Zeeslag bij de kust tussen Nederlanders en Spanjaarden. Vanaf het einde van de zestiende eeuw tot aan de Vrede van Munster in 1648 hebben de Nederlanders en Spanjaarden diverse zeeslagen in het Atlantische gebied geleverd. Schilderij van Abraham Willarts, 1641. Statens Museum for Kunst, Kopenhagen.

Vierde herziene druk

© 2013 Henk den Heijer,

    p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Omslagontwerp:

Walburg Pers, Zutphen

Vormgeving binnenwerk:

Villa Y, Andre Klijsen, Den Haag

Lithografie:

BFC, Amersfoort

ISBN 978.90.5730.891.8
e-ISBN 978.94.6249.584.5

NUR 688/691

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd, worden verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Inhoud

Lijst van grafieken, tabellen, schema’s en kaarten

Woord vooraf

DEEL I OORLOG

1 OPRICHTING VAN DE WEST-INDISCHE COMPAGNIE

De eerste schreden in het Atlantische gebied – Plannen voor een Atlantische compagnie – Oprichting van de Eerste West-Indische Compagnie

2 DE STRIJD OM BRAZILIË

Een bruggenhoofd in vijandelijk gebied – Recife als centrum van Nederlands-Brazilië – Brazilië onder graaf Johan Maurits – ‘Verzuimd Brasil’

3 DE KAAPVAART

Plunderende eskaders – De jacht op Spaans zilver – Kaapvaart in particuliere handen

4 EEN KORTSTONDIG AFRIKAANS IMPERIUM

Falen van het ‘groot desseyn’ – Veroveringen op de Goudkust – Een pyrrusoverwinning in Angola

5 NEDERLANDSE KOLONIËN IN AMERIKA

Nieuw-Nederland – De ‘Wilde Kust’ – Caribische Eilanden

6 HET FAILLISSEMENT VAN DE EERSTE WIC

Een plan tot fusie van VOC en WIC – Een voorstel tot verpachting van de goudhandel – Ontbinding van de Eerste WIC

DEEL II HANDEL EN BEHEER

7 ORGANISATIE VAN DE TWEEDE WIC

De Heren Tien – Organisatie van de kamers – Het personeel

8 HANDEL EN SCHEEPVAART OP AFRIKA

Organisatie op de kust – Handelsrelaties met Afrikanen – Toenemende concurrentie

9 HET BEHEER VAN DE WEST-INDISCHE KOLONIËN

Suriname – Essequibo, Berbice en Demerara – De Caribische eilanden

10 DE SLAVENHANDEL VAN DE COMPAGNIE

Organisatie van de handel – Slavenhandel via de Cariben – Het monopolie op de slavenhandel te Guyana

11 VERLIES VAN HET LAATSTE HANDELSMONOPOLIE

De Zeeuwse aanval – Het octrooi van 1730 – Het einde van de slavenhandel

12 DE ONDERGANG VAN DE TWEEDE WIC

Toenemende verliezen – De Compagnie als beheersorganisatie – De ondergang

SLOTBESCHOUWING

GEBRUIKTE AFKORTINGEN

NOTEN

BRONNEN EN LITERATUUR

Een jacht van de WIC voor anker. Schilderij van Willem van de Velde de Jonge. Rijksmuseum Amsterdam.

Lijst van grafieken, tabellen, schema’s en kaarten

Grafiek 1

Export suiker en verfhout vanuit Nederlands-Brazilië, 1634-1651

Grafiek 2

Koersverloop van de aandelen van de Eerste WIC

Grafiek 3

Export van goud en ivoor van de Tweede WIC uit West-Afrika, 1676-1731

Grafiek 4

Koersverloop van de aandelen van de Tweede WIC, 1721-1791

Grafiek 5

Cumulatieve winst- en verliesrekening van de Tweede WIC, 1674-1791

Tabel 1

Het bij de Eerste WIC ingelegde kapitaal

Tabel 2

Omzetting van het oude kapitaal in het nieuwe in 1674

Tabel 3

Slavenhandel van de West-Indische Compagnie

Schema 1

Bestuur van de WIC

Schema 2

Organisatie van de WIC in West-Afrika

Kaart 1

Het octrooigebied van de WIC

Kaart 2

Brazilië

Kaart 3

Caribische gebied

Kaart 4

West-Afrika

Kaart 5

Nieuw-Nederland

Kaart 6

Guyana

Kaart 7

Goud- en Slavenkust

Allegorische afbeelding van Europa dat aan beide zijden wordt ondersteund door Afrika en Amerika. Gravure van William Blake in J.G. Stedman, Narrative of Five Years’ Expedition Against the Revolted Negroes of Surinam (London 1796).
Bibliotheek Universiteit Leiden.

Woord vooraf

Na een roerig bestaan van 171 jaar kwam in december 1791 een roemloos einde aan de West-Indische Compagnie (WIC), ‘wier oprigting zooveel hartstogten en wier aanvankelijke voorspoed zulke schitterende verwachtingen had gewekt’.¹ Met deze pathetische woorden beschreef de negentiende-eeuwse historicus Otto van Rees de opheffing van één van de grote handelscompagnieën die de Republiek heeft gekend. Naast bewondering voor de heldendaden die de WIC in de oorlog tegen Spanje heeft verricht, klinkt in het werk van Van Rees ook teleurstelling door over de eerloze ondergang van de Compagnie. Hij verwoordde daarmee een tweeslachtig standpunt dat bijna honderd jaar eerder door de rechtsgeleerde en boekhandelaar Elie Luzac was verkondigd in zijn beroemd geworden Hollands Rijkdom, één van de eerste integrale handelsgeschiedenissen van de Republiek. In de geschiedschrijving is de West-Indische Compagnie vrij lang stiefmoederlijk behandeld. Bij vlagen werd de onderneming als briljant afgeschilderd, maar vaker als een compagnie die van meet af aan gedoemd was om te mislukken.

De rampen die zich aan de Compagnie hebben voltrokken, zijn ook niet aan het archief van de handelsorganisatie voorbijgegaan. In 1821 werd op last van het departement van Koloniën een groot gedeelte van het archiefmateriaal aan een lompenhandelaar verkocht. Daarmee ging een onvervangbare en unieke verzameling handschriften en kaarten betreffende de Nederlandse activiteiten in het Atlantische gebied voorgoed verloren. Door een brand in 1844 in het departement van Marine, waar destijds het restant van het eens zo omvangrijke archief was opgeslagen, werd het schaarse materiaal dat aan de papiermolen was ontkomen nog verder uitgedund.²

Als gevolg van de eenzijdige beeldvorming in heden en verleden alsmede het sterk verspreide en versnipperde bronnenmateriaal, is de aandacht voor activiteiten van de West-Indische Compagnie heel lang gericht geweest op de spectaculaire kanten van het bedrijf. Wie immers kent niet de veelbezongen verovering van de Zilvervloot door Piet Hein of het optreden van graaf Johan Maurits van Nassau in Brazilië? Maar over de organisatie in de Republiek, het beheer van de koloniën in Amerika en de handelsactiviteiten in Afrika is, behalve dan onder vakhistorici, weinig bekend. Toch heeft de WIC een lang en diep spoor in het maritieme en koloniale verleden van Nederland nagelaten.

