Erasmusbrug in Rotterdam. | Foto W. Bulach.

COLOFON

Afbeelding omslag

Portret van Desiderius Erasmus door Hans Holbein, 1523. Musée du Louvre, Parijs.

Foto auteur

Paulien Varkevisser, Nijmegen

Ontwerp en opmaak

Erwin BomansBNO leucq!, Goor

Hoofdstuk 9 is een bewerkte versie van het hoofdstuk ‘Ongelikte beren en papegaaien’ uit Petty Banges boek Desiderius Erasmus, portret van een humanist (Amersfoort 2007; Miniaturenreeks uitgeverij Bekking & Blitz).

Hoofdstuk 13 is een ingekorte versie van bijlage III ‘Het gesprek in de tuin’ uit Petty Banges boek Thomas More, zijn wereld en zijn Utopia, dat in de zomer van 2017 werd gepubliceerd bij uitgeverij Verloren in Hilversum.

© 2018 Petty Bange
    p/a Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen
© 2018 Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492790
e-ISBN 9789462495814
NUR 680

Inhoudsopgave

1Inleiding

2Historische achtergrond

3Het humanisme in de vijftiende en zestiende eeuw

4Erasmus in beeld

5De filosofie van Christus

6Erasmus in Italië 1506-1509

7De Lof der zotheid, Encomium Moriae of Laus stultitiae

8Erasmus en Luther

9Opvoeding en onderwijs

10De wereld van de drukkers

11Vrienden en correspondenten van Erasmus

12Geboren voor vriendschap: Erasmus en Thomas More

13Drie vrienden in gesprek

14Erasmus’ Samenspraken, impressies van de zestiende-eeuwse samenleving

15Erasmus’ oeuvre

16Erasmus’ erfenis

Erasmus’ leven in vogelvlucht

Beredeneerde, beknopte bibliografie

Standbeeld van Erasmus van Hendrick de Keyser Rotterdam. | Foto Ruyblas 13.

Inleiding

1

Rotterdam heeft zijn Erasmus-universiteit, er is een Erasmusbrug en er staat een beroemd standbeeld van Erasmus, ontworpen door Hendrick de Keyser, in 1622 in brons gegoten. De Nijmeegse universiteit kent haar Erasmusgebouw, Erasmusplein en Erasmuslaan en voor de universiteitsbibliotheek staat een standbeeld, door Huub Kortekaas gemaakt in 1960 en in 1964 aangekocht. In veel andere steden vinden we eveneens straatnaambordjes die naar de grote humanist verwijzen.

Nederland reikt ook jaarlijks de Erasmusprijs uit, aan een persoon of instelling die een voor Europa belangrijke bijdrage heeft geleverd op cultureel gebied. Winnaars waren onder andere Amnesty International, het Duitse weekblad Die Zeit, Vaclav Havel en Hans van Maanen. Maar wie was Erasmus eigenlijk? De meesten die over een Erasmusweg fietsen of lopen zullen weinig van hem weten. Wellicht zal de Lof der Zotheid een associatie zijn, zonder dat men precies weet wat dit werkje inhoudt. Dat zijn verzamelde werken in de moderne editie zo’n kleine twee meter kastplank in beslag nemen realiseert waarschijnlijk niemand zich. De Lof der Zotheid is onmiskenbaar een prachtig staaltje van humanistische retoriek, ironie en zelfspot, maar in de laatste hoofdstukken, waarin het gaat over de ’zotheid’ in de bijbel en mystieke ervaringen leren we Erasmus kennen zoals hij zelf het liefst gekend wilde worden: als christen-humanist voor wie de bestudering van de klassieke letteren in dienst staat van de evangelische boodschap. Dit laatste is waarschijnlijk niet zo algemeen bekend.

Opera omnia

Al in 1540, vier jaar na zijn dood, werden voor de eerste maal in Bazel de Verzamelde Werken uitgegeven door Hiëronymus Froben en Nicolaus Episcopius, de zoon respectievelijk schoonzoon van de grote drukker Johann Froben, die veel werken van Erasmus het licht deed zien. Hiëronymus en Nicolaus waren beiden kort tevoren executeurs testamentair van Erasmus geweest.

Erasmus is één van de bekendste Nederlanders, zo niet dé bekendste. Hij noemde zichzelf Desiderius Erasmus Roterodamus, naar zijn geboorteplaats. Desondanks zag hij zichzelf liever als wereldburger. Hij was een veelzijdige humanistische geleerde die in zijn werken duidelijk maakte aan zijn tijdgenoten – en ook nu nog aan ons – wat hem bewoog in het leven. De rode draad is daarbij zijn christen zijn, of het nu gaat om zijn bijbelvertaling of om de Lof der zotheid.

Aan het begin van de achttiende eeuw (1703-06) werden de Opera omnia voor de tweede keer gedrukt, ditmaal in Leiden door Pieter van der Aa. Deze editie is de geschiedenis ingegaan als de ‘Clericus-editie’ naar Van der Aa’s medewerker Jean Leclerc. Dit is in feite misleidend, omdat Leclerc aanzienlijk minder heeft bijgedragen – zelfs ook fouten heeft gemaakt – dan deze benaming suggereert.

