Zelden oefent een tijd van buitengewonen materieelen voorspoed op een volk een veredelenden invloed uit. Onze oogen zijn te zeer gewend zich in de schittering van dat glorietijdperk te vermeien, om op de schaduwen, die ook aan dit schoone beeld niet ontbreken, acht te slaan; ten onrechte, want alleen door beide te zamen te brengen zijn wij in staat ons eene juiste voorstelling te maken van de wordingsperiode van onze gouden eeuw. Wij verheugen ons in hetgeen een machtig geslacht tot stand gebracht heeft; wij bewonderen, vol nationalen trots, het titanengewrocht van onze voorvaderen. Maar geven wij ons ook voldoende rekenschap van de motieven, die hen tot de schepping daarvan hebben aangedreven, van het karakter, de aspiratiën en de instincten van de generatie, bij welke geen heldenfeit zoo populair was als de roemlooze verovering van de schatten der Spaansche Zilvervloot? Heeft nimmer de vrees dat “roemrijke” voorgeslacht in onze achting te zien dalen ons kunnen weerhouden de nuchtere werkelijkheid, van alle ijdele windselen ontdaan, onder de oogen te zien? Zeer waarschijnlijk zou, wanneer wij ons omtrent dien tijd voldoende konden documenteeren, slechts een zeer gering gedeelte van onze geestdrift deze nadere kennismaking overleven.

JOHAN E. ELIAS, De vroedschap van Amsterdam 1578-1795 (Haarlem 1903-1905) XLIV

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van:

Stichting Herdenking Slavernijverleden 2013,

Stichting Vaderlandsch Fonds ter Aanmoediging van ’s-Lands Zeedienst

M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting

Afbeelding omslag

Gezicht op de Gouden Bocht in de Herengracht vanuit het oosten,

Gerrit Adriaensz. Berckheyde, 1685. Rijksmuseum Amsterdam

Omslagontwerp

Jhartho Kempink, Design is Everything, Arnhem

Vormgeving binnenwerk

André Klijsen, Villa Y, Winterswijk Henxel

Lithografie

BFC, Amstersfoort

1e druk 2013

2e druk 2019

© 2013 Leo Balai,

p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789057309076

e-ISBN 9789462495821

NUR 691

Inhoud

Woord vooraf

INLEIDING

DEEL I - EUROPA

1 West-Afrikaanse slaven in Europa

2 De rechtvaardiging van de trans-Atlantische slavenhandel: blaming the victim

DEEL II – AMSTERDAM

1 Slaven en vrije Afrikanen in Amsterdam

2 De WIC en de Sociëteit van Suriname: de Amsterdamse bemoeienis

3 Amsterdamse machthebbers en hun rol in de trans-Atlantische slavenhandel

4 De Amsterdamse Grachtengordel: twee verhalen

4.1  Het ene verhaal: de Grachtengordel als werelderfgoed

4.2  Het andere verhaal: de Grachtengordel als broedplaats van slavenhandelaars

5 Een overzicht van regenten en andere belanghebbenden bij de slavenhandel

6 Negotiaties

7 Amsterdams verzet tegen afschaffing van de slavernij

NABESCHOUWING

BIJLAGEN

Bijlage 1 Slavenschepen tot 1674 – Chronologisch

Bijlage 2 Slavenschepen Kamer Amsterdam 2e WIC

Bijlage 3 Amsterdamse particuliere eigenaren en negotiaties 1863

Bijlage 4 Memorie betreffende de kolonie Suriname

Bijlage 5 Brief Bosch Reitz c.s. aan minister Rijk d.d. 12 oktober 1848

Noten

Bronnen en literatuur

Lijst van Tabellen

Register

Slavinnen gedreven door blanke koopman. Gravure door William Blake uit J.G. Stedman, Reize naar Surinamen, Amsterdam 1800. Bibliotheek Universiteit van Amsterdam.

