INHOUD

Ruiterstandbeelden

Een wonderlijke fascinatie

Boeiend en nog steeds actueel

Saai, maar noodzakelijk: de definitie van een ruiterstandbeeld

Van Marcus Aurelius tot Kim Jong-il

Gered door een misverstand: Marcus Aurelius

Duizend jaar later in Noord-Italië

Een hoogtepunt: Bartolomeo Colleoni

Een jongen uit Douai: Jean de Boulogne

De erfenis van Giambologna

Het droeve lot van een beeld van de grote Bernini

Het ruiterstandbeeld verovert Europa

Terug naar de klassieken: het neoclassicisme

De Bronzen Ruiter

Het gebeurde bij Gettysburg

De twintigste eeuw: oorlogen, nationalisme en onafhankelijkheid

Eeuwig is ook maar betrekkelijk

Drie kritieke momenten voor een ruiterstandbeeld

Nipte ontsnappingen aan de smeltoven

Verborgen beelden in India

Omgaan met het verleden

Opkomst en teloorgang van het Britse Rijk

Tussen droom en daad

Van idee tot onthulling

De financiering van een beeld

Een praktijkvoorbeeld: de graaf van Horne

Groot, groter, grootst

Het paard

Fameuze beeldhouwers

De duurzaamheid van ruiterstandbeelden

Waar de beelden te vinden zijn

Hoeveel, wie en waar

Beelden in Nederland, België en Luxemburg

Beelden in de rest van de wereld

Ruiterbeelden

Tot slot

Wat een ruiterstandbeeld bijzonder maakt

De toekomst van het ruiterstandbeeld

Bijlagen

Geraadpleegde bronnen

Verantwoording illustraties

Verantwoording auteur

Over de auteur

RUITERSTANDBEELDEN

EEN WONDERLIJKE FASCINATIE

Een zonnige dag op het Rokin in Amsterdam. Ik kijk naar het beeld van koningin Wilhelmina te paard. Het enige ruiterstandbeeld dat onze hoofdstad rijk is. Niet verwonderlijk voor een stad waar burgers vanouds weinig moeten hebben van koningshuizen. Zeker niet als de vorst, in dit geval een vorstin, zichzelf op een voetstuk plaatst.

Ik vraag mij af wat mij nu zo fascineert aan ruiterstandbeelden. Zozeer zelfs dat ik er de halve wereld voor rondreis om ze te bestuderen en vast te leggen. Meestal zijn de beelden bedoeld om iemand te verheerlijken en om te imponeren. Daar heb ik haast per definitie niets mee. Bovendien zijn de afgebeelde ruiters lang niet altijd van die frisse jongens. Dus dat is het niet. En paarden worden wat mij betreft terecht edele dieren genoemd, maar ik heb nog nooit een paard bereden. Dus ook dat is het niet. Maar vanwaar dan wel mijn fascinatie?

Het zijn de verhalen. Verhalen over de geschiedenis van de stad of van het land waar de beelden staan. Over veroveringen, over strijd, over onafhankelijkheid, burgeroorlogen, ideologieën. De beelden staan symbool voor een natie. Roepen emoties op. Al eeuwenlang en nog steeds. Vrijwel ieder ruiterstandbeeld heeft zijn verhaal. Niet alleen over de ruiter, maar ook over de kunstenaar die het beeld maakte en over de ontstaansgeschiedenis van het beeld. Ook de plek waar het beeld is neergezet, vertelt vaak een verhaal. Zoals bijvoorbeeld bij het beeld van Wilhelmina. Niet prominent op een mooi plein, maar op een bescheiden plek bij de rondvaartboten. Heel Hollands. Het ruiterstandbeeld van Wilhelmina is niet gemaakt om te imponeren. Het is een beeld van een jonge vrouw, schrijlings op een paard gezeten. Een mooi beeld dat ons iets vertelt over deze vrouw.

