Tristan Broos

Het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger

Geschiedenis, uniformering en uitrustingen

1911-1942

Deze uitgave is financieel mede mogelijk gemaakt door de auteur.

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk

Erik Vos, Foxy Design Zaltbommel

Afbeeldingen omslag

Voorzijde: Groepsfoto met onder andere Majoor M.H. du Croo met stok, en zijn luitenant-adjudant op het schietterrein van Kediri in 1935. PC. Daaronder van links naar rechts, een grijsgroene Garoet B stoffen veldjas model 1937 van een sergeant eerste klasse (Europese sergeant), NMM, INV.NR. 070772-1; Grijsgroene van een halfwolle stof vervaardigde kwartiermuts/pet van een opperofficier, MK; Grijsgroene veldzak voorzien van een eetketel en een paar zeildoekse schoenen, PC; Een bruin geverfde bamboehoed model 1909 met kokarde, CHVG.

Achterzijde: De machinale weverij van de strafgevangenis te Cheribon op West-Java, circa 1920. PC.

Frontispice

Uniformplaat Ia uit 1941, PC.

Fotografie

Christiaan van Gog

© 2019 Tristan Broos, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494589

e-ISBN 9789462494589

NUR 680

Inhoud

Woord vooraf

Inleiding

1Het KNIL van bezuiniging naar uitbreiding en modernisering

2Verschillende etnische afkomsten binnen het KNIL

2.1Javanen

2.2Ambonezen

2.3Menadonezen

2.4Timorezen

2.5Madoerezen en andere etnische afkomsten

2.6Afrikanen

2.7Gemengde brigades

2.8De gemengde compagnie

3Militaire en civiele instellingen in Nederlands-Indië

3.1De intendance van het Indische leger

3.1.1Het korps kleermakers en schoenmakers

3.2Commissariaat voor Indische zaken

3.3Staatsmobilisatieraad

4Van blauw serge naar grijsgroen

4.1Het grijsgroene velduniform model 1911

4.2Rangonderscheidingstekens behorend bij het grijsgroene velduniform model 1911

4.3Het korps Marechaussee van Atjeh

4.4De strafgevangenissen

4.5Kleurverschillen, sterkte en was-echtheid van de grijsgroene stof

5Proeven met stoffen en uniformmodellen

5.1Proeven met grijsgroene halfwollen stof

5.2Proeven met een veld- en uitgaansuniform van een grijsgroene halfwollen stof

5.3De grijsgroene open jas beproefd

6Een nieuw grijsgroen veld- en uitgaansuniform

6.1De grijsgroene open jas wederom beproefd

6.2Nederlandse versus Indische textielindustrie

6.3Contract met de N.V. Preanger Bontweverij

6.4Het grijsgroene (uitgaans) uniform model 1937

6.5Rangonderscheidingstekens behorend bij het grijsgroene (uitgaans) uniform model 1937

6.6Het grijsgroene velduniform model 1937

6.7Rangonderscheidingstekens behorend bij het grijsgroene velduniform model 1937

6.8KMA Bandoeng en CORO

6.9Garoet B voor de Koninklijke Marine

6.10Kleding voor bemanningen van pantserauto’s en vechtwagens

7Het grijsgroene uniformmodel 1941

7.1Het grijsgroene overhemd en shorts model 1941

7.2Rangonderscheidingstekens behorend bij het grijsgroene overhemd model 1941

8De Europese tenues

8.1De in Nederland verblijvende officieren en onderofficieren

8.2Het korps Koloniale Reserve

9Wapen- en dienstvakonderscheidingstekens

10Kraag-, schouder-, mouw- en borstonderscheidingstekens

10.1Mouwonderscheidingstekens

10.2Borstonderscheidingstekens

10.3Onderscheidingstekens van de militair geneeskundige dienst

10.4Hulpkorpsen

10.4.1Insignes Stads- en Landwachten, Vernielingskorps

10.4.2Kraag- en schouderonderscheidingstekens voor de legioenen van Mangkoe Negoro en Pakoe Alam

10.4.3Kraag- en schouderonderscheidingstekens voor de korpsen Barisan van Madoera

10.4.4Kraag- en schouderonderscheidingstekens voor het korps Prajoda

10.4.5Kraag- en schouderonderscheidingstekens voor de reservekorpsen van oud-militairen

