INHOUD

~

Vooraf ~ Voorwoord van Hans Goedkoop

Inleiding ~ Nederland en Zuid-Afrika

Hoofdstuk 1 ~ De moederstad

Hoofdstuk 2 ~ Arcadië

Hoofdstuk 3 ~ Grote droogte

Hoofdstuk 4 ~ Frontier

Hoofdstuk 5 ~ Slagvelden

Hoofdstuk 6 ~ Een vrije staat

Hoofdstuk 7 ~ Zetel van de macht

Hoofdstuk 8 ~ Stad van verzet

Literatuur

VOORAF

~

Voor de Nederlanders die ons voorgingen begon het bij die Kaap met die onovertroffen naam, tienduizend kilometer van huis. Daar gooiden ze midden zeventiende eeuw hun ankers uit voor een tussenstop naar Indië. In het besef dat lang niet iedere opvarende het eindpunt zou bereiken, laat staan levend terug zou keren, maar toch ook in het besef dat ze nu halverwege waren, wat een beetje hoop gaf. Goede Hoop.

Een kleiner groepje Nederlanders bleef intussen achter op die Kaap om er kwartier te maken. Ze bouwden een fort, dat zou uitgroeien tot Kaapstad, dat op zijn beurt weer zou uitgroeien tot moederstad van wat Zuid-Afrika zou gaan heten.

Wat was hun hoop?

Voor de televisieserie Goede Hoop heb ik tien weken door Zuid-Afrika gereisd en veel gezien van wat het land zo ademstokkend mooi maakt. Het zeventiende-eeuwse fort van Kaapstad. De Tafelberg die de stad omsluit. De walvissen die paren bij Hermanus. Een nijlpaard op zes meter afstand in een sterrennacht. De paradijselijke wijngaarden in het Boland en het allermeest nog de sublieme onherbergzaamheid van de Karoo, die maar geen einde neemt, zodat je opschrikt als de stem van je tomtom ineens de auto vult: ‘na 489 kilometer, ga rechts’. Om nooit te vergeten.

Er was ook een andere kant. Die van witte Afrikaners die mijn zwarte regisseur niet aankeken. Van zwarten op een plein die tussen hun schouders doken als ik ze iets vroeg, of antwoordden met ‘ask a white guy’. Er was een wijk in Johannesburg waar we alleen naar toe konden als twee man gewapend meegingen en een wijk bij Kaapstad waar we een kijkje in de wereld van de leerlingen kregen toen we een geschiedenisles wilden filmen. ‘Wie van jullie heeft familie verloren in een schietpartij?’ Alle vingers omhoog. ‘Wie van jullie heeft familie in een bende?’ Weer.

Hans Goedkoop tijdens de opnames van de tv-serie Goede Hoop in Zuid-Afrika.

Het is niet het Zuid-Afrika dat veel vakantiegangers willen zien – en je hoeft het ook niet te zien als je alleen naar Kaapstad gaat, die bijna witte stad, het lijkt Europa wel. Je kunt daar zelfs vergeten dat het township Khayelitsha vlakbij ligt en dat inwoners van daar iedere dag langs de snelweg naar de stad lopen om je bed-and-breakfast schoon te houden. Maar dan mis je veel. Dan mis je eigenlijk het hele land. Dan mis je wat er schrijnend aan is, maar ook wat er bewonderenswaardig aan is en zo ontroerend dat je het gaat missen als je weer thuis bent – werkelijk missen, niet alleen als een ontspannende vakantiebestemming maar als een plek waar je iets wezenlijks hebt leren kennen.

Hans Goedkoop, regisseur Martijn Blekendaal en een cameraman tijdens de opnames van de NTR-serie Goede Hoop in Zuid-Afrika.

Grote woorden? Lees dit boek en u voelt mee wat ik bedoel. Bas Kromhout, ook in onze serie al een buitengewone gids, voert u Zuid-Afrika binnen langs de enige weg die je in staat stelt er iets van te snappen. Die van de geschiedenis. Beginnend bij de Kaap en almaar dieper het binnenland in, aan de hand van zeelieden, ontdekkingsreizigers, trekboeren en anderen van Nederlandse afkomst die het land veranderen en onderweg ook zelf veranderen, van Europeanen in witte Afrikanen.