In dit boek een aantal van die verhalen. En wie weet, ik hoop het, dat u na het lezen van al die verhalen, ook een beetje gefascineerd raakt door die beelden. Het geeft de wereld om je heen, als je in een vreemde stad bent, bijvoorbeeld op vakantie, extra dimensie. Ingangen tot de tijden van weleer, een inkijkje in de wederwaardigheden van mensen en naties die ons voorgingen.

Een ding is zeker, en velen hebben het voor u al ervaren, na het lezen van die verhalen zult u voortaan anders naar ruiterstandbeelden kijken.

Wilhelmina van Theresia van der Pant (1972) in Amsterdam.

BOEIEND EN NOG STEEDS ACTUEEL

Ruiterstandbeelden zijn van alle tijden. Voor onze jaartelling begint, worden ze al opgericht. Afgezien van enkele onderbrekingen is dat door de eeuwen heen zo gebleven. Veelal zijn de beelden bedoeld om te imponeren. Men bereikt dit onder meer door de afgebeelde persoon, letterlijk, boven de massa te verheffen. Vanouds is er immers het onderscheid tussen het voetvolk en de heren te paard. Jan Soldaat die moet lopen en te voet moet vechten versus de officieren hoog in het zadel, tegen wie je letterlijk op moet kijken. Het effect van opkijken wordt bij een ruiterstandbeeld dan nog eens versterkt door het beeld op een sokkel te plaatsen.

Ruiterstandbeelden zijn allerminst een achterhaald fenomeen. Voor velen zal het een verrassing zijn dat ze tegenwoordig nog steeds met grote regelmaat worden opgericht. Vanaf het jaar 2000 kun je zelfs spreken van een toename. Hoe is dat te verklaren? Ruiters zijn in de meeste landen toch immers al geruime tijd uit het straatbeeld verdwenen en de cavalerie in de klassieke betekenis van het woord bestaat toch ook al lang niet meer?

Om de opleving van het fenomeen te kunnen duiden is het goed om de voornaamste redenen te kennen die in de loop van de geschiedenis golden om een ruiterstandbeeld op te richten. In grote lijnen zijn dat er drie: zelfverheerlijking, eerbetoon en het versterken van de (nationale) identiteit.

Het ruiterstandbeeld als eerbetoon door de bevolking lijkt zijn beste tijd te hebben gehad, maar de andere twee redenen – zelfverheerlijking en het benadrukken van de nationale identiteit – zijn nog onverminderd actueel.

ZELFVERHEERLIJKING

Door de eeuwen heen is zelfverheerlijking een belangrijk motief geweest om beelden op te richten. En dat geldt nog steeds. Twee recente voorbeelden. In 2015 wordt in Ashgabat een ruiterstandbeeld van Berdimuhamedow, de president van Turkmenistan, onthuld. Een imponerend verguld beeld van de president op een nauwelijks in toom te houden paard, geplaatst op een sokkel in de vorm van een hoge witmarmeren rotspartij van maar liefst 20 meter hoog. Berdimuhamedow, die in 2017 voor de derde maal tot president werd gekozen met bijna 98 procent van de stemmen, gaf zichzelf de titel ‘Arkadag’, hetgeen zo veel betekent als ‘de beschermer’. Dit terwijl Turkmenistan niet zo best scoort op het gebied van politieke vrijheden, persvrijheid en mensenrechten. Berdimuhamedow is een groot liefhebber van paarden en doet ook mee aan paardenraces, die hij uiteraard altijd wint. In 2013 tuimelt deze Turkmeense leider na zo’n race op weinig heroïsche wijze van zijn paard. Alle filmbeelden daarvan moeten onmiddellijk worden gewist. Desalniettemin komt er toch een aantal beelden van de tuimeling naar buiten. Officieel wordt zijn ruiterstandbeeld opgericht op basis van een ‘spontaan’ initiatief van de bevolking. En wie ben je dan, als dienaar van het volk, om dat te weigeren. De president is zo bescheiden om de feestelijke onthulling van het beeld niet bij te wonen.