11Hoofddeksels

11.1De bamboehoed

11.1.1De bruine bamboehoed model 1909

11.1.2Proeven met de grijsgroene vilten hoed

11.1.3Proeven met een bamboehoed voorzien van een grijsgroene overtrek

11.1.4De groene bamboehoed model 1935

11.2De grijsgroene kwartiermuts/pet model 1911

11.3De grijsgroene bivakmuts model 1917 en 1941

11.4De stalen helm met grijsgroene overtrek

12De uniformen van de luchtvaartafdeling en de militaire luchtvaart

12.1Het kaki vlieg-velduniform model 1926

12.2Het kaki vliegpak model 1926

12.3De hoofddeksels behorend bij de vlieg-veldkleding

12.3.1De kaki bivakmuts

12.3.2De kaki kwartiermuts/pet

12.3.3De kaki helmhoed

12.4De hoofddeksels behorend bij de vliegkleding

12.5Onderscheidingstekens behorend bij de luchtvaartafdeling/militaire luchtvaart

12.5.1Wapen- en dienstvakonderscheidingsteken

12.5.2Mouwonderscheidingstekens

12.5.3Borstonderscheidingstekens

13Over- en onderkleding

13.1De overjas

13.2De mantel

13.3De regenjas

13.4Handschoenen

13.5Tricothemd, onderbroek en sportbroek

14Schoenen, laarzen en beenbekleding

14.1Schoenen

14.1.1Lederen schoenen

14.1.2Zeildoekse schoenen

14.1.3Zeildoekse schoenen met enkelriemen

14.1.4De Japanse tabi als bivakschoen

14.1.5Intendance versus Chinese schoenmakerijen

14.2Sokken

14.3Laarzen

14.4Lederen rijkappen

14.5Vaste sporen en riemsporen

14.6Puttees

15Lederen uitrusting

15.1Draagriemenstel voor officieren, onderluitenants, vaandrigs en adjudant-onderofficieren

15.1.1Schoenen voor aan het draagriemenstel

15.2Gordel no. 1 voor onderofficieren en manschappen

15.2.1Schoenen voor marechausseesabels

15.3Lijfriem voor onderofficieren en manschappen

15.4Rugbeschermer cavalerie

15.5Het eerste model patroontas met oud model bandeliers

15.6Linker- en rechter patroontas, achter patroontas en nieuw model bandeliers

16Uitrusting voorzien van grijsgroene stof

16.1De veldzak

16.2Het legergasmasker

16.2.1Het oud model gasmasker A

16.2.2Het nieuw model gasmasker B

16.2.3De gasmaskertas

16.3De patjolpik

16.4De driedelige aluminium eetketel

16.5De aluminium veldfles met grijsgroene overtrek

16.6De kaartentas

16.7Herkenningsplaatje

16.8Veldzakboekje

16.9Noodverband

16.10De kledingkist

17Het merken van kleding en uitrusting

17.1Aanbrengen van de stamboeknummers

17.2Merken en nummeren in de magazijnen

17.3Het bewaren van kleding en uitrusting in de magazijnen

18Grijsgroene uniformstof en uitrusting na 8 maart 1942

Tot besluit

Bijlagen

Noten

Bronnen

Literatuur

Illustratieverantwoording

Woord vooraf

Het was altijd al mijn wens geweest om een boek te schrijven over de uniformen en uitrustingstukken van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger, alleen bleef het bij ideeën. Vanaf mei 2009 ben ik daadwerkelijk begonnen met archiefonderzoek over dit onderwerp met als doel de geschiedenis van het grijsgroene uniform vanaf 1911 tot en met 1942 met toebehoren te completeren en op schrift te stellen. Bij dit omvangrijke project heb ik veel hulp gekregen van collega’s, vrienden en mijn ouders, die ik hiervoor hartelijk wil bedanken. Mijn dank gaat in de eerste plaats uit naar Christiaan van Gog, die de fotografie voor zijn rekening heeft genomen en samen met mij de beeldselectie verzorgde van de uniformen, uitrustingstukken en emblemen. Hij was steevast bereid om met de fotoapparatuur bij particuliere verzamelaars en militaire museale instellingen langs te gaan om foto’s te maken voor het boek. Voor het nabewerken van de vele foto’s en het telkens weer mogen lenen van zijn lichtset ben ik veel dank verschuldigd aan Kevin de Joode, die ondanks zijn eigen publicatie steeds tijd voor mij vrijmaakte.

Voorts wil ik voornamelijk dr. L.Ph. Sloos bedanken voor het doorlezen en corrigeren van het manuscript, waaraan ook is bijgedragen door dr. W.L.M. Adriaansen, dr. A.V.A.J. Bosman, dr. J. Schrijver, drs. K. de Joode, F. Scalé en drs. Chr. van Gog. Ook wil ik graag een woord van dank richten tot drs. S.J. van Diepen voor de mooie tekeningen die hij voor het boek heeft gemaakt, en luitenant-kolonel der artillerie b.d. A.W. Mol voor de twee organogrammen. Voorts wil ik drs. M.J. Lohnstein van Museum Bronbeek dankzeggen voor het ter beschikking stellen van een viertal Gouvernementsbesluiten, afkomstig uit het ANRI te Djakarta, Indonesië. Een speciaal woord van dank wil ik uitspreken aan mijn collega’s van het Nationaal Militair Museum voor de hulp die ik van hen heb gekregen, te weten: B. van Rhijn, P. van Brakel, R. Heesterbeek BSc, mevr. drs. F. Okx, drs. L. Westeneng en R. Smit.