In de eerste decennia van haar bestaan was de WIC vooral een militair werktuig van de Staten-Generaal in de strijd tegen de Spanjaarden en Portugezen. In korte tijd veroverde de Compagnie een imperium dat zich uitstrekte over grote delen van de West-Afrikaanse kust, Brazilië en eilanden in de Cariben. Ook de kaapvaart vormde een belangrijk en doeltreffend middel in de strijd. De beëindiging van de oorlog in 1648 en een groeiende belangentegenstelling in de Republiek veroorzaakten uiteindelijk het faillissement van de Eerste WIC.

Bij de ontbinding van de oude Compagnie in 1674, werd direct een nieuwe organisatie opgericht. Het charter van de Tweede WIC leek in veel opzichten op dat van haar illustere voorganger, maar de activiteiten waren sterk verschillend. Van oorlogvoering was geen sprake meer. De nieuwe Compagnie was in het leven geroepen voor het beheer van de Nederlandse koloniën in Afrika en Amerika en had tevens tot taak de continuïteit te bewaken van de handel en scheepvaart in het Atlantische gebied. Zij beheerde een uitgebreide keten forten en factorijen op de West-Afrikaanse kust, van waaruit goud- en slavenhandel werd bedreven. Onder druk van diverse steden en particuliere kooplieden werd het laatste handelsmonopolie van de WIC in 1734 opgeheven. Vanaf dat moment fungeerde de Compagnie als beheersorganisatie van het Nederlandse koloniale bezit in Afrika en Amerika. De WIC werd ten slotte failliet verklaard in 1791, waarbij haar koloniale bezittingen aan de staat vervielen.

De laatste decennia is onder historici de belangstelling voor de Nederlandse rol in het Atlantische gebied sterk gegroeid, en is veel nieuw onderzoek verricht naar aspecten van de Eerste en Tweede WIC. Dat onderzoek heeft tot een aantal belangwekkende studies en nieuwe inzichten geleid. Zo verscheen in 1990 The Dutch in the Atlantic slave trade van J.M. Postma, het eerste standaardwerk over de Nederlandse slavenhandel in het Atlantische gebied. Op economisch-historisch terrein werden door diverse auteurs nieuwe gegevens bijeengebracht in de bundel Riches from Atlantic Commerce. Bovengenoemde en vele andere studies van onder meer A. van Dantzig, N. Schneeloch, W. Klooster en J. Jacobs, vormen de basis van deze studie. Daarnaast is onderzoek verricht in de archieven van de West-Indische Compagnie, de Staten-Generaal en andere collecties in het Nationaal Archief in Den Haag en relevante archieven in andere plaatsen. Tevens is veelvuldig gebruik gemaakt van de omvangrijke pamflettenverzameling van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

Dit boek bevat geen allesomvattende geschiedenis van de Nederlandse aanwezigheid in het Atlantische gebied in de vroegmoderne tijd, maar een overzicht van de WIC tijdens haar roerige bestaan. De eerste druk van De geschiedenis van de WIC verscheen in 1994. Sindsdien is, zoals gememoreerd, veel nieuw onderzoek verricht, waardoor een herziening van het boek op een aantal inhoudelijke punten noodzakelijk was. Nieuwe inzichten over de rol die de Compagnie en Nederlanders in het Atlantische gebied hebben gespeeld, zijn in deze vierde druk verwerkt. Tevens zijn de titels van de belangrijkste nieuwe studies in het overzicht van bronnen en literatuur opgenomen. Wat niet is gewijzigd, is de structuur van de oorspronkelijke uitgave.

De indeling van het boek is, geheel eigen aan het tweeslachtige karakter van de West-Indische Compagnie, chronologisch-thematisch van aard. Wegens de grote verschillen tussen de Eerste en de Tweede WIC is opnieuw gekozen voor een splitsing in twee delen van elk zes hoofdstukken. In het eerste deel van het boek staan de activiteiten van de oude Compagnie centraal, waarbij de nadruk is gelegd op de onderwerpen kaapvaart, kolonisatie en koophandel. In de daaropvolgende zes hoofdstukken wordt het reilen en zeilen van de Tweede WIC onder de loep genomen. De handel op en het beheer van de koloniën in het Atlantische gebied vormen uiteindelijk de belangrijkste thema’s in het tweede deel van het boek.

Bij het onderzoek naar, en het schrijven van de geschiedenis van de WIC is veel hulp verleend door medewerkers van het Nationaal Archief, het Zeeuws Archief en de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag. Veel dank ben ik verschuldigd aan Johannes Postma, die mij vijfentwintig jaar geleden op het spoor van de Nederlandse slavenhandel en de West-Indische Compagnie heeft gezet. Zonder hem was ik waarschijnlijk nooit in het vroegmoderne Atlantische gebied verzeild geraakt. Daarnaast heb ik geprofiteerd van de kennis van een groeiend aantal collega’s die zich verdiepen in aspecten van de Nederlandse aanwezigheid in Afrika en Amerika in de zeventiende en achttiende eeuw. Ten slotte is veel dank verschuldigd aan Felicitas Verwer voor haar onmisbare steun op de achtergrond.

Henk den Heijer

DEEL I

OORLOG

‘Set uwen voet int West ghelijck in ’t Oost gheschied, Soo leyt haast neer ghevelt het trotsche Spaans ghebied.’

(gedicht ter gelegenheid van het vertrek van de vloot van Jacob Willekens in januari 1624; D.F. Scheurleer, Van varen en vechten, deel I, Den Haag 1914, 144)

Kaart van het midden-Atlantische gebied. Cornelis Doedts, circa 1600. Universiteitsbibliotheek Leiden.

HOOFDSTUK 1

Oprichting van de West-Indische Compagnie

Scheepvaart en handel in het Atlantische gebied buiten Europa waren oorspronkelijk in handen van Spanjaarden en Portugezen. De Iberiërs hadden in de vijftiende eeuw de Afrikaanse en Amerikaanse kusten ontdekt, op grond waarvan zij het monopolie op deze gebieden meenden verworven te hebben. Een gedachte die werd bevestigd door het in 1494 met pauselijke goedkeuring gesloten Verdrag van Tordesillas, waarmee Spanje (Castilië) en Portugal de niet-Europese wereld onderling hadden verdeeld. Alles ten westen van een denkbeeldige lijn die dwars door de Atlantische Oceaan, inclusief een deel van Brazilië, liep was Spaans bezit en alles ten oosten daarvan Portugees bezit. Bij het Verdrag van Zaragoza in 1529 werd een soortgelijke denkbeeldige lijn in de Stille Oceaan getrokken om beide machten ook daar te scheiden.