Een ander recent voorbeeld van zelfverheerlijking is de onthulling van twee meer dan levensgrote ruiterstandbeelden van Kim Il-sung en Kim Jong-il, ter gelegenheid van de 100e geboortedag van laatstgenoemde. Plaats en tijd van handeling: Pyongyang, 2012. Het persbureau Associated Press noemt het een klunzige poging om vader en zoon te verheffen tot het historische niveau van Dzjengis Khan en Napoleon, en vraagt zich af of de heren ooit paard hebben gereden. Het initiatief tot het maken van de beelden werd genomen door de (klein)zoon: Kim Jong-un. De beide ruiterstandbeelden werden in de onwaarschijnlijk korte tijd van twee maanden gemaakt. ‘Wij werkten er dag en nacht aan, daarmee de loyaliteit van het volk bewijzend’, aldus Ro Ik Hwa, een van de beeldhouwers. Staatsmedia maken melding van ‘karmozijn oplichtende bergen, dubbele regenbogen, een wenende berenfamilie langs de kant van de weg en honderden schreeuwende eksters die bij de onthulling over de rouwende menigte vliegen’.

De onthulling van het vergulde ruiterstandbeeld van Berdimuhamedow in Ashgabat, Turkmenistan.

De ruiterstandbeelden van Kim Il-sung en Kim Jong-il in Pyongyang, Noord-Korea.

Het is geen toeval dat het in beide gevallen gaat om dictators. Zoals we later ook nog zullen zien, vallen de afgebeelde ruiters meestal niet in de categorie ‘lieverdjes’. Sterker nog: een groot aantal van hen zou een procedure bij het International Criminal Court naar alle waarschijnlijkheid niet zonder kleerscheuren doorstaan.

EERBETOON DOOR DE BEVOLKING

Eerbetoon door de bevolking, de tweede categorie, was in het verleden veelal een belangrijke reden om voor iemand een ruiterstandbeeld op te richten. Zo danken George Washington, Simon Bolivar en José de San Martin hieraan hun vele beeltenissen te paard. Maar van dit motief is tegenwoordig nauwelijks nog sprake. Een uitzondering zijn wellicht de twee ruiterstandbeelden van oud-president Ronald Reagan die in 2009 en 2016 zijn opgericht in respectievelijk Simi Valley (California) en Dixon (Illinois).

VERSTERKEN (NATIONALE) IDENTITEIT

De meeste beelden die in recente tijden zijn opgericht vallen in de derde categorie: het benadrukken van de identiteit van een natie of om een stad op de kaart te zetten. Dat gebeurt nog tot op de dag van vandaag. Het begint met het beeld van Jeanne d’Arc dat in 1889 in Parijs wordt opgericht. Na de nederlaag in de Frans-Duitse oorlog kunnen de Fransen wel wat zelfvertrouwen gebruiken. Ze hebben behoefte aan een krachtig nationaal symbool. Het fraaie beeld van de hand van Emmanuel Frémiet in Parijs voorzag in die behoefte en doet dat nog tot op de dag van vandaag. Er kan geen verkiezing in Frankrijk voorbijgaan of iedere zichzelf respecterende politieke partij houdt een bijeenkomst aan de voet van de onverschrokken Jeanne d’Arc te paard, om te laten zien hoezeer de partij hecht aan de Franse identiteit. Een gouden greep in 1889. Vele standbeelden van Jeanne d’Arc, al dan niet kopieën van dit beeld, zullen volgen.

Jeanne d’Arc van Emmanuel Frémiet (1889) in Parijs.

Aan de andere kant van de Frans-Duitse grens wordt het ene na het andere ruiterstandbeeld van keizer Wilhelm I opgericht, symbool van het Duitse Keizerrijk dat na en ook dankzij de Frans-Duitse oorlog is ontstaan.