Graag wil ik de volgende personen bedanken van wie ik belangeloos afbeeldingen mocht gebruiken uit familiealbums, uniformen en uitrustingsstukken mocht fotograferen en opnemen in mijn boek en vaak waardevolle tips kreeg tijdens mijn onderzoek. Dit betreft: dr. A.V.A.J. Bosman, J. Boer, majoor b.d. R. Budèl, mevr. J.M. Budèl-Bakker, Ch. Buijsrogge, G.J. Casius, H. Clausen, mevr. H. Coumou, drs. M.J. Coumou, drs. S. van Diepen, S. Douma †, F. Duinkerke, W. den Dunnen, P. Elders, mr. F. Geugjes, drs. Ch. van Gog, mevr. K. De Graaf-Zomer, J. van Hest †, drs. B.R. Immerzeel, drs. K. de Joode, J. Klein Nagelvoort, M. van Klinken, ing. R.C. Kuenen, D. de Leeuw, drs. B. Martens, mr. J.M. Otten, luitenantkolonel der cavalerie b.d. W.L Plink, F. Scalé, W. Scheer, K. Thiry, D.J. Thuis, drs. J.R. Verbeek, R. de Waal, A.R. Wagey (Bogor, Indonesia), C. van der Wal, ir. F.W. Wilschut.

Tot slot wil ik de volgende instellingen bedanken voor het gebruik van afbeeldingen en de objecten die ik mocht fotograferen. Het gaat om het Nationaal Militair Museum te Soesterberg, het Nederlands Instituut voor Militaire Historie te Den Haag, het Nederlands Instituut voor Oorlogs Documentatie te Amsterdam, de Universiteitsbibliotheek Leiden KITLV-collectie, de Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen te Amsterdam, de Stichting Moluks Historisch Museum te Houten, KTOMM Bronbeek te Arnhem (speciale dank aan R. Elbersen, P. van Berkum en drs. M.J. Lohnstein), de Historische Collectie van de Verbindingsdienst te Amersfoort, het Haags Archief, het Nationaal Archief te Den Haag, het Mariniersmuseum te Rotterdam (speciale dank aan C. van Bruggen), het Museon te Den Haag, de Historische Collectie Overijssel, vestiging Deventer en de Fotocollectie Regionaal Archief te Nijmegen.

Tristan Broos

Amersfoort, najaar 2019.

■ Een karabijnmitrailleurgroep van de infanterie midden jaren dertig. Links de handlanger, in het midden de helper en rechts de schutter. De uniformen en uitrustingsstukken zijn duidelijk zichtbaar. NMM, inv.nr. 00268047_09_f.

Inleiding

Om zijn immense koloniale rijk te beschermen tegen zowel binnen- als buitenlandse vijanden, beschikte Nederland ook over een groot militair apparaat overzee. In Nederlands-Indië betrof dit het (Koninklijk) Nederlands-Indisch Leger (KNIL), dat gedurende praktisch de gehele negentiende eeuw voortdurend in gevecht was, met als bedoeling om het gehele eilandenrijk onder de Nederlandse invloedssfeer te brengen.¹

Tegen het einde van de Atjeh-oorlog, in 1914, was de pacificatie van Nederlands-Indië voltooid. Hier en daar moesten nog wel zo nu en dan kleine opstandjes worden bezworen, maar de tijd van de grote expedities behoorde toen echt tot het verleden. Het Indische leger ging zich steeds meer toeleggen op een eventuele strijd tegen een buitenlandse vijand.

In de militaire geschiedschrijving gaat de aandacht traditioneel voornamelijk uit naar de operaties, en zo zijn ook over de strijd in de Indische archipel hele boekenkasten volgeschreven. Voor datgene wat een leger allemaal nodig heeft om überhaupt een defensief of een offensief te kunnen voeren, is doorgaans veel minder aandacht. Een belangrijk aspect is bijvoorbeeld de uniformering en uitrusting, zeker voor een Nederlandse troepenmacht in Zuidoost-Azië.