In de jaren ’60 van de twintigste eeuw is men begonnen met de geheel vernieuwde Opera omnia, de zogenaamde ASD (Amsterdam) editie. Eminente Erasmuskenners uit binnen- en buitenland werk(t)en hieraan mee. Bijna alle delen zijn intussen verschenen. In deze nieuwe editie zijn overigens de brieven van en aan Erasmus niet opgenomen: deze zijn aan het begin van de twintigste eeuw uitgegeven door Percy Stafford Allen. Deze Oxfordse editie is van zodanige kwaliteit dat men een nieuwe zinloos achtte.

Titelpagina van Erasmus’ Opera Omnia. | Gedrukt door Johann Froben, 1540 in Bazel.

In de verzamelde werken van Erasmus vinden we een heel scala aan onderwerpen op het culturele, religieuze en zelfs politieke vlak, zodat het alleszins begrijpelijk is dat hij tot de erflaters van onze beschaving wordt gerekend. Zijn omgang met vrijwel alle West-Europese humanisten die ertoe deden laat zien hoe hij in zijn eigen tijd al bewonderd en gewaardeerd werd, al waren er ook kritische geluiden te horen.

Vanaf de zestiende eeuw is er eveneens veel óver Erasmus geschreven. Deze studies kunnen ook heel wat boekenkasten vullen. Het gaat om wetenschappelijke boeken, die bepaalde (deel)aspecten van Erasmus’ leven en werk onder de loep nemen, maar ook om populair-wetenschappelijke werken die algemene kennis over hem voor een wat groter publiek toegankelijk maken. Zeker in herdenkingsjaren zagen veel nieuwe publicaties het licht.

Luther spijkert zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkerk te Wittenberg. | Schilderij van Ferdinand Pauwels, 1872.

Doel en opzet

In dit boek wil ik Erasmus vooral plaatsen in zijn eigen tijd, in zijn eigen wereld, tussen zijn eigen vrienden en collega-humanisten. Vandaar ook de titel: Erasmus. Zijn wereld en zijn werk. De persoon Erasmus kan niet los gezien worden van de tijd waarin hij leefde. Evenmin moet zijn werk worden beschouwd als tijdloos. Ofschoon we nu nog onder de indruk kunnen zijn van zijn teksten en we nog steeds een voorbeeld (zouden) kunnen nemen aan bijvoorbeeld zijn compromisloze pacifisme, moeten we ons terdege realiseren dat zijn oeuvre in een bepaalde tijd en wereld is ontstaan en dat het lezerspubliek van toen met andere ogen las dan wij nu doen. Uit de vele brieven van en aan Erasmus die zijn overgeleverd kunnen we ons daarvan enigszins een beeld maken.

Er is wellicht een parallel te trekken met de lotgevallen van het bekendste werk van Erasmus’ beste vriend: Utopia van Thomas More, dat niet zo lang na de Lof der zotheid van de persen rolde. De vijfhonderdste verjaardag daarvan in 2016 heeft heel wat publicaties opgeleverd waarin de schrijvers vrijwel alle de tijdloosheid van de tekst benadrukken en waarderen, en het feit dat de auteur – in hun ogen – zijn tijd ver vooruit was in zijn schildering van een ideale samenleving. En dat terwijl uit brieven van Thomas’ vrienden blijkt dat zij zich er van bewust waren dat hij geenszins een volmaakte maatschappij had ontworpen, integendeel: in Utopia laat hij zien dat de ideale maatschappij niet bestaat, c.q. niet kan bestaan. Dat zij in hun correspondentie meegingen met zijn fantasie en deden alsof moet men dus op de juiste waarde en in de juiste context weten te schatten.

Bovenstaande geldt ook voor de werken van Erasmus. Daarom zal in het eerste hoofdstuk een schets worden gegeven van de historische context, hoe de wereld eruit zag rondom het jaar 1500 en aan welke veranderingen West-Europa onderhevig was in de periode tussen Erasmus’ geboortejaar en zijn sterfjaar. Het tweede hoofdstuk gaat wat dieper in op de culturele wereld waarin Erasmus functioneerde. Met name (de geschiedenis van) het humanisme dat in zijn tijd bloeide, aan de universiteiten en daarbuiten, komt aan de orde.

Onder de titel ‘Erasmus in beeld’ worden de portretten besproken die vanaf 1516 van Erasmus zijn gemaakt door grote kunstenaars van zijn tijd: Hans Holbein, Quinten Metsys en Albrecht Dürer. We moeten hier – hoe moeilijk ook – proberen met de ogen van toen naar de afbeeldingen te kijken en te begrijpen hoe de schilders hun model zagen.

Dat Erasmus een christen-humanist wordt genoemd is niet voor niets: het is onmogelijk om hem te begrijpen wanneer zijn religiositeit buiten beschouwing blijft. Hij zag zijn nieuwe Latijnse vertaling van het Nieuwe Testament – direct uit het Grieks – als zijn belangrijkste werk; deze verscheen in 1516. Daarbij schreef hij Parafrasen, uitleg, op alle nieuw-testamentische bijbelboeken, behalve de Openbaring van Johannes. In het hoofdstuk ‘De filosofie van Christus’ wordt nader ingegaan op dit christocentrisme dat hijzelf met genoemde benaming aanduidde.

