Kees Schaepman

HALABJA

Aantekeningen bij de strijd om Koerdistan

Afbeeldingen omslag

Halabja, 1988. Foto Sayeed Janbozorgi.

Foto auteur, Truus van Gog Fotografie, Amsterdam.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Karel Meijer, KM Grafisch Werk, Utrecht

© 2018 Kees Schaepman, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789462493100

e-ISBN 9789462495890

NUR 320

Gevloekt zij de oorlog

Waarom is er geen vrede,
Moet er steeds oorlog zijn.
Daar wordt zooveel geleden
Op het slagveld ziet men bitter lîjn.
Vaders van huisgezinnen
Trekken ten strijde heen.
Vrouwen en kinderen treuren thuis.
Ooorlog, o schrikwekkend kruis.

Anoniem soldatenvers opgetekend door Koos Speenhoff, 1914.

Het is een routine, de ochtendwandeling met de hond, nog voor het ontbijt – mijn manier van wakker worden. Altijd dezelfde route, altijd dezelfde honden en baasjes die ik tegenkom, alles rustig en vertrouwd. Maar nu is er iets veranderd. Langs beide bermen van het bospad zijn wallen opgeworpen die er een dag eerder niet waren. Ver voor mij zie ik de parmantige staart van mijn terriër boven de nevel uitsteken. ‘Kom!’ De staart aarzelt, keert om, komt dan op mij af. Ook kop, lijf en poten doemen nu op. Gabber heeft een bot in zijn bek. ‘Los!’ Hij laat zijn prooi op mijn schoenen vallen, rent weg, vervaagt en komt weer aangerend, zijn snuit onder het bloed. ‘Zit!’ Ik wrik zijn bek open, trek er een lap vlees uit. Waar heeft hij die gevonden? Dat beest vreet verdomme alles op, vorige week nog vond ik de resten van een dode haas die hij had neergelegd in de keuken, de weeë lucht van het kadaver bleef dagenlang hangen.

Gabber springt bovenop de wal aan de linkerkant van het pad en begint driftig te graven. Nu pas zie ik dat het geen houtwal is maar een haag van op elkaar gestapelde lijken. Mijn hond schudt zijn kop, rukt, trekt, dan zie ik wat hij te pakken heeft: een onderarm, de hand zit er nog aan vast. Ik hoop dat hij er niet ziek van wordt en dagenlang alles onder schijt, zoals na die haas.

Inge ligt naast mij, in diepe slaap. Ik maak haar wakker. Een roteigenschap, ik weet het: ik moet haar direct mijn dromen vertellen, voor ik ze ben vergeten.

‘Wat een gruwelijk verhaal’, zegt ze.

‘Ach, gewoon een droom.’

‘Een nachtmerrie zal je bedoelen.’

‘Bij een nachtmerrie hoort paniek, ik voelde er niets bij.’

‘Misschien moet je daar toch eens met iemand over praten.’

‘Alle Jezus, krijgen we dat weer. Waar zou ik over moeten praten? Ik heb nergens last van.’

We hebben vaak zulke aanvaringen, te vaak. Inge is directeur van een basisschool, dezelfde school waar zij twintig jaar geleden als jongste van het team haar eerste baan kreeg. Zij houdt van mij, van haar werk, van een geregeld leven. Ik ben, ook na meer dan tien jaar samen, hopeloos verliefd op Inge. Maar mijn werk als verslaggever, waarvoor ik ook in conflictgebieden rondreis, knaagt aan onze relatie als een boktor in de dakbalken. ‘Als anderen op de vlucht slaan, wil jij er juist naartoe’, zegt Inge. ‘Ik zal je niet tegenhouden, maar normaal is het niet.’

Mijn broer en zus zijn tijdens de Duitse bezetting geboren, ik ben van ná mei 1945. Dat maakt verschil. Als ik ’s ochtends van de ontbijttafel opsta en mijn havermout laat staan, zegt mijn moeder ‘Jij hebt nooit de hongerwinter meegemaakt.’ Ik moet weer gaan zitten en mijn bord leeg eten.

Het is voorjaar, ik speel buiten met mijn tinnen soldaatjes. Mijn vader is diplomaat, voor zijn werk is hij vaak in Straatsburg, Bonn, Parijs en Londen. Hij neemt van iedere reis nieuwe rekruten mee voor mijn leger, dat al meer dan honderd man telt: Franse gardeofficieren met blinkende kurassen, Schotten in kilt, het geweer over de schouder, Coldstream Guards met rode jasjes en berenmutsen. Alleen uit Duitsland neemt mijn vader nooit iets mee.