Behalve door het klimaat had het KNIL vanwege de verschillende bevolkingsgroepen te maken met specifieke problemen wat betreft de uniformering en uitrusting. In het eerste gedeelte van dit boek komen daarom naast de formatie en sterkte ook de verschillende etnische afkomsten binnen het Indische leger uitgebreid aan bod. Gerelateerd aan die verschillende etniciteiten komt in de opeenvolgende hoofdstukken aan het licht dat de lichaamsbouw van de militairen van de verschillende etnische afkomsten sterk afweek van die van de Europeaan, waardoor uniform- en uitrustingsstukken qua maatvoering moesten worden aangepast. Verder wordt het functioneren van de Indische militaire en civiele overheidsinstellingen met betrekking tot de vervaardiging en verstrekking van uniformstoffen, uitrustingen en ander militair materieel behandeld. Rond de eeuwwisseling vond bovendien een grote omslag plaats in de uniformering van buitenlandse koloniale legers. Men stapte af van uniformen in opvallende kleuren en ging over op kaki of dril. Het KNIL verruilde in 1911 het oude vertrouwde blauwe velduniform voor het grijsgroen en werd hiermee koploper in Zuidoost-Azië. De buitenlandse koloniale legers gingen circa dertig jaar later over op groene uniformen. Naast de uniformen werd ook de bijbehorende uitrusting van het KNIL grotendeels aangepast, die tevens praktischer werd.

Het KNIL bestond in de periode 1911-1936 gemiddeld uit zo’n 35.000 militairen.² Deze troepenmacht moest een gebied van West naar Oost bestrijken van 5000 en van Noord naar Zuid van 2000 kilometer. Volgens de laatste volkstelling van 1930 bedroeg het totale aantal inwoners 59.138.067 miljoen mensen, waarvan 27.808.623 miljoen Javanen en 240.162 Europeanen, waaronder 208.269 Nederlanders.³ Van het KNIL bestond de infanterie, die het grootste deel daarvan vormde, onder andere uit Europeanen, Javanen en Ambonezen, waaronder Menadonezen.⁴

De focus van dit boek is gericht op de uniformering en uitrusting van het KNIL, maar die was ook vertegenwoordigd in West-Indië en de invoering van het grijsgroene uniform aldaar liep vrijwel synchroon. Het KNIL was vanaf 1868 vertegenwoordigd in Suriname en vanaf 1904 op de Antillen. Daarvoor was de Landmacht verantwoordelijk voor de Nederlandse bezittingen in de West. De KNIL bezetting in Suriname bestond vóór 1940 uit een compagnie van 213 militairen met daarnaast een schutterij en een gewapende burgerwacht. De aanwezigheid op de Antillen bestond uit slechts enkele tientallen KNIL militairen met daarnaast een schutterij, landstorm, het Curaçaose weerbaarheidskorps en vanaf 1929 mariniers, het Vrijwilligers Korps Curaçao en Aruba en militaire politietroepen. Deze kleine troepenmacht in de West werd pas versterkt na de Duitse verovering van het moederland op 10 mei 1940. In dit boek wordt verder geen aandacht besteed aan het KNIL in West-Indië.⁵

Over de grijsgroene uniformen van het KNIL bestaat ook verwarring die zeer hardnekkig is. Deze onduidelijkheid is ontstaan na een publicatie over de verschillende uniformstoffen Garoet A en C.⁶ Beide stoffen hebben echter niet bestaan en worden ook nergens gebruikt als officiële benaming in de bronnen. De linnen of katoenen stof die in 1911 bij het Indische leger was ingevoerd, werd vervaardigd in de Nederlandse textielfabrieken en vanaf 1920 ook bij de strafgevangenis van Cheribon op Java en heette officieel grijsgroene stof. Vanaf 1934 werd geëxperimenteerd met andere uniformstoffen, waaruit de katoenen uniformstof Garoet B ontstond. Deze uniformstof werd hoofdzakelijk bij de Preanger Bont Weverij te Garoet en bij de strafgevangenis te Cheribon vervaardigd.

Een belangrijke bron over de uniformering van het KNIL vormen de verhalende bronnen over onder andere beproevingen, nieuwe veldkleding en uitrustingen, voornamelijk afkomstig van officieren en intendanten die te velde de uniformen en uitrustingen beproefden, ontwikkelden, vervaardigden en bestelden. De verslaglegging werd meestal kort daarna uitgebreid gepubliceerd in het Indisch Militair Tijdschrift, het Wetenschappelijk Jaarbericht der Indische Krijgskundige Vereniging en andere militaire vakbladen. Daarnaast werden de uitkomsten over beproevingen van nieuwe uniformen en bepakkingen opgenomen in de Koloniale Verslagen, de openbare verbalen van het Ministerie van Koloniën en het Commissariaat voor Indische Zaken, om uiteindelijk te worden vastgelegd door middel van Koninklijke Besluiten of Gouvernementsbesluiten.

■ Een vergelijking van de oppervlakte van Nederlands-Indië met die van Europa. TB.

