Anne Doedens & Jan Houter

1e druk 2015

2e druk 2019

Ontwerp en opmaak

Erwin Bomans BNO Leucq!, Hof van Twente

Afbeeldingen omslag

Voorzijde: foto’s van Marco van Middelkoop, Aerophoto

– Schiphol

Achterzijde: collectie Jan Houter

© 2015 Anne Doedens & Jan Houter

© 2015 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789057304293

e-ISBN 9789462495838

NUR 680

Inhoudsopgave

1 Een strandwal Prehistorie & Romeinen (238.000 v.C. -300 n.C.)

2 Doorbraak Vijf eilanden ontstaan (4e-13e eeuw n.C.)

3 Oud kloostergoed De eilanden, Ludingakerke, Mariëndal & Klaarkamp (695-1350/1465)

4 Oeroude kerken Bakens voor ziel & zeevaart (720 n.C.-15e eeuw)

5 De Hollandse graaf De middeleeuwse landsheer bewesten het Vlie (985-1428/1522)

6 Betwist Fries gezag Tussen Vlie & Lauwers (922-1345-1362-1615)

7 Hanze en handelspoort Marsdiep & Vlie (12e-16e eeuw)

8 (Stuif)dijken en nieuw land Vormverandering & groei (± 1000-18e eeuw)

9 Verdwenen (ei)land(en) en dorpen Vormverandering & verlies (12e eeuw-heden)

10 De Brandaris en meer Over vuurtorens, vuurboeten & kapen (1323-heden)

11 Queesten, Sunneklaas, Kallemooi Over oude eilander tradities (1591-heden)

12 Katholieken en dopers De komst van de Reformatie op de eilanden (1517 en daarna)

13 Casper de Robles versus Jan Jarichsz. en zijn medestanders Geuzen op het Wad (late 16e eeuw)

14 De Texeler Schans en andere militaire zaken De marine & ambtenaren van de nieuwe Republiek op de Wadden (1568-1648)

15 De Unie van Utrecht Een nieuwe staat & een nieuw bestuur voor de Republiek & de Waddeneilanden (1579-1795)

16 Amsterdam, de VOC en de Oostzee De Waddeneilanden & de economie van de Gouden Eeuw (1575-1713)

17 Tromp, De Ruyter en Witte de With Grote admiraals op de Wadden (1644/5, 1652-1666-1674)

18 Robert Holmes en Laurens Heemskerk De opmaat naar Chatham (1666-1667)

19 Tjerk Hiddesz., Cruquius en anderen Zeevaarders, ondernemers & geleerden in de Gouden Eeuw (1587-1728)

20 Archangelsk, St. Petersburg, Lerwick en Indië Over verre eilander verblijfplaatsen (1600-1900)

21 Frans Esausz. den Heussen en zijn collega’s Schrijvende predikanten in de Gouden Eeuw (1608-1679)

22 Van Willem van de Velde de Oude tot Jan Wolkers Beeldende kunst van, over & op de Wadden (1611-heden)

23 Cornelis Jacobsz. Heldt en Jan Ibesz. Eilander schippers & de vaart door de Sont & naar het Hoge Noorden (17e eeuw)

24 Hidde Dirks Kat en Willem de Vlamingh Kostwinning uit walvisvaart (17e/18e eeuw)

25 Pilotage Over loodsen & (strand)roof (1615-heden)

26 Konijnen, schapen en cranberries Zout, water & zand: arm versnipperd boerenland (Middeleeuwen-heden)

27 Oldenbarnevelts zoon, Belgen, Spanjaarden en anderen Vluchtelingen op de Wadden (1531—heden)

28 Van De Hulter tot Cupido Postgeschiedenis (1668-1927)

29 Pawel Jones en Hendrik Tuning Patriotten & Revolutie (1776-1795)

30 De Engelse invasie van 1799, Napoleon en het Continentaal Stelsel De Wadden als oorlogs- & blokkadegebied (1795-1799-1813)

31 La Lutine Schipbreuken & wrakken (17e eeuw-1938)

32 De KNRM en daarvoor Reddingen & strandvonders (18e eeuw-heden)

33 Eierland, Polders van Kroon en Banck en Amelander stuifdijken Zeewering in de moderne tijd (1825-heden)

34 Teso, Doeksen en Wagenborg De komst van moderne veerdiensten (19e - 21e eeuw)

35 Een dam naar Ameland En: andere aanslagen op het Waddengebied (1667-1871-1971)

36 Vreemdelingenverkeer Op weg naar het massatoerisme (1850-1940/5)

37 Zeevaartscholen Bijzonder vakonderwijs op de Wadden (1841-heden)

38 Banck en Bernstorff Omstreden bezit & bestuur van Schiermonnikoog (1858/9-1945 en daarna)

39 Natura, Natuur(monumenten) en werelderfgoed I: Texel, Thijsse, Vlieland & Terschelling (1890-heden)

40 Natura, Natuur(monumenten) en werelderfgoed II: Ameland, Schiermonnikoog & Rottum (1890-heden)

41 Slauerhoff, Wolkers, kapitein Rob en Bomans Of: de Nederlandse literatuur & de Wadden (1761-heden)

42 Zeppelins, mijnen en onderzeeërs De Eerste Wereldoorlog & de Waddeneilanden (1914-1918)

43 Georgiërs, de Atlantikwall, bunkers en graven WOII: Texel & Vlieland (1940-1945)

44 Schleidorp en -spoor, Wassenmannradar en collaboratie WOII: Terschelling, Ameland & Schiermonnikoog (1940-1945)

45 Boortorens en oefenterreinen Over natuur, milieu & profijt (1945-heden)

46 Eilander idioom, Sommeltjes, Rixt van ’t Oerd en Wanda Taal & verhaal van de Wadden

47 Johannes de Jong en de Clemenskerk Over katholiek Ameland & zijn kardinaal- aartsbisschop (1885-1955)

48 Exploderend toerisme Wederopbouw & welvaart (1945-heden)

49 Van Oerol tot Dokter Deen Festivals & beeldvorming (1981-heden)

50 Waddenbestuur en waddensamenwerking Eilander bestuur & andere overheden (1932-heden).

Voorwoord

Canon betekent ‘richtsnoer’. In dit boek wordt het begrip gebruikt als maatstaf van wat men zou moeten weten van de geschiedenis van de wadden, de belangrijkste historische personen, zaken en processen. Deze Waddencanon heeft 50 ‘vensters’, evenals de Nederlandse geschiedeniscanon. Ze geven inzicht in de gedeelde en verschillende cultuur en geschiedenis van de eilanden: die hebben daarin een steviger onderlinge relatie dan die met de provincies waar ze bij horen.