Aanvankelijk wisten beide staten met succes nieuwkomers uit het Atlantische gebied te weren, maar vanaf het midden van de zestiende eeuw werd het Iberisch monopolie meer en meer ondergraven. Nadat Engelse en Franse kooplieden en avonturiers aarzelend van de rijkdommen van het gebied hadden geproefd, drongen zij steeds vaker en verder het Atlantische domein van de Spanjaarden en Portugezen binnen. Omstreeks zestienhonderd gebeurde dit op zo’n grote schaal, dat het eens zo hechte Iberische monopolie een anachronisme was geworden. De Franse en Engelse belangstelling ging in beginsel uit naar de rijke visgronden rond Newfoundland. In steeds grotere aantallen staken vissers de oceaan over en stichtten nederzettingen op de Amerikaanse oostkust. In hun kielzog kwamen weldra bonthandelaren, die met de Indiaanse bevolking Europese producten ruilden tegen bever- en ottervellen. De Spanjaarden en Portugezen, die geen belangstelling voor het Noord-Atlantische gebied toonden, legden de nieuwkomers geen strobreed in de weg. Maar al spoedig breidden de Fransen en Engelsen hun activiteiten uit naar het midden en zuiden van de Atlantische Oceaan. Goud en ivoor lokten veel kooplieden naar de West-Afrikaanse kusten. Ook Brazilië, dat grote hoeveelheden verfhout en later suiker leverde, werd steeds frequenter bezocht. De autoriteiten in Madrid en Lissabon, die de smokkel niet konden verhinderen, lieten de indringers oogluikend hun gang gaan.

Met de komst van Filips II, die naast het Spaanse koningschap in 1580 dankzij een personele unie tevens de Portugese Kroon wist te verwerven, zou de vreedzame smokkelhandel snel omslaan in een gewelddadige kaperoorlog. Zijn streven naar politiek overwicht in, en een absolute monopolie voor de Iberische handel, scheepvaart en kolonisatie buiten Europa, zou grote delen van de oude en nieuwe wereld in een strijdtoneel veranderen. Om de groeiende maritieme macht van Spanje te ondermijnen, verleenden Franse en Engelse autoriteiten hun onderdanen op grote schaal commissie voor de kaapvaart. Vooral het Caribische gebied werd doelwit van talrijke kaapvaartexpedities, die de vijand aanzienlijke schade berokkenden. Deze kapers legden de basis voor de latere Engelse en Franse kolonisering van veel Caribische eilanden.¹

Grote afwezigen in het Atlantische gebied waren de zeevaarders uit de Noordelijke Nederlanden. Een opmerkelijke afwezigheid gezien de dominante plaats die de gewesten Holland, Zeeland en West-Friesland zich in de zestiende eeuw in de handel en scheepvaart binnen Europa hadden verworven. Waarom Noord-Nederlandse kooplieden vóór 1590 geen interesse toonden in de lucratieve handel buiten Europa, is een vraag die veel historici in heden en verleden heeft beziggehouden. Een sluitende verklaring voor deze afzijdigheid heeft hun onderzoek tot heden niet opgeleverd. Wel hebben zij enkele factoren aangedragen die tezamen inzicht geven in het proces dat heeft geleid tot de vaart op Amerika, Afrika en ten slotte Azië.

Columbus zet voet aan wal in de Nieuwe Wereld (San Salvador). Indianen bieden hem goud en geschenken aan. Gravure uit Th. de Bry, Americae Pars Quarta (Frankfurt 1594). Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.

Vanaf de vijftiende eeuw hadden kooplieden van de Lage Landen zich in Europa geleidelijk gespecialiseerd in het vervoer van bulkgoederen. Reeds aan het eind van de vijftiende eeuw domineerden zij de graanhandel op het Oostzeegebied. Chronisch graangebrek in West-Europa had kooplieden naar de graanproducerende landen in het Oostzeegebied gebracht, waar de tekorten konden worden aangevuld. De graanhandel nam zo’n grote vlucht, dat in korte tijd meer graan werd geïmporteerd dan in het westen kon worden afgezet. Dit overschot vond zijn weg naar het Iberisch Schiereiland en Italië, waar eveneens graantekorten waren.

De Noord-Nederlandse kooplieden brachten niet alleen graan naar het Iberisch Schiereiland, maar haalden er tevens zout. Dit zout was onontbeerlijk voor de conservering van haring: een ander belangrijk stapelproduct van de noordelijke gewesten. Maar zoals met graan was gebeurd, werd er allengs ook meer zout aangevoerd dan voor eigen consumptie strikt noodzakelijk was. Het zoutoverschot werd naar het Oostzeegebied getransporteerd, waar het gretig aftrek vond. Zo werden de Noordelijke Nederlanden de onontbeerlijke schakel in de snel groeiende handel tussen Zuid- en Noord-Europa, en werd Amsterdam de grootste stapelmarkt voor bulkgoederen. Dit expansieproces van de Noord-Nederlandse handel voltrok zich gedurende de gehele zestiende eeuw. Europa was voorlopig groot genoeg voor de kooplieden uit de Noordelijke Nederlanden. Behoefte aan nieuwe visgronden buiten de Noordzee, zoals in Engeland en Frankrijk, bestond er ook niet onder de Nederlandse vissers. Zij beheersten immers de Noordzeevisserij en waren sinds de vijftiende eeuw de belangrijkste haringexporteurs van Europa. En dan, gedurende het laatste decennium van de zestiende eeuw, slaat de Republiek plotseling haar vleugels uit over drie continenten.

Ter verklaring van deze verrassende expansie van de Nederlandse handel zijn dikwijls de door Filips II opgeworpen belemmeringen voor de handel en scheepvaart van de Republiek aangevoerd. In 1585 liet de Spaanse vorst beslag leggen op Nederlandse schepen in Iberische havens. Deze maatregel, die meermalen werd getroffen, zou de Republiek zoveel schade hebben berokkend, dat men besloot voortaan zelf specerijen in Azië en zout in het Caribische gebied te gaan halen. Maar in werkelijkheid waren de Spaanse maatregelen niet meer dan kleine rimpels aan de oppervlakte die de handel slechts voor korte tijd verstoorden. Spanje en de Republiek hadden elkaar op teveel gebieden nodig, zodat de handel gewoon werd voortgezet.²

Dat de Republiek desondanks toch handelsactiviteiten buiten Europese wateren begon te ontplooien, had veel meer te maken met een verzadigingspunt van haar handel binnen Europa. De ‘moedernegotie’ op de Oostzeelanden en de handel op Zuid-Europa hadden haar welvaart gebracht en maakten uitbreiding van de handel financieel mogelijk tot in Azië, Afrika en Amerika.

DE EERSTE SCHREDEN IN HET ATLANTISCHE GEBIED

Naast kapitaal was ook kennis belangrijk voor de handel en scheepvaart op Afrika en Amerika. De ironie wil dat de Spanjaarden zelf hun vijanden in de Republiek de instrumenten voor de vaart buiten Europa zouden verschaffen. Zij deden dit door de verovering van Antwerpen in 1585. Amsterdam mocht dan zijn uitgegroeid tot de belangrijkste stapelmarkt voor graan en zout, Antwerpen gold daarentegen nog altijd als het verwerkings- en distributiecentrum van specerijen, suiker en andere tropische producten in Noordwest-Europa.