De uniformen die vervolgens officieel waren ingevoerd werden opgenomen in de geïllustreerde kledingvoorschriften die in de periode 1911-1942 zijn verschenen. Zie hiervoor bijlage 4.

Over de uniformering en uitrusting van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger is recentelijk echter weinig geschreven en overzichtswerken bestaan al helemaal niet. Het onderhavige boek wil in deze leemte voorzien en bestudeert de jaren 1911-1942, dus tot de Japanse inval.

In dit boek is onder andere van de stedennamen de oude spelling aangehouden, zoals ‘Soerabaja’ en ‘Tjimahi’ etc. in plaats van ‘Surabaya’ en ‘Cimahi’. Verder is gebruik gemaakt van de oude koloniale termen, zoals ‘inlander’ en ‘inheemse’ militairen, zonder daarmee personen of bevolkingsgroepen te willen kwetsen. Hiervoor is alleen gekozen om de oude koloniale benamingen en verhoudingen weer te geven.

■ Infanterie van het Oost-Indisch leger, mars en kleine tenue, circa 1896. Chromolitho naar J.P. de Veer, in F.J.G. ten Raa, De uniformen van de Nederlandsche zee- en landmacht, hier te lande en in de koloniën (Den Haag 1900.) NMM, INV.NR. 00009098 _ 069.

1Het KNIL van bezuiniging naar uitbreiding en modernisering

Het Nederlands Oost-Indische leger, dat vanaf 1830 officieel losgemaakt werd van het Nederlandse leger, had op dat moment een sterkte van 640 officieren en 12.905 onderofficieren en minderen, waarvan 5.699 Europeanen en 7.206 inheemse militairen. Door de uitbreiding van het Nederlandse gezag in de buitengewesten werd het leger in de negentiende eeuw geleidelijk aan versterkt en bedroeg dit rond de eeuwwisseling 37.000 militairen. Bijna de helft van het Indische leger was op Java gestationeerd, waarvan de infanterie het belangrijkste wapen was. Tijdens de Eerste Wereldoorlog groeide het leger verder naar 41.000 man. Maar het aantal verminderde al snel in de jaren daarop, naar 32.500. De in 1918 ingevoerde dienstplicht voor Europeanen (In Nederlands-Indië woonachtige Nederlanders) compenseerde deze terugloop enigszins.¹

Het brigadeverband en de vier militaire afdelingen kwamen bij de nieuwe legerformatie in 1922 te vervallen om te worden vervangen door het regiments- en divisieverband. Dit hield in dat Java in twee divisies werd verdeeld en dat elke divisie bestond uit een aantal regimenten infanterie met de nodige hulpwapens.²

De vermindering van het aantal militairen in de jaren 1914-1920 trok een zware wissel op het Indische leger, mede veroorzaakt door de communistische opstand aan de Westkust van Atjeh (1926-1927). Het leger moest daarom worden versterkt.³ Het Indische leger was vervolgens in de buitengewesten voldoende op zijn taak berekend en legerde er kleine garnizoenen, ook wel buitenposten genoemd. Na de Eerste Wereldoorlog werd de orde en rust gehandhaafd door er intensief te patrouilleren met kleine brigades bestaande uit circa 15 tot 20 man.⁴

De taak tot verdediging van Java zou volgens het Rapport betreffende de defensie van Nederlandsch-Indië, dat in 1892 werd gepresenteerd, vervolgens bij de Koninklijke Marine komen te liggen. Vanaf die tijd ontspon zich een jarenlange discussie tussen de vertegenwoordigers van de Marine en het Indische leger over de invulling van de verdediging van Nederlands-Indië die nog tot 1939 in alle hevigheid zou voortduren. In 1912 werden de plannen gewijzigd en moest van de gedachte worden afgestapt om alleen Java krachtig te verdedigen. Een belangrijke reden hiervoor was de pacificatie van het gehele eilandenrijk. Om de neutraliteit te bewaren moest de verdediging zich uitstrekken over de gehele archipel. Een taak die door de Koninklijke Marine kon worden vervuld. Hiertoe moest de vloot worden uitgebreid met slagschepen en torpedobootjagers.⁵ Het Indische leger kreeg in deze plannen een kleine rol toebedeeld en zou behalve de binnenlandse veiligheid handhaven, de oliegebieden op Borneo en de haven van Soerabaja moeten gaan beschermen. Als antwoord op deze plannen kwam de legerleiding met een voorstel voor een nieuw verdedigingsstelsel rondom de Bandoengse hoogvlakte met Bandoeng als belangrijkste militaire middelpunt, het zogenaamde Preangerstelsel. De gedachte was dat bij een buitenlandse aanval op Batavia direct naar de Preanger zou worden opgerukt, waar de strijd uiteindelijk zou worden uitgevochten.⁶

■ Vlootschouw van de Koninklijke Marine in Nederlands-Indië naar aanleiding van de Indische vlootfilm uit 1939 ‘t Sal waerachtig wel gaen. PC.