De zee verbond Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog. Men keek niet naar Leeuwarden of Den Haag, maar naar de Noord-, de Zuider- en de Waddenzee, naar Harlingen, Dokkum, Kampen, Hoorn en Amsterdam. Of, verderweg, naar de Oostzee en Indië.

De eilander dialecten verschillen van én lijken op elkaar. De eilander folklore kent overeenkomsten, en er is hetzelfde grote belang van de varende beroepen, op alle eilanden. De aanleg van bossen maakt van Schier tot Texel deel uit van één proces. Afwijkend van de wal en onderling bindend is de opvallende aanwezigheid van doopsgezinden. In de Middeleeuwen is de rol van kerken en kloosters op de eilanden groot. De veranderingen van het landschap zijn groter en sneller dan elders in Nederland. Uniek zijn aparte staatjes als Ameland. De grote betekenis voor ’s lands defensie en natuur en de uitdrukkelijke aanwezigheid van kunstenaars springen in het oog. Het voorgaande is slechts een greep uit alles dat onmiskenbaar een eigen stempel drukt op de historie van de gezamenlijke eilanden.

Dit boek vertelt het totale verhaal niet. In 50 keer 1200 woorden kan niet alles worden gezegd. Er is een enorme hoeveelheid literatuur, betrouwbaar en onbetrouwbaar, gedrukt en op internet. De lees- en informatiesuggesties wijzen slechts de weg: zelf moet men verder zoeken. Dat geldt zeker ook voor de suggesties voor uitstapjes.

Kiezen betekent dat er meningsverschil kan bestaan. Zeker is: dit boek gaat over hoogtepunten en hoofdzaken. Vaak in een eigen ‘venster’, maar soms ook niet. Men vindt zo nu en dan hoogtepunten en hoofdzaken bij een onderwerp dat wel een eigen venster heeft. Dat geldt bijvoorbeeld voor de vissers op de Noordzee. De walvisvaart in het Hoge Noorden kreeg daarentegen wel een ‘apart’ venster. We schrijven niet over Duitse, Deense of andere Nederlandse eilanden zoals Wieringen, Schokland, Urk en Marken. Die vertonen zeker samenhang met ‘onze’ eilanden, maar niet één die opname in deze canon wettigt. We schrijven wel over Griend en Rottum en verdwenen dorpen en eilanden als West-Vlieland, Oerd, Wambinghe en Bosch.

Zoals gezegd: er is een vloed aan literatuur. Standaardboeken verschenen over Texel (Van der Vlis, ’t Lant van Texel), Schiermonnikoog (Van der Ven, Een omstreden eiland), Terschelling (Van der Wal, We vieren het pas als iedereen terug is), Vlieland (Doedens en Houter, Vlieland, 2e verbeterde druk, 2016). Bauke Boomstra en Piet Lautenbach schreven de Reisgids voor Terschelling en Jan Zwaal legde de Terschellinger Historie vast. Dré van Marrewijk schreef met anderen Waddenland. Landschap en cultureel erfgoed in de waddenzeeregio (Groningen/Leeuwarden 2001). In 2013 vertelde Mathijs Deen het literaire verhaal in De Wadden.

De stroom publicaties zwelt aan. In 2018 verscheen de Bosatlas van de Wadden, vijf jaar eerder Een kleine geschiedenis van Lijntje Pronk (De Koog 2013) en Schiermonnikoog 1640-1965, van Eddie Bakker (Schiermonnikoog 2013). Er zijn digitale publicaties als die van Adriaan Haartsen, Ontgonnen Verleden. Regiobeschrijving provincie Friesland, uitgegeven door de Directie Kennis van het Ministerie van LNV. Er zijn de sites en tijdschriften van de verschillende historische en natuurverenigingen, zoals de rubriek Wadweten van de Waddenvereniging, de site van Ecomare, van Heer en Feer (Schiermonnikoog), van Tien Eeuwen Eylandt Flielandt van de Cultuurhistorische Vereniging Vlieland, van Schylge Myn Lântse (Terschelling), van Tijdschrift van de Historische Vereniging Texel. Er zijn de sites en uitgaven van de verschillende eilander musea, zoals het bunker- of Schleimuseum op Schiermonnikoog, het Cultuurhistorisch Museum Sorgdrager van Hollum (Ameland), Museum ’t Behouden Huys op Terschelling, Museum Tromp’s Huys op Vlieland, museum Kaap Skil in Oudeschild, van natuurcentra zoals Natuurcentrum Ameland of de Noordwester op Vlieland, het Centrum voor Natuur en Landschap op Terschelling of de WadsApp Terschelling voor de smartphone. En er is meer, nog veel meer …

De Waddenacademie (waddenacademie.nl) publiceerde een onderzoeksagenda (Geschiedenis, herinnering en beleving van Jos Bazelmans). Via dit instituut zag ook een reeks uitgaven over deelonderwerpen het licht (bv. over geografie en geologie in De ontwikkeling van het Waddengebied in tijd en ruimte). Deze studies worden bij de vensters van deze canon genoemd. Maar: een verbindend en integraal historisch overzicht van de vijf eilanden samen is er nog niet, een samenvattende historie van de Wadden op hoofdlijnen, voor een geïnteresseerd publiek van eilandbewoners en gasten.