De recente verzelfstandiging van een groot aantal landen – in de voormalige Sovjet-Unie en op de Balkan – heeft bijgedragen aan de populariteit van het ruiterstandbeeld als middel om de identiteit en het unieke karakter van de nieuwe natie te onderstrepen. Voor het vinden van een hiervoor geschikte ruiter moet men soms diep in de historie graven. Zo kan het gebeuren dat in Tashkent, de hoofdstad van Uzbekistan, de keuze valt op emir Timur, in het Westen beter bekend als Tamerlane. De keuze voor deze in de veertiende eeuw levende krijgsheer geeft hier en daar toch wel een ongemakkelijk gevoel. Want hoewel een religieus en in een aantal opzichten ontwikkeld mens, staat Tamerlane vooral bekend om zijn enorme wreedheid. Zijn militaire campagnes joegen miljoenen mensen de dood in en om de schrik erin te houden liet hij piramides en muren van de schedels van verslagen vijanden bouwen.

Ook in andere voormalige lidstaten van de Sovjet-Unie wordt ver in de geschiedenis teruggegaan om nationale helden te paard te vinden.

Na het uiteenvallen van Joegoslavië worden op de Balkan om dezelfde reden ook vele nieuwe ruiterstandbeelden opgericht. Alleen al in een stad als Skopje in Noord-Macedonië levert dat twaalf nieuwe beelden op. Daar worden zelfs de nationale helden van buurlanden als Griekenland en Bulgarije geannexeerd, met als ‘lichtend hoogtepunt’ het qua omvang imposante, maar esthetisch zwaar onder de maat blijvende beeld van Alexander de Grote, een beeld dat in Las Vegas niet zou misstaan.

Tamerlane in Tashkent, Uzbekistan.

Alexander de Grote van Valentina Karanfilova-Stevanovska (2011) in Skopje Noord-Macedonië.

SAAI, MAAR NOODZAKELIJK: DE DEFINITIE VAN EEN RUITERSTANDBEELD

De laatste poging om alle ruiterstandbeelden van de wereld systematisch in kaart te brengen dateert uit 1899. Een krantenbericht hierover in de New York Times van dat jaar, in combinatie met de constatering dat nadien, voor zover door mij viel na te gaan, geen poging in die richting meer is ondernomen, inspireerden mij om die lijst te maken. Het ontbreken van andere serieuze inventarisaties en de noodzaak om het onderwerp hanteerbaar te houden, noopten tot het formuleren van eisen waaraan een beeld moet voldoen om zich als ruiterstandbeeld te kwalificeren.

Ik kwam tot het volgende rijtje:

Het beeld moet vrij staan. Je moet er omheen kunnen lopen en het van alle kanten kunnen bekijken. Het uitzonderlijk fraaie beeld van Louis XII in Blois, staat niet vrij en telt dus bijvoorbeeld niet mee.

Het beeld moet, in ieder geval qua oorsprong, voor publiek toegankelijk zijn of zijn geweest. Musea gelden hierbij als ‘voor publiek toegankelijk’.

Het beeld moet uniek zijn. Het beeld van Willem II aan het Binnenhof in Den Haag is een kopie en telt daarom niet mee. Het veel mooiere origineel dat in Luxemburg staat, doet wel mee.

Het beeld moet een zekere monumentaliteit hebben, dat wil zeggen minimaal levensgroot. Het mooie ruiterbeeldje van Maria van Bourgondië in Brugge is bijvoorbeeld te klein.

Het beeld moet de combinatie van paard en mens afbeelden. Een mens op een ezel, beer of schildpad is geen ruiterstandbeeld.

De ruiter moet hebben bestaan. Figuren uit de literatuur, zoals Don Quichot, doen niet mee.

Het beeld moet van duurzaam materiaal zijn gemaakt. De houten grafbeelden in SS Giovanni e Paolo in Venetië overleven niet als ze buiten staan.

Onnodig om te vermelden dat door het toepassen van deze criteria sommige beelden van de combinatie mens en paard buiten de boot vallen. Ik maak een onderscheid tussen de beelden die aan alle eisen voldoen – de ruiterstandbeelden (equestrian statues), hoofdonderwerp van dit boek – en de beelden van mens en paard die niet aan alle eisen beantwoorden: de ruiterbeelden (equestrian sculptures). Niet zelden gaat het in geval van ruiterbeelden ook om fraaie beelden. Voldoende reden om aan deze ruiterbeelden een apart hoofdstuk te wijden.