Op het terras stel ik mijn manschappen op voor een overwinningsparade. Op kop een chasseur à cheval van de Keizerlijke Garde, uitverkoren vanwege zijn kleurige tenue, daarachter de muziekkapel van mijn tirailleurs Marocains, eerst de dikke soldaat met de grote trom, dan fluitisten en trompetters.

Rika, ons dienstmeisje, roept de tuinman: ‘Koffie.’ Door de openstaande deur vang ik flarden op van hun gesprek aan de keukentafel. De tuinman heeft in een kamp gezeten, begrijp ik. De bofkont. Mijn oudere broer is ook op kamp geweest, in Den Briel, om te leren zeilen. Mijn moeder vond mij daar te jong voor.

Te laat voor de oorlog, te jong voor het kamp. Als er weer een oorlog uitbreekt, wil ik erbij zijn.

Langs het strand van Scheveningen staan de verlaten bunkers die de Duitsers bouwden als onderdeel van de Atlantikwall die een geallieerde invasie had moeten keren. Een jongen uit de zesde klas heeft zijn hand verminkt toen hij er achtergelaten munitie vond. Spannend speelgoed, maar toen hij thuis met een hamer op de gevonden patronen sloeg om te zien wat er zou gebeuren, ontplofte de boel.

‘Jullie moeten daar weg blijven, het is levensgevaarlijk’, waarschuwt juffrouw Van der Kolk. Ik bewonder mijn klassejuf, ben stilletjes verliefd op haar, dus luister ik naar wat zij zegt. Maar als ik een paar jaar ouder ben, wordt de verleiding te groot.

Ik speel met mijn vriendjes in de duinen bij de Wassenaarse Slag, we kiezen een van de kazematten uit als ons fort. De blauwe emaille borden met in het wit de tekst ‘Verboden Toegang. Art. 461 Wetb.v. Strafr.’ en het prikkeldraad maken het pas écht spannend – we zijn commando’s op een geheime patrouille. In tijgersluipgang kruipen we naar binnen, dan door een nauwe gang, zo komen we in een grote ruimte terecht. ‘Immer vorwärts, spät und früh, unverzagt in Stürmen’ heeft iemand, een soldaat van het moffenleger natuurlijk, op de muur gekalkt. Een brede sleuf biedt een indrukwekkend uitzicht op het strand en over de zee. ‘Daar heeft een kanon gestaan’, zegt Sjaak, een spichtig joch dat zomer en winter een muts met oorflappen draagt. Hij kan het weten, zijn vader dient als opperwachtmeester bij de artillerie. Op de vloer liggen, naast een smerige matras, bierflesjes en verfrommelde rubber ballonnetjes. ‘Dat zijn kapotjes’, weet Sjaak. Ik neem het graag van hem aan, al heb ik geen idee waarvoor die kapotjes dan wel dienen. Sjaak doet de vijfde klas voor de tweede keer en is, omdat hij een jaar ouder is dan wij, de onbetwiste aanvoerder van ons geheime genootschap. We zijn door een onverbrekelijk pact met elkaar verbonden, met een pennenmesje hebben wij aan het begin van het schooljaar een sneetje in onze vingertoppen gekerfd, het bloed opgevangen in een sherryglas en daar allemaal een nipje van genomen.

