels werd het edelmetaal van de mummiekisten afgeschraapt. Een deel van dit goud en zilver was bestemd voor de lege schatkist van de farao in de Nijldelta. Ook eiste de Hogepriester van Amon in Thebe een deel van de kostbaarheden op. De koningsmummies werden op rituele wijze in nieuwe linnen windselen gewikkeld. Toen men de mummie van Ramses II op deze wijze herstelde, nam één van de werklieden de gelegenheid te baat om zijn naam op de lijkwade van de farao te schrijven. Het was één van de Thebaanse vrienden van Djehoetymose die met Pianch was meegegaan op diens expeditie naar Nubië.

De schacht die leidt naar de cachette DB320. Foto: Keith Hazell.

Tijdens deze reddingsoperatie werd in feite het werk van de grafrovers afgemaakt. Dat wil zeggen, de graven van de farao’s werden nu geheel leeggehaald. Zelfs de houten deurposten en houten beelden werden weggehaald. Het enige wat overbleef, waren stukjes hout, faience, aardewerk, leer of linnen. Van de mummiekisten werd het bladgoud afgeschraapt. Alleen de namen en de titels van de farao’s liet men ongemoeid, zodat men de mummies kon blijven identificeren. Beide acties, zowel het herstel van de mummies als het leeghalen van de graven, gebeurden op zorgvuldige wijze. De aldus verkregen kostbaarheden hebben de priesters kennelijk gezien als een beloning voor hun vrome werk. In feite betekende deze beroving van de mummies van de farao’s tevens hun redding. Ze zijn sindsdien immers onbeschadigd gebleven.

Pinodjem als hogepriester

Naast de belangrijke religieuze functie van Hogepriester van Amon bekleedde Pinodjem ook het ambt van vizier en generaal van koning Herihor. De oude schrijver uit het arbeidersdorp Deir el-Medina, Boetehamon, was de belangrijkste ambtenaar waar Pinodjem een beroep op kon doen. Boetehamon besefte hoe relatief veilig de rotsgraven uit de 18de dynastie waren, die hij samen met zijn collega’s had geïnspecteerd. Vele van deze graven waren hoog in de rotswand uitgehouwen, terwijl hun toegang zoveel mogelijk uit het zicht was gehouden. Deze graven zijn veel doeltreffender gebleken in het beschermen van hun eigenaren dan de graven in het Dal der Koningen waaraan de arbeiders zoveel tijd hadden besteed. Boetehamon heeft Pinodjem ervan weten te overtuigen om zijn vader Pianch en zijn stiefvader Herihor in een verscholen graf hoog in de rotswand bij te zetten. Hoewel dat graf nog niet is ontdekt, is het zeker dat steenhouwers uit de tijd van Pinodjem op grote schaal in wadi F hebben gewerkt.

Overal zijn grote stapels steenafslag gevonden in de buurt van de vroegere hutten van de grafbouwers. Intrigerend is ook de ontdekking door Howard Carter in 1917 van de uitstulpingen van een granieten sarcofaag in ditzelfde dal.

Boetehamon zette zijn speurtochten in de verafgelegen wadi’s en rotswanden voort tot het jaar van zijn dood.

Het herbegraven van de koningsmummies

In het 13de regeringsjaar van Herihor liet Pinodjem een tiental koningsmummies herbegraven in KV35. Dit was het grotendeels leeggeroofde graf van Amenhotep II. Het is goed mogelijk dat in deze periode ook het graf KV55 is geopend. De mummie van Achnaton werd daarbij door de Amonpriesters verminkt en op de vloer van het graf achtergelaten. De mummies van koningin Teje en Satamon/Kiya zijn wel uit het graf overgeplaatst naar een zijvertrek van KV35. Of de mummie van prins Thoetmoses ook vanuit KV55 naar KV35 is overgeplaatst is niet zeker, maar valt niet uit te sluiten. De cachette van KV35 raakte hoe dan ook vol. Hogepriester Pinodjem nam daarom in overleg met schrijver Boetehamon het besluit om de mummie van Ramses III vanuit het mummieatelier KV4 niet naar de cachette KV35 te verplaatsen maar naar een ander verscholen graf. Het in Deir el-Bahri ten zuiden van de tempel van Hatsjepsoet hooggelegen graf DB320 van de vroegere koningin Inhapi werd door Pinodjem en Boetehamon uitgekozen.

Als eerste werd nog in hetzelfde 13de regeringsjaar de mummie van Ramses III door Boetehamon bijgezet in de enorme kist van koningin Ahmes-Nefertari. Kort hierna moet Boetehamon zijn overleden.