Die lange weg, vanouds vaak neergezet als de heldhaftige geboorte van een uitverkoren volk dat ‘stamverwant’ is aan het onze – die is van dichtbij bezien vooral onthutsend gewelddadig. Dieren worden uitgeroeid en mensen worden onderworpen, van de Khoi en de San tot de Zulu en de Xhosa. Voor zover die niet ook worden uitgeroeid, door vuurwapens en door de virussen uit Europa die zich onbedoeld verspreiden. Dit is een geschiedenis van brute macht.

Toch zie je tussendoor ook sporen van iets anders. Er ontstaan contacten. Tussen wit en zwart, en daar komt nog het bruin bij van de slaven die uit Azië worden gehaald. Ze nemen elkaars woorden over tot er een ‘kombuistaal’ opbloeit die geen Nederlands meer is en de naam Afrikaans krijgt. Ze pikken elkaars eetgewoonten op en maken samen kinderen, zodat ze zelfs hun kleur uitwisselen. Ze vormen tegen de verdrukking in toch iets van een samenleving.

Dat is de Januskop van de Zuid-Afrikaanse geschiedenis. Je hebt de brute macht en de zachte krachten. Er is elke generatie nieuw geweld, et echo’s van de voorafgaande eeuwen aan geweld, geschiedenis is in dit land een trauma dat zich graag herhaalt. Maar er zijn altijd ook weer dromen om rechtvaardigheid te scheppen, een eigen plek te vinden, of een regenboognatie te bouwen. Elke tijd vat nieuwe hoop, ook als de oude maar net is vergaan. Er zit niks anders op, je bent nu eenmaal opgezadeld met het land en met elkaar, wat moet je dan?

Dat is geloof ik wat het diepst onder je huid gaat zitten als je door Zuid-Afrika reist. Die hoop. Ik heb blanken horen zeggen dat zwarten ‘geen loyaliteit’ kennen. Ik heb zwarten horen zeggen dat ze blanken ‘haten’. Beide kanten voelen zich door de ervaring wijs geworden, maar toch leven ze nog met elkaar en zijn ze over het algemeen verrassend hartelijk, vaak zelfs tegen elkaar. Uit nood misschien, want in een land waar het geweld van zoveel kanten dreigt kun je maar beter aardig zijn tegen de mensen, you depend on the kindness of strangers. Maar dan nog.

Het is een hartverscheurend hartelijk land, Zuid-Afrika, en alleen daarom al hoop ik dat u het gaat bezoeken. Met de kennis die dit boek u geeft?

Hans Goedkoop

Giraﬀa camelopardalis (Giraf), Robert Jacob Gordon, 1779.

Kudde olifanten.

NEDERLAND EN ZUID-AFRIKA

~

Een eerste bezoek aan Zuid-Afrika kan voor een Nederlander verwarrend zijn. Er is zo veel dat je herkent, maar ook zo veel waarover je je verwondert. De borden in de berm wijzen je de weg naar Helpmekaar, Eendekuil of Schoongezicht. De donkergetinte taxichauﬀeur zegt iets wat je zomaar verstaat. Een boerderij in het groen heeft een gevel als een grachtenhuis. En bij je braaivleis in het hotel krijg je aardappels en bloemkool. Net als thuis, in Holland.

Als je beter kijkt, ontdek je dat er hemelsbrede verschillen zijn. En niet alleen omdat je in Zuid-Afrika links moet rijden. Het is een multietnisch land. Er zijn elf officiële talen, waar het Afrikaans dat Nederlanders zo goed kunnen begrijpen er maar één van is. De voertaal is Engels. Ondanks Nelson Mandela’s ideaal van een ‘regenboognatie’ botsen de verschillende identiteiten regelmatig. Kleur is bijna dertig jaar na het einde van de Apartheid nog steeds bepalend in het denken van de meeste Zuid-Afrikanen. Volgens de overheidsstatistieken is tachtig procent zwart en acht procent wit. De overige inwoners identificeren zichzelf als leden van de ‘bruine’, Indische of nog een andere minderheidsgroep.

Zuid-Afrika heeft weliswaar een van de meest geavanceerde economieën van het continent, maar er gaapt een enorme kloof tussen arm en rijk. De meeste blanken zijn rijk, de meeste zwarten arm – ook al zijn er aan beide kanten steeds meer uitzonderingen. De rijken zijn bang en omringen zich met schrikdraad en particuliere beveiligers. Als westerse bezoeker blijf je aan de goede kant van de streep. Vanuit je huurauto met airco en je hotelkamer met uitzicht neem je Zuid-Afrika’s sociale problemen slechts van een afstand waar. Een andere manier om veilig door dit schitterende land te reizen is er nu eenmaal niet.