Woord vooraf

Over de geschiedenis van Amsterdam is veel geschreven. Tegelijkertijd realiseer ik mij dat ‘de’ geschiedenis van Amsterdam nooit geschreven kan worden. Daarvoor zijn de onderwerpen te veel, te groot en soms ook haast niet te vatten. Wat wel kan, en in dit boek ook geprobeerd wordt, is op deelgebieden wat meer greep te krijgen op het verleden van Amsterdam. Over het Nederlandse aandeel in de trans-Atlantische slavenhandel is en wordt veel onderzoek gedaan. Over het Amsterdamse aandeel in deze handel is, gezien vanuit de positie van Amsterdam binnen de organisatie die voor deze handel verantwoordelijk was, redelijk wat informatie voorhanden. Over de, veelal prominente, Amsterdammers die verantwoordelijk waren voor de deelname van deze stad aan de slavenhandel is vrijwel niets bekend, althans niet in hun rol van slavenhandelaars. Het doel van dit onderzoek is om te weten te komen om welke Amsterdammers het ging en waar zij woonden. Wat zij precies aan deze handel hebben verdiend, is niet het oogmerk van deze studie geweest.

Daarnaast is dit boek ook bedoeld om een correctie aan te brengen op de opvatting dat slavernij van zwarte mensen alleen in Amerika plaatsvond en niet in Europa. Aangetoond wordt dat er gedurende een bepaalde periode in de geschiedenis wel degelijk sprake was van slavenhandel en slavernij van zwarte West-Afrikanen in Europese landen.

Het schrijven van een boek is altijd een worsteling met de tijd en het zoeken naar inspiratie. Ik prijs mij gelukkig bij de totstandkoming van dit boek steun te hebben ondervonden van mensen die mij dierbaar zijn. Ik kan hen niet allemaal noemen. Eén uitzondering lijkt mij terecht en vanzelfsprekend: mijn vrouw, Dita Vermeulen, heeft vanaf de eerste dag haar vertrouwen in dit project uitgesproken. Ik ben haar daar dankbaar voor.

In 2013 wordt herdacht dat 150 jaar geleden de slavernij in de Nederlandse koloniën werd afgeschaft. Ik hoop dat dit boek een bijdrage kan leveren aan de bezinning over deze negatieve periode uit de Nederlandse en dus ook Amsterdamse geschiedenis.

DE AMSTERDAMSE GRACHTENGORDEL: broedplaats van slavenhandelaars. Kaart gemaakt door Jaap Fokkema en Bert Brouwenstijn.

Inleiding

In de geschiedschrijving van Amsterdam wordt weinig tot geen aandacht besteed aan de periode waarin de stad zich intensief met slavernij en slavenhandel heeft beziggehouden. Dit is opmerkelijk, omdat Amsterdam hierbij een prominente rol heeft gehad.¹ Voor de bestudering van het aandeel van Amsterdam in de Nederlandse slavenhandel zijn in elk geval twee historische gebeurtenissen van belang. In de eerste plaats was er de oprichting van de West-Indische Compagnie (WIC) in 1621. Het tweede hierbij belangrijke gegeven is dat Amsterdam door deelname in de Sociëteit van Suriname, vanaf 1683 mede-eigenaar werd van de slavenkolonie Suriname. Door het grote belang dat Suriname had voor Amsterdam zal hier dan ook veel aandacht aan worden besteed. Veel van de Amsterdammers die in dit boek genoemd worden, hadden functies als bewindhebber van de WIC of als directeur van de Sociëteit van Suriname.

De Amsterdamse betrokkenheid bij en deelname aan de trans-Atlantische slavenhandel is nauw verweven met de geschiedenis van de WIC en de overheersende positie die Amsterdam in deze organisatie had. De WIC verkreeg van de Staten-Generaal binnen de Republiek het alleenrecht op de handel in het Atlantisch gebied. De oprichting van de WIC in 1621 was vooral van Amsterdamse bestuurders een lang gekoesterde wens, omdat de Amsterdamse burgemeesters hierdoor de gelegenheid kregen om onder elkaar ‘eenige hoogst voordeelige Bewindhebbersposten te verdeelen’. Aan het bewindhebberschap waren grote voordelen verbonden. Dat was dan ook een belangrijke reden voor deze burgemeesters om hun eigen vrienden of verwanten aan een dergelijke lucratieve post te helpen.²