Searching for Utopia van Jan Fabre (2003), een enorme schildpad bereden door de beeldhouwer. Geen paard, dus geen ruiterstandbeeld.

VAN MARCUS AURELIUS TOT KIM JONG-IL

Marcus Aurelius in het Palazzo dei Conservatori in Rome.

GERED DOOR EEN MISVERSTAND: MARCUS AURELIUS

Een ruiterstandbeeld was in het antieke Griekenland niet ongewoon. In de zes eeuwen voorafgaand aan onze jaartelling werden door de Grieken met regelmaat ruiterbeelden gemaakt. De schrijver Plinius vertelt dat de afgebeelde ruiters aanvankelijk anonieme personen waren, maar dat het gaandeweg de trend werd om specifieke, beroemde personen weer te geven, zoals bekende sportruiters of succesvolle legerleiders zoals Alexander de Grote. De jockey van Artemision, nu in het archeologisch museum van Athene, is alles wat ons hiervan nog rest.

De jockey van Artemision in het Nationaal Archeologisch Museum van Athene.

De Romeinen die Griekenland veroverden, namen deze gewoonte over, inclusief de daarvoor benodigde technieken. Met als resultaat dat gedurende het bestaan van het Romeinse keizerrijk er maar liefst ruim tweehonderd equi magni, levensgrote ruiterstandbeelden, moeten zijn gemaakt. Volgens Cicero was het voor de keizer de hoogst denkbare eer om op het Forum Romanum een ruiterstandbeeld te krijgen. Uit een beschrijving van Rome uit de vierde eeuw weten we dat Rome toen niet alleen zeven heuvels telde, vier gladiatorenscholen, vijf meertjes voor spectaculaire watergevechten en 46 bordelen, maar ook 22 meer dan levensgrote ruiterstandbeelden van keizers. Stel je al die vergulde en majestueuze beelden eens voor op het Forum Romanum van die tijd. Dat moet een adembenemend gezicht zijn geweest.

Helaas is van al die beelden nog maar één min of meer compleet exemplaar over. Van Marcus Aurelius. En dat dankzij een gelukkig misverstand.

Het beeld is het oudste, nog bestaande bronzen ruiterstandbeeld. Het is niet precies bekend uit welk jaar het beeld stamt. Wel weten we dat Marcus Aurelius in de periode 161 tot 180 als keizer over het Romeinse Rijk regeerde. Het meest waarschijnlijk is dat het beeld dateert uit 176, vanwege de toen door hem gehouden triomftocht, alsook vanwege de gelijkenis met zijn beeltenis op de rond dat jaar geslagen munten. Maar het is ook niet uit te sluiten dat het beeld kort na zijn dood in 180 werd opgericht. Marcus Aurelius staat bekend als een van de ‘goede keizers’. Hij was niet alleen een rechtvaardig bestuurder en bekwaam veldheer, maar ook een filosoof uit de school der stoïcijnen, wiens wijsheden, zoals door hem in het Grieks vastgelegd in zijn Zelfbespiegelingen, nog steeds actueel zijn.

Over het lot van het standbeeld van Marcus Aurelius in de eerste eeuwen na de oprichting is weinig tot niets bekend. Pas in de tiende eeuw duikt het beeld op in de buurt van het Lateraans paleis, de toenmalige pauselijke residentie, op een terrein dat berucht was vanwege de terechtstellingen die er plaatsvonden. Uit afbeeldingen, onder andere van de Nederlandse schilder Maarten van Heemskerck, gemaakt tijdens zijn verblijf in Rome tussen 1532 en 1536, blijkt het beeld op een zanderige vlakte te staan. Bronnen uit die tijd maken melding van een dwergachtige figuur onder het opgeheven voorbeen van het paard. Tot op de dag van vandaag is onduidelijk wie deze figuur was: een overwonnen barbaar, een verslagen tegenstander? We zullen het waarschijnlijk niet te weten komen, want de figuur is in de loop van de tijd verdwenen. Overigens was dit een niet ongebruikelijke toevoeging aan een ruiterstandbeeld, al was het alleen al om het beeld stabieler te maken. Geschriften uit die tijd duiden het beeld aan met verschillende namen, waaronder Caballus Constantini, het paard van Constantijn. Deze naam in combinatie met de nabijheid van de pauselijke residentie maakt het aannemelijk dat de ruiter op enig moment is aangezien voor de eerste christelijke keizer Constantijn. Waarschijnlijk is dit de redding van het beeld geweest. Als de latere christelijke bewoners van Rome zouden hebben geweten dat het om Marcus Aurelius ging, die, zoals in zijn tijd gebruikelijk, de christenen fervent vervolgde, zou ook dit beeld onherroepelijk in de smeltoven zijn geëindigd.