■ Oliegebieden te Balikpapan op Oost-Borneo, begin jaren dertig. PC.

■ Vanaf 1936 wordt het Indische leger gemoderniseerd en uitgebreid. Zo worden bommenwerpers (onder andere de Glenn Martin 139 WH-3A) en jachtvliegtuigen (onder andere de Brewster Buffalo en Curtiss Hawks) aangekocht en wordt bijbehorend personeel aangetrokken en opgeleid. Daarnaast wordt het Indische leger onder andere versterkt met vechtwagens (zoals de Vickers Carden Lloyd lichte tank), pantserwagens (bijvoorbeeld de Braat), antitankwapens (onder andere 4,7 cm pantserafweergeschut) en luchtdoelgeschut (zoals de 4 cm Bofors) en volgt een forse uitbreiding van het militaire personeel. PC.

In de defensiegrondslagen voor Nederlands-Indië, opgesteld in 1927, werden de taken voor de marine en het Indische leger op elkaar afgestemd. Java zou door het Indische leger met steun van de vloot worden verdedigd. In de buitengewesten zou het precies andersom zijn en moest de vloot door het leger worden ondersteund.⁷

De beurskrach van 1929, die een grote crisis veroorzaakte, zorgde wederom voor een forse daling van het aantal militairen en bracht het totale aantal op 31.500 man.⁸ De jaren erop daalden de defensie-uitgaven van 72 naar 50 miljoen gulden. Noodgedwongen moest de legerleiding het leger op Java drastisch reorganiseren en werd bij de infanterie het aantal regimenten van zes naar drie teruggebracht, elk bestaande uit vier bataljons. Daarnaast werd de cavalerie van zes naar vier eskadrons verminderd en moest ook de artillerie worden ingekrompen. Bij het aanhouden van de defensiegrondslagen moest ook de verdediging van de buitengewesten worden opgevoerd. De hiervoor benodigde troepen werden onttrokken aan het leger op Java, waardoor maar één van de twee divisies overbleef. Na 1935 werd het KNIL op Java weer in twee divisies ingedeeld.⁹ De grote achterstand die vanaf 1930 was ontstaan moest nu snel te boven worden gekomen.

Als gevolg van de eerder genoemde bezuinigingen waren jarenlang geen materiële investeringen meer gedaan, waardoor de toestand zeer zorgwekkend was geworden. Vanaf 1936 werd vervolgens weer fors in de Indische krijgsmacht geïnvesteerd, zodat de defensie-uitgaven in 1939 al tot een kleine 150 miljoen gulden waren opgelopen.¹⁰ Zo werd het leger uitgebreid en gemoderniseerd met bommenwerpers voorzien van een grote actieradius, infanteriewapens en luchtafweermiddelen, vechtwagens (tanks) en pantserwagens, modern verbindingsmaterieel en vond uitbreiding plaats van het verouderde motormaterieel. Daarnaast werden jachtvliegtuigen aangeschaft, vliegers en grondpersoneel opgeleid, en op de buitengewesten grote aantallen geheime en niet geheime vliegvelden aangelegd. Dit laatste in verband met de uitgestrektheid van het eilandengebied dat moest worden verdedigd, iets wat men tot dan toe altijd grotendeels te voet en te paard had moeten doen. Tot 1940 werd al het oorlogsmaterieel op de Europese markt aangekocht. Toen de oorlog in Europa losbarstte kwam er echter een einde aan de Europese wapenleveranties en moest ook de Amerikaanse markt worden verkend. Dit was niet eerder gedaan, aangezien de wapens van Krupp (Duitsland), Bofors (Zweden), Vickers (Groot-Brittannië) en Madsen (Denemarken) bekend stonden vanwege hun duurzaamheid. De Amerikaanse wapens hadden een kortere levensduur.¹¹

De personeelsvoorziening van het Indische leger nam vooral na 1940 een hoge vlucht door de uitbreiding van de dienstplicht voor Europeanen, het aannemen van militairen voor een kort-verband, herstructurering van de inheemse hulpkorpsen, de instelling van Vrijwillige Oefen Korpsen en de oprichting van Stads- en Landwachten. Daarnaast werd in 1941 de dienstplicht op een beperkte schaal voor bepaalde groepen Indonesiërs ingevoerd. Dit betrof voornamelijk loyale militairen afkomstig uit Java of van de Minahassa en Ambon. Toen de oorlog op 7 december 1941 uitbrak en de Indische regering Japan een dag later de oorlog verklaarde, was het KNIL nog lang niet gereed. Onder andere door de vele overplaatsingen van het beroepspersoneel, het grote aantal matig tot slecht opgeleide reservisten en dienstplichtigen, zorgde voor weinig cohesie onder de gelederen. Daarnaast was de vertrouwdheid met het nieuwe materieel en de wapens slecht. Vooral vertraging bij het afleveren van het nieuwe materieel en het personeelsgebrek speelde hierbij parten. Terugkijkend was de tijd tekort geweest om de krijgsmacht (leger, marine en luchtmacht) gevechtsgereed te krijgen. Daarnaast kon Nederlands-Indië niet zonder bondgenoten (Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Australië).¹²