Zonder de hulp van betrokken eilandbewoners was dit boek nooit geschreven. Immers: het vak geschiedenis kan niet zonder de lokale kenners, de echte deskundigen, de gewortelden in de eilander cultuur. Zoals de heren Pieter-Jan Borsch en Joop de Jong van Ameland of Frans Schot van Midsland. Of beheerders als Elsje de Ruijter van Museum Tromp’s Huys, Bri Wiener en Richard van der Veen van ’t Behouden Huys (tevens promotor van het ‘Aasters’) en Kees Dekker van het Fotoarchief van de rederij Doeksen. Of de vrijwilligers van het Cultuur-historisch Museum in De Waal of die van het Luchtvaart- en Oorlogsmuseum Texel. Of bevlogen onderzoekers als Hans Eelman (de onvermoeibare duiker, die op bijna 800 wrakken dook bij Texel) en Nico Brinck (die met het Terschellinger duikteam Ecuador veel boven water haalde), en de enthousiaste manager Corina Hordijk van het prachtige museum Kaap Skil. Zeker ook mag Hille van Dieren van het Terschellinger wrakkenmuseum bij Formerum niet vergeten worden. De lijst is te lang om hier volledig op te nemen. Veel vindt men terug in de literatuur- en bezoektips aan het eind van ieder venster.

De geschiedenis van de Nederlandse Waddeneilanden heeft, zoals gezegd een eigen karakter. Een karakter dat nieuwsgierig maakt en waarvoor nog veel meer onderzoek nodig is. Wij hopen dat dit gestimuleerd wordt door deze Canon van de Waddeneilanden. Een geschiedenis van de Razende Bol tot Rottumeroog, van Willibrord tot kardinaal De Jong, van Wanda tot Rixt van het Oerd, van de ‘Reede van Texel’ tot de Vlieree. Van Walvisvaart tot VOC. Van Staatsbosbeer tot Natuurmonumenten.

Tot slot danken wij iedereen die ons met raad en daad ter zijde heeft gestaan, zoals de bovengenoemde eilander contactpersonen, zoals Cees Witteveen (†) en Liek Mulder die de teksten kritisch doornamen. We danken echter vooral onze echtgenotes Ingrid van Vuuren en Erna Schretlen voor de vele uren dat we er niet waren en die zij ons gunden voor het werk aan deze canon.

Anne Doedens & Jan Houter

Maartensdijk/Oost-Vlieland, maart 2019

Rottumerplaat | Marco van Middelkoop, Aerophoto – Schiphol

VENSTER 1

238.000 v.C – 300 n.C.

Een strandwal

Prehistorie & Romeinen

Honderdduizenden jaren geleden gleden zware ijsgletsjers vanuit het noorden naar de Waddenzee. Daardoor veranderde het landschap. Tijdens het Saalien – de voorlaatste ijstijd (238.000-128.000 jaar geleden) – kreeg het ondergronds reliëf onder deze grote druk zijn vorm. In het Weichselien – de laatste ijstijd – waren het Waddengebied en de Noordzee nog een stuivende zandvlakte. In het Holoceen, dat 12.000 jaar geleden begon, kreeg het Waddengebied verder vorm.

Het Oerd | Foto: Anne Doedens

Omstreeks 3800 v.C. daalde de bodem en steeg de zeespiegel waardoor er, noordelijker en westelijker dan de huidige Waddeneilanden, twee zeeweringen ontstonden: lange zandbanken die van Alkmaar doorliepen tot het Vlie en van het Vlie tot en met Ameland.

In het begin van onze jaartelling sloeg het Oer-Boorne een (zee)gat in de noordelijkste strandwal, dwars door het huidige Terschelling. Dat eiland kreeg zijn vorm doordat dit gat in de loop van de tijd naar het oosten opschoof.

In de Steentijd – meer dan tweehonderdduizend jaar geleden – begon het Waddengebied vorm te krijgen. Op en bij de duinwallen die later uitgroeiden tot de Waddeneilanden woonden toen al mensen.

Achter deze lange wallen lag een groot moerassig uitstroomgebied van de Rijn, de voorganger van het Vlie, waar eeuwenlang verlandings- en verveningsprocessen optraden. Onder Vlieland groeide een Moerwaard van drassig veen.

Het oudste deel van Texel ligt rond Den Hoorn, Den Burg, De Waal en Oosterend. Dit is het Oude Land. Bij Den Burg ligt de Hoge Berg, een ongeveer vijftien meter hoge zand- en keileembult, die er aan het einde van het Saalien werd achtergelaten als een eindmorene, een opeenhoping van bergpuin op de kop van een gletsjer. In het Weichselien werd hij overdekt met een laag dekzand. Het omringende veen (of: moer) van het Oude Land verdween na 1000 n.C. door ontginning, oxidatie en overstromingen.

Het Oude Land bevatte sporen van vroege menselijke aanwezigheid: vuurstenen uit de midden- en jonge Steentijd (10000 tot 3200 v.C.). In de Bronstijd (3200-800 v.C.) waren er op de Hoge Berg 35 bewoningsplaatsen, in de late IJzertijd (vanaf 300 v.C.) stonden er 65 tot 90 boerderijen. De Vinketerp bij Den Hoorn leverde resten op van het verdwenen dorpje Wambinghe uit het begin van onze jaartelling. Ook werden er scherven gevonden van merovingische aardewerk (500 tot 750 n.C.).

Hooggelegen plaatsen zoals deze werden aan het begin van onze jaartelling bewoond door de Sturiërs, een Friese stam die mogelijk contacten had met de Romeinen. Bij het afgraven van de Sommeltjesberg bij De Waal, tussen 1777 en 1791, vond men voorwerpen met Romeinse inscripties, beschreven door Pieter van Cuyck (Venster 22). In deze grafheuvel lagen ook een bronzen ketel met grafgiften, een speerpunt, een wijnzeef en onderdelen van een paardentuig. Beide voorwerpen bevatten de namen van de makers, respectievelijk Matutio en Atraxius.