Maarten van Heemskerck, Gezicht op Lateraans paleis (1532-1536), Kupferstichkabinett, Staatliche Museen, Berlijn.

Pas in 1498 realiseerde men zich dat het hier ging om het beeld van Marcus Aurelius. Dit kwam omdat men de ruiter herkende aan de hand van de afbeeldingen op de keizersmunten. Ondanks hevige protesten van de plaatselijke kanunniken, die nog een eeuw zouden aanhouden, wordt het beeld op initiatief van de paus in 1538 verplaatst naar het Capitool, de belangrijkste van de zeven heuvelen in Rome. Wederom komt het op een zanderig terrein terecht. Ondanks het feit dat de architect en beeldhouwer Michelangelo de eerdere plek van het beeld geschikter vindt, is hij bereid om een waardige entourage voor het beeld te creëren. Het wordt het mooie Piazza del Campidoglio met het sterpatroon in de bestrating en Marcus Aurelius als middelpunt, met op de achtergrond het stadhuis van Rome en aan weerszijden geflankeerd door het Palazzo dei Conservatori en het Palazzo Nuovo.

Als in 1979 een bomaanslag op het beeld wordt gepleegd, is dat wereldwijd voorpaginanieuws. Gelukkig wordt het beeld slechts licht beschadigd. Het is overigens niet de eerste keer dat het beeld met geweld te maken krijgt. Zo werd bijvoorbeeld in 966, op bevel van paus Johannes XIII, de prefect van Rome aan zijn haren opgehangen aan het beeld. Enkele jaren later werd het zwaar verminkte en naakte lijk van paus Bonifatius VII aan de voet van het beeld aangetroffen.

De vele eeuwen en een bomaanslag kregen het beeld niet kapot, maar de zure regen en luchtvervuiling van de laatste decennia blijken het zodanig te hebben aangetast dat voortbestaan alleen nog kan worden gewaarborgd door een grondige restauratie. Na jaren van studie wordt hiermee in 1987 begonnen. Een karwei dat vele jaren zal duren. Het beeld wordt zorgvuldig uit elkaar genomen: de ruiter blijkt te bestaan uit zeventien delen en het paard uit zestien delen. Het vuil van eeuwen wordt verwijderd, evenals de sporen van eerdere restauraties. Verguldsel komt tevoorschijn en daarmee iets van de oude glorie van dit prachtige kunstwerk. De vraag is nu: zetten we het beeld weer buiten en stellen we het opnieuw bloot aan de elementen? Besloten wordt om een kopie van het beeld op de inmiddels eveneens gerestaureerde en door Michelangelo ontworpen sokkel te zetten en het origineel in het aan het Piazza del Campidoglio gelegen museum te houden, waar het beeld nu in volle glorie is te bewonderen.

Het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius is niet alleen befaamd omdat het het enige en oudste, uit de antieke oudheid daterende ruiterstandbeeld is. Het beeld is ook artistiek gezien een waar kunstwerk en met zijn 4,5 meter hoogte een staaltje van technisch vernuft. Dat laatste blijkt ook uit het feit dat het meer dan duizend jaar zal duren voordat men weer in staat is om beelden van dit formaat en van deze artistieke kwaliteit te maken.