Slavin met ketting met gewicht. Door William Blake uit J.G. Stedman, Reize naar Surinamen, Amsterdam 1800. Bibliotheek Universiteit van Amsterdam

Het tweede historische gegeven bij de bestudering van de rol van Amsterdam in de trans-Atlantische slavenhandel is de verovering van Suriname in 1667 door de Zeeuwen en de daaropvolgende oprichting van de Sociëteit van Suriname in 1683. In de Sociëteit van Suriname participeerden de stad Amsterdam, de WIC en de familie Van Aerssen van Sommelsdijck. In 1770 werd het aandeel van de familie Van Sommelsdijck overgenomen door Amsterdam waardoor de stad zelfs voor 50% eigenaar werd van de kolonie Suriname. De slavenhandel was volgens sommigen niet meer dan een bedrijfstak,³ georganiseerd en geleid door mensen in verschillende functies en verantwoordelijkheden.

Tekening van Paramaribo, toen Nieuw Middelburg, 18e eeuw. Universiteit van Amsterdam.

Meestal worden diegenen die verantwoordelijk waren voor het functioneren van een systeem, waarbij mensen tot handelswaar werden gedegradeerd en als vee werden verkocht in onderzoeken slechts zijdelings genoemd. De aandacht gaat uit naar de organisaties als zodanig. In studies over de Nederlandse betrokkenheid bij de trans-Atlantische slavenhandel wordt meestal het functioneren van de organisatie (als organisatie) besproken: de handelsactiviteiten, eventuele winst en verlies.⁴ Een andere benadering is om te kijken naar de mensen die het systeem mogelijk maakten en in stand hielden. In het geval van Amsterdam waren de bewindhebbers van de kamer Amsterdam van de WIC en de directeuren van de Sociëteit van Suriname, de eerstverantwoordelijken voor de eeuwenlange onderdrukking en vernietiging van slaven in de Nederlandse koloniën. Deze prominente Amsterdammers waren medeschuldig aan wat tegenwoordig een misdaad tegen de menselijkheid wordt genoemd. Wie waren zij die een einde aan deze misdaad hadden kunnen maken, maar dit niet deden?

Afrekening uit 1733 van het slavenschip Leusden. Algemeen Rijksarchief Den Haag.

Slavin opgehangen aan haar polsen. Gravure door William Blake uit J.G. Stedman, Reize naar Surinamen, Amsterdam 1800. Bibliotheek Universiteit van Amsterdam.

Drie jonge blanke mannen belagen een donkere vrouw. Door Christiaen van Couwenbergh, omstreeks 1632. Musée des Beaus-Arts in Strasbourg.