Het dubbele gevoel van nabijheid en vreemdheid bekruipt je ook bij het bekijken van de zeven delen van de televisieserie Goede Hoop. Presentator Hans Goedkoop neemt de kijker mee naar plekken in Zuid-Afrika waar Nederlanders in de afgelopen vier eeuwen geschiedenis hebben geschreven. Ook onderzoekt hij hoe het gedeelde verleden nog doorwerkt in de huidige tijd. De serie is gekoppeld aan de gelijknamige tentoonstelling die tot en met 21 mei 2017 te zien is in het Rijksmuseum in Amsterdam. Dit boek biedt historische achtergrondinformatie bij de serie, geeft uitleg over de locaties die Hans Goedkoop bezoekt en vult deze aan. Je kunt er inspiratie uit putten voor je eigen reis naar Zuid-Afrika of je vanuit de luie stoel laten meenemen op ontdekkingstocht. De hoofstukken zijn topografisch ingedeeld, maar volgen zoveel mogelijk het chronologische verloop van de geschiedenis.

Wijngoed bij Stellenbosch.

Dit is een eenzijdig boek. Nederlanders zijn natuurlijk niet de enigen die een stempel op Zuid-Afrika hebben gedrukt. In de eerste plaats wordt de geschiedenis van een land gemaakt door de mensen die er wonen. In dit geval voornamelijk zwarte Afrikanen. Anders dan in de settler-kolonies in Noord-Amerika en Australië hebben de witte nieuwkomers de oorspronkelijke bewoners nooit volledig kunnen verdringen of overvleugelen. Weliswaar deelden de Khoikhoi en de San het tragische lot van Indianen en Aboriginals. Maar de zogenoemde Bantoe-sprekende volken zoals Xhosa, Zoeloes en andere waren beter bestand tegen Europese ziekten en Europese wapens. Het kostte de kolonisators grote moeite om deze volken aan zich te onderwerpen. Het verzet van de Afrikanen en hun eigen staatkundige en economische geschiedenis zijn lange tijd onderbelicht gebleven. Ook in dit boek komt het Afrikaanse perspectief slechts zijdelings aan bod. Niet omdat het geen aandacht verdient, maar omdat specifiek de rol van Nederlanders in Zuid-Afrika hier centraal staat.

Maar de Nederlandse invloed wordt ook in de schaduw gesteld door die andere koloniserende macht in Zuid-Afrika, Groot-Brittannië. De Britten namen het bewind over aan het begin van de negentiende eeuw, midden in de Industriële Revolutie. Zij exploiteerden de bodemschatten, centraliseerden het bestuur, bouwden nieuwe steden in Victoriaanse stijl en stelden hun cultuur ten voorbeeld aan blank en zwart. De ‘Dutch’ waren in Britse ogen slechts hinderpalen voor de moderne vooruitgang.

De Britten bleven deze term ‘Dutch’ tot het einde van de negentiende eeuw gebruiken voor de blanke nazaten van kolonisten uit de tijd van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Maar hoe Nederlands waren zij? Degenen die met de schepen van de VOC naar de Kaap voeren, waren slechts gedeeltelijk afkomstig uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Velen kwamen uit gebied dat tegenwoordig tot Duitsland behoort. En dan vestigden zich ook nog Franse hugenoten aan de Kaap. De Compagnie stelde echter de Nederlandse taal verplicht en tolereerde lange tijd geen andere kerkgenootschappen dan de Nederduitse Gereformeerde Kerk. Cultureel kunnen we de eerste lichtingen kolonisten dus als Nederlanders betitelen.

Toch was de Kaapse samenleving van de zeventiende en achttiende eeuw allesbehalve een exacte kopie van de Nederlandse. Het was een koloniale slavenmaatschappij, waar de verschillen tussen vrijen en onvrijen, christenen en ‘Hottentotten’ de verhoudingen bepaalden. De Nederlanders haalden slaven uit West-Afrika, Madagaskar, India en de Indische archipel en deze namen elementen van hun eigen culturen mee naar Zuid-Afrika. Zo is de Maleise invloed tot op de dag vandaag terug te vinden in de Afrikaanse taal en de keuken. En ook in het bestaan van een aanzienlijke moslimgemeenschap. De Nederlanders hebben in Zuid-Afrika de islam geïntroduceerd.

Van Utrecht naar Amersfoort in Zuid-Afrika.