Het inladen van zout op een pinasschip bij de Kaapverdische Eilanden. Zout was een van de eerste producten die Nederlandse zeevaarders uit het Atlantische gebied haalden. Penschilderij van E. Sillemans, circa 1650. Nederlands Scheepvaartmuseum, Amsterdam.

De verovering en plundering van Antwerpen veroorzaakten een ware exodus van handelaren, ambachtslieden en geleerden die zich in de Republiek zouden vestigen. Vluchtelingen met belangen in de tropische productenhandel namen hun handelscontacten mee, en introduceerden onbekende takken van nijverheid in hun nieuwe vaderland. Geleerden brachten de kennis van cartografie, geografie en navigatie in de Republiek op een hoger peil. Een zeer belangrijk man was de Zuid-Nederlandse predikant Petrus Plancius, die als streng calvinistisch theoloog in 1585 naar Amsterdam was uitgeweken. Naast theologisch werk hield Plancius zich bezig met geografische studies. In de Republiek maakte hij snel naam als vervaardiger van kaarten, globes en zeevaartkundige instrumenten. Tevens was de geleerde theoloog initiator van veel ontdekkingsreizen en één van de initiatiefnemers van de West-Indische Compagnie. Door Plancius en andere geleerden nam de geografische kennis in de Republiek zo’n vlucht, dat aan het eind van de zestiende eeuw met succes tochten buiten Europa konden worden ondernomen.³

Suiker was waarschijnlijk het eerste product dat Noord-Nederlandse schepen buiten Europese wateren bracht. Veel suiker werd in ruwe toestand in Antwerpen aangevoerd en aldaar geraffineerd. Een belangrijk deel van die suiker bereikte de stad via Lissabon, maar er ontstond ook een rechtstreekse vaart op suikerproducerende gebieden als de Canarische eilanden, Madeira, São Tomé en Brazilië. Wegens gebrek aan scheepsruimte werden ook Noord-Nederlandse schepen voor suikertransporten gecharterd. Reeds in 1508 vertrokken twee Zeeuwse schepen naar de Canarische eilanden om suiker te halen.⁴ Toen Antwerpen in Spaanse handen was gevallen, verplaatsten veel belanghebbenden in de suikerhandel en -raffinage hun activiteiten naar de Republiek. Bekende Zuid-Nederlandse immigranten als Jacques de Velaer, Johan van der Veken en Pieter van der Haegen, zonden hun schepen voortaan vanuit Amsterdam, Rotterdam en Middelburg naar diverse suikerproducerende gebieden. In 1594 telde Rotterdam reeds drie raffinaderijen, terwijl Amsterdam er in dat jaar waarschijnlijk vier binnen haar muren huisvestte. In de loop van de zeventiende eeuw zou de suikerraffinage uitgroeien tot een bloeiende bedrijfstak, die een belangrijke bijdrage zou leveren aan de welvaart van de Republiek.

Toen suiker in de zestiende eeuw zijn economische waarde nog moest bewijzen, gold zout reeds als één van de belangrijkste pijlers waarop de welvaart van de Republiek berustte. Het meeste zout werd in die tijd vanuit Portugal aangevoerd. Als de Spaanse regering de handel van de Noord-Nederlandse rebellen in het hart wilde treffen, dan was een uitvoerverbod van zout naar de Republiek het meest geëigende middel om dat te doen. De strenge maatregelen die de Spaanse koning Filips III in 1598 afkondigde ter naleving van het reeds lang bestaande handelsverbod met de Noord-Nederlanders, waren dan ook met name daarop gericht. Een principiele, maar weinig praktische stellingname die de Spanjaarden dieper in het vlees sneed dan de rebellen in het Noorden, aangezien Spanje voor de aanvoer van Baltisch graan bijna volledig van Noord-Nederlandse kooplieden afhankelijk was. Maar zoals vaak in de geschiedenis liepen ook hier theorie en praktijk ver uiteen. Filips’ maatregelen konden, evenals de embargo’s van zijn vader, geen volledige stopzetting van de handel tussen de Republiek en het Iberisch Schiereiland bewerkstelligen. Wel ontstond een daling van de zoutexport.

Ter compensatie van de verminderde aanvoer zochten de Nederlanders nieuwe zoutwinningsgebieden. Een goed alternatief vormden de Kaapverdische of ‘Zoute Eilanden’, die vanaf 1598 door schippers uit de Republiek werden bevaren. Daarnaast werden rijke zoutpannen op de Venezolaanse kust en verscheidene Caribische eilanden ontdekt. Met name de West-Friese steden Hoorn en Enkhuizen wisten een flink aandeel in de nieuwe zoutvaart te verwerven. Aan het eind van de zestiende eeuw voeren jaarlijks ongeveer honderd schepen op de zoutpannen van Punta de Araya te Venezuela.⁵

Deze alternatieve zoutvaart was de Spanjaarden een doorn in het oog. Na enkele inleidende schermutselingen besloten de Spaanse autoriteiten in 1605 een einde te maken aan de Nederlandse activiteiten in het Caribische gebied. In september van dat jaar vertrok een vloot van veertien galjoenen onder leiding van de Spaanse admiraal Luis de Fajado, om de Spaans-Amerikaanse wateren te zuiveren van kapers, smokkelaars, zoutvaarders en ander gespuis. De Fajado wist bij Punta de Araya acht of negen nietsvermoedende zoutvaarders te overmeesteren, waaronder een Zeeuws kaperschip. Tegen de bemanning van de in beslag genomen schepen werd ongemeen hard opgetreden. Velen werden zonder pardon gedood of naar de galeien gezonden.

Het harde Spaanse optreden veroorzaakte een tijdelijke terugloop van de vaart op Punta de Araya. Gedurende het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) werd deze zoutvaart zelfs tot bijna nul gereduceerd. Begrijpelijk, want de zoutvaart buiten Europa was een noodsprong geweest, die veel minder had opgeleverd dan de zoutvaart op het Iberisch Schiereiland. Toen na de afkondiging van het Bestand in 1609 de handel op het Iberisch Schiereiland weer was toegestaan, werd de zoutvaart op Portugal op grote schaal hervat. Maar na de beëindiging van het Bestand in 1621 werden wederom handelsbelemmeringen door Spanje opgeworpen, waardoor de zoutvaart op het Caribische gebied weer toenam.