In een hoek van de bunker staan twee verroeste jerrycans en een groen geschilderde houten kist. ‘Oben. Nicht werfen’ staat in robuuste zwarte blokletters op de deksel. Aan de zijkant een gehavend, nauwelijks leesbaar etiket, de rechterhelft is afgescheurd. Sjaak ontcijfert de resterende tekst: ‘Lackierte Hülsen. Gefertigt am 27-10-1944. Nz.Pl. Pat.’ Hij spelt het hardop, letter voor letter, en schrijft alles op in een rood notitieboekje dat hij altijd bij zich draagt. Op de bodem van de kist liggen nog enkele patronen die Sjaak in zijn broekzakken propt. We kruipen weer naar buiten, zoeken op het strand een paar stukken drijfhout, stoken een vuurtje en gooien er onze buit in. Als we genoeg krijgen van het geknal, vormen we twee partijen en gaan elkaar te lijf – drie tegen drie. We verdedigen onze zelfgemaakte vaandels met leeuwenmoed, de Garde sterft maar geeft zich niet over! Als er een vuist vol op mijn neus belandt, springen de tranen in mijn ogen. ‘Huilebalk!’, roept Sjaak, de anderen nemen het over: ‘Huilebalk! Huilebalk!’ Als ik er nu, meer dan zestig jaar later, aan terugdenk, voel ik nog die explosie in mijn voorhoofd, het bloed dat uit mijn neus stroomt, mijn brandende ogen, maar vooral de schaamte. Terwijl ik niet eens écht huilde, er sprongen door de klap tranen in mijn ogen, daar kon ik niets aan doen! Als een week later bij een volgend man-tot-mangevecht een linkse directe mijn kaak uit de gewrichten slaat, geef ik geen kik. In de wachtkamer van de dokter zegt mijn moeder: ‘Jullie slaan elkaar nog een keer dood.’

Op het moment dat ik wakker schrok, wist ik al direct waar mijn droom vandaan kwam. Ik vertelde het niet aan Inge, ze zou zich maar onnodig zorgen maken.

Ik was terug in 1988.

Een Fokker Friendship van de Iraanse luchtmacht had mij van Teheran naar een militaire basis bij Kermanshah gebracht, niet ver van de grens met Irak. Vandaar vloog ik met een oude Bell helikopter naar de Iraakse provincie Suleimaniya, waar de Revolutionaire Garde van ayatollah Khomeini en Koerdische peshmerga strijders (‘zij die de dood in de ogen zien’) slag leverden met de troepen van Saddam Hoessein. Ik had voor Vrij Nederland reportages geschreven over oorlogen in Nicaragua, Libanon en Soedan, maar daar was ik altijd alleen op pad geweest, dit was mijn eerste en enige ervaring als embedded verslaggever. Mijn medereizigers waren een correspondent van het Engelse weekblad The Observer, een televisieploeg en enkele Iraanse journalisten.

We landen op een kleine weide, vanuit de bergen wordt op ons gevuurd, ik spring uit de helikopter en zoek dekking. ‘Shoot, shoot’, roept de televisieverslaggever tegen zijn Iraanse cameraman die zich languit op de grond heeft laten vallen. Ik denk eerst nog dat hij hem wil waarschuwen, maar nee – hij bedoelt dat zijn collega moet opstaan en filmen. Een spectaculaire opname is hem wel andermans leven waard.

In een legertent worden we verwelkomd door kapitein Ali Shafiei. Achter hem hangt een stafkaart, waarop hij met een stok aanwijst hoever de zegevierende troepen van de Iraanse garde zijn doorgedrongen in Irak. Uit de verte dringen gedempt geluiden van het front door, korte droge knallen van geweersalvo’s afgewisseld door explosies van ontploffende granaten. Kapitein Shafiei laat zich er niet door afleiden, hij gaat onverstoorbaar door met zijn opsomming van dorpen en valleien waaruit het leger van Saddam Hoessein verdreven is. Ik noteer het braaf, maar wat kan ik ervan geloven? Begin jaren zeventig werkte ik voor het Angola Comité dat actie voerde voor de bevrijding van de Portugese koloniën. Verslaggevers die mee waren getrokken met de MPLA, de Movimento Popular de Libertação de Angola, kwamen terug met foto’s waarop zij tussen guerrillastrijders naast een wegwijzer stonden: nog maar zestig kilometer tot de hoofdstad Luanda. Ik aanvaardde dat toen nog als hard bewijs voor de vordering van de vrijheidsstrijd. Die naïeve goedgelovigheid heb ik verloren. Wat bewijst een kilometerpaal eigenlijk? En wat bewijst een stip op de landkaart?

Wij willen met eigen ogen het front zien, na enig aandringen geeft Shafiei toestemming. Even later rijdt er een minibus voor, achter het stuur zit een soldaat die alleen Farsi spreekt. Geen probleem, hij weet wat van hem verwacht wordt, als een geroutineerde toeristengids stopt hij bij het eerste lijk langs de weg, wij stappen uit om foto’s te maken. De dode is een Iraakse militair, een kleine, donkere man, zijn been ligt in een onmogelijke hoek, de armen houdt hij boven het hoofd gespreid. Een wapen zie ik nergens, wel ligt er een vrolijk gekleurde plastic strandbal naast zijn hoofd. Hoe is die bal daar terecht gekomen? En waar is het wapen van die gesneuvelde soldaat? Heeft hij het weggegooid? Wilde hij zich overgeven en is hij doodgeschoten toen hij ongewapend, de armen in de lucht, de vijand tegemoet liep?