De bestuurders van de WIC waren op de hoogte van het menselijk leed en de verspilling van mensenlevens als gevolg van de, voor hun lucratieve, slavenhandel. Uit de verslagen die zij ontvingen van de kapiteins van slavenschepen werden nauwkeurig de aantallen ingescheepte, en tijdens de overtocht van Afrika naar Amerika overleden, Afrikaanse gevangenen vastgelegd. Ook de vertegenwoordigers van de Sociëteit van Suriname in Paramaribo berichtten de directeuren in Amsterdam regelmatig hierover en over de manier waarop het verzet van de slaven in de koloniën werd bestreden. Behalve de bestuurlijk verantwoordelijken waren er ook andere Amsterdammers bij deze handel betrokken: geldschieters, plantage-eigenaren en dergelijke. Het ging, zoals zal blijken vaak om mensen die via allerlei familierelaties met elkaar verbonden waren. Een vraag die vaak wordt gesteld is, of Amsterdam ‘er beter van geworden is’. Anders gezegd: wat heeft Amsterdam verdiend aan de slavenhandel? Dit is een vraag die, zo gesteld, niet te beantwoorden valt. Er werden schepen gebouwd voor het vervoer van handelsgoederen naar West-Afrika en gevangen genomen Afrikanen naar Amerika; er ontstond werkgelegenheid voor diverse mensen in de scheepsbouw en de daarmee verwante toeleveringsbedrijven, er was een sterke toename van het aantal suikerraffinaderijen door de import van suiker uit de plantagekoloniën enzovoort. Al deze activiteiten hadden zeker een gunstig effect op de Amsterdamse economie. Wat zonder meer vastgesteld kan worden is, dat een deel van de bewoners van de Amsterdamse grachtengordel zonder deelname aan de slavenhandel hun grote fortuin niet bijeengeschraapt zouden hebben. De trans-Atlantische slavenhandel, waarbij zwarte Afrikanen als gevangenen naar koloniën in Amerika werden vervoerd, kwam niet zomaar uit de lucht vallen. De slavernij van mensen uit West-Afrika had een lange voorgeschiedenis. West-Afrikaanse slaven waren al ruim honderd jaar in Europa aanwezig, voordat zij in grote aantallen naar Amerika werden vervoerd om daar onder veelal erbarmelijke omstandigheden te moeten werken. In Europa was er in de vijftiende eeuw, dus lang voordat de Nederlanders zich in deze mensenhandel zouden storten, al sprake van de aanwezigheid van zwarte slaven. Het ging daarbij om mensen die vanuit Afrika in verschillende Europese landen als slaven te werk werden gesteld. Inzicht in deze West-Europese slavernij en slavenhandel is belangrijk omdat in Europa de kiem werd gelegd voor wat later miljoenen mensen het leven zou kosten. Toen de blanke Europeanen eenmaal besloten hadden, dat zwarte West-Afrikanen het meest geschikt waren om als slaven te worden gebruikt, werd er alles aan gedaan om rechtvaardigingen te bedenken voor deze keuze. Daarbij legde men zich geen beperkingen op: de Bijbel, schrijvers, kunstenaars werden ingezet om aan te tonen dat zwarte mensen als het ware voorbeschikt waren om tot slaven te worden gemaakt. Huidskleur en uiterlijke kenmerken van West-Afrikanen waren argumenten om hen als inferieur te bestempelen en ‘dus’ geschikt voor de trans-Atlantische slavernij.

Anoniem portret van Thomas Hees met zijn neven Jan en Andries Hees en een slaaf, omstreeks 1687. Toegeschreven aan Michiel van Musscher. Rijksmuseum Amsterdam

Hoewel het jaar 1621 kan worden gezien als het begin van de Nederlandse, en dus ook Amsterdamse, bemoeienis met de slavenhandel, is het belangrijk een blik te werpen op de periode vóór de oprichting van de WIC. In hoeverre was Amsterdam vóór 1621 betrokken bij de slavenhandel? Een hiermee samenhangende vraag is die naar de aanwezigheid van West-Afrikaanse slaven in Amsterdam. Amsterdam was, vooral in de Gouden Eeuw, een belangrijke Europese maritieme mogendheid. In de Amsterdamse en Nederlandse geschiedschrijving bestaat het beeld alsof er nooit slaven in Amsterdam zijn geweest. Dat beeld moet bijgesteld worden, omdat er in deze stad zeker sprake was van de aanwezigheid van zwarte mensen, die in officiële documenten als slaven werden aangeduid. Behalve uit die documenten, kan men ook op schilderijen de aanwezigheid van zwarten in Amsterdam (en Nederland) in de periode voor en tijdens de slavenhandel zien.

Slaaf door plantagehouder gestraft. Gravure door William Blake uit J.G. Stedman, Reize naar Surinamen, Amsterdam 1800. Bibliotheek Universiteit van Amsterdam.