■ Javaanse militairen behorend tot de geweermitrailleurafdeling van het legioen van Mangkoe Negoro, 1922-1925. KITLV-UBL, INV.NR. 54800.

2Verschillende etnische afkomsten binnen het KNIL

Indonesië bestaat uit verschillende bevolkingsgroepen die zich van elkaar onderscheiden door een eigen taal, geschiedenis en cultuur. Deze verschillende bevolkingsgroepen worden ook wel etnische groepen genoemd. In het Indische leger werden deze etnische tegenstellingen wel benut, maar de indeling van de troepen liep niet exact langs deze etnische lijnen. Binnen de categorie ‘niet-Europese’ militairen werd in de Koloniale verslagen een onderverdeling gemaakt tussen Ambonezen en inlanders (en tot circa 1900 Afrikanen). Onder ‘Ambonezen’ vielen totaal verschillende etnische groepen, zoals Menadonezen en Ambonezen. De categorie inlanders omvatte Javanen maar ook Madoerezen. De verschillende groepen die onder de categorieën Ambonezen en inlanders vielen beschouwden zichzelf wel als aparte etnische groepen. Het Indische leger verdeelde zijn inheemse niet-Europese militairen in twee groepen: Ambonezen en inlanders. De Ambonezen vormden een kleine minderheid in vergelijking met de inlanders. Binnen de categorie inlanders waren de Javanen als etnische groep ver in de meerderheid.

2.1 Javanen

In de negentiende eeuw bestond de meerderheid van alle militairen van het Indische leger uit Javanen. De groei van het aantal Javanen in de eerste helft van de negentiende eeuw hield gelijke tred met de uitbreiding van het Indische leger. De militaire depots waar de Javanen hun eerste training kregen waren vaak te klein om alle nieuwe rekruten in te kunnen herbergen.¹ Ondanks het grote aantal Javanen in het leger schilderde de Nederlanders hen als soldaat gedurende de gehele negentiende eeuw systematisch af als een onbetrouwbare categorie van het Indische leger. Als moslims werden zij gediscrimineerd ten opzichte van de zelfbewuste Christenen en als ongeletterden en onopgeleide boeren staken ze ongunstig af bij de andere militairen met een verschillende etnische afkomst.

Dit overzicht uit 1936 laat de verschillende etniciteiten van afkomst zien die dienden bij de infanterie van het Indische leger. In dat jaar werden de Menadonezen in de Koloniale Verslagen voor het eerst als etnische groep genoemd. Daarvoor vielen ze onder de categorie Ambonezen.

Ze ontvingen lagere soldij, hadden een slecht onderkomen, beschikte over slechte vervoersfaciliteiten en kregen minder voedsel. Een andere verklaring voor het negatieve imago van de Javaanse soldaat was dat zij meer moeite hadden met de bureaucratische procedures van het Indische leger en de Europese gevechtsmethodes dan de militairen met een andere etnische afkomst.

Ondanks alle wantrouwen kon het Indische leger niet zonder Javanen. Tijdens de Java-oorlog (1825-1830) had men een compleet andere indruk van de Javaan gekregen. Ook bij het korps Marechaussee voldeed de Javaan goed in de gemengde brigade vanaf de oprichting in 1890. Het legerbestuur en de civiele autoriteiten onderkenden het belang van de Javanen voor het Indische leger. Ondanks het grote reservoir aan geschikte personen, boden zij zich niet allemaal op vrijwillige basis aan. De autoriteiten moesten een actief aanmoedigingsbeleid volgen. De Nederlandse civiele autoriteiten werden aan het einde van de negentiende eeuw gevraagd om de aanmelding van Javanen in hun residenties te stimuleren. Handgeld, soldij, pensioenen en andere condities werden verbeterd om het aanmelden te promoten. Aan de residenten werd gevraagd om grote publiciteit aan deze verbeteringen te geven. De aanmeldingscondities om de werving op het benodigde peil te houden werden door de autoriteiten enorm verbeterd.

Een groot deel van de Javaanse rekruten was afkomstig uit Djokjakarta en Soerakarta, de zogenaamde Vorstenlanden, de Rembang residenties, Japara, Pekalongan en Semarang. Dit waren de dichtstbevolkte en armste gebieden van Midden-Java.