Pinodjem als koning

Pas na de dood van Herihor eigende Pinodjem zich de volledige koningstitulatuur toe voor het koningschap over het zuiden van Egypte. Pinodjem I regeerde vanaf dat moment nog vierentwintig jaar. Vanaf het moment van zijn koningschap droeg hij het ambt van Hogepriester van Amon over aan zijn oudste zoon, Masaharta. Omdat Masaharta acht jaar later kwam te overlijden, nam daarna de tweede zoon van Pinodjem I, Djedchonsioeëfanch, het ambt van Hogepriester van Amon van zijn broer over. Deze tweede zoon moet binnen een jaar na zijn ambtsaanname zijn gestorven. Uiteindelijk werd de derde zoon van Pinodjem I, Mencheperra, de Hogepriester van Amon. Pinodjem had nog een vierde zoon, Pasebachanioet genaamd. Deze prins zou nog tijdens het leven van Pinodjem als koning aan de macht komen in het noorden van Egypte.

Een graf voor Pinodjem

Na de dood van Herihor gaf Pinodjem als nieuwe koning de opdracht om enkele inscripties op de wanden van KV4 te herstellen. Ze waren beschadigd geraakt door een rotsblok dat naar beneden was gevallen. Het bijzondere bij deze herstelwerkzaamheden was dat de naam en titels van Ramses XI werden vervangen door de cartouches van koning Pinodjem zelf. Het lijkt er dus op dat Pinodjem dit graf in het Dal der Koningen voor zijn eigen begrafenis in gebruik had willen nemen. Pinodjem werd echter na zijn overlijden door zijn zoon Mencheperra in het cachettegraf van DB320 bijgezet.

De sjabtikist van Pinodjem, vader van Mencheperra. Mummification Museum, Loeksor. Foto: Dik van Bommel.

Mencheperra

Over Mencheperra, de derde zoon van Pinodjem, is niet veel bekend. Hij is zijn lange carrière begonnen als generaal onder de regering van zijn vader Pinodjem. Na de dood van zijn twee oudere broers werd hij Hogepriester van Amon. Bij het overlijden van zijn vader trok Mencheperra in het 13de jaar van zijn pontificaat als Hogepriester van Amon ook de koninklijke macht over het zuiden naar zich toe. Zijn iets jongere halfbroer Pasebachanioet I regeerde toen al acht jaar over het noorden van Egypte vanuit Tanis. Nadat Mencheperra zijn vader in DB320 had begraven, liet hij zijn naam en titel van Hogepriester van Amon in een cartouche plaatsen. Een opvallend gegeven is dat de oud-generaal Mencheperra verscheidene militaire wachtposten uit tichelsteen heeft laten bouwen rondom Thebe.

Bronzen beeldje uit de 21ste dynastie in de vorm van een sfinx met de naam Mencheperra. Musée du Louvre, Parijs.

Tichelsteen uit Gebelein met de cartouches van Mencheperra. Foto: auteur.

De zonen van Boetehamon

Niet alleen de namen van Djehoetymose en zijn zoon Boetehamon kunnen in de Wadi el-Gharbi worden aangetroffen. De zonen van Boetehamon hebben het werk van hun vader en grootvader voortgezet. Graffiti op de rotswanden geven de namen van Amennacht, Minioenefer, Anchefenamon en Nebhepet. Zij leefden allen in de 21ste dynastie tijdens de regeringsperiode van Mencheperra. De Egyptenaren uit het Nieuwe Rijk beschouwden het gebied van Wadi el-Gharbi al als een heilige plaats. Dit blijkt uit offergaven, soms in de vorm van een kleine graanmummie, die onder de rotsen en keien werden geplaatst. De zijwadi’s van Wadi el-Gharbi werden al in 1917 door Howard Carter onderverdeeld in letters van het alfabet. Wadi F is een smalle uitgeslepen kalksteenbedding die langzaam oploopt en eindigt bij een indrukwekkende rotswand in de vorm van een halve cirkel van ongeveer 180 meter rondom een klein plateau. Al vanaf de 18de dynastie hebben arbeiders uit Deir el-Medina daar in de rotswanden hun persoonlijke merktekens achtergelaten.

Gouden masker van Pasebachanioet I. Egyptisch Museum, Caïro.