Grote aantallen nakomelingen van slaven hebben zich de afgelopen decennia vanuit de voormalige koloniën in het Caraïbisch gebied en Suriname in Amsterdam gevestigd. Voor deze Amsterdammers en hun nazaten is het van belang dat er ook aan dit aspect van de Amsterdamse geschiedenis aandacht wordt besteed. Een geschiedenis die niet alleen hen raakt, maar waar iedereen met belangstelling voor deze stad zich in zou moeten verdiepen. Er zijn geen tastbare herinneringen aan de periode waarin Amsterdam intensief berokken was bij de trans-Atlantische slavenhandel. Er zijn geen slavenschepen uit die periode meer, noch bestaan de werven nog waar deze schepen gebouwd werden. Maar woningen van de Amsterdammers die verantwoordelijk waren voor de slavenhandel en daar aan verdienden zijn er nog wel, en maken deel uit van het gedeelte van de stad, dat in 2010 op de UNESCO Werelderfgoedlijst is geplaatst. Deze voormalige stadspaleizen maken nog steeds indruk door de bouwstijl en de rijkdom die er vanaf straalt. Aan de gebouwen is niet te zien dat hier de mensen woonden die verantwoordelijk waren voor het Amsterdamse aandeel in de eeuwenlange trans-Atlantische slavenhandel. Toch zijn deze bouwwerken de weinige tastbare herinneringen aan deze periode uit de Amsterdamse geschiedenis. Hetzelfde geldt voor de nog aanwezige gebouwen van de WIC van waaruit de slavenhandel werd georganiseerd. De aanwezigheid van zwarte mensen op schilderijen en tekeningen uit de zeventiende en achttiende eeuw zijn eveneens getuigen van de aanwezigheid van zwarte mensen in deze stad. Of het op deze schilderijen en tekeningen om vrije mensen of in Amsterdam aanwezige slaven ging, is niet bekend.

Het einde van de directe betrokkenheid van Amsterdam bij de slavenhandel had alles te maken met de opheffing van de WIC in 1791, en de opheffing van de Sociëteit van Suriname in 1795. Het slavenhandelsmonopolie van de WIC was al in 1738 opgeheven, waardoor ook anderen aan deze handel konden meedoen. In praktijk waren het voornamelijk Zeeuwse slavenhandelaars die daar een prominente rol in hebben gespeeld. Hoewel dus aan de directe betrokkenheid van Amsterdammers een einde kwam, bleef er tot aan de afschaffing van de slavernij in de Nederlandse koloniën in 1863, sprake van Amsterdamse belangen in de slavenhandel.

DEEL I

Europa

Allegorie ‘Amerika brengt zijn rijkdom aan Europa’. Schilderij door Jean Andreas Biset (1672-1727). Musée du Nouveau Monde.

1

West–Afrikaanse slaven in Europa

In zijn belangrijke studie over de Atlantische slavenhandel merkt Curtin op: ‘The European metropolis imported very few slaves for its own use. Instead, it controlled the shipping and created the economic policies that governed both the “plantations” and the maritime leg of the trade. The traditional histories of European states therefore tend to view the slave trade as something peripheral to their own social and political development.’⁵ Volgens Curtin waren er dus zeer weinig slaven in de Europese landen. Slavernij en slavenhandel vonden buiten Europa plaats en werden daarom opgevat als gebeurtenissen die eigenlijk niets met de eigen Europese samenleving te maken hadden. Uit de beschikbare gegevens blijkt dat er geen sprake was van ‘weinig slaven die voor eigen gebruik werden ingevoerd’. In verschillende Europese landen waren in de vijftiende en zestiende eeuw grote aantallen Afrikaanse slaven aanwezig. Voor veel Europeanen van nu is de trans-Atlantische slavenhandel iets uit een ver verleden en vooral een gebeurtenis die zich ver van Europa afspeelde. Van plantageslavernij op het Europese vasteland was geen sprake, maar wel waren er grote aantallen Afrikaanse slaven in Europa. Dat men er zo weinig over weet, is vooral te wijten aan hoe over geschiedenis wordt geschreven. Het belang van deze geschiedenis voor ‘de anderen’, dat wil zeggen de niet-blanke Europeanen, wordt nog te weinig serieus genomen. Maar behalve voor deze groep is het ook voor de Europeanen, waarvan de voorouders geen slachtoffers waren van deze mensenhandel, belangrijk om kennis te dragen van deze episode uit de Europese geschiedenis. Laten wij daarom eerst een beeld schetsen van de aanwezigheid van West-Afrikaanse vrijen en slaven in Europa. En dat begint in Portugal. Dit land, met als belangrijke stad Lissabon, was in de vijftiende en zestiende eeuw toonaangevend in de Europese slavenhandel.