Nederlanders veranderden de zuidpunt van Afrika, maar Afrika veranderde ook de Nederlanders. Zozeer zelfs dat men hen in het moederland ging beschouwen als een verwilderde tak van de familie die bovendien slecht Hollands sprak. In het onderlinge contact tussen vrije burgers, slaven en inheemse volken ontstond een gebruikstaal die weliswaar was gebaseerd op het Nederlands, maar werd gekenmerkt door een vereenvoudigde grammatica en tal van woorden uit de verschillende talen van de gebruikers. Dit was het Afrikaans. Kinderlijk gebrabbel, vonden de mensen die het beter wisten. Toen in het laatste kwart van de negentiende eeuw de band weer werd aangehaald en een paar duizend Nederlandse technici, ambtenaren en onderwijzers naar Transvaal verhuisden, beschouwden zij zichzelf als op een missie om hun afgedwaalde neven weer enige beschaving bij te brengen.

Zelf beschouwden de ‘stamverwanten’ onder het Zuiderkruis zichzelf toen allang niet meer als Nederlanders. Aan het einde van de achttiende eeuw kwamen kolonisten aan de noordoostelijke frontier van de Kaapkolonie in opstand tegen het gezag van de VOC. Zij betitelden zichzelf als Afrikaners, omdat zij er trots op waren in Afrika te zijn geboren. Toen kort daarna de Britten de kolonie in bezit namen en alle formele banden tussen Zuid-Afrika en Nederland werden doorbroken, waren de Afrikaners ook letterlijk op zichzelf aangewezen. Sommigen namen de Britse cultuur over, anderen trokken naar een van de nieuwe Boerenrepublieken in het noorden. Met Nederland had de doorsnee Afrikaner geen binding meer. De Nederlandse herontdekking van Zuid-Afrika na 1880 werd dan ook lang niet door iedereen met gejuich begroet.

De liefde bekoelde ook van Nederlandse kant. Na de nederlaag van de Boeren in de oorlog tegen het Britse wereldrijk verdween Zuid-Afrika weer grotendeels achter de mentale horizon. Vlak na de Tweede Wereldoorlog flakkerde de relatie weer even op. Maar het duurde niet lang of de Apartheid verzuurde de verhoudingen. Nederlanders begonnen zich voor hun familie te schamen. Reden te meer voor veel mensen om mee te doen aan boycots van Zuid-Afrikaanse sinaasappels of petities te tekenen die de eigen overheid opriepen elke samenwerking met het land te stoppen.

Ook voor de gedeelde geschiedenis van Zuid-Afrika en Nederland was in tweede helft van de twintigste eeuw maar weinig belangstelling. Wie zich daarmee bezighield, werd al snel verdacht van een nationalistische agenda of zelfs sympathie voor de Apartheidsstaat. Wetenschappelijke uitwisseling met Zuid-Afrika stond vanwege de culturele boycot op een laag pitje. Ook in de jaren vlak na de democratische omwenteling bestond in Nederland weinig behoefte om oude koeien zoals Jan van Riebeeck of Paul Kruger uit de sloot te halen. We keken liever vooruit, naar het ‘nieuwe’ Zuid-Afrika.

Khoikhoi, ook hottentotten genoemd.

Maar na verloop van tijd hebben weer meer Nederlanders oog gekregen voor het gezamenlijke verleden. Reizen naar Zuid-Afrika ‘mag’ weer. Toeristen bezoeken het land en delen in de ervaring van herkenning en verwondering. Ze stellen vragen. Wat hebben vorige generaties Nederlanders nu eigenlijk uitgevreten in dit deel van de wereld? Hebben zij er iets goeds gebracht of kwamen ze alleen maar om te nemen en te halen?

De oude antwoorden voldoen niet meer. De jongensboekverhalen waarin dappere zeevaarders en rechtschapen pioniers beschaving kwamen brengen naar Kaap de Goede Hoop zijn allang achterhaald. Eigentijdse historici schetsen een nuchter – en soms ontnuchterend – beeld van de Nederlandse aanwezigheid in Zuid-Afrika. Nieuwe inzichten maken een einde aan vele mythes, positieve zowel als negatieve. Maar wat recht overeind blijft staan is een fascinerend verhaal over mensen die ooit zich hebben losgetrokken van hun wortels in de Noordzeeklei, om 9600 kilometer zuidelijker hun sporen te trekken in het rode zand van Afrika. Sporen die we nog altijd kunnen volgen, als we Zuid-Afrika en onszelf beter willen begrijpen.