Verder kwamen er rekruten van Madioen en Kedoe op Oost-Java. De meeste rekruten waren landloze boeren, die het leger als een alternatieve bron van inkomsten zagen. Aanmelding gebeurde meestal tussen januari en maart, wanneer er weinig voor de landloze boeren te doen was. Van april tot augustus was het aantal aanmeldingen vrijwel nihil, omdat de boeren dan in de weer waren met de rijst en suikerrietoogst. In de maanden september tot en met oktober groeide het aantal aanmeldingen van rekruten weer, vaak gestimuleerd door maatregelen van de autoriteiten. Als de oogsten slecht waren was het aantal aanmeldingen hoog. De autoriteiten konden dan de aanmeldingseisen verzwaren of de werving tijdelijk stoppen.²

■ Twee Javaanse militairen bemannen begin jaren dertig een Madsen karabijn-mitrailleur. PC.

2.2 Ambonezen

Onder Ambonezen werden niet alleen mannen uit Ambon, maar ook van de Kei-eilanden, Menadonezen van Noord Celebes (de Minahassa), Alfoeren van Ternate en Halmaheira verstaan.

De Menadonezen vormden bijna altijd de grootste groep.

In het overgrote deel van de negentiende eeuw bleven de Ambonezen weg bij het Indische leger. Ze waren helemaal niet gretig om dienst te nemen en weigerden de Molukken te verlaten. De Molukse hoofden en radjah’s ontmoedigden dienstname, omdat ze dan werk en inkomen zouden mislopen.

Vanaf de oprichting van het Indische leger in 1830 werden voor Ambonese rekruten speciale condities voor dienstneming uitgevaardigd. Een van de eerste Algemene Orders dateerde van 1835. De autoriteiten beloofden hoge handgelden en kosteloos vervoer van de Molukken naar Java. Rond 1870 werden er wervingscommissies naar Ambon gestuurd. De premies voor aanname werden flink verhoogd en de Ambonese hoofden ontvingen dertig gulden (later vijftig) voor elke nieuwe rekruut die werd aangebracht. Deze samenwerking zorgde voor een geleidelijke toename van rekruten en voor een positieve houding van lokale hoofden en bevolking ten opzichte van het leger.

Pas tegen 1895 werd een duidelijke kentering zichtbaar. Door de prijsdaling van kruidnagelen moesten Ambonezen naar andere bronnen van inkomsten zoeken. Het Indische leger was de oplossing voor degene die geen opleiding hadden genoten en geen baan als koloniaal ambtenaar konden vinden. Vanaf die tijd werden Ambonezen enthousiaste soldaten die trots waren op hun status als militair in het Indische leger. Zij werden net als de Nederlanders zelfbewust en arrogant door hun vele privileges.³ Het legerbestuur gaf de voorkeur aan christenen boven moslims. De meerderheid van de Ambonese soldaten in de negentiende en twintigste eeuw was christen. De Ambonese moslims werden niet voorgetrokken boven de andere inheemse militairen en genoten dus ook geen privileges.⁴

De Ambonees werd gezien als leergierig omdat alles wat nieuw en vreemd was zijn belangstelling zou hebben gewekt. Dankzij het goede onderwijs op Ambon en de Minahassa konden zij ook bijna allemaal lezen, schrijven en rekenen.⁵

De Javanen waren een voorbeeld van een belangrijke grote etnische groep in het leger, die niet als martiaal werd aangemerkt. Voor Ambonezen, overwegend Christenen, gold juist het tegenovergestelde. Veel officieren zagen de Ambonezen als een speciale martiale groep. Eind negentiende eeuw begonnen officieren zich te buigen over de martiale en niet-martiale kwaliteiten van de verschillende volkeren van Nederlands-Indië.

De Ambonezen voldeden goed in het Indische leger en werden voornamelijk geprezen om hun trouw aan Nederland, het Huis van Oranje en het Christendom.⁶

De militaire autoriteiten moedigde de creatie van een eigen identiteit onder de Ambonezen aan, maar hebben hem niet gecreëerd.⁷ Aangemoedigd door de positieve commentaren van officieren en de positieve discriminatie door de autoriteiten, ontwikkelden de Ambonezen een zelfbeeld en een reputatie die terugging tot de zeventiende eeuw. Dat wil zeggen: de eerste contacten met de Nederlanders die dateerden uit de tijd van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (V.O.C.).⁸

■ Ambonese militairen in marstenue, 1909-1910. KITLV-UBL, inv.nr. 001078109.

2.3 Menadonezen

Zoals al in de vorige paragraaf gemeld waren de Menadonezen afkomstig uit Noord-