Vaak is het teken dat een man met opgeheven handen voorstelt in de rotsen gekrast. In het hiërogliefenschrift wordt dit teken als determinatief gebruikt na woorden die verband houden met de begrippen hoog zijn of zich verheugen. Alles wijst erop dat men hier langere tijd actief is geweest voor de inrichting van een graf. De paden die in de 18de dynastie waren aangelegd en waarlangs men de meest verafgelegen wadi’s kon bereiken, werden in de 21ste dynastie opnieuw betreden door de zonen van Boetehamon. In de ver naar achter gelegen wadi F bouwden ze nu voor zichzelf kleine hutten en vonden daar schuilplaatsen om te overnachten onder grote rotsblokken

Het graf van Pasebachanioet

Pasebachanioet was de vierde zoon van Pinodjem. Hoe hij in de 21ste dynastie als derde koning van het noorden van Egypte aan de macht is gekomen, is onduidelijk. In maart 1939 ontdekte de Franse egyptoloog Pierre Montet zijn ongeschonden graf in Tanis. Onder de prachtige grafgiften trof hij twee gouden boogkapjes aan. Hierop staat zowel de naam van zijn kort regerende voorganger Amenemnisoe als van Pasebachanioet in cartouches weergeven. Dit duidt op een vreedzame machtsovername na een periode van co-regentschap. De rood granieten sarcofaag die Montet aantrof in de grafkamer was oorspronkelijk afkomstig uit het Dal der Koningen. De stenen kist moet aan het begin van de 21ste dynastie uit KV8 zijn gehaald want hij heeft ooit toebehoord aan farao Merenptah uit de 19de dynastie. In de sarcofaag trof Montet een mummievormige kist uit zwart basalt aan. Daarin lag een mummievormige binnenkist uit zilver met de mummie van Pasebachanioet. Het meest bijzondere object is het gouden dodenmasker van Pasebachanioet. Daarnaast werden vele gouden en zilveren kommen en schalen, sjabtis en kostbare sieraden in de grafkamer aangetroffen.

Het begin van wadi F in Wadi el-Gharbi. Foto: auteur.

Nesibanebdjedet II

Hogepriester van Amon, Nesibanebdjedet II, was de oudste zoon van Mencheperra. Hij volgde zijn vader op als Hogepriester van Amon. Hij heeft zijn vader in het diepste geheim begraven in een nog niet ontdekt graf in de westelijke heuvels van Thebe. Nesibanebdjedet II regeerde nog twee jaar als koning over het zuiden van Egypte. Hij droeg in zijn regeringsperiode ook zorg voor de begrafenis van zijn oom Pasebachanioet in Tanis. Zijn naam stond namelijk geschreven op armbanden van de mummie van Pasebachanioet. Korte tijd daarna moet hij zelf zijn gestorven. Het moet de jongere broer van koning Nesibanebdjedet II, de Hogepriester van Amon Pinodjem II, zijn geweest die hem heeft begraven. Mogelijk is ook de mummie van koning Nesibanebdjedet II bijgezet in de nog onontdekte koningscachette die ergens in de Thebaanse wadi’s verscholen ligt.

Abydos

Voor de Egyptenaren gold Abydos als de belangrijkste cultusplaats voor de god van het Dodenrijk Osiris. Wanneer een voornaam persoon overleed, dan werd zijn mummie in een bedevaart over de Nijl naar de tempel van Osiris vervoerd. Daar vonden belangrijke dodenrituelen plaats vlakbij het Osireion, het mythische graf van Osiris. Voordat men weer huiswaarts keerde, lieten de nabestaanden vaak in een kleine kapel bij de tempel een ingegraveerde stèle achter met daarop een standaard offerformule met de naam en titel van de overledene. Men deed dit in de hoop en verwachting dat de ka-ziel van de overledene eeuwig deelachtig zou zijn aan de voedseloffercultus die in de tempel plaatsvond.

De koningsgraven in Tanis.

Van Abydos is bekend dat alleen de koningen uit de vroegdynastische tijd er hun laatste rustplaatsen hebben gevonden. Daarna zijn in Abydos alleen maar schijngraven voor de regerende vorsten gebouwd. Een uitzondering hierop vormt de Abydos dynastie waarin lokale vorsten uit Abydos uit de Tweede Tussenperiode zich als koningen van Egypte beschouwden.

Vele farao’s gingen zelfs zo ver dat zij in Abydos een schijngraf lieten bouwen met een eigen dodentempel. De dodentempel van Sethy I in Abydos is een zogenaamde cenotaaftempel. Het woord cenotaaf is afgeleid van de Griekse woorden kenos dat leeg betekent en taphos dat graf betekent. Een cenotaaftempel is dus een dodentempel die is gebouwd bij het lege graf of beter gezegd het schijngraf van een farao. De graven van de farao’s uit het Nieuwe Rijk werden aangelegd in het Dal der Koningen bij Thebe. Daar bevinden zich ook de echte dodentempels voor Sethy I en Ramses II. In Abydos verschenen echter cenotaaftempels voor deze farao’s. Ze zijn gebouwd bij het Osireion, het mythische graf van de god Osiris. De overleden farao werd immers aan deze god en koning van het Egyptische Dodenrijk gelijkgesteld.