1

DE MOEDERSTAD

~

De Tafelberg is altijd indrukwekkend. Ook vanuit de lucht gezien. Wanneer je als moderne reiziger uit het cabineraam naar buiten kijkt, terwijl het vliegtuig de daling inzet, en de karakteristieke contour in het oog krijgt, gaat er een gevoel van opgewonden herkenning door je heen. De kaap is bereikt, de legendarische Kaap de Goede Hoop.

Hoeveel groter moet de vreugde niet zijn geweest voor reizigers van vier eeuwen geleden, die de lange tocht per zeilschip aflegden? In 1488 is de Portugese zeevaarder Bartolomeu Dias de eerste Europeaan die de kaap rondt. Hij gaat aan land bij het huidige Mosselbaai en ontmoet lokale bewoners die behoren tot het Khoikhoivolk. Zij geven de vreemde bezoekers een paar koeien in ruil voor snuisterijen. Maar er komt onenigheid, de Khoikhoi vallen de Portugezen aan en Dias schiet een van hen met zijn kruisboog dood. Dat deze eerste ontmoeting tussen Afrikanen en Europeanen op geweld uitdraait, lijkt achteraf een onheilspellend voorteken.

Drommedaris. Schip waarmee Jan van Riebeeck voer naar de Kaap de Goede Hoop.

Tijd om lang te blijven heeft Dias niet: hij is op weg naar het Indische specerijenparadijs. De Portugees vaart verder langs de Afrikaanse oostkust, maar moet halverwege terugkeren wegens muiterij. Wanneer hij de Kaap voor de tweede keer passeert, komt zijn schip in een zware storm terecht. Hij noemt de landtong daarom Cabo das Tormentas (Stormkaap). Zijn opdrachtgever koning João II kiest echter voor Cabo da Boa Esperança, dat veel uitnodigender klinkt.

Kaapstad vanuit de lucht gezien, met Tafelberg en stadion.

Vanaf dat moment krijgen de bewoners van Kaap de Goede Hoop sporadisch bezoek uit Europa. Na nieuwe gewelddadige botsingen met Portugezen in 1503 en 1510 varen dezen er voortaan met een grote boog omheen. Pas een kleine eeuw later, in 1595, zet de eerste Nederlander voet aan wal. Zijn naam is Jan de Molenaar en hij maakt deel uit van een expeditie naar Indië onder leiding van Cornelis de Houtman. Ook de Engelsen roeren zich. De East India Company wil op de Kaap een verversingshaven voor haar schepen bouwen. In 1615 gaat een groep kwartiermakers aan land, maar de Engelsen zetten hun plan niet door. Zij richten zich voortaan op het eiland Sint-Helena. De Khoikhoi hebben het rijk weer alleen. Maar niet voor lang.

Bloubergstrand is tegenwoordig een badplaats die druk wordt bezocht door (kite)surfers en liefhebbers van mosselen. Er is niets wat herinnert aan de scheepsramp die hier op 25 maart 1647 heeft plaatsgevonden. Maar onder het witte zandstrand moet nog het wrak liggen van het VOC-schip Nieuwe Haerlem, aan de grond gelopen bij een slecht uitgevoerde manoeuvre. Dit is het startpunt van een lange en ingrijpende Nederlandse aanwezigheid in Zuid-Afrika.

Terwijl de meeste schipbreukelingen door Engelse zeelui worden opgepikt, blijven zestig van hen aan land achter. De mannen moeten de kostbare lading – peper, suiker en porselein uit Azië – beschermen totdat de Verenigde Oost-Indische Compagnie hulp heeft gestuurd. In de tussentijd bouwen ze een bescheiden fort en kopen ze van de plaatselijke Khoikhoi runderen in ruil voor tabak en wijn. Pas na een jaar verschijnt de langverwachte retourvloot uit Batavia in de Tafelbaai. Er worden bergers aan land gebracht. Een van hen luistert naar de naam Johan Antoninsz van Riebeeck.

De 29-jarige onderkoopman en chirurgijn Jan van Riebeeck is Indië uitgeschopt. Hij heeft het verbod van de VOC op privéhandel genegeerd en moet terug naar de Republiek. Zonder dat hij het weet, zullen de achttien dagen die hij op de zuidpunt van Afrika doorbrengt hem een tweede kans bezorgen. Eenmaal terug in Holland schrijven twee schipbreukelingen van de Nieuwe Haerlem namelijk aan de Heeren XVII van de VOC dat Kaap de Goede Hoop de uitgelezen plek is voor een permanent verversingsstation. De Compagnie besluit het erop te wagen en rust een expeditie uit. Aan het hoofd commandeur Van Riebeeck. Op 6 april 1652 bereikt hij met de Dromedaris en vier andere schepen – totaal aantal opvarenden: 200, waarvan 4 vrouwen en 9 kinderen – de Kaap.