We rijden verder, richting Darbandikhan. In de bermen staan uitgebrande tanks, pantserwagens en legertrucks. Overal liggen doden, tientallen, honderden. Soms missen de lijken een been, een arm of een hoofd. Naast en op de tanks de verkoolde overblijfselen van soldaten die voor ze crepeerden nog uit hun brandende wrak hebben weten te kruipen.

In mijn puberjaren hingen er boven mijn bed geen foto’s van Elvis Presley of Buddy Holly, maar prenten van slagvelden geschilderd door Esaias van de Velde en Eugène Delacroix. Uit een tijdschrift had ik de kleurenfoto gescheurd van het befaamde schilderij van Jan Willem Pieneman met daarop de prins van Oranje, de Leeuw van Waterloo, die gewond wordt weggedragen nadat hij en zijn trouwe paard Wexy door vijandelijk vuur zijn getroffen. Willem ziet doodsbleek, maar zijn blik is vastberaden, zijn goud bestikte tuniek zit onberispelijk. Wat ik in nu hier in Irak zie, heeft niets van de heroïek die op het schilderij van Pieneman op mij als jongen zoveel indruk maakte.

Van veel doden op het slagveld zijn de uniformbroeken verdwenen, op hun enkels gezakt of opengescheurd, alsof de dood hen nog eens extra wilde vernederen. Zelf werden mij in militaire dienst legergroene onderbroeken verstrekt door de foerier, deze soldaten dragen wit ondergoed. Het zijn vooral zulke absurde details die zich als teken in mijn geheugen vastbijten.

Na een lange rit door die erewacht van dode soldaten links en rechts van ons, stopt de chauffeur en wijst naar het stuwmeer iets verderop. Het water staat laag, de stuwen zijn opengezet om het reservoir leeg te laten lopen. Die maatregel moet een overstroming voorkomen als de dammen breken na een voltreffer bij een Iraans bombardement. Ik stap uit en loop door een drassig weiland een stukje naar het meer toe. Dan wordt vanaf de overkant het vuur geopend. Het eerste schot belandt een eind verderop in de plomp, het tweede is bijna raak – door de explosie spat modder in mijn ogen, ik zie niets meer. Fight, fly, freeze – dat zijn de mogelijke reacties van een mens in doodsnood. ‘Dat gedrag is vastgelegd in ons reptielenbrein, het oudste stuk van onze hersens’, leerde ik als dienstplichtig soldaat van mijn instructeur bij de les ‘Zelfhulp Kameradenhulp’. Hij kon het weten, hij had in de jaren vijftig in Korea gevochten – dat dwong respect af. De meeste beroepsmilitairen die ons land tijdens de Koude Oorlog beschermden voor het Rode Gevaar hadden nog nooit een vijand in de ogen gekeken, of het moest hun buurman zijn. Toen de vader van mijn schoolvriendje Sjaak, de opperwachtmeester, in 1962 werd opgeroepen om met het wapen in de hand Nieuw-Guinea voor Nederland te behouden, had hij in wanhoop mijn vader gesmeekt of hij daar, met zijn hoge connecties in Den Haag, niet iets aan zou kunnen doen. Op gevechtsmissie? Ver weg, in de tropen? Daar had hij toch niet voor getekend?

Ik dacht altijd dat ik, net als mijn militaire instructeur, een vechter zou zijn, maar nu het erop aankomt blijk ik niet zo heldhaftig: ik bevries. Het liefst zou ik wegkruipen, mijn handen over mijn hoofd, wachten tot het allemaal voorbij is. Ik wil hier niet zijn, als ik dat niet wil ben ik hier niet. Ik moét me beheersen, wil ik dit overleven. Met al mijn kracht, alsof ik een zwaar betonnen blok wegduw, drijf ik de paniek uit mijn lijf, wrijf de modder uit mijn ogen, probeer de situatie in te schatten. Tergend langzaam komen mijn hersens weer op gang en schieten meteen in de overdrive. Wat moet ik doen? Plat op de grond gaan liggen? Of eerst naar het dijkje iets verderop rennen en daarachter dekking zoeken? Maar dan blijf ik hier alleen achter, in een niemandsland tussen twee strijdende partijen. Dan toch liever een sprint over het open veld, terug naar de auto. Was het een mortier of is het de Iraakse artillerie die op ons vuurt? Een mortier waarschijnlijk. Stom dat ik daar niet op gelet heb. Wat voor onderbroek heb ik aan? Ik wil niet dood gevonden worden in een witte onderbroek. De chauffeur drukt op de claxon. Fly. Ik ren naar de auto, spring erin, vol gas stuiven we weg, dwars over de lijken op de weg. Ik hoor de schedels kraken, maar dat is mijn verbeelding die me parten speelt, het enige wat ik werkelijk hoor is het suizen in mijn oren.