PORTUGAL

Portugal was het eerste Europese land waar slavernij van zwarte mensen algemeen geaccepteerd was.⁶ Slavernij was in de vijftiende eeuw niet onbekend in het Middellandse Zeegebied en Portugal. Islamieten werden door Christenen tot slaaf gemaakt en omgekeerd werden Christenen tot slaven gemaakt door de islamieten.⁷ In de vijftiende eeuw werden slaven in Portugal aangeduid als ‘mouros’, Moren. De slavenbevolking bestond tot die tijd uit Moren (mouros), een verzamelnaam voor mensen uit Noord Afrika. De aanduiding mouro was vaak synoniem voor mourisco of muçulmano (islamieten, muzelman- nen).⁸ De begrippen mouro en morisco worden soms door elkaar gebruikt, waarbij niet altijd duidelijk is welke bevolkingsgroep bedoeld wordt. Aangenomen wordt dat met ‘mouros’ mensen werden aangeduid die afkomstig waren uit Noord-Afrika en als oorlogsgevangenen naar Portugal waren meegevoerd. ‘Moriscos’ zouden mensen uit Granada zijn, die meestal tot het christendom waren bekeerd.⁹ De aanwezigheid van slaven in Europa, afkomstig uit subsaharisch Afrika, het gebied ten zuiden van de Sahara, en dan voornamelijk uit West-Afrika, heeft een lange geschiedenis. De eerste gevangen genomen mensen uit West-Afrika, die als slaven werden verkocht, kwamen al in de eerste helft van de vijftiende eeuw (omstreeks 1440) in Portugal aan. Portugal beheerste in die tijd de handel op Afrika. Schepen van Prins Hendrik de Zeevaarder (zoon van Koning Johan I van Portugal) brachten de eerste gevangen genomen mensen uit West-Afrika naar Portugal. Slavernij was toen dus geen onbekend verschijnsel in dat land.

Afrikaanse vrouw met kind in Brazilië door A. Eckhout omstreeks 1641. Nationaal Museum Kopenhagen.

Gezicht op Elmina in Atlas Blaeu van der Hem, 1665-1668.