Het Waddengebied in de Romeinse tijd volgens moderne opvatting, 100 n.C. | Samenstelling kaart: Deltares (Peter Vos & Sieb de Vries) (Uit: Vos, P.C., J. Bazelmans, H.J.T. Weerts & M.J. van der Meulen (red.). Atlas van Nederland in het Holoceen. Prometheus, Amsterdam 2011.)

De andere eilanden werden pas bewoonbaar in het laatste tijdvak van het Holoceen, het Subatlanticum (van 2400 jaar geleden tot nu). Ameland bestond bijvoorbeeld nog lang uit drie duincomplexen die onderling waren verbonden door lagere strandvlakten en die bij vloed onderliepen.

Buiten Texel zijn nauwelijks sporen van vroege bewoning aangetroffen. In Museum ’t Behouden Huys was tot voor kort een hielbijl uit circa 1200 v.C. te zien, opgezogen in het Vlie. Vanaf de 3e eeuw v.C. waren er landbouwactiviteiten. Er wordt aangenomen dat er op Terschelling tussen 400 v.C. en 300 n.C. mensen woonden bij Lies, Hoorn en Oosterend. Er zijn sporen gevonden van (mogelijk tijdelijke) bewoning uit de 4e tot de 7e eeuw n.C.

Uit de IJzertijd (vanaf circa 800 v.C.) stammen voorwerpen die misschien van elders komen, zoals aardewerk op Griend en aan de zuidwestkant van Schiermonnikoog. In het laatste geval ging het zeker om Romeinse import. Ook uit de Romeinse tijd (vanaf de 1e eeuw n.C.) is een zogeheten Hemhoor-emmer die bij Terschelling in zee gevonden werd. Op Terschelling zou een zeldzame vroegmiddeleeuwse Kolbenarmring (met verdikte uiteinden) zijn ontdekt en bij Formerum terp-aardewerk, hoewel dat niet onomstreden is, omdat daar helemaal geen terpen waren.

Pieter van Cuijck, Beschryving van eenige oudheden, gevonden in een tumulus, of begraafplaats, op het eiland Texel

Plinius over het Waddengebied aan het begin van de jaartelling: ‘Twee keer per etmaal komt de Oceaan daar met geweldige watermassa’s over een onmetelijke aistand opzetten en bedekt eeuwig door de natuur omstreden gebied waarvan het onduidelijk is of het bij het vasteland hoort of deel uitmaakt van de zee. Daar bewoont dat arme volk hoge terpen [...] een armzalig volk dat op terpen woont, die het zelf op grond van ervaring met de hoogste stand van de vloed met de blote hand heeft opgeworpen [...] als men ze ziet lijken ze op] zeevaarders bij vloed en schipbreukelingen bij eb.’

(Citaten uit Plinius, Naturalis Historia, 1e eeuw n.C.)

Ons land in de Romeinse tijd volgens Bilderdijk | Uit: Geschiedenis des Vaderlands

Ten noorden van de (Rijn)grens (de Limes) waren geen Romeinse nederzettingen, maar wel sporen van Romeinse aanwezigheid. Ten noorden van de Rijn, die bij Katwijk in zee stroomde, lag het zompige land van de Friezen die al eeuwenlang op natuurlijke hoogten of op terpen woonden en vlees en huiden ruilden tegen Romeinse kostbaarheden.

Vanaf de 1e tot de 13e eeuw n.C. overstroomde het moerassige achterland van de strandwallen steeds vaker door talloze stormen waardoor uiteindelijk de voorloper van de huidige Waddenzee ontstond, een nat gebied dat alleen nog bij eb gedeeltelijk droogviel. Het Waddengebied ontstond dus door de veranderende bodem, de invloed van water, klimaatsverandering, de invloed van flora en fauna en de mens. Vlieland dankt zijn ontstaan wellicht aan ingrepen van gravende kloosterlingen. Daarvoor speelden de Romeinen een rol omdat zij een verbindingskanaal (de Drususgracht) groeven tussen de Rijn en de Flevorivier (de Flevum Fluvius of IJssel) om de handel met de Friezen te bevorderen. Een 16e-eeuwse kaart laat zien hoe de Flevorivier in het land van de Bataven van de Rijn aftakte, noordwaarts stroomde, zich verbreedde tot het Flevomeer en via het Vlie uitmondde in zee. Op een andere kaart ligt de Flevorivier echter in het verlengde van de Overijsselse Vecht en stroomde de IJssel los daarvan uit in het Anegat tussen Texel en Eierland. Ook voor de loop van de Utrechtse Vecht bestonden meerdere aannames. In één geval liep zij door tot onder Texel en kwam daarmee samen vlak voor de Vliemonding.

Deel van de zgn. Pauwenkaart van Hopperus (1523-1567): Noord-Nederland in de Romeinse tijd | Uit: Theatrum Orbis Terrarum. Plantijn, 1595

Pieter van Cuijck, Beschryving van eenige oudheden, gevonden in een tumulus, of begraafplaats, op het eiland Texel

De Atlas van Nederland in het Holoceen (2011) bevat een kaart met de situatie van omstreeks 100 n.C. Zowel de IJssel als de Utrechtse Vecht wateren dan af op het Flevomeer. In het noorden stromen twee grote geulen door het kwelderland naar het Vlie. Zeker is, dat door de Drususgracht een deel van het Rijnwater noordwaarts ging, het Flevomeer groter maakte en de veengebieden natter.

Verder lezen

• In het begin van de nieuwe tijd werd er gespeculeerd over de ontstaansgeschiedenis van het Waddengebied in de Holckamakroniek, de reconstructie van Menso Alting en die van Ortelius.

• Zie ook de Cronique van Frieslant van Pier Winsemius (digicollectie.tresoar.nl).

Meer informatie

• Gerrets, Danny, Op de grens van land en water. Dynamiek van landschap en samenleving in Frisia gedurende de Romeinse tijd en de volksverhuizingstijd (Groningen 2010).

Er-op-uit

• Naar het gebied van de Texeler Vinketerp (bij de Jan Ayeweg, de Fonteinsweg en de Rozendijk).

VENSTER 2

4E – 13E EEUW n.C.