Eén van de meest speculatieve handelsactiviteiten die Nederlandse kooplieden in het Atlantische gebied ondernamen, was de vaart op West-Afrika. De suikerhandel was weliswaar nieuw voor de Republiek, maar de Zuid-Nederlanders die hem introduceerden, waren er reeds jaren mee vertrouwd. Een geregelde zoutaanvoer was van levensbelang voor de haringvisserij en de handel op het Oostzeegebied. Maar belanghebbenden in de handel op Afrika kende de Republiek nog niet. De rijkdommen die dit continent te bieden had, waren slechts uit de derde hand bekend. Daar zou min of meer door toeval aan het eind van de zestiende eeuw verandering in komen.

De Wilde Kust (Guyana) omstreeks 1600 waarop Willem Usselincx Nederlandse koloniën wilde stichten. Ver in het binnenland is het niet-bestaande meer van Parime afgebeeld waar zich het legendarische goudrijk Eldorado zou bevinden. Kaart van Jodocus Hondius uit 1599. Universiteitsbibliotheek Amsterdam.

De eerste tocht naar Afrika hing nauw samen met een onfortuinlijke reis van de uit Medemblik afkomstige schipper Barent Ericksz. In 1590 was Ericksz met zijn schip op weg naar Brazilië, toen averij hem noopte het West-Afrikaanse eiland Prìncipe aan te doen. Daar werd de schipper door de Portugezen gevangen genomen en naar het nabijgelegen eiland São Tomé gevoerd, waar hij bijna twee jaar werd vastgehouden. Tijdens zijn verblijf te São Tomé kwam hij tal van bijzonderheden over de handel en scheepvaart op de Goudkust te weten. Eenmaal terug in het vaderland in maart 1593, wist Ericksz enkele ondernemende kooplieden uit Enkhuizen te interesseren voor een tocht naar de Goudkust. Een paar maanden later vertrok hij met het tachtig ton metende scheepje de Maeght van Enkhuysen. Na negen maanden keerde Ericksz terug met een rijke lading peper, ivoor en goud.⁶ Het succes van zijn reis verspreidde zich als een lopend vuurtje in koopmanskringen en was het startsein voor een snel groeiende handel op West-Afrika.

De handelspapieren van de Delftse koopman Claes Adriaensz van Adrichem, een man van het eerste uur in de handel op Afrika, leren ons dat de nieuwe negotie een winstgevende zaak kon zijn.⁷ De eerste tocht leverde hem een klein verlies op, maar het tweede schip dat Van Adrichem naar West-Afrika zond, maakte een netto winst van ruim 40%. Vandaar dat naast Van Adrichem al snel andere bekende namen opduiken in de vaart op West-Afrika. De Amsterdamse kooplieden Elias Trip en Laurens Bicker, de Leidse lakenhandelaar Daniël van der Meulen en de Zuid-Nederlandse immigranten Johan van der Veken, Balthasar de Moucheron en Jacques de Velaer waren slechts enkelen die kapitaal in de West-Afrikaanse handel hadden geïnvesteerd.

Om concurrentie en risico te vermijden, sloten veel kooplieden zich begin zeventiende eeuw in verschillende compagnieën aaneen. Tezamen zouden zij de handel op West-Afrika beheersen tot aan de oprichting van de WIC. Door de tegenstelling tussen de gewesten Holland en Zeeland is het nooit tot de stichting van een hechte Afrikacompagnie gekomen. Desondanks vormden de compagnieën een invloedrijke belangengroep die in tijden van nood de Staten-Generaal achter zich wist te krijgen.

Titelpagina van P. de Marees, Beschryvinge ende Historische verhael vant Gout koninckrijck van Gunea (Amsterdam 1602). Eén van de eerste verhandelingen over West-Afrika in Nederland. Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.

Een man die in de handel op West-Afrika bijzondere vermelding verdient, is Balthasar de Moucheron. Deze ondernemende koopman stond aan het hoofd van een in Middelburg gevestigde handelsonderneming die haar activiteiten uitstrekte van Archangelsk aan de Witte Zee tot Brazilië in de Zuidelijke Atlantische Oceaan. De Moucheron was een man met ambities. Niet belemmerd door het streven naar winst op korte termijn, zette hij een strategie uit die moest leiden tot een wereldomspannend netwerk van handelsposten. Hij was, samen met de beroemde geograaf Plancius, de stuwende kracht achter een drietal expedities naar de Noordelijke IJszee die een nieuwe zeeweg naar Azië moesten opleveren. Zijn schepen voeren tot voorbij het eiland Vajgats, maar liepen tenslotte vast in de onafzienbare ijsmassa’s van de Karische Zee.

Terwijl Plancius onvoorwaardelijk bleef geloven in het bestaan van een noordelijke zeeweg naar Azië, gaf De Moucheron zijn pogingen op en richtte zijn aandacht op de Zuidelijke Atlantische Oceaan. Hij nam deel aan de vaart op Afrika en was voor zover bekend, de eerste Nederlander die reeds vóór 1596 enkele handelsposten in het Senegambia-gebied bezat.⁸ Maar De Moucheron was er de man niet naar zich met enkele factorijen tevreden te stellen. Het grootste obstakel echter voor de uitbreiding van zijn handelsactiviteiten waren de Portugezen in Afrika. Hoewel de macht van de Portugezen tanende was, vormden hun forten op de Goudkust nog steeds een reële bedreiging voor elke nieuwkomer. Om die macht te breken, besloot De Moucheron het kasteel São Jorge da Mina aan te vallen; de belangrijkste en sterkste vesting van de Portugezen in geheel Afrika. Het bezit van dit kasteel zou hem een sleutelpositie op de Goudkust verschaffen. In de zomer van 1596 liet De Moucheron twee goed bewapende schepen onder bevel van Karel Hulscher een aanval op São Jorge da Mina uitvoeren. Maar de Nederlanders liepen in een hinderlaag en werden bijna allemaal gedood. Toch liet De Moucheron zijn Afrikaanse plannen nog niet varen.

Na de succesvolle tocht van Cornelis de Houtman naar Azië in 1695-1696, werd het bezit van een sterke vesting als tussenstation in Afrika steeds wenselijker. Azië trok als een magneet tal van ondernemende kooplieden uit de Republiek aan, onder wie Balthasar de Moucheron, die voor de vaart op dit werelddeel de Veerse Compagnie hielp oprichten. Doordrongen van de noodzaak van een goede verversingsplaats voor de lange zeereizen naar en van Azië, liet De Moucheron zijn oog ditmaal vallen op het eiland Prìncipe in de Bocht van Guinee. De Staten-Generaal stelden De Moucheron voor de verovering van het eiland een eskader van vijf schepen ter beschikking. Gage en uitrusting van de vijfhonderd man die de expeditie telde, waren voor rekening van De Moucheron.