De landing van Jan van Riebeeck, door Charles Bell.

Vandaag de dag kijkt Van Riebeeck uit over een verkeersplein in Kaapstad, omringd door hoge kantoorgebouwen. Het standbeeld is in 1899 vervaardigd in opdracht van de Britse politicus en mijnmagnaat Cecil John Rhodes. Zowel Van Riebeeck als zijn Engelse bewonderaar zijn inmiddels omstreden symbolen van westers kolonialisme. In 2015 protesteren studenten van de Universiteit van Kaapstad succesvol tegen de aanwezigheid van een sculptuur van Rhodes (de stichter van de universiteit) op de campus. De Rhodes Must Fall-beweging zwelt vervolgens aan tot een ware beeldenstorm. Van Riebeeck krijgt een bord omgehangen met de tekst: ‘I stole your land. So what?’ Eerder dat jaar verklaart president Jacob Zuma dat met de komst van de Nederlander alle problemen voor de zwarten in Zuid-Afrika zijn begonnen.

Dit mag overdreven lijken, feit is dat de inheemse bevolking in 1652 allesbehalve zit te wachten op de vreemde indringer. Van Riebeeck en zijn mensen moeten passerende VOC-schepen voorzien van voedsel, wijn en hout voor reparaties. Daar zijn weidegronden, akkers en bossen voor nodig. Land dat de Nederlanders simpelweg inpikken. Dit zorgt voor wrijving met de Khoikhoi en zelfs tweemaal tot oorlog. In 1660 schrijft Van Riebeeck over zijn onderhandelingen met een aantal inheemse leiders: ‘[Zij] blijven erbij, dat wij ons intussen zo veel meer van hun land hadden toegeëigend, dat hun al eeuwenlang toekwam, en waarop zij gewoonlijk hun vee weidden. Zij vroegen ook of, als zij in Holland zouden komen, men hun dan zou toestaan hetzelfde te doen.’

Maar de woorden van de Khoikhoi-leiders maken geen indruk op Van Riebeeck. Hij beschouwt hen als ordinaire dieven die runderen roven, die de VOC eerlijk heeft gekocht. ‘Dus namen wij hun land, in een defensieve oorlog rechtvaardig met het zwaard gewonnen, en wij waren ook voornemens het te houden.’ Het recht van de sterkste. Om het bezette land te beschermen tegen nieuwe aanvallen, laat Van Riebeeck een 25 kilometer lange haag van amandelen doornstruiken planten, voorzien van uitkijktorens en bewaakte doorgangen. In de prachtige botanische tuin Kirstenbosch, gelegen tegen de oostelijke flank van de Tafelberg, staat zo’n amandelhaag. Anders dan de toeristengidsen vertellen stamt deze niet uit de dagen van Van Riebeeck.

Portret van Jan van Riebeeck, Anonym circa 1660.

De Nederlanders kijken op de Khoikhoi neer. Volgens Van Riebeeck zijn ze dom, wreed, onbetrouwbaar en vies. Hun taal, die rijk is aan klik-klanken, wordt door adelborst Frank van der Does in 1595 vergeleken met kalkoengekakel. Anderen horen er niets dan gestotter in en zo komen de Khoikhoi aan de bijnaam ‘Hottentotten’. Om de communicatie te vergemakkelijken stelt Georgius Wreeden in 1659 een vertaallijst van Nederduytse & Hottentoose woorden samen. De Heeren XVII geven subsidie om de lijst te publiceren, maar zeggen erbij dat het veel handiger zou zijn als de Khoikhoi gewoon Nederlands leerden.

Huishouding van Strandlopers ten noorden van den mond van de Oranje Rivier, door Robert Jacob Gordan 1779.

Voorlopig moet Van Riebeeck het van tolken hebben. Direct na zijn aankomst ontvangt hij een man die zich voorstelt als ‘Herry’. Zijn echt naam is Autshumato en hij is de leider van de Goringhaicona: een groep verarmde Khoikhoi zonder vee die ‘Strandlopers’ worden genoemd door de Nederlanders. Autshumato of Herry is vaker intermediair geweest voor Europese bezoekers en spreekt Engels. Hij wordt Van Riebeecks vaste onderhandelaar met de overige Khoikhoi.