Doorbraak

Vijf eilanden ontstaan

Door stormvloeden tussen de 4e en 8e eeuw ontstond het Marsdiep waardoor de duinwallen loskwamen van het vasteland en uiteenvielen tot eilanden. Dat blijkt ook uit schriftelijke bronnen. Tussen 777 en 866 claimde de Utrechtse St. Maartenskerk bezittingen op het ‘eiland Texel’ (‘insula Texlae’, dat ook Vlieland omvatte.) Al voor 800 had het klooster Fulda bezittingen bij het Marsdiep (‘fluvius Maresdeop’). Achter Texla strekte zich naar het zuidoosten de Moerwaard uit, een groot kwelderlandschap waar in de vroege Middeleeuwen vee graasde. Vanaf 985 hoorde Texel bij het graafschap Holland omdat de Duitse keizer Otto III het gebied in leen gaf aan graaf Dirk II. Na 1000 verbrokkelde ook de strandwal in de Kop van Noord-Holland waardoor er toen drie grotere eilanden waren: ’t Oogh (Callantsoog), Huisduinen en Texla. Rond 1300 lijkt Hollands oude Noordkop voor ongeveer zeventig procent weggeslagen.

Vanaf 1100 hadden er zware stormen geraasd. De veengebieden klonken in waardoor de bodem daalde. De wateroverlast nam toe. De Allerheiligenvloed van 1 november 1170 trof het hele gebied tussen Zijpe en Vlie en verbond de Noord- en de Zuiderzee onder Texel definitief met elkaar (Marsdiep betekent: stroom naar een meer.) Op 6 december 1196 maakte de St. Nicolaasvloed het werk af. Tussen Stavoren, Medemblik en Texel lag nu een ondiepe zee die ten noord(westen) van Friesland soms droogviel.

In de 13e eeuw werd Eierland een duineilandje. In 1237 spoelde de geul tussen Vlieland en Texel uit tot een bredere zeemonding: het Eierlandse Gat. Vlieland en Eierland werden voorgoed eilanden, want het Anegat (waar nu de Slufter ligt) scheidde dit laatste al van Texel. Dit gat verzandde later en pas in de 17e eeuw werd Eierland door een stuifdijk weer met Texel verbonden.

De Zuiderzee. Calque uit de 15e eeuw | Nationaal Archief Den Haag Naar een afbeelding uit het British Museum

De duinwallen langs de kust verbrokkelden in de loop van de Middeleeuwen. Na 1100 werden Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog echte eilanden.

Mensenwerk hielp mee. De Friese Holckama’s groeven naar verluidt vaarten dwars door de duinen en vernielden de restanten van de aaneengesloten duinwal. Andere schuldigen: de monniken van Ludingakerke, die, vermoedelijk samen met andere bewoners, een afwateringsgracht (de Monnikensloot) groeven naar open zee, van Griend naar Texel, onder Vlieland langs. In de sage van Wanda (Venster 3 en 46) klinkt dit nog door.

Beoosten het Vlie bood de zeeklei meer weerstand tegen erosie dan het Moerwaardveen en was landaanwinning eenvoudiger. Vanaf de late Middeleeuwen waren er succesvolle inpolderingen langs de zeeboezems: de Marneslenk, de Middelzee of Bordine (Boorne), het Lauwersbekken, de Fivelboezem en uiteindelijk ook in de Dollard. Terwijl de kustlijn van de eilanden in het westelijke Waddengebied naar het zuiden opschoof, hadden Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog vooral te maken met afslag aan de westkant en aanwas aan de oostzijde. Tegenwoordig kalft de Boschplaat echter af, mogelijk onder invloed van de aanleg van de Maasvlakten en de ‘zandmotor’ voor de Zuid-hollandse kust.

Sinds de 6e eeuw woonden er zeker mensen op Terschelling. Rond 800 ontstonden de eerste nederzettingen in de duinen en op terpen in de kwelders: Midsland, Landerum, Formerum, Hoorn, Oosterend en Lies. De lager gelegen nederzettingen Stattum, Schittrum en Stortum (tussen Midsland en West-Terschelling) verdwenen.

‘Friesland’, meende abt Emo van Wittewierum naar aanleiding van de St. Marcellusvloed van 1219, ‘blinkt uit door een talrijke bevolking, is rijk door zijn vrijheid, die geldt voor armen en rijken, welvarend en heerlijk door zijn menigte vee, door zijn vele weiden en zijn vruchtbaarheid aan veldgewassen’. Emo noemde stormvloeden als een straf van God vanwege ‘de ondankbaarheid voor zo talrijke en zo grote weldaden’.

Deel van een kaart van Noord Nederland (omstreeks 1570) | Biblioteca Nacional de España, Madrid

De oudst bekende oorkonde waarin de naam Terschelling voorkomt stamt uit 1296: de bisschop van Riga was toen bij de Nicolaaskapel ‘in Scelinga’. Een andere oorkonde vermeldt: ‘Een eylant ghelegen in der zee, geheten die Scellinge’.

Het huidige Terschelling bestond ooit – evenals Ameland – uit drie eilandjes, waarvan er twee (zoals de Boschplaat) slechts zandplaten waren. De westelijke plaat De Schelling groeide vast aan het oostelijker Wexalia waar nu het dorp West-Terschelling ligt. Met de middeleeuwse naam Wexalia (ook wel Wuxalia of Wecsile) zou ooit het gebied beoosten het Vlie zijn aangeduid, met Texalia het gebied ten westen ervan. Voor het laatst komt het woord Wexalia voor in een document uit 1482. Van Wexalia werden Scellingh, Scellynge, Scellingen en Schylje afgeleid. In het Aasters heet West-Terschelling nog steeds Schylje. Schellingh duidt op (water)scheiding, namelijk die tussen Wexalia en de zandplaat. Omdat West-Terschelling steeds belangrijker werd, kreeg het eiland de naam van deze Schelling. De huidige westpunt van Terschelling, de Noordsvaarder, groeide pas in de 19e eeuw door verzanding aan het eiland vast.