Op 25 maart 1598 vertrok het eskader onder leiding van Julius Cleerhagen. Na vijf maanden bereikten de schepen de Bocht van Guinee, alwaar het eskader door een storm uiteen werd geslagen. In augustus waren de schepen weer bijeen voor de kust van Prìncipe. De Portugezen op het eiland, die beseften dat zij geen schijn van kans hadden tegen de Nederlandse overmacht, gaven zich zonder slag of stoot over. Vervolgens werd een begin gemaakt met de aanleg van een fort en landerijen, die toekomstige Oost-Indiëvaarders van vers voedsel moesten voorzien. Maar het werk vorderde traag wegens een opstand van de eilandbewoners. Toen uiteindelijk in november 1598 een Portugese krijgsmacht voor het eiland verscheen, moesten de Nederlanders het eiland prijsgeven. De Moucheron had ten tweede male voor de Portugezen in het stof moeten bijten ten koste van veel mensenlevens en kapitaal. Nog eenmaal zou hij, in samenwerking met de Staten-Generaal, proberen vaste voet te krijgen in West-Afrika.

Het laatste grote gebied dat Nederlandse kooplieden aan hun handelsbelangen zouden toevoegen, was Noord-Amerika. De scheepvaart op Noord-Amerika ontstond, evenals die op Afrika, uit een toevallige gebeurtenis. In 1609, het jaar waarin de Republiek een wapenstilstandsverdrag met Spanje had gesloten, namen de bewindhebbers van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) de Engelse ontdekkingsreiziger Henry Hudson in dienst om een noordoostelijke zeeweg naar Azië te zoeken. Maar Hudson werd al snel na het passeren van de Noordkaap met drijfijs geconfronteerd en stak de Atlantische Oceaan over om een noordwestelijke doorvaart te zoeken. Hij kwam bij Nova Scotia terecht, verloor in een storm een mast die vervangen moest worden, en zeilde langs de Amerikaanse kust zuidwaarts. In plaats van Azië bereikte hij in juli 1609 met zijn schip de Halve Maen een langgerekt eiland. Daarachter lag een brede rivier waarvan Hudson vermoedde dat die toegang tot de Stille Oceaan gaf. Hij volgde de rivier bijna negentig mijl stroomopwaarts, maar vond geen doorgang.

Een van de eerste geschiedschrijvers van de latere kolonie Nieuw-Nederland, Adriaen van der Donck, zou in zijn Beschryvinge van Nieuw-Nederlant uit 1655 zijn lezers voorhouden dat Hudson een vruchtbaar land, overvloeiende van melk en honing, had ontdekt. De bekende historieschrijver Nicolaes van Wassenaer heeft de kolonie in zijn in 1624 verschenen aflevering van het Historisch Verhael zelfs een tropisch klimaat toegedicht. Dat Van Wassenaer schromelijk overdreef, kon zijn lezerspubliek nauwelijks weten. Hudsons opdrachtgevers echter, waren ondanks de geruchten die al snel over het ontdekte land de ronde deden, niet geïnteresseerd in zijn ontdekkingen. Enkele Amsterdamse kooplieden toonden daarentegen wel belangstelling en zonden spoedig schepen naar Noord-Amerika. De goede resultaten van de bonthandel met de aldaar woonachtige indianen, lokte weldra meerdere kooplieden naar het gebied, waardoor de winsten daalden en toenemende onenigheid over vermeende handelsrechten ontstond.

Lambert van Tweenhuysen, één van de leidende figuren in de bonthandel, wist een aantal kooplieden in een compagnie te verenigen en claimde vervolgens het alleenrecht op de Noord-Amerikaanse handel. Maar de Staten-Generaal weigerden hem daarvoor een octrooi te verlenen. Het was dan ook niet verwonderlijk, dat in korte tijd nog eens drie compagnieën het levenslicht zagen.⁹ Een onhoudbare situatie waaraan een fusie van de betrokken organisaties in 1614 een eind maakte. De daardoor ontstane Compagnie van Nieuw-Nederland kreeg van de Staten-Generaal een monopolie voor de vaart op Nieuw-Nederland, zij het voor de beperkte duur van vier jaar. De Compagnie stichtte verscheidene factorijen in het stroomgebied van de Hudson-rivier. In 1616 poogden de bewindhebbers nog een uitbreiding van het octrooi te verkrijgen tot aan de Delaware rivier, maar de Staten-Generaal weigerden dat. Na het aflopen van het octrooi in 1618 leidde de Compagnie een kwijnend bestaan tot zij in 1621 werd opgeheven. Voormalige participanten van de Compagnie van Nieuw-Nederland zetten de handel nog enige tijd als privéonderneming voort.

In 1609 was de Atlantische cirkel gesloten. Met de vaart op Noord-Amerika werd het laatste belangrijke handelsgebied aan de Atlantische Oceaan voor de Republiek ontsloten.

PLANNEN VOOR EEN ATLANTISCHE COMPAGNIE

Ideeën omtrent de stichting van een compagnie die de totale handel en scheepvaart in het Atlantische gebied onder haar hoede zou moeten nemen, zijn bijna zo oud als de handel zelf. De eerste die de oprichting van een West-Indische compagnie voorstelde, was Willem Usselincx, een in Antwerpen geboren koopman die zich in 1591 te Middelburg had gevestigd. Nog voor Usselincx naar de Republiek was uitgeweken, had hij fortuin gemaakt in de handel op het Iberisch Schiereiland en de Azoren. In zijn jonge jaren had hij met eigen ogen waargenomen dat een groot aantal rijkdommen uit de koloniën in Antwerpen werd aangevoerd.

Willem Usselincx (1567-1647), de geestelijke vader van de West-Indische Compagnie. Anoniem portret uit de eerste helft van de zeventiende eeuw. Iconographisch Bureau, Den Haag.

Na zijn vestiging in de Republiek onderhield Usselincx goede contacten met invloedrijke personen, zoals de pensionaris van Gouda, François Francken en de reeds eerder genoemde Petrus Plancius. Stuk voor stuk strenge calvinisten die de oprichting van een West-Indische compagnie toejuichten als wapen in de strijd tegen erfvijand Spanje. Maar Usselincx had meer op het oog dan strijd alleen. Hij bepleitte met name de stichting van koloniën in de Nieuwe Wereld. Usselincx verwachtte dat veel inwoners uit de Republiek en andere calvinistische staten zich in de nieuwe gebieden zouden vestigen. In een volmaakte symbiose zouden de koloniën het moederland van grondstoffen voorzien, terwijl de Republiek haar overzeese bezittingen de nodigde producten zou leveren.¹⁰

Willem Usselincx was realist genoeg om te beseffen, dat de Spanjaarden alles in het werk zouden stellen om de kolonisten te verdrijven. Die strijd was een noodzakelijk, maar vruchtbaar offer dat de Republiek zou moeten brengen. De voordelen waren evident; het strijdtoneel zou zich van de Republiek naar verre gewesten verplaatsen, de Spaanse hegemonie zou ondermijnd worden, terwijl de welvaart van de Republiek zou toenemen. Voorlopig echter waren de plannen van Usselincx niet haalbaar. De handel op de beoogde gebieden stond in zijn kinderschoenen en het belang ervan moest nog blijken. Bovendien stuitte de oprichting van een monopolistische compagnie in de Republiek, waar particularisme hoogtij vierde, op groot verzet. Aan de stichting van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, die in 1602 het monopolie van de handel op Azië verwierf, lag een heel duidelijke reden ten grondslag. De moordende concurrentie in de specerijenhandel dreigde alle betrokkenen te ruïneren, waarmee niemand was gebaat. Maar voor de handel op het Atlantische gebied golden dergelijke economische redenen niet. De vaart op Afrika en Amerika bood voldoende ruimte. Wel waren de Staten van Holland en Zeeland bereid particuliere initiatieven te ondersteunen. Schepen die op West-Afrika voeren, werden vrijgesteld van uitgaande rechten en door de admiraliteiten van extra bewapening voorzien.¹⁰