Een brokstuk van een sarcofaag

Bij opgravingen tussen 2009 en 2011 werd in Abydos een fragment van een rood granieten sarcofaag aangetroffen. Het stuk steen is hergebruikt als een dorpel in een koptisch klooster en vertoont de naam en titel van koning Mencheperra. De voorstellingen op het brokstuk vertonen scènes uit het Poortenboek in de stijlkenmerken van de 19de dynastie. De sarcofaag heeft waarschijnlijk eerder toebehoord aan een van de zonen van Ramses II die in graf KV5 in het Dal der Koningen zijn bijgezet. Volgens de Amerikaanse archeoloog Kevin Cahail is de sarcofaag vanuit Thebe naar Abydos gebracht en hergebruikt voor de begrafenis van Mencheperra. Omdat de vondst in Abydos is gedaan vermoedt hij dat het graf van Mencheperra daar is gelegen maar door grafrovers is geplunderd. Wanneer dit vermoeden juist blijkt te zijn, dan is de kans groot dat het hier niet om een echt graf gaat, maar om het schijngraf in Abydos voor koning Mencheperra.

Fragment van een granieten sarcofaag met de naam van koning Mencheperra, aangetroffen in Abydos. Afbeelding uit The Sarcophagus of the High Priest of Amun, Menkheperre, from the Coptic Monastery of Apa Moses at Abydos, door Ayman Damarany en Kevin M. Cahail. Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Abteilung Kairo (MDAIK), 2016.

BRONVERMELDING

Aldred C., Akhenaten: King of Egypt, Thames and Hudson, 1991, ISBN 0-500-27621-8.

Assmann J., Moses the Egyptian: The Memory of Egypt in Western Monotheism. Cambridge Harvard 1997. ISBN 10-0801487293.

Badawy A., The Stellar Destiny of Pharaoh and the So-Called Air-Shafts of Cheops’ Pyramid, in MIO 10, 1964.

Barta W., Funktion und Lokalisierung der Zirkumpolarsterne in den Pyramidentexten, in ZÄS 107, 1980.

Bauval R. & Gilbert A., The Orion Mystery: Unlocking the Secrets of the Pyramids, Londen, 1994. ISBN 10-0517884542.

Cauville-Colin S., Les inscriptions dédicatoires du temple d’Hathor à Dendera. BIFAO 90, 1990.

Damarany A., & Cahail K.M., The Sarcophagus of the High Priest of Amun, Menkheperre, from the Coptic Monastery of Apa Moses at Abydos, in MDAIK 72, 2016.

Däniken Von E., The Eyes of the Sphinx: The Newest Evidence of Extraterrestial Contact in Ancient Egypt, 1996.

Darnell J.C., The Enigmatic Netherworld Books of the Solar-Osirian Unity: Cryptographic Compositions in the Tombs of Tutankhamun, Ramesses VI, and Ramesses IX. OBO 198 (Freiburg 2004).

Davis V.L., in Archaeoastronomy 9, Suppl. JHA 16, 1985.

Dodson A., & Hilton D., The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson. 2004. ISBN 0-500-05128-3

Dodson A., Amarna Sunset Nefertiti, Tutankhamun, Ay, Horemheb, and the Egyptian Counter-reformation, The American University In Cairo Press, 2010. ISBN 9789774163043.

Dunn Chr., The Giza Power Plant Technologies of Ancient Egypt, Inner Traditions Bear And Company, 1998. ISBN 9781879181502.

Dunn Chr., Lost Technologies of Ancient Egypt Advanced Engineering in the Temples of the Pharaohs, Inner Traditions Bear And Company, 2010. ISBN 9781591431022.

Faulkner R.A., The Ancient Egyptian Pyramid Texts, Oxford University Press, 1969.

Folk R.L, & Campbell D.H., Are the Pyramids of Egypt Built of Poured Concrete Blocks? In JGE 40, 1992.

Forbes D., The phantom pharaoh, in KMT 19 nr. 1 Spring 2008.

Freed R.E., Markowitz Y.J., & D’Auria S.H., Farao’s van de Zon, Achnaton, Nefertiti, Toetanchamon, Ludion Gent, Amsterdam, 2000. ISBN 10: 9076588139.

Gabolde M., Baketaton, fille de Kiya? In BSÉG 16, 1992.