De oostelijke punt bestond uit losse zandplaten, samen ooit het ‘Camper Sandt’ genoemd, later de Boschplaat, die vanaf 1796 aan het eiland vastgroeide. De monding van de oer-Boorne, die aanvankelijk langs Franeker liep en tussen Midsland en Hoorn in zee uitmondde, verschoof in de Middeleeuwen oostwaarts, richting Koggediep, een stroom die tussen Terschelling en de latere Boschplaat liep en die in de 18e eeuw zou verzanden. Het restant zou nu bij de Eerste Slenk van de Boschplaat te vinden zijn.

Het huidige Terschelling of Schylge werd mogelijk in de 13e eeuw voorgoed gescheiden van de Friese wal. Tot de St.-Hubertusvloed (of St. Luciavloed) van 1287 was het mogelijk om er te voet vanaf de Friese noordwestkust te komen. Zeker is, dat Terschelling in 1399 definitief los was van het vasteland. De St. Elisabethsvloed van 1421 maakte de eilandstatus onomkeerbaar.

Op de hogere delen van Ameland leefden rond 750 n.C. nomaden, veehouders, jagers vissers en verzamelaars van bessen en kruiden. Ook Ameland wordt al in de 8e eeuw genoemd, zoals in kloostergeschriften uit Fulda: ‘insula qui dicitur Ambla’ (een eiland dat Ambla heet). Het werd vermoedelijk pas laat in de 18e eeuw een echt eiland, in 1307 wordt het zo betiteld.

De geschiedenis van voor 1300 is onduidelijk, ook al omdat er nauwelijks vondsten zijn uit die tijd. Een uitzondering vormen de fundamenten van een oude kerk van Hollum van omstreeks 1100 n.C.

Vanaf de Middeleeuwen ontstonden op de hoogzandgronden, achter de beschermende duinen van de drie later aaneengegroeide eilanden van Ameland, kleine nederzettingen. Het westelijke deel – met Hollum, Ballum en het later weggespoelde Sier – was vroeger door een slenk gescheiden van het deel met Nes en Buren. Oostelijk hiervan ligt nu het natuurgebied het Oerd. Het oude dorp daar met dezelfde naam, is verdwenen.

Op Schiermonnikoog valt de eerder genoemde verschuiving van west naar oost extra op: tegenwoordig zover dat het oostelijk deel op dezelfde plek ligt als het westelijke deel van het lang vergane eiland Bosch. De eerste bewoners waren in de 12e eeuw waarschijnlijk de cisterciënzers van Klaarkamp.

Verder lezen

• Schoorl, Henk, De Convexe kustboog. Deel 4: Het eiland Terschelling (Schoorl 2000) 728-740.

• Het Oerol college van Albert P. Oost, Geven en nemen (23-6-2012) op de site van de Waddenacademie (www.waddenacademie.nl) waar men ook een tekst vindt over de zeegaten.

• Over Texel: www.slideshare.net/cdejager/eilandtexel-presentation-626989

Meer informatie

• Via de site van de Waddenacademie: Speelman, H., e.a., De ontwikkeling van het Waddengebied in tijd en ruimte (2009).

Er-op-uit

• Bezoek de Slufter in het nationaal Park De Duinen van Texel als voorbeeld van een duingeul.

• www.npduinenvantexel.nl

Het Waddengebied in respectievelijk 800, 1000, 1350 en 1550 n.C.

VENSTER 3

695 – 1350/1465

Oud kloostergoed

De eilanden, Ludingakerke, Mariëndal & Klaarkamp

Monniken brachten de Waddeneilanden (in) cultuur. In 1952 werd in Nes op Ameland een zwerfkeienfundering ontdekt van een tufstenen zaalkerkje dat van vóór 1100 kan zijn. Vlakbij het kerkhof daar, ligt de Willibrordusdôb[b]e, een drinkwaterkuil. Willibrord – in 695 de eerste aartsbisschop der Friezen – zou ooit in het Waddengebied zijn geweest en er de heidense koning Radboud hebben ontmoet, aanbidder van de god(in) Foste of Fo(r)site. die vereerd zou zijn in een tempel waar de Cammingha’s van Ameland zo’n anderhalve eeuw later het klooster Foswert gesticht zouden hebben dat kort na 1100 verplaatst zou zijn naar Ferwerd.

Den Burg en het Agnietenklooster, detail van een kaart uit 1553 van Jan van Scorel | Nationaal Archief Den Haag

In werkelijkheid stammen de eerste kloosterbezittingen op de Waddeneilanden niet uit de 8e eeuw, toen de eilanden gekerstend werden. Voor Willibrords bezoek is geen bewijs, er was geen klooster en in de 9e eeuw waren er geen Cammingha’s op het eiland; Fositesland was zo goed als zeker Helgoland.

Alle Waddeneilanden danken grote stukken van hun grondgebied aan monniken van de vaste wal. Kloosters als Klaarkamp en Ludingakerke ontgonnen land en bestierden de uithoven.

Op de Waddeneilanden waren geen kloosters, behalve het 15e-eeuwse Agnietenklooster van de begijnen van Den Burg. Willibrord, Bonifatius en Liudger verbonden de bekeerde Friezen aan hun verre huiskloosters in Echternach, Fulda en Werden. Die rijksabdijen hadden op de Wadden vóór 1000 wel goederen en rechten. In 1157 of 1158 stichtte de familie Ludinga bij Harlingen het klooster Ludingakerke. Deze rijke St. Maartensabdij had op Texel landerijen en kreeg van de Hollandse graaf Willem II (1228-1256) land op Vlieland.

Klooster- en lekenbroeders trokken vanuit kloosters in het welvarende Friese terpengebied naar de eilanden om die te ontginnen. De exploitatie van de Hollands-Friese venen verbreidde zich vanuit het gebied rond het Vlie, het Boorne (Middelzee) en de Lauwers naar de Hollands-Utrechtse venen en vandaar omstreeks 1100 naar de veengebieden nabij Hamburg en Bremen.