Maar Autshumato speelt een dubbelrol: hij steelt zelf vee van de Compagnie en doodt een Nederlandse herder. Hij wordt verbannen naar Robbeneiland, maar ontsnapt in een lekke boot. Vervolgens sluit hij zich aan bij een groep Khoikhoi die zich tegen de Nederlanders verzetten. Hun voorman Doman is eerder door de VOC naar Batavia gestuurd om Nederlands te leren. De slavernij in Indië heeft hem diep geschokt. Bang dat de Khoikhoi hetzelfde lot zal treffen, neemt hij de wapens op. In 1659 valt Domans groep de kuddes van de Nederlanders aan. Hiermee ontketent hij de eerste oorlog. Na de nederlaag is Domans rol uitgespeeld, maar Autshumato weet opvallend genoeg weer in de gunst van Van Riebeeck te komen.

Autshumato, aanvoerder van de Goringhaicona.

Misschien heeft zijn nichtje Krotoa hier mede voor gezorgd. Zij wordt als ‘Eva’ opgenomen in het huishouden van Jan en Maria van Riebeeck. Ze leert Nederlands en Portugees, kleedt zich in een Indische sari, en laat zich dopen. In 1664 – de Van Riebeecks zijn dan al voorgoed naar Batavia vertrokken - trouwt Krotoa met de opzichter van Robbeneiland, Pieter Meerhoff. Aan haar opmerkelijke stijging binnen de kolonistengemeenschap komt een eind wanneer haar man sterft en zij aan de drank raakt. Zij wordt beschuldigd van prostitutie en ander wangedrag en opnieuw naar Robbeneiland gestuurd – als banneling dit keer. Nu blijkt dat de Nederlandse acceptatie van deze Khoikhoi-vrouw al die tijd slechts schijn is geweest. Volgens haar overlijdensbericht uit 1674 was Krotoa ‘een duidelijk voorbeeld dat zegt dat de natuur, hoezeer zij ook door ingeprente rede werd gemuilband, toch te zijner tijd de aangeboren eigenschappen doet zegepralen over wat is aangeleerd’.

De herinnering aan Krotoa wordt sinds 2012 levend gehouden met een stadsbank vol mozaïek in St. George’s Mall, een voetgangersstraat in het historische centrum van Kaapstad. Het is bedoeld als eerbetoon, maar sommigen vinden een monument waarop mensen hun achterste laten rusten beledigend. Daarom hebben activisten, die zich afstammelingen noemen van de Khoikhoi en de San (‘Bosjesmannen’), de bank enkele jaren geleden vernield.

Sinds de democratische transitie in 1994 ontdekken meer en meer Zuid-Afrikanen hun ‘Khoisan’-wortels. Voor die tijd werden zij gerekend tot de ‘Kleurlingen’ – een van de raciale categorieën waarin het Apartheidsregime mensen indeelde. Tegenwoordig vechten pressiegroepen voor restitutie van het land dat de Khoisan is ontnomen door de kolonisators van weleer. Het nieuwe Khoisan-nationalisme is niet zonder haken en ogen. Er leven geen ‘zuivere’ Khoikhoi of San meer in Zuid-Afrika. Wie zich in deze tijd Khoisan noemt, heeft vrijwel zeker ook Europese voorouders.

De Nederlanders willen de Kaap helemaal niet zo graag koloniseren. Het is maar een tussenstop op de route naar het rijke Indië en het beheren van een grote kolonie kost veel geld. Dat aan de voet van de Tafelberg een grote havenstad zal ontstaan, komt niet in Van Riebeeck op. Zelf hoeft hij alleen voor het hoogst noodzakelijke te zorgen. Allereerst moet de buitenpost kunnen worden verdedigd tegen zowel de Khoikhoi als Europese concurrenten. De commandeur laat een bescheiden fort bouwen van aarde en hout. Zijn opvolger Zacharias Wagenaar breidt dit uit met een stenen zoetwaterreservoir, waarvan de resten zichtbaar zijn gemaakt in het winkelcentrum Golden Acre. Verder is er van het fort niets meer over.

Kasteel de Goede Hoop.