De passieve houding van de Staten-Generaal veranderde nadat de Spaanse koning Filips III in 1598 een handelsembargo voor schepen uit de Republiek had afgekondigd. Toen hij een aantal Nederlandse kooplieden en handelsagenten in Spaanse gevangenissen liet vastzetten, was voor de Staten-Generaal de maat vol. In 1599 werd onder bevel van admiraal Pieter van der Does een enorme oorlogsvloot uitgerust, die tot taak had Spanje van haar rijke Amerikaanse bezittingen af te snijden alsmede enkele Spaanse en Portugese eilanden in het Atlantische gebied te veroveren. Ter versterking van de 73 schepen tellende vloot, hadden de Staten-Generaal contracten gesloten met enkele particuliere scheepseigenaren. Als tegenprestatie voor het ter beschikking stellen van schepen en bemanningen zouden zij een deel van de oorlogsbuit ontvangen. Eén van de contractanten was Balthasar de Moucheron, die zich wenste te revancheren voor de twee mislukte aanvallen op de Goudkust en het eiland Prìncipe.

De tocht van Van der Does zou echter minder succesvol verlopen dan werd verwacht. Geheime boodschappers hadden de vijand tijdig van de Nederlandse plannen op de hoogte gebracht, waardoor de Spanjaarden zich op een blokkade van hun havens hadden voorbereid. Vier dagen voordat Van der Does met zijn schepen voor de havenstad La Coruña verscheen, was al een Spaanse vloot naar Amerika vertrokken, terwijl ook de retourvloot uit Havana kans zag veilig de thuishaven te bereiken. Na een korte kruistocht voor de Spaanse kusten vertrok Van der Does voor een aanval op de Canarische eilanden en het zuidelijker gelegen São Tomé. Een klein eskader stak de oceaan over om voor de kust van Brazilië kaapvaart te gaan bedrijven. Maar de resultaten van al deze inspanningen waren teleurstellend; een aanzienlijk deel van de bemanning stierf tijdens acties of aan tropische ziekten en de buit was gering. Financieel gesproken was de expeditie geen succes geweest, maar vanuit psychologisch oogpunt was zij ongetwijfeld van zeer groot belang. De Republiek had bewezen in korte tijd een omvangrijke oorlogsvloot in zee te kunnen brengen. Een vloot die niet alleen een wezenlijke bedreiging voor de scheepvaart op de Iberische havens vormde, maar bovendien de Atlantische bezittingen van Spanjaarden en Portugezen kon aantasten.

Na de expeditie van Van der Does leek voor Usselincx de tijd rijp om met uitgewerkte plannen voor de oprichting van een Atlantische compagnie voor de dag te komen. Omstreeks 1600 zette hij zijn ideeën daarover voor de eerste maal op papier en zond afschriften daarvan naar de Staten-Generaal, de vroedschappen van enkele belangrijke steden en een aantal invloedrijke personen.¹² De compagnie die Usselincx voor ogen had, moest zich vooral toeleggen op het stichten en beheren van landbouwkoloniën. Zijn plan vond weerklank in Zeeland en Holland, waar velen zich bereid toonden geld in de onderneming te steken. Maar de Staten-Generaal waren minder enthousiast. Zij wilden eerst de resultaten van een expeditie onder leiding van Paulus van Caerden afwachten, die in december 1603 met zes oorlogsbodems naar Brazilië was vertrokken om daar het eerste Nederlandse fort in de Nieuwe Wereld te stichten. Eind 1605 keerde Van Caerden onverrichterzake terug van zijn missie. Hij had weliswaar drieduizend kisten suiker en enig goud en zilver weten te bemachtigen, maar was er niet in geslaagd een fort te bouwen. Ondanks de mislukte expeditie van Van Caerden bleven mensen als Plancius en Francken ijveren voor de oprichting van een Atlantische compagnie. Dank zij hun inspanningen riepen de Staten van Holland in februari 1606 een commissie in het leven, die de haalbaarheid van een West-Indische compagnie moest onderzoeken. De commissie bracht in september 1606 een rapport uit, dat adviezen en een concept-octrooi bevatte.

In de Staten-Generaal werd eveneens aan de totstandkoming van een West-Indische compagnie gewerkt. De gedeputeerden ter Generaliteit hadden hun gewesten reeds op 1 juli 1606 verzocht een standpunt over een dergelijke organisatie te bepalen. De Staten van Zeeland voelden wel wat voor de oprichting van een compagnie en zonden drie afgevaardigden, onder wie Willem Usselincx, naar ’s-Gravenhage om hun gedeputeerde bij te staan. De Zeeuwen zouden daar bemerken dat niet het plan van Usselincx, maar het concept-octrooi van de Staten van Holland de meeste kans van slagen had. Dat moet voor Usselincx een teleurstelling zijn geweest. In het concept-octrooi was nauwelijks iets terug te vinden van zijn ideeën. In plaats van het stichten van landbouwkoloniën moest de nieuwe compagnie zich vooral richten op de handel en scheepvaart in het Atlantische gebied. Vanzelfsprekend zou daarbij ook de Spaans-Portugese macht worden aangetast. Het concept-octrooi leek als twee druppels water op het charter van de VOC. De West-Indische Compagnie zou het monopolie verkrijgen voor de vaart op West-Afrika van de Kreeftskeerkring tot Kaap de Goede Hoop, en op Amerika van Newfoundland tot Straat Magellan. Bovendien zou zij, evenals de VOC, over verregaande juridische en militaire bevoegdheden moeten beschikken binnen het haar toegewezen octrooigebied.

Niets leek in 1606 de stichting van een West-Indische compagnie nog in de weg te staan. Wel waren er protesten van de West-Friese steden Hoorn en Enkhuizen die in het belang van de plaatselijke koopmansstand, de zoutvaart op Amerika buiten het octrooi wensten te houden, en van belanghebbenden in de vaart op West-Afrika die het charter het liefst tot Amerika beperkt zagen. Die problemen leken echter oplosbaar. Een serieuzere bedreiging vormden de vredesonderhandelingen die de Republiek en Spanje sinds 1606 met elkaar voerden. Beide landen begonnen door de langdurige strijd slijtageverschijnselen te vertonen en wensten een duurzame vrede. Spanje stond er economisch slecht voor en was nauwelijks in staat het omvangrijke leger in de Zuidelijke Nederlanden te onderhouden. De Spaanse legeraanvoerder in de Nederlanden, Ambrogio Spinola, hield zijn regering in Madrid voor, dat voortzetting van de strijd zonder uitbreiding van financiële middelen volstrekt zinloos was. Ook buiten Europa kwamen de Iberiërs steeds meer onder druk te staan. In Azië breidde de VOC haar macht uit ten koste van de Portugezen, terwijl Nederlandse kooplieden ook vaker in het Atlantische gebied werden gesignaleerd. Bovendien dreigde de Republiek een West-Indische compagnie op te richten, die de Spaanse macht in het Atlantische gebied nog verder zou kunnen aantasten. Vandaar dat de Spaanse vorst Filips III bereid was de Republiek als soevereine staat te erkennen, mits de Nederlanders zich uit Azië en het Atlantische gebied zouden terugtrekken.