Uiteraard wordt er ook aandacht besteed aan Erasmus’ meest bekende werk: de Lof der zotheid. Het is waarschijnlijk zijn enige werk dat nu nog op wat grotere schaal wordt gelezen door mensen die niet noodzakelijk Erasmus-kenners zijn. Overigens zal blijken dat ook deze ‘paradoxale lofrede’ niet zomaar zonder uitleg helemaal begrepen kan worden. Erasmus had dat zelf al door toen hij enige jaren na de druk van de eerste versie Gerard Lyster (zie hoofdstuk 7) een commentaar in de marge liet schrijven. Dit hoofdstuk wordt voorafgegaan door een kort algemeen hoofdstuk over Erasmus’ verblijf in Italië van 1506 tot 1509.

In 2017 werd herdacht dat 500 jaar tevoren Luther zijn 95 stellingen publiceerde; dat zal niemand zijn ontgaan. Erasmus kon zich aanvankelijk goed vinden in de door Luther geuite kritiek op allerlei kerkelijke misstanden. Hij stuurde de stellingen zelfs aan zijn beste vriend Thomas More. Toen doctor Maarten echter steeds radicaler werd in zijn weerstand – en hij pausen tegenover zich vond die niet bereid waren een en ander bespreekbaar te maken – zodat er uiteindelijk een definitieve kerkscheuring ontstond, kon Erasmus tot zijn leedwezen hem niet meer volgen. Ofschoon hij het wat betreft bepaalde kritiekpunten nog steeds met Luther eens was, vond hij diens compromisloze houding onbegrijpelijk. Aan het begin van de reformatie, en met name aan Erasmus’ houding tegenover Luther is eveneens een hoofdstuk gewijd.

In ‘Opvoeding en onderwijs’ komen Erasmus’ opvattingen dienaangaande aan de orde. Zijn kijk op het leren van met name jonge mensen kunnen we in diverse opzichten nog steeds actueel noemen. Hoewel hij zelf geen praktiserende leraar was, heeft hij er veel over geschreven omdat hij de vorming van de jeugd uitermate belangrijk vond.

Met verschillende drukkers van zijn werken had Erasmus intensieve contacten. Zonder hen zouden zijn teksten niet zoveel lezers, toen en nu, bereikt hebben. Daarom is aan hen een apart hoofdstuk gewijd.

Met vrienden en collega-humanisten hield Erasmus nauw contact, hetgeen blijkt uit de ons overgeleverde en door hemzelf uitgegeven briefwisseling: het gaat om meer dan 3000 brieven die door hem en aan hem werden geschreven. En dan zijn er nog de nodige exemplaren verloren gegaan, zoals de uitgever van de brieven, Percy Allen, op diverse plaatsen in zijn editie vermeldt, wanneer bijvoorbeeld een brief een duidelijk antwoord is op een eerdere die er niet meer is. Aan een aantal belangrijke humanistische vrienden en collega-humanisten met wie Erasmus omging wordt in een apart hoofdstuk aandacht besteed. Aan zijn bijzondere relatie met Thomas More en de wederzijdse inspiratie die daaruit voortvloeide is daarna een eigen hoofdstuk gewijd.

Na dit hoofdstuk is de tekst ‘Drie vrienden in gesprek’ opgenomen. Het is een fictieve discussie tussen Erasmus, Thomas More en Pieter Gilles, zoals die in de zomer van 1515 in Antwerpen kan hebben plaatsgevonden.

In het hoofdstuk ‘Erasmus’ oeuvre’ wordt aandacht besteed aan de zogenoemde ordo (ordening) van zijn werken, zoals hij die zelf heeft opgeschreven in een brief aan één van zijn vrienden. Hieruit blijkt dat – zoals eerder aangegeven – hij een indrukwekkend oeuvre op zijn naam heeft staan, over uiteenlopende onderwerpen. Binnen het kader van zijn eigen ordo zal een aantal werken nader worden voorgesteld.

In het slothoofdstuk komt Erasmus’ erfenis aan de orde: zijn materiële nalatenschap maar ook datgene wat wij de geestelijke erfenis mogen noemen van de humanist die de studia humaniora in dienst had gesteld van zijn christelijk geloof.

De bijlage bevat een ‘aangeklede’ jaartallenlijst, waarin in chronologische volgorde de belangrijkste gebeurtenissen uit Erasmus’ leven worden genoemd. Een beknopte, beredeneerde bibliografie en een personenregister sluiten het boek af.

Kaart van West -Europa omstreeks 1500.

Historische achtergrond

2

De tijd waarin Erasmus leefde, aan ‘weerszijden’ van het jaar 1500, is door historici een overgangsperiode genoemd, en niet ten onrechte. We hoeven daarvoor alleen maar te kijken naar het geboorte- en het sterfjaar van Erasmus om te kunnen constateren dat zich in zijn tijd heel wat veranderingen voordeden.

Gezicht op het vermeende geboortehuis van Erasmus aan de Wijde Kerksteeg in Rotterdam. | Tekening van A. Dirckx, omstreeks 1898. Stadsarchief Rotterdam.