Marcus Aurelius op het Piazza del Campidoglio in Rome.

Marcus Aurelius in het Palazzo dei Conservatori in Rome.

Het beeld laat een keizer zien die één is met zijn paard, zonder stijgbeugels (bestonden toen nog niet) en op een eenvoudig zadeldek; een man die een natuurlijke autoriteit uitstraalt, plechtig, majesteitelijk en toch met een zekere dynamiek. De keizer, die het liefst oorlogen meed, is afgebeeld als de ‘pacator orbis’, hersteller van de universele vrede.

Het ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius is in later eeuwen een inspirerend voorbeeld gebleken voor andere beeldhouwers die de artistieke en technische uitdaging aandurfden om een ruiterstandbeeld te maken. Uit een analyse van de houding van de ruiters van alle mij bekende ruiterstandbeelden blijkt dat de houding van Marcus Aurelius – linkerhand met teugel, rechterarm voorwaarts geheven – van alle houdingen van de ruiters het meest voorkomt. Op een aantal plaatsen ben ik regelrechte kopieën tegengekomen, variërend van een uit de achttiende eeuw daterende kopie op het poortgebouw van Wilton House in de buurt van Salisbury, Wiltshire UK, tot en met een kopie voor het protserige Caesars Palace Hotel in Las Vegas.

Een imposant ruiterstandbeeld uit de oudheid dat het lang heeft volgehouden is het beeld van keizer Justinianus dat in Constantinopel op een zuil stond van maar liefst 70 meter. Van het beeld en de zuil resteren alleen nog de afbeeldingen want na hun verovering van Constantinopel in 1453 ontmantelden de Ottomanen het beeld en in 1515 de zuil.

Reconstructie door Francesco Messina uit 1937 van de Regisole in Pavia.

Een ander beeld, dat bekendstond onder de naam Regisole, oftewel de Zonnekoning, en eveneens stammend uit de oudheid, was weliswaar een lang leven beschoren, maar ging in 1796 toch ook verloren. Dit beeld werd opgericht in Ravenna, dat van 402 tot 476 hoofdstad was van het West-Romeinse Rijk, en belandde in 1335 als oorlogsbuit via Milaan in Pavia. Het was een inspiratiebron voor kunstenaars als Leonardo da Vinci en Donatello. Afbeeldingen van het beeld uit die tijd laten zien dat ook hier het opgeheven voorbeen van het paard werd ondersteund, in dit geval door een hond op zijn achterpoten. Om andere Italiaanse steden af te schrikken en eronder te houden, liet Napoleon in 1796 niet alleen de gehele gemeenteraad van Pavia executeren maar ook liet hij zijn soldaten de stad plunderen. Bij die plundering moet de Regisole ten onder zijn gegaan. Vandaag de dag resten ons helaas slechts nog enkele afbeeldingen van het beeld plus een reconstructie ervan uit 1937 die tegenover de kathedraal van Pavia staat.

DUIZEND JAAR LATER IN NOORD-ITALIË

In de jaren na het ineenstorten van het Romeinse Rijk worden sporadisch nog beelden gemaakt van de combinatie mens en paard. De bekendste hiervan zijn de Bamberger Reiter uit circa 1200, te bewonderen in de Dom van Bamberg, het beeld van Oldrado da Tresseno uit 1233 aan de gevel van het Palazzo della Regione in Milaan en de Magdeburger Reiter, wellicht Otto I voorstellend, uit circa 1240 en nu in het museum aldaar. Voorts zijn te noemen de ruiterstandbeelden die onderdeel uitmaken van de grafmonumenten uit de veertiende eeuw van de drie Scaligers in Verona, prachtige staaltjes van gotische kunst. En ten slotte het natuurstenen, door Bonino da Campione gemaakte en uit 1363 daterende ruiterstandbeeld van Bernabò Visconti nu in het museum van Milaan. De eerstgenoemde beelden zijn alle van zandsteen, het beeld van Visconti is van marmer.