Een week later, terug in Amsterdam, kom ik op de stoep van het Vrij Nederland-bastion aan de Raamgracht een collega tegen. ‘Heb je je kick weer gehad?’, vraagt hij als we samen naar binnen lopen. Mannenhumor, ik moet er wel om lachen – altijd de koele verslaggever.

Ik pak bij de balie van het redactiesecretariaat een krant van de stapel, controleer of mijn verslag van een dagje aan het front er goed in staat, blader verder om te zien wat mijn collega’s deze week gepresteerd hebben en loop weer naar buiten. De zon schijnt, de redactievergadering begint pas om twee uur, dus alle tijd om als een vreemdeling in mijn eigen stad te verdwalen. Ik woon al in Amsterdam sinds ik begin jaren zeventig op Wittenburg mijn eerste pandje kraakte, maar de stad blijft me verrassen, met gevels die me nooit eerder opvielen en steegjes die ik nog niet kende. Als ik op het Prinseneiland door de Galgenstraat loop, wordt de stilte verscheurd door een drilboor. Op een dekschuit naast de Galgenbrug is een man in hemdsmouwen, bouwvakkershelm op het hoofd, bezig de oude voegen uit de kademuur te bikken. Ik blijf stokstijf staan, misschien een paar seconden, het kunnen ook minuten zijn. Dan keer ik om en zet het op een rennen, weg van dat geluid, zo snel mogelijk die godverlaten straat uit – maar niet over de brug, die ga ik niet over, voor geen goud.

Aanleiding voor de reis die tot mijn paniek in het aangezicht van de vijand leidde, was een aanval met gifgas op de burgers van de Koerdische stad Halabja in het noordoosten van Irak.

Het duurde een week voor tot westerse media doordrong welke catastrofe zich had afgespeeld tijdens een oorlog ver van ieders bed in een stad die niemand kende. Even beheersten de koppen over duizenden slachtoffers de voorpagina’s. Daarna was het geen nieuws meer.

Bijna acht jaar eerder, in september 1980, was het leger van Irak de Iraanse provincie Khoezistan binnengevallen, het startschot voor een conflict dat meer dan een miljoen doden zou kosten.

Hoewel Saddam Hoessein de agressor was, bestond er weinig sympathie voor de tegenpartij. Ayatollah Ruhollah Musavi Khomeini, de hoogste leider van Iran, werd door het westen, vooral door de Amerikanen, beschouwd als een duivelskind, een ‘kanker die verwijderd moest worden om uitzaaiingen te voorkomen’.¹ Saddam was destijds in westerse ogen misschien geen good guy, maar dan toch wel our bastard. Het land dat hij met harde hand regeerde, vormde een bolwerk tegen verdere verspreiding vanuit Iran van de Islamitische Revolutie.

De VS en de Europese landen bleven neutraal tijdens de Iran-Irak oorlog. Dat was althans de officiële lezing. Maar de Amerikanen deelden met Irak informatie over Iraanse troepenbewegingen die zij dankzij spionagesatellieten konden waarnemen. Zij verstrekten het land bovendien leningen en heropenden in Bagdad hun ambassade die in 1967 was gesloten na het uitbreken van de Zesdaagse Oorlog tegen Israël. Frankrijk verkocht Mirage-gevechtsvliegtuigen en Exocet-raketten aan Saddam Hoessein.² Nederland sloot midden in de oorlog een verdrag met Irak over economische en technische samenwerking, een Nederlandse handelaar leverde het land de grondstoffen voor gifgas. De VN Veiligheidsraad nam een resolutie aan waarin zowel Iran als Irak werden opgeroepen af te zien van verder geweld, zonder met een woord te reppen over wie er begonnen was.