De wereld waarin Erasmus werd geboren was een woelige wereld. Het West- Europa van zijn dagen werd in belangrijke mate gekenmerkt door grotere of kleinere oorlogen en schermutselingen tussen staten onderling, maar ook binnen staten en zelfs binnen steden. Voor Erasmus, die veel reisde, was dit iets om altijd rekening mee te houden. Hij sloot zich wel eens bij een groep soldaten aan om veiliger van A naar B te kunnen komen. Ook op intellectueel en godsdienstig gebied was er van alles aan de hand.

Erasmus werd geboren in 1469, in de ‘Bourgondische tijd’: Karel de Stoute was op dat moment twee jaar aan het bewind. In Erasmus’ sterfjaar 1536 was het Duitse keizerrijk het machtigste rijk in West- en Midden-Europa. Zijn achterkleinzoon Karel V zat al 17 jaar op de troon. In Engeland waren in 1469 de ‘Rozenoorlogen’ nog aan de gang, waarbij de tegenstrijdige aanspraken op de troon van de adellijke families York (die als embleem een witte roos had) en Lancaster (een rode roos) de hoofdrol speelden. In 1536 zat Hendrik VIII al 27 jaar stevig in het zadel. Twee jaar tevoren had hij zichzelf uitgeroepen tot hoofd van de Engelse (Anglicaanse) kerk en de gehoorzaamheid aan de paus opgezegd. Een jaar vóór Erasmus’ dood werd zijn beste vriend Thomas More hier het slachtoffer van: omdat hij deze situatie niet wilde erkennen werd hij terechtgesteld. In Frankrijk was Lodewijk XI in 1469 aan het bewind, een machtsbeluste, niet geliefde vorst wiens dood in 1483 allerminst werd betreurd. In Erasmus’ sterfjaar was Frans I ruim 20 jaar aan de macht, een flamboyante maar eveneens krijgslustige koning. In Rome begint aan het eind van de vijftiende eeuw het tijdperk van de renaissance-pausen, kerkvorsten voor wie geld, macht en eigenbelang zwaarder wogen dan zaken als geloof en kerk. Alexander VI Borgia is hiervan wel de meest beruchte exponent.

Tussen deze verschillende vorsten wisselden bondgenootschappen en oorlogen elkaar af en werden diplomatieke huwelijken gesloten en verbroken. De vrouwen in dit spel, wier rol voornamelijk bestond uit het produceren van liefst mannelijke nakomelingen, hadden geen enkele stem in welk kapittel dan ook. Hoe een en ander uit de hand kon lopen inzake koninklijke huwelijken bewijst wel de zogenaamde great matter: de scheiding van Hendrik VIII van zijn eerste vrouw Catharina van Aragon, omdat hij bij haar geen zoon wist te verwekken, en zijn huwelijk met Anne Boleyn, één van haar hofdames – die overigens ook geen zoon baarde. Wrang is natuurlijk dat vrouwen het gebrek aan zonen werd verweten, terwijl veel later wetenschappelijk werd bewezen dat juist de man de ‘schuldige’ is.

De rozen van Lancaster en York; later gecombineerd tot Tudor-roos.

Diverse pausen bliezen zoals gezegd hun partij mee in dit concert van menige wanklank. Ofschoon kerkvorsten hielden sommigen van hen zich met alles behalve kerkelijke kwesties bezig, om van een spirituele levenswijze nog maar te zwijgen; de goeden onder hen overigens niet te na gesproken. Erasmus geeft hen er flink van langs in zijn Lof der Zotheid. Dat is niet zo verwonderlijk: hij maakte zelf tijdens zijn verblijf in Italië mee hoe paus Julius II aan het hoofd van zijn eigen leger ten strijde trok tegen Bologna.

Boekillustratie van paus Julius II in harnas, zestiende eeuw.

In deze tijd werden er diverse ‘Heilige Liga’s’ gesloten, waarbij één van de partijen steeds een paus was. Ze waren alles behalve heilig; opportunistisch zou een betere karakterisering zijn, wat overigens voor vele politieke overeenkomsten in deze tijd gold. Paus Alexander VI Borgia bijvoorbeeld sloot in 1495 een verbond met onder andere Ferdinand van Aragon en keizer Maximiliaan omdat hij tegenwicht wilde bieden aan de Franse hegemonie in Italië. In 1511 waren de kaarten weer anders geschud. Nu was het Julius II die met Aragon, Venetië en de Engelse koning Hendrik VIII in zee ging, dit maal tegen de Franse koning Lodewijk XII. Weer anders was de situatie tijdens het pontificaat van Clemens VII: deze stond samen met onder andere Frankrijk, Milaan en Venetië tegenover keizer Karel V. Ongewilde nasleep hiervan was de zogenaamde Sacco di Roma in 1527, de plundering van Rome door Karels Duitse en Spaanse soldaten. De paus was hierdoor zeer geïntimideerd en als gevolg daarvan weigerde hij de scheiding van Hendrik VIII van Catharina van Aragon te sanctioneren: zij was immers een tante van de keizer. Met alle al genoemde gevolgen van dien.