Gedurende een korte periode werden zwarte slaven door roofovervallen buitgemaakt. In 1441 ankerden twee Portugese schepen in Rio de Oro (Goudrivier),¹⁰ het zuidelijke gedeelte van voormalig Spaans Sahara. De Portugezen overvielen de daar woonachtige Berberbevolking en namen verschillende van hen mee naar Portugal. Onder de gevangenen bevond zich toevallig ook een zwarte slavin van een van de Berbers. In 1444 werd een grote expeditie tegen de Berbers op touw gezet door handelaren en edelen uit de Algarve. Het resultaat van deze tocht was dat er 235 Berbers en enkele van hun zwarte slaven werden meegenomen naar Portugal. De mensen werden tijdens een veiling in een veld buiten Lagos verkocht.¹¹ Maar volgens Russel-Wood ging het om 235 zwarte gevangenen, en dus geen ‘Berbers en enkele zwarten’.¹² Aan deze rooftochten kwam al in 1445 een eind toen de Portugezen besloten met de Berbers uit Rio de Oro handel te drijven. Men ruilde handelsgoederen tegen zwarte slaven van de Berbers. In het begin werden deze zwarte slaven aangeduid als mouros negros. Vanaf 1459 kwam het begrip ‘escravo’ (slaaf) in gebruik. Maar er werd wel onderscheid gemaakt in blanke slaven (escravos mouros of escravos blancos) en zwarte slaven (escravos negros of escravos pretos).¹³ In Lagos in de Algarve werd in 1444 een slavenmarkt ingericht voor de verkoop van Afrikaanse slaven. De taferelen die zich op deze slavenmarkt afspeelden waren verschrikkelijk: families werden van elkaar gescheiden, kinderen van hun moeders weggerukt en mannen verloren hun vrouwen. Het lijden van deze mensen werd echter, aldus een historicus uit die tijd, ruimschoots goedgemaakt door hun bekering tot het christendom. Hierdoor zouden hun zielen immers ‘de verlossing’ deelachtig worden.¹⁴ Maar deze slavenveiling werd verstoord door de aanwezige bevolking, die in woede ontstak over de wreedheden die daar plaatsvonden. Zij probeerden dan ook de veiling tegen te gaan, wat niet lukte.¹⁵ Een eeuw later was van de grote onrust en protesten over de slavenhandel en slavernij van zwarten niets meer te merken. Slavernij van zwarte Afrikanen was inmiddels in Portugal zo normaal geworden dat niemand er meer aanstoot aan nam.¹⁶ Slaven werden op dezelfde manier verkocht als paarden, vee en andere levende have. Koninklijke verordeningen omschreven slaven als ‘dingen’ (voorwerpen)naast andere levende en niet-levende voorwerpen. Of het nu om een vat wijn, olie, een beest of een slaaf ging, het was om het even. Bij de verkoop ging het er uitsluitend om dat koper en verkoper het eens werden over de betreffende transactie. Binnen een bepaalde periode moest de koper te kennen geven of hij tevreden was met de koop. Dieren die achteraf gebreken bleken te hebben, konden teruggebracht worden naar de verkoper. Kopers van slaven konden, binnen een maand na aankoop, hun geld terugeisen als de slaaf aan een of andere ziekte stierf, of als bleek dat de slaaf ziek, kreupel of door ziekte verlamd was.¹⁷ Toen de slavenhandel met de Berbers begon te stagneren, werden na 1448 directe contacten gelegd met zwarte vorsten in West-Afrika, die grote aantallen oorlogsgevangenen en misdadigers te koop aanboden. De handel met de Berbers werd inmiddels gedreven via een permanente handelspost in Arguin, een eiland voor de kust van Mauritanië. De expansie van de Portugezen in Afrika werd voortgezet en in 1466 werd het eiland Santiago (het grootste van de Kaapverdische eilanden) in bezit genomen als basis voor de slavenhandel met West-Afrika. In 1482 werd het fort São Jorge da Mina (Elmina) in het huidige Ghana, door de Portugezen gebouwd.¹⁸ Hier werden gevangenen gekocht afkomstig uit verschillende gebieden langs de kust. De meeste gevangenen uit de Golf van Guinee werden geleverd aan Mina en de suikerplantages op São Tomé. Pas na 1550 kwam, door de opkomst van de suikerindustrie waar grote aantallen Afrikaanse slaven voor werden gebruikt, de slavenhandel naar Brazilië goed op gang. Vanuit Portugal werden slaven naar andere Europese bestemmingen verkocht. Maar behalve voor Valencia in Spanje, zijn er geen betrouwbare cijfers over de aantallen slaven die vanuit Portugal naar de rest van Europa werden verhandeld. Wel is duidelijk dat geringe aantallen slaven vanuit Portugal naar Italië (Florence en Genua) en Vlaanderen werden verscheept.