Görg M., Mose - Name und Namensträger. Versuch einer historischen Annäherung, in: E. Otto (Hrsg.), Mose. Ägypten und das Alte Testament (Stuttgarter Bibel-Studien 189), Stuttgart 2000.

Haase M., In het teken van Ra. Baarn, 1999. ISBN 90-4390-114-8.

Hawass Z., The Discovery of the Osiris Shaft at Giza, in The Archaeology and Art of Ancient Egypt Essays in Honor of David B. O’Connor, 2007.

Hoffmeier J.K., Israel in Egypt: Evidence for the Authenticity of the Exodus Tradition, Oxford 1997. ISBN 0-19-513088X.

Hornung E., The Egyptian Amduat - The Book of the Hidden Chamber, Zurich, 2007.

Hornung E. & Abt Th., Knowledge for the Afterlife: The Egyptian Duat - a Quest for Immortality, Zürich, 2003.

Kitchen K.A., The Third Intermediate Period in Egypt (1100-650 bc), Warminster 1997. ISBN 10- 0856682985.

Kitchen K.A., Egyptians and Hebrews, from Ra’amses to Jericho, in Ahituv S., The Origin of Early Israel – Current Debate, Londen 1998. ISSN 0334-2255.

Knauf E.A, Midian. Untersuchungen zur Geschichte Palästinas und Nordarabiens am Ende des 2. Jahrtausends v. Chr. Abhandlungen des Deutschen Palästina-Vereins. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1988.

Krauss R., Astronomische Konzepte und Jenseitsvorstellungen in den Pyramidentexten, Ägyptologische Abhandlungen 59, Wiesbaden 1997.

Krauss R., Das Moses-Rätsel, Stuttgart 2001.

Legon J.A.R., The Orion Correlation and Air-Shaft Theories, in DE 33 1995.

Locher K., New arguments for the celestial location of the decanal belt and for the origins of the sAH-hieroglyph, in: Atti VI Congresso II, Turijn 1993.

Manley B., De zeventig beroemdste mysteries van het Oude Egypte, Bussum 2003. ISBN 90-6868-337-3.

Mathieu B., La poésie amoureuse de l’Égypte ancienne. Recherches sur un genre littéraire au Nouvel Empire, BdE 115, Caïro 1996.

Morishima K. & Kuno M., Discovery of a big void in Khufu’s Pyramid by observation of cosmic-ray muons, Nature volume 552, 2017.

Quack J.F., Apopis, Nabelschnur des Re, in SAK 34, 2006.

Reeves N., Egypt’s false prophet Akhenaten, Thames & Hudson, 2005. ISBN-10: 0500285527.

Reeves N., The Burial of Nefertiti, www.academia.edu, 2015.

Reeves N., The Decorated North Wall in the Tomb of Tutankhamun (KV 62), www.academia.edu, 2019.

Romer J., Graven voor de farao’s, Zutphen 1991. ISBN 90-6533-248-0.

Taylor J.H., Nodjemet, Payankh and Herihor: the end of the New Kingdom reconsidered, in Proceedings of the Seventh International Congress of Egyptologists, Leuven 1998.

Tyldesley J., Nefertiti: Egypt’s Sun Queen. Penguin, 1998. ISBN 0-670-86998-8

Van der Perre A., The Year 16 graffito of Akhenaten in Dayr Abū Ḥinnis. A Contribution to the Study of the Later Years of Nefertiti, in JEH 7, 2014.

Van Seters J., In Search of History: Historiography in the Ancient World and the Origins of Biblical History, 1997, ISBN-10: 1575060132.

Vinson S., Egyptian Boats and Ships, Princes Risborough, 1994. ISBN 10-074780222-X.

Vyse H., Operations carried on at the Pyramids of Gizeh in 1837, Volume 2, Londen 1840.

Wilkinson R.H., The Complete Temples of Ancient Egypt, Thames & Hudson, 2000. ISBN-10: 9780500051009.

Wilson I., The Exodus Enigma, Weidenfeld & Nicolson, 1985. ISBN-10: 0297787497.

AFKORTINGEN

BdE | Bibliothèque d’Étude
BIFAO | Bulletin de l’Institut Français d’Archéologie Orientale
BSÉG | Bulletin de la Société d’Égyptologie Genève
DE | Discussions in Egyptology
JEH | Journal of Egyptian History
JGE | Journal of Geological Education
JHA | Journal for the History of Astronomy
KMT | Amerikaans kwartaalblad KMT
MDAIK | Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts Abteilung Kairo
MIO | Mitteilungen des Instituts für Orientforschung
SAK | Studien zur Altägyptischen Kultur
ZÄS | Zeitschrift für Ägyptische Sprache und Altertumskunde