Enkele hoofdrolspelers op het politieke toneel

Erasmus had contact met verschillende gekroonde hoofden van zijn dagen, persoonlijk of ook alleen via een briefwisseling. Zij kunnen niet allen genoemd worden, maar drie van de belangrijkste worden hieronder voorgesteld, alsook paus Alexander VI, zoals gezegd de beruchtste kerkvorst in die tijd. Met hem had Erasmus geen (in)direct contact, maar als renaissance-paus bij uitstek, in negatieve zin, mag hij hier wel worden genoemd.

Hendrik VIII

Hendrik VIII (1491 -1547) werd koning in 1509. In 1499, toen hij nog prins was, had Erasmus hem ontmoet tijdens zijn eerste bezoek aan Engeland. Het is een intussen bekend verhaal: Erasmus wist niet dat hij de prins zou gaan zien en geneerde zich behoorlijk toen het achtjarige kind hem erop aansprak dat hij geen cadeautje bij zich had. Hij maakte dit goed door de prins korte tijd later een lofdicht op Engeland te sturen. Hij wisselde ook brieven uit met Hendrik en zijn pupil, Lord Mountjoy, spoorde deze aan om werk van Erasmus te lezen. Eenmaal koning geworden bleef Hendrik groot respect voor Erasmus koesteren. Helaas had dit verder geen financiële gevolgen. Ook de goede relatie die hij met koningin Catherine onderhield leverde niets materieels op.

Portret van Hendrik VIII door Joos van Cleve, tussen 1530 en 1534. | Britse Koninklijke Collectie.

'Battle of the Spurs'. Schilderij uit de Vlaamse School, omstreeks 1513. | Britse Koninklijke Collectie.

In 1511 sloot Hendrik zich zoals gezegd, samen met Ferdinand van Aragon en paus Julius II aan bij de Heilige Liga tegen Frankrijk. In de slag bij Thérouanne (ten zuidoosten van Calais), de zogenaamde Battle of the Spurs, werd de Franse koning Lodewijk XII verslagen. Erasmus noteert dat met de kosten van deze belegering een nieuwe stad gebouwd had kunnen worden. Het zou niet de laatste keer zijn dat Hendrik zich met conflicten op het continent bemoeide, waarbij hij wisselende bondgenootschappen sloot, al naar gelang het hem op het moment uitkwam.

Hendrik VIII kan een ambivalent persoon genoemd worden: enerzijds van harte mecenas, anderzijds wreed, egoïstisch en tot absolutisme geneigd. Zijn gewetenloze houding blijkt ook wel uit de manier waarop hij tenminste drie van zijn zes echtgenotes behandelde: zijn eerste vrouw schoof hij zonder pardon aan de kant omdat zij geen zoon baarde. Zijn tweede vrouw werd onthoofd – ook zij kreeg geen zoon – en zijn vijfde vrouw verloor haar hoofd voordat ze zelfs maar zwanger was geworden. Voor de volledigheid: zijn derde vrouw baarde wel een zoon, maar liet daarbij zelf het leven, van zijn vierde scheidde hij vrijwel meteen nadat ze aan het hof was gekomen, omdat ze hem, vooral uiterlijk, niet beviel. Zij bleven overigens altijd goed contact houden. Zijn laatste echtgenote overleefde hem een jaar.

Titelpagina van Hendrik VIII’s Assertio Septem Sacramentorum, 1522.

Hendrik was aanvankelijk fel gekant tegen Luther, hetgeen hem de titel Defensor fidei (verdediger van het geloof) opleverde. Zijn niet door de paus goedgekeurde scheiding leidde echter uiteindelijk, zoals bekend, tot een breuk met de kerk van Rome en de oprichting van de Anglicaanse kerk, met hemzelf aan het hoofd.

Frans I

Frans I (1494-1547) was de zoon van Karel van Angoulême. Hij kwam aan het bewind doordat hij met de dochter van zijn voorganger, Claude, was gehuwd. Zijn regeringsperiode werd gekenmerkt door diverse oorlogen: tegen de Habsburgers, om invloed te verkrijgen in Italië – in dit streven was hij overigens geenszins de enige – en om het bezit van Bourgondië. Met Karel V streed hij bovendien nog om de keizerskroon, een op voorhand vergeefse strijd. In 1515 veroverde hij Milaan, om de stad een paar jaar daarna weer te verliezen. Tien jaar later werd hij gevangengenomen in de slag bij Pavia. Hij sloot weer nieuwe bondgenootschappen, nu met Engeland, de paus, Venetië, Florence en Milaan.

Frans I, gouden herdenkingsmunt van de regeerperiode als koning van Frankrijk, 1515-1547. | Foto Sailko.

Een voorlopige vrede werd bereikt in 1530, de zogenaamde Damesvrede van Kamerijk, waar Karel V werd vertegenwoordigd door zijn tante Margaretha van Oostenrijk en Frans door zijn moeder Louise van Savoye. Intussen was de Franse koning na de dood van zijn eerste vrouw getrouwd met Eleonora, de oudste zuster van de keizer. Dit maakte geen einde aan hun conflicten: er werden nog verschillende oorlogen tussen de beide zwagers gevoerd.

Louise van Savoye, moeder van Frans I, achttiende eeuw. | Rijksmuseum Amsterdam.