Dat geldt niet voor de ‘royale fortresse’ die de Heren XVII in 1671 een eindje verderop hebben laten bouwen ter vervanging van het aarden fort. De vijf bastions van dit stervormige Kasteel staan nog fier overeind. Meer dan drie eeuwen lang was het fort een symbool van blanke macht. In de Apartheidstijd zetelde hier het leger. Nu kun je als gewone bezoeker naar binnen door de dubbele buitenpoort, die is versierd met een leeuw en de wapens van de zes kamers van de VOC: Amsterdam, Rotterdam, Delft, Middelburg, Hoorn en Enkhuizen.

Een perspectief-tekening van het Kasteel.

Je komt dan uit op een binnenplaats. Hier wordt elke werkdag om twaalf uur de wacht gewisseld. Een peloton bruine en zwarte soldaten, gestoken in historische blauwe uniforms met oranje accenten, marcheert voor de ogen van de geamuseerde toeristen die bij coffeeshop De Goewerneur achter een glas Kaapse wijn zitten. Het schouwspel ademt de sfeer van koloniale nostalgie. Je kunt een rondgang maken over de muren en bastions van het Kasteel. Onderweg kom je onder meer soldatenvertrekken en de nor tegen. De noordzijde geeft tegenwoordig uitzicht op een snelweg en de haven van Kaapstad, maar in de tijd dat het fort wordt gebouwd klotst het zeewater nog tegen de muren.

Het vijfkantige Kasteel wordt in twee gelijke helften verdeeld door de gouverneurswoning. Hier zijn schilderijen en meubels uit de zeventiende en achttiende eeuw te bewonderen. Achter de woning is een waterbassin, waar een tragische geschiedenis aan is verbonden. In 1705 probeert Maria de Haes, de vrouw van gouverneur Willem Adriaan van der Stel, zich te verdrinken nadat zij heeft gehoord dat haar man vreemdgaat. Zo is bijna over elke steen van het Kasteel een verhaal te vertellen.

Blanke vrouwen zijn uiterst schaars aan de Kaap, zeker in de eerste jaren van de nederzetting. Van Riebeeck stuurt de Heren XVII in Nederland het verzoek om ‘frisse jongedochters uit het weeshuis, diaconie of aalmoezeniershuis’ te sturen. Er komt weinig van terecht. Pas in 1688 arriveert een groepje Rotterdamse weesmeisjes. Het vrouwentekort leidt ertoe dat veel Nederlandse mannen hun toevlucht nemen tot inheemse vrouwen en slavinnen.

TE GAST

~

Overnachten in de woning van Robert Jacob Gordon? Dat kan. Het voormalige herenhuis Schoonder Sigt van de commandant van de Kaapkolonie (1780-1795) is tegenwoordig bekend onder de naam The Three Boutique Hotel. Van het oorspronkelijke huis is echter niet veel over en de inrichting is modern.

Een andere historische overnachtingsplek is het Dutch Manor Antique Hotel aan de Buitengracht, vlakbij de bruine buurt Bo-Kaap. Het gebouw stamt uit 1812 en is in de loop der tijd voor verschillende doeleinden gebruikt – zelfs als bordeel. Nu is het een klein, knus hotel met hoge ramen, hemelbedden en veel Delfts blauw. Op het logo van het hotel prijkt een historisch portret waarvan lange tijd is aangenomen dat het Jan van Riebeeck voorstelt. Als zodanig stond het vóór 1994 op bankbiljetten van tien en vijftig rand. Inmiddels weten we dat een andere Nederlander, Bartholomeüs Vermuyden, op het schilderij staat.

Portret van Robert Jacob Gordon.

Het leven van de Nederlanders concentreert zich aanvankelijk in een klein gebied rond het fort. Langzaam breidt het gekoloniseerde gebied zich uit. Vanaf 1657 krijgen VOC-dienaren het recht zelfstandig landbouwgrond te verwerven en te verbouwen. Deze ‘vrijburgers’ is het echter verboden om hun producten aan andere partijen te verkopen. Bij overtreding staan zij weer ter beschikking van de Compagnie.

De meeste vrijburgers leiden een armoedig bestaan. Menigeen geeft het pioniersleven vroegtijdig op en de nieuwe aanwas vanuit Europa is gering. Aan het einde van de zeventiende eeuw wonen ongeveer 1700 blanken op de Kaap. Naarmate zij zich dieper in het achterland vestigen, nemen de spanningen met de oorspronkelijke bewoners toe. In 1673 komt het voor de tweede keer tot een oorlog. De Nederlanders veroveren veel land en stellen de verslagen tegenstanders te werk als boerenknechten. Vijftig jaar later, in 1713, breekt er een pokkenepidemie uit die de Khoikhoi-bevolking letterlijk decimeert.