Meer dan duizend jaar na afloop van de glorietijd van het Romeinse Rijk is de tijd dan eindelijk rijp is voor nieuwe bronzen ruiterstandbeelden. Pas dan wordt voldaan aan de belangrijkste voorwaarden voor het maken van dit soort beelden: het beschikbaar zijn van het artistieke meesterschap en van voldoende financiële middelen, en het beheersen van de techniek om zo’n enorm beeld te gieten. Kort na elkaar worden in de tweede helft van de vijftiende eeuw drie ruiterstandbeelden voltooid: in Ferrara, in Padua en in Venetië.

Om de drie beelden in hun context te kunnen zien, eerst enige aandacht voor de omgeving en de tijd waarin ze werden gemaakt: het Noord-Italië van de vijftiende eeuw. De tijd van de renaissance, de wedergeboorte van en de herleefde aandacht voor de Grieks-Romeinse idealen.

Noord-Italië is op dat moment allesbehalve een eenheid. Het is een mozaïek van kleine onafhankelijke stadsstaten en republieken die voortdurend met elkaar in conflict zijn. De stad is veelal de grootste bestuurlijke eenheid: Pisa, Lucca, Modena, Ferrara en Mantua. De belangrijkste spelers in deze bestuurlijke mêlee zijn de Republiek Venetië, de hertogdommen Florence en Milaan, het koninkrijk Napels en de pauselijke staat. In een aantal steden ligt de macht in handen van families, zoals de Medici in Florence, de Scaligers in Verona, de Sforzas in Milaan, de Farneses in Parma, de Gonzagas in Mantua en de d’Estes in Ferrara.

Bernabò Visconti door Bonino da Campione (1363) in Milaan.

Iedere stadstaat van betekenis had een eigen huurleger, aangevoerd door condottieri. Deze aanvoerders speelden een belangrijke rol bij de bescherming van de steden en hun burgers en eisten daarvoor vaak enorme bedragen. Tegenwoordig bestrijden steden elkaar op het voetbalveld. Je zou onze voetbalteams als een gesublimeerde vorm van huurlegers kunnen beschouwen en onze goed betaalde profvoetballers kunnen vergelijken met de condottieri. Zij verbonden zich voor een bepaalde periode aan een stad, maar waren niet te beroerd om zich, al of niet na afloop van hun contractperiode, te laten wegkopen door een andere stad, als die betere condities bood.

Ook op kunstgebied is er sprake van een stevige competitie tussen de steden. Men doet er bijvoorbeeld alles aan om de beste beeldhouwers aan zich te binden. Zo ook in Ferrara, Padua en Venetië. In 1443 wordt in Ferrara, na een competitie, de opdracht voor een ruiterstandbeeld van de markies van Ferrara, Niccolò III d’Este, gegeven aan Niccolò Baroncelli en Antonio di Cristoforo. Nog geen jaar later krijgt Donatello in Padua de opdracht voor een ruiterstandbeeld van de condottiere in Venetië met de rang van Capitano Generale, Erasmo da Narni. Saillant detail daarbij is dat Baroncelli en Cristoforo beiden leerlingen waren van Brunelleschi, ooit de kunstbroeder van Donatello, maar ten tijde van de opdracht zijn aartsvijand. Pikant is ook dat Francesco Barbaro, die van 1444 tot 1447 ambassadeur van Venetië in Ferrara was en dus op de hoogte moet zijn geweest van de opdracht om een ruiterstandbeeld te maken van Niccolò III, het ruiterstandbeeldproject in Padua entameert en ondersteunt.

De mannen in Ferrara zijn het eerste klaar. Niccolò Baroncelli, die het paard voor zijn rekening neemt, en Antonio di Cristoforo, die de ruiter vormgeeft, voltooien hun beeld in 1451. Daarmee is dit het eerste bronzen ruiterstandbeeld sinds de oudheid. Het zou dat nog steeds zijn geweest, ware het niet dat de Fransen ook dit beeld tijdens hun Italiaanse veldtocht vernietigden. Wat rest is een kopie uit 1927, die in Ferrara voor het Palazzo Municipale staat.