Margaretha van Oostenrijk door Bernard van Orley, zestiende eeuw. | Koninklijk klooster van Brou.

Intussen probeerde Frans Hendrik VIII te vriend te houden, wat niet zo gemakkelijk was, gezien zijn instabiele relatie met Karel V. En Hendrik zelf wisselde even gemakkelijk van bondgenoot als van kleding.

Frans’ persoonlijkheid had echter ook andere kanten: hij had een humanistische opvoeding gehad, wat zich uitte in zijn belangstelling voor kunst en cultuur; hij was een groot mecenas, die allerlei kunstenaars naar zijn hof liet komen, onder andere Leonardo da Vinci. Aanvankelijk had hij ook sympathie voor de reformatie, maar toen haar aanhangers zich steeds feller anti-katholiek opstelden moest hij er niets meer van hebben.

In 1517 nodigde hij Erasmus uit om naar zijn hof te komen: hij wilde, evenals in Leuven, een drietalencollege (Latijn, Grieks, Hebreeuws) stichten. Erasmus weigerde omdat hij niet veel fiducie had in dit project van de koning. Waarschijnlijk had hij nog minder vertrouwen in de geldelijke beloning die zijn functie zou opleveren.

Paus Adrianus VI vermoedelijk door Bernard van Orley, circa 1522. | Hannover, Niedersäksisches Landesmuseum.

Karel V geportretteerd door Bernard van Orley, circa 1516. | Koninklijk klooster van Brou.

Karel V

Karel (1500-1558) werd gevormd door de Bourgondische cultuur; hij groeide op in Vlaanderen. Zijn religieuze opvoeding was in handen van Adriaan van Utrecht, de latere paus Adrianus VI (1522-23). In 1506 overleed zijn vader Filips de Schone en werd bij zijn moeder haar latente geestesziekte manifest; ze werd niet voor niets Johanna de Waanzinnige genoemd. Elf jaar later, na de dood van zijn grootvader Ferdinand van Aragon, kon hij officieel zijn Spaanse erfenis aanvaarden. Na het overlijden van zijn andere grootvader, in januari 1519, werd hij tevens keizer. Deze beide titels resulteerden in een decennialang conflict met het Frankrijk van Frans I. In 1525, toen Frans in Pavia gevangen werd genomen, leek het tij te keren, maar aangezien deze zich na zijn vrijlating niet aan zijn beloften hield, sleepten de conflicten zich voort. Absoluut dieptepunt van Karels bewind was wel de al genoemde sacco di Roma, de plundering van Rome door Duitse en Spaanse troepen in 1527. Dat Karel zijn soldaten hun gang liet gaan was wellicht het gevolg van het feit dat paus Clemens VII na lang aarzelen de kant van de Franse koning had gekozen.

Filips de Schone en Johanna de Waanzinnige op de zijpanelen van de triptiek van Zierikzee, geschilderd door de Meester van het leven van Jozef, tussen 1495 en 1506. | Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België.

In het ‘binnenland’, dat wil zeggen in de verschillende Duitse landen, had hij te maken met de gevolgen van Luthers optreden. Pogingen tot verzoening haalden niets uit, temeer daar de keizer zelf geen enkel begrip kon opbrengen voor de ‘ketters’ in zijn rijk. De protestantse vorsten werden echter zo machtig dat zij Karel twee ‘godsdienstvredes’ wisten af te dwingen: in Neurenberg in 1532 en – meer bekend – in Augsburg in 1555 (zie ook beneden de paragraaf ‘De kerkscheuring’). Het had tot gevolg dat hij in 1555 in Brussel afstand deed van de regering over de Nederlanden en Duitsland en in 1556 over die van het Spaanse koninkrijk.

Sacco di Roma. | Kopergravure, Frankfurt 1619.

Erasmus kreeg voor het eerst te maken met Karel toen hij benoemd werd tot diens raadsheer en hij daarvoor als tegenprestatie zijn Onderrichting van de christelijke vorst schreef. Dit adviseurschap was een sinecure. Niettemin was Erasmus wel af en toe aan het hof te vinden, zo ook toen Karel Hendrik VIII ontmoette in Calais in 1520. Dat was tevens de laatste maal dat Thomas More en Erasmus elkaar zagen. Tussen Erasmus en de keizer en zijn hof werden nadien nog wel brieven gewisseld. De politiek van de laatste ten aanzien van Italië en Frankrijk zag hij met lede ogen aan. Diens streven naar een universele monarchie kon evenmin op zijn begrip rekenen. Onnodig te zeggen dat de plundering van Rome hem met afschuw vervulde, zoals blijkt uit zijn brief aan Jacopo Sadoleto van oktober 1528: ‘we zien Rome zeer wreed ingenomen, zoals vroeger door de Galliërs en de Goten gebeurde, we zien de kerkvorst Clemens zeer onbarmhartig behandeld’, en even verder: ‘wat een ongehoorde barbarij!’

Paus Alexander VI geportretteerd door Cristofano dell’ Altissimo. | Uffizi, Florence.