Ook in de Republiek werd de roep om vrede steeds luider. De oorlog noodzaakte de Staten-Generaal tot het in stand houden van een 60.000 man tellend leger, dat jaarlijks ongeveer negen miljoen gulden kostte. Dit leidde tot steeds grotere staatsschulden die belastingverhogingen onvermijdelijk maakten. De landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt had reeds verscheidene malen gepoogd de belastingen te verhogen, maar was er niet in geslaagd de Staten-Generaal daartoe over te halen. Slechts met behulp van subsidies van Engeland en Frankrijk was de Republiek in staat de nodige oorlogsinspanningen te leveren. Maar hoelang zouden beide staten de Republiek nog steunen? En was vrede niet de beste garantie om de staatsschulden te verminderen? Bovendien waren aan een duurzame vrede ook grote economische voordelen verbonden. Zo zou de verlopen handel op Zuid-Europa nieuw leven ingeblazen kunnen worden.

De terugkeer van het eskader van Paulus van Caerden uit Brazilië in mei 1605. Schilderij van Cornelis Hendricksz Vroom, eerste helft zeventiende eeuw. Rijksmuseum, Amsterdam.

Toch leek de kans op vrede gering gezien de Spaanse verlangens. De VOC had in 1605 in Azië grote successen geboekt: Ternate en Tidore waren veroverd en een steeds groter deel van de winstgevende specerijenhandel op de Molukken werd door de Nederlanders gecontroleerd. Het was onwaarschijnlijk dat de Staten-Generaal de Aziatische bezittingen van de VOC zouden prijsgeven, zoals de Spanjaarden eisten. Desalniettemin werden geheime vredesonderhandelingen gestart die een gunstig resultaat opleverden. In april 1607 kwamen beide partijen een voorlopige wapenstilstand overeen voor de duur van acht maanden. Het bestand gold, hangende de onderhandelingen over een definitieve vrede, alleen voor het Europese vasteland. De strijd op zee ging gewoon door. Tijdens de vredesbesprekingen weigerde Van Oldenbarnevelt concessies te doen wat betreft Azië, maar haalde wel de plannen voor een West-Indische compagnie van tafel.

Niet iedereen in de Republiek was even gelukkig met de voorlopige uitkomst van de onderhandelingen. Langzaam maar zeker werden de omtrekken van de oorlogspartij zichtbaar, die de landsadvocaat jaren later ten val zou brengen. Strenge calvinisten, prins Maurits, de Staten van Zeeland en belanghebbenden in de vaart op West-Afrika waren uit religieuze, opportunistische of gewoon handelsoverwegingen tegen een bestand met Spanje. Zo zonden kooplieden met handelsbelangen in West-Afrika een verzoekschrift naar de Staten-Generaal, waarin werd aangedrongen op het veiligstellen van deze handel.¹³

Ook de vredespartij liet zich niet onbetuigd. Zij hoopte dat na sluiting van een vredesverdrag de handel op de landen rondom de Middellandse Zee zou toenemen. De onenigheid tussen voor- en tegenstanders van een bestand leidde in de Republiek tot een ware pamflettenoorlog. Het was uiteindelijk de vredespartij onder aanvoering van Van Oldenbarnevelt die als overwinnaar uit de strijd te voorschijn kwam.

Op 9 april 1609 ondertekenden afgevaardigden van Spanje en de Republiek in Antwerpen een wapenstilstand voor de duur van twaalf jaar. Een definitieve vredesregeling werd door de onwrikbare houding van beide partijen over de kwestie Azië geblokkeerd. De Spanjaarden eisten volledige terugtrekking uit het gebied, terwijl de Nederlanders slechts bereid waren de status quo te handhaven. Dat laatste werd in het Bestandsverdrag vastgelegd, evenals de Nederlandse belofte om van de oprichting van een Atlantische compagnie te zullen afzien. Bovendien werd bepaald, dat inwoners van de Republiek zonder toestemming van de Spaanse Kroon geen handel met Spaanse of Portugese koloniën mochten drijven. In gebieden die niet onder Spaans of Portugees gezag vielen, stond het de Nederlanders vrij koloniën te stichten of handel te drijven.¹⁴

Het Bestand veroorzaakte in de Republiek een krachtige economische opleving. Zo konden belastingverhogingen achterwege blijven dankzij een drastische inkrimping van het leger. De Iberische havens werden voor Nederlandse schepen opengesteld en de vaart op Zuid-Europa bereikte een ongekende omvang. Tegen het einde van het Bestand voeren jaarlijks meer dan achthonderd schepen uit de Republiek op Spaanse, Portugese en Italiaanse havens. Ook de suikervaart op Brazilië maakte een geweldige groei door. De zoutvaart op Punta de Araya kwam daarentegen praktisch geheel tot stilstand, maar veel tranen werden daarover niet vergoten.

Degenen die wel een flinke schade van de wapenstilstand ondervonden, waren kooplieden die op West-Afrika handelden. Nu de oorlog was opgeschort, hadden de Portugezen de handen vrij voor de bescherming van hun handelsbelangen op de Goudkust. Om de Nederlanders van de kust te weren, stationeerden zij twee goed bewapende galeien in West-Afrikaanse wateren en zonden versterkingen naar het kasteel São Jorge da Mina. Zo kon het gebeuren dat in 1609, kort na de ondertekening van het wapenstilstandsverdrag, de eerste Nederlandse koopvaarder in Portugese handen viel. De bemanningsleden van het aan Elias Trip toebehorende schip werden allen onthoofd; een lot dat nog veel Nederlandse zeelieden in Afrika zou treffen.

Naast aanvallen op koopvaarders, bedreigden de Portugezen ook het koninkrijk Sabu, de belangrijkste handelspartner van de Nederlanders op de Goudkust. Genoemde maatregelen dreigden de handel van de Republiek op Afrika te ruïneren. Om dat te voorkomen, zond een aantal belanghebbenden een bezwaarschrift naar de Staten-Generaal, waarin werd aangedrongen op maatregelen tegen Portugal.¹⁵ De klagers beschouwden het Portugese optreden als strijdig met het wapenstilstandsverdrag, aangezien de gebieden waarop handel werd gedreven niet onder Portugese jurisdictie vielen.