¹⁹ In het midden van de zestiende eeuw waren de grootste concentraties Afrikaanse slaven aanwezig in de zuidelijke steden Lissabon, Évora en de Algarve, ongeveer 10% van de bevolking. In de noordelijke stad Oporto (Porto) bestond de bevolking voor ongeveer 5% uit slaven. Er waren in deze periode minimaal 32.370 zwarte slaven in Portugal. Daarnaast waren er 2.580 vrije zwarten. Een totale zwarte bevolking derhalve van ongeveer 35.000 personen. Gerelateerd aan de totale bevolking van Portugal in die periode van 1.122.112 mensen, gaat het om ongeveer 2,5 a 3%. Maar als gekeken wordt naar de plaatsen waar slaven aanwezig waren, gaat het in sommige gevallen om 10% van de bevolking.²⁰ De havens van Lissabon in Portugal en van Sevilla in Spanje werden de centra waar een bloeiende handel in Afrikaanse slaven zich ontwikkelde. Van hieruit werden slaven verkocht naar verschillende landen in het westen van het Middellandse zeegebied. De stad met de meeste Afrikaanse slaven was waarschijnlijk Lissabon. In het midden van de zestiende eeuw waren er in deze stad ongeveer tienduizend Afrikaanse slaven. Rond 1630 was dit aantal al gestegen tot ongeveer 15000 personen. In geheel Portugal waren er in 1573 meer dan 40.000 slaven; het grootste deel bestond uit Afrikaanse slaven uit landen ten zuiden van de Sahara, ook wel zwart Afrika genoemd. Afrikaanse slaven en vrije Afrikanen waren voornamelijk in de stedelijke centra te vinden en werkten meestal als huishoudelijke hulpen.²¹ Het is niet mogelijk exact aan te geven hoeveel mensen uit West-Afrika als slaven werden verhandeld in Lissabon in de vijftiende eeuw. Diverse onderzoekers noemen verschillende aantallen. Belangrijk is, dat er een substantiële handel in West-Afrikaanse slaven bestond in Lissabon.²²In deze stad werden rond 1550 jaarlijks tussen de 1600 en 1700 Afrikaanse slaven aangevoerd. Op een bevolking van 100.000 mensen bestond ongeveer 10% (9950 mensen) uit slaven. Dat was een gering aantal, gelet op de jaarlijkse import. Maar dit valt te verklaren uit het feit dat niet alle slaven in Lissabon bleven. In 1552 waren naar schatting 50 à 60 slavenhandelaars actief in deze stad. Aan het eind van de zestiende eeuw bestond de bevolking in de Algarve voor ongeveer 10% uit slaven, ongeveer 6000 personen. De schepen voor de handel op Afrika werden in Lissabon uitgereed. Er werd een groot handelsinstituut (de Casa da Guiné) ingericht waarin verschillende afdelingen zich bezig hielden met de Afrikaanse handel. De afdeling die belast was met de slavenhandel werd de Casa dos Escravos (Slavenhuis) genoemd. Over de aantallen slaven die in Portugal werden ingevoerd bestaat, door het ontbreken van voldoende statistisch materiaal, nogal wat onzekerheid. In de periode 1441 (toen de handel in zwarte slaven begon) tot 1470 lopen de schattingen uiteen tot een maximum van 1000 slaven die per jaar in Portugal werden ingevoerd. Ook voor het tijdvak 1470-1490 zijn er niet genoeg gegevens. Voor de periode 1490-1530 blijkt uit de gegevens, dat er jaarlijks tussen de 300 en 2000 slaven in Lissabon werden ingevoerd.²³ In de periode 1480-1520 werden tussen de 1000 en 1200 gevangenen aangevoerd uit de belangrijkste gebieden: Benin, Arguin en de Kongo. Dit gaat om een gemiddelde over de gehele periode. De aantallen fluctueerden heel erg per jaar.²⁴ In 1539 werden in Lissabon jaarlijks tussen de 10.000 en 12.000 Afrikanen verkocht als huisbedienden. In 1552 waren er twaalf slavenmarkten in Lissabon.²⁵ De meeste zwarte slaven werkten in de havens van de Taag. Veel van deze slaven waren eigendom van de kroon. Zij waren aan elkaar geketend met kettingen en sjouwden graan en andere producten naar de verschillende Koninklijke schepen en warenhuizen. Vanuit Lissabon werden slaven verscheept naar alle havens van Zuid Spanje en naar Sevilla en Valencia. Alhoewel de Portugezen het grootste deel van de slavenhandel in handen hadden, waren bijvoorbeeld ook in Lissabon woonachtige Italianen (Genuezen) hierin zeer actief. Ook Florentijnse handelaren duiken op in deze handel. Spanjaarden (uit Castilië) vormden een grotere concurrentie voor de Portugezen.²⁶

De behandeling van slaven in Portugal