Op de eilanden lagen zeker zeven uithoven die door (leken-)broeders van het vasteland bij het Waddengebied werden geëxploiteerd. Monniken gaven leiding aan honderden lekenbroeders die (ei)landen ontgonnen en voedsel en inkomen garandeerden voor de kloosters. Volgens het dagboek van de reiziger Buchelius van omstreeks 1600 was de abt van Ludingakerke ‘zo machtig dat hij de oorlog verklaarde aan de Hamburger zeerovers’.

De Schiere Monnik, beeld van Martin van Waning | Collectie: Anne Doedens

‘Om afwatering [...] naar open zee te vergemakkelijken, gingen de monniken van Ludingakerke in de eerste decennia van de 13e eeuw vermoedelijk samen met bewoners van het gebied een gracht van het eiland Griend naar Texel graven: onder het huidige Vlieland langs, de tegenwoordige Monnikensloot. [...] Door [...] [dit] monnikenwerk werd immers het ontstaan bevorderd van het Eierlandse Gat (van voor 1245)’. (Doedens en Houter, Vlieland, 2e dr.)

Ludingakerke had op Texel de uithoven Monnikenhove (Den Burg) en Bergerhuse (De Waal). In 1246 zou ene Sicco Sjaardema, ‘achtste potestaat van Friesland’, Texels gebied geschonken hebben aan de abt van Ludingakerke. Ruim een eeuw lang – van 1272 tot 1394 – benoemde Ludingakerke de pastoor van Texel.

In 1335 gaf de Hollandse graaf aan een zekere Willem Spaernewoude ‘al het goed en vier hoed gerst uit de Monnikenhove op Texel’. Een paar decennia later wordt verhaald ‘van der monnikengoed in Tessel, dat mijn heer koft [de graaf kocht] jegens den abt van Ludekerc.’ Na 1360 waren er overigens op Texel geen kloosterbroeders meer te vinden. In 1429 werd ook het moederklooster Ludingakerke verlaten en nam de Utrechtse bisschop de rechten over.

Een oorkonde van 1245 vermeldt op Vlieland (‘insula Fle’) de kerk van West-Vlieland en de Nicolaaskapel op Oost-Vlieland. Deze vielen onder de St. Odulphusabdij van Stavoren uit de 9e eeuw. Dit klooster en zijn onderhorigheden kregen dat jaar bescherming van paus Innocentius IV. Op Vlieland bestond nog in 1379 een uithof van Ludingakerke die Monkesand heette. De monniken daar zouden in 1237 – het jaar van een zware storm – een gracht hebben gegraven van Almenum naar Eierland en Vlieland (Venster 2) om Zuiderzeewater te lozen op de Noordzee en zo hun veengebied droog te houden. De Moerwaard kwam echter grotendeels onder water en Vlieland raakte los van de vaste wal. Nadien ontstond de sage van Wanda, een mythische koningsdochter die zich verzette tegen dit monnikenwerk. Zij zette haar ene zoon aan tot moord op de opzichter-monnik Bouwe, die later haar andere – verloren gewaande – zoon bleek te zijn.

Ook andere kloosters hadden bezittingen op de eilanden, zoals de uithof op Griend die hoorde bij het Norbertijnenklooster Mariëngaarde van Hallum. In 1238 werden de leerlingen van de lokale school teruggeroepen naar Hallum: de school kwijnde en het eiland werd met afslag bedreigd. Dat Griend in de 13e eeuw nog een klooster had voordat de St-Luciavloed het eiland in 1287 grotendeels verzwolg, is onbewezen. Nog eeuwenlang woonden er enkele boerenfamilies die de beroemde ‘Grindsche kaas’ maakten. Vanaf omstreeks 1725 was er geen permanente bewoning meer.

Het Norbertijnenklooster Mariëndal van Lidlum benoemde vanaf 1275 de pastoor van de St. Johanneskerk van Hoorn op Terschelling. Deze Premonstratenzer monniken of witheren waren rijke veetelers, die ook wel vetkopers werden genoemd. Ze onderscheidden zich van de veel soberder Cisterciënzers van Schier. Hun klooster heeft drie Terschellinger abten gehad: de Hoorner Tjaard (1386-1422), de voormalige Hoorner pastoor Tjebbe (in 1449 als abt gewijd) en Folkert uit Lies (abt van 1431-1439 en van 1450-1468). Tjaard had gestudeerd in Oxford, Folkert in Erfurt.

In Stryp en hoogstwaarschijnlijk ook in Formerum had de door Willibrord gestichte Benedictijnenabdij van Echternach kerken in bezit. Dat gold ook voor twee Amelander godshuizen. Daar vond men ook twee uithoven. Een daarvan was Monnekehiem in de Ballumer Mieden, van het klooster Foswert.

Op Schiermonnikoog lag in de 12e eeuw een uithof van het Cisterciënzerklooster Klaarkamp bij Rinsumageest. De Utrechtse bisschop noteerde bij de verheffing van het eiland tot parochie in 1465, dat het al ‘sinds mensenheugenis’ kloosterbezit was. Dat bezit blijkt ook uit oorkonden uit 1323 en 1440. De Cisterciënzers waren landbouwers en ontginners van woeste gronden. Schiermonnikoog dankt zijn naam aan de schiere (grijze) pijen van de lekenbroeders (‘schira monika’ of ‘scira moncken’) die er werkten. Naar de schieringers en hun tegenpartij, de vetkopers, werden de laat–middeleeuwse twisten vernoemd.

In 1440 nam hertog Philips van Bourgondië het eiland met de namen Werneroghe en Schiermonnikoghe in bescherming (Venster 6). De naam Werneroghe verdween daarna en sindsdien heette het eiland Schiermonnikoog. Tot 1580 – toen de Friese kloostergoederen tot provinciaal eigendom werden verklaard – bleef het kloostereigendom.

Tussen Rottumeroog en Schiermonnikoog lag Bosch (al dan niet inclusief Coresant en Heffesant), waar ook monniken actief waren. Het verdween met de Allerheiligenvloed van 1570 grotendeels in zee, in 1717 volgde de rest. Het was tot 1530 bezit van de in de 12e eeuw vanuit Klaarkamp gestichte Cisterciënzerabdij van Aduard.