Alexander VI

Rodrigo de Borja (Borgia) werd ca. 1430 geboren in de buurt van Valencia. Zijn moeder was de zuster van de latere paus Calixtus III (r. 1455-58). Al voor zijn vijftiende jaar had hij een kerkelijke positie en verkreeg hij talloze beneficies van zijn oom, die hij naar Rome volgde. Hij studeerde canoniek recht in Bologna en werd in 1455 eerst tot bisschop benoemd en een maand later tot protonotarius. (Dit was de hoogste erefunctie die een paus te vergeven had. Paus Franciscus schafte haar af in 2013). Een jaar later werd hij bovendien kardinaal; hij was toen 26 jaar(!). Tijdens het pontificaat van zijn oom verwierf hij enorme invloed en rijkdom, die hij ook na diens dood wist te behouden.

Slag bij Pavia. | Anonieme kunstenaar, na 1525.

Gedurende het pontificaat van Sixtus IV (1471-84) was hij pauselijk legaat in Spanje. De slechte naam die hij op moreel gebied had verworven zorgde er wellicht voor dat bij het conclaaf na de dood van deze paus niet hij, maar Giovanni Battista Cibo werd gekozen die zich Innocentius VIII ging noemen. Acht jaar later lukte het hem wel om paus te worden, tijdens een notoir corrupt conclaaf: in augustus 1492 aanvaardde hij het hoogste ambt in de kerk onder de naam Alexander VI.

Deze paus gedroeg zich vanaf het begin als een wereldlijk vorst, met alles wat daarbij hoorde. Hij deelde links en rechts ambten en beneficies uit onder zijn vrienden, leefde openlijk met zijn maîtresses en arrangeerde ongegeneerd de huwelijken van zijn kinderen. Ook zag hij er geen been in om zich met de Italiaanse politiek te bemoeien. Hij sloot zich aan bij de coalitie die de Fransen moest weghouden. Voorts financierde hij de veroveringen van zijn zoon Cesare. In 1501 maakte hij hem zelfs hertog van de Romagna. Toen hij in 1503 stierf, betekende dit even later tevens het einde van de carrière van zijn zoon. Van groot gewicht, was zijn besluit op 4 mei 1493: toen trok hij een scheidslijn tussen de Spaanse en Portugese bezittingen in de nieuwe wereld, een beslissing die nog eeuwenlang enorme gevolgen zou hebben.

Portret van een jonge man (vermoedelijk Cesare Borgia), Altobello Melone, tussen 1500 en 1524. | Accademia Carrara, Bergamo.

Ondanks zijn niet direct vlekkeloze levenswandel was Alexander VI, evenals alle andere renaissance-pausen, een groot beschermheer van kunsten en wetenschappen. Erasmus moest desondanks niets van hem hebben vanwege zijn immorele levenswandel en zijn krijgslust.

De boerenoorlog

Ook op sociaal-economisch vlak was de situatie rond en kort na 1500 allerminst rustig en stabiel. Het best kan dit geïllustreerd worden aan de hand van de boerenoorlog die het Duitse rijk teisterde. De positie van de boeren was – niet alleen in Duitsland – al lang penibel: belastingen en afdrachten drukten zwaar op hen, en al was de horigheid geleidelijk verdwenen of afgeschaft, de kleine of grote, wereldlijke of kerkelijke heren wisten hun onderdanen heus wel te vinden als er voor weer eens een oorlog of ook anderszins (veel) geld nodig was. Deze hoge heren werden, niet geheel ten onrechte, door velen gezien als ‘parasieten’ die leefden van de zware handenarbeid van de boerenbevolking, terwijl ze zelf schone handen hielden en leefden van hun niet altijd netjes verkregen rijkdommen. Al in de Engelse boerenopstand van 1381 had men deze situatie aan de kaak gesteld in het rijmpje:

Adam en Eva, houtsnede van Edward Burne-Jones, 1895. | Metropolitan Museum of Art, New York.

When Adam delved and Eve span
Who was then the gentleman?

Met andere woorden: kort na de schepping was er geen sprake van heer en knecht en deed iedereen zijn plicht naar de mate van het mogelijke en nodige. Impliciet zit hierin ook opgesloten dat handwerk het oudste werk is en dat de gentlemen pas later in beeld kwamen, en dan om te profiteren van boeren en handarbeiders.

Daar kwam nog bij dat in die tijd gemeenschappelijke gronden dikwijls in beslag werden genomen door de eigenaren, ten koste van hun pachters, om daar lucratiever (voor henzelf!) gebruik van te kunnen maken. In het eerste deel van zijn Utopia (1516) veroordeelt Thomas More deze manier van doen. Hij beschrijft hier de zogenaamde enclosures van de Engelse adel, die grote stukken land van de boeren afpakte en omheinde om daar schapenteelt te kunnen verwezenlijken, wat in de vorm van wol forse winsten kon opleveren. Wat dit voor de boeren betekende deerde hen niet. Velen vervielen tot de bedelstaf.

In het Duitse rijk werd de toestand eveneens hoe langer hoe slechter, mede doordat de politieke situatie erg onzeker was: verschillende regionale vorsten vochten hun geschillen uit over de hoofden heen van de boeren, met alle gevolgen van dien voor hen zelf, hun vrouwen en kinderen, hun vee en hun oogst. Ontslagen huurlingen bijvoorbeeld konden het platteland erg onveilig maken.

Al tijden leefde er zodoende ondergronds onrust en onvrede. Rondtrekkende predikers trokken zich het lot van de boeren aan en gaven die onvrede een stem. De bekendste van hen is wel Thomas Müntzer (ca. 1489-1525), een Saksische theoloog en volgeling van Luther. Deze laatste was het wiens tekst uit 1520 Von der Freiheit eines Christenmenschen (‘Over de vrijheid van een christen’) hen leerde dat alle christenen vrije mensen zijn en niemands onderdaan. Op grond hiervan rekenden zij min of meer op steun van Luther en zijn aanhangers. Ze kwamen helaas bedrogen uit, want toen de opstand eenmaal was uitgebarsten, met alle ellende die daaruit voortkwam, verloochende de hervormer zijn eerdere mening ten aanzien van de boeren en schreef hij in 1525 een niet mis te verstaan pamflet tégen hen: Wider die mordischen und reubischen Rotten der Bauern (‘Tegen de moordlustige en roofzuchtige boerentroepen’).

Thomas Müntzer. | Kopergravure van Gaspar Bouttats naar een tekening van Hendrik Frans Verbruggen, 1690.

Titelpagina van 'Wider die mordischen und reubischen Rotten der Bauern', 1525. Wittenberg.

Deze veroordeling van Luther bracht de boeren niet tot inkeer, maar werkte juist averechts. Onder leiding van Thomas Müntzer schaarden zij zich aaneen, al was er geen sprake van een efficiënt bewapende, homogene groep. Het was voor graaf Philips van Hessen dan ook niet moeilijk om dit ongeregelde leger van circa 8000 boeren in 1525 bij de stad Frankenhausen in Thüringen te verslaan. Hun leider werd gevangengenomen en terechtgesteld. Zeker 6000 boeren vonden de dood op het slagveld. Het behoeft geen betoog dat in plaats van een verbetering van hun situatie te verkrijgen de boeren weer bij af waren, zo niet nog verder terug. Dergelijke grootschalige protesten zijn niet gemeld uit andere delen van West-Europa, maar we mogen ervan uitgaan dat ook daar de positie van de armsten onder hen evenmin rooskleurig was, en dat er een enorme kloof gaapte tussen degenen die behoorden tot de gefortuneerde bovenlaag en de mensen op wie zij neerkeken maar van wie zij desondanks afhankelijk waren voor hun dagelijkse brood.

Erasmus vermeldt de boerenopstanden in een brief vanuit Bazel, gedateerd 5 september 1525, aan Polidoro Virgilio, een Italiaanse humanist en priester die hij waarschijnlijk in 1505 voor het eerst had ontmoet in Engeland. Hij schrijft dat er wrede verhalen de ronde doen, dat de boeren zich in het ongeluk en de dood storten, dat er dagelijks gruwelijke conflicten zijn tussen adel en boeren, die hij een noodlottig kwaad noemt. Hij noemt de slag bij Frankenhausen (15 mei van dat jaar) niet, maar zo te horen is de ellende nog lang niet over. Dat weten we ook uit andere bronnen.

De kerkscheuring

Op religieus vlak kwam West-Europa eveneens in woelig vaarwater terecht. Waar in Erasmus’ geboortejaar de kerk nog één en ondeelbaar was, waren in 1536 Luthers stellingen alweer 19 jaar oud, en was de idee van de ene moederkerk voorgoed verleden tijd. De gevolgen van deze kerkscheuring waren niet alleen op religieus vlak voelbaar. Negentien jaar na Erasmus’ dood, in 1555, werd bij de godsdienstvrede van Augsburg besloten dat landheren in hun gebied mochten bepalen welke ‘stroming’ de overheersende zou zijn. Vandaar het Latijnse motto cuius regio eius religio: wiens land, diens godsdienst. Dit maakte geen einde aan de godsdiensttwisten – niemand verloochent immers van de ene dag op de andere zijn godsdienst omdat hij toevallig op de verkeerde plek woont – die nog lang zouden duren en die dikwijls juist de plattelandsbevolking zouden treffen. Voor de boeren maakte het bitter weinig uit welk leger(tje) hun oogst kwam vernielen of wiens soldaten hun vrouwen verkrachtten.

Al snel na Luthers publicatie werd duidelijk dat de breuk onherroepelijk was, wat in belangrijke mate te maken had met de protagonisten aan weerszijden.

Gedenksteen ter herinnering aan de veldslag op 15 mei 1525 in Bad Frankenhausen.

Luther was niet bereid zijn standpunten te matigen, en dat gold ook voor de paus(en) die hij tegenover zich aantrof. Erasmus heeft nog lang gedacht dat er wellicht een compromis gevonden zou kunnen worden; hij beoordeelde Luthers stellingen als alleszins redelijk en stuurde ze zelfs meteen aan zijn vriend Thomas More. Uiteindelijk moest ook hij echter node erkennen dat er niets meer te lijmen viel.

Panoramaschilderij van de Boerenoorlog door Werner Tübke, 1976-1987. | Panoramamuseum, Frankenhausen.

Titelpagina van het verdrag van de Godsdienstvrede van Augsburg, 1555.