Het klooster Ludingakerke in de zgn. Roblesatlas | Tresoar

In de 12e eeuw was de uithof van Rottumeroog (‘Rotmaroghe’) voor tweederde bezit van het Rottumer Julianaklooster, éénderde zou toebehoord hebben aan het Oldenklooster in De Marne beide van de benedictijner orde). In 1354 moesten de pastoors van Uithuizen en Uithuizermeeden bemiddelen bij een twist over het grazen van vee en het snijden van helm op het eiland. In 1594 kwam het in handen van het gewest Groningen, dat er twee pachters stationeerde.

Reconstructie van de uithof van Ludingakerke in Den Burg (het gearceerde deel). | (Schoorl, Henk. De Convexe kustboog. Deel I, pag. 53. Uitgeverij Pirola, Schoorl, 1999)

Verder lezen

• Ven, Foskea van der, Een omstreden eiland. De eigendom van het eiland Schiermonnikoog in het geding (Groningen 1993) 1-14.

• Zijlstra, S., en G.M.N. Vis, Vroomheid tussen Vlie en Lauwers: aspecten van de Friese kerkgeschiedenis (Delft 1996).

Meer informatie

• Over kloosters en de eilanden: het Oerol College van Hans Mol op de site van de Waddenacademie (www.waddenacademie.nl).

Er-op-uit

• Maak vanuit Schier een dagtocht naar Rinsumageest (Museum Klooster Klaarkamp): www.kloosterclaercamp.nl

VENSTER 4

720 n.C. – 15E EEUW

Oeroude kerken

Bakens voor ziel & zeevaart

De vroege kerken waren zowel symbolen van kerstening als zeebakens. De kerk van Utrecht bezat in de 9e eeuw een kerk op Texel. Waarschijnlijk ging het om een gebouwtje uit omstreeks 720, de tijd van Willibrord (Venster 9). In De Waal stond in de 9e eeuw vermoedelijk een houten kerkje. Tussen 850 en 900 verrees op Terschelling een klein houten kerkje op een heuvel bij Seerijp, Stryp of Striep. Deze hoogte werd later gebruikt als grafheuvel en is tegenwoordig het Strieper kerkhof.

Daar en later in Midsland werden respectievelijk St. Maarten en Willibrord vereerd. De Stryper kerk was van de abdij van Echternach, die eind 7e eeuw gesticht was door Willibrord. Men leest in een 12e-eeuwse kerkenlijst: ‘in Uuicsile II ecclesie’ (‘op Terschelling zijn twee kerken’), die van Stryp en – waarschijnlijk – die van Viveporte onder Formerum.

Omstreeks 1200 zou er een romaanse kapel in Hoorn hebben gestaan (een eeuw later uitgebouwd tot kerk). In de 13e eeuw waren er vier parochiekerken op Terschelling: de St. Nicolaas op West, de St. Maarten op Stryp, de St. Pieter of Petrus in Formerum en de St. Johannes in Hoorn. In 1440 wordt ook de St. Willibrord in Midsland genoemd.

Op Ameland bezat de abdij van Echternach één kerk: ‘in Ambulon I ecclesia’, waarschijnlijk in Hollum en gesticht door Willibrords verwant Willehad (740-789) die de kerk overdroeg aan Echternach. Ook de abdij van Fulda had er bezit. Ameland heet dan op grond van een 8e eeuws stuk (Venster 2) in een lijst van abdijbezittingen ‘Ambla’. Deze Codex Eberhardi is het werk van een 12e eeuwse monnik. Resten van vroege kerken wijzen op een continue bewoning van Ameland sinds de 10e of 11e eeuw.

Ook op Texel zijn nog resten te vinden uit de vroegste christelijke tijd. In Den Burg (mogelijk in de 7e eeuw door Friezen gesticht) stond al vóór 1100 op de plaats van het middenschip van de huidige kerk op de Binnenburg een Romaans tufstenen kerkje (gewijd aan St. Sixtus), met een toren en een fundering van veldkeien. Het werd tussen 1400 en 1452 vervangen door een nieuw schip met noordbeuk en kort daarop aangevuld met een zuidbeuk.

Sommige kerken op de eilanden hebben voorgangers uit de 9e eeuw of eerder. Rond deze oude godshuizen ontstond een aantal dorpen. Hun torens waren bakens voor de zeevaart.

Rond de oudste kerk van Texel, in Oosterend, groeide in de 12e eeuw het dorp. Zij was gewijd aan Sint Maarten en is mogelijk uit de late 11e eeuw of zelfs vroeger (in 1970 werd onder de vloer een 1200 jaar oude sarcofaag gevonden). Dit tufstenen gebouwtje, waaraan later een toren werd toegevoegd, werd begin 13e eeuw vervangen door de romaanse St. Martinuskerk, die in de late Middeleeuwen deels in laatgotische stijl werd verbouwd en uitgebreid.

De toren van De Westen in de 17e eeuw | Atlas Schoemaker, Koninklijke Bibliotheek Den Haag

Niet alleen de toren van de St. Martinuskerk was lang een baken voor de zeevaart. In november 1603 besloten Gecommitteerde Raden van het Noorderkwartier de torens van De Waal en De Westen te laten herstellen. De zware binten van de 11e-eeuwse kerk van De Waal waren toen ingestort, ‘waerdoor de toren seer geswact is’. Met storm ‘schudt ende beroert deselve als hebbende geen hulp van voorsz. kercke, de toren hangende oostwaerts over’. Deze kerk is, evenals die van De Westen, verdwenen. De toren werd in 1859 afgebroken. Alleen het 17e-eeuwse torenhuis, de kosterswoning van de kerk, is er nog.

De voorganger van De Westen, Wambinghe, werd overvleugeld door Den Hoorn (toen: Horn). De kerk daar stamt uit het tweede kwart van de 15e eeuw. In De Koog werd in 1415 een kapel gebouwd die uiteindelijk parochiekerk werd, maar in 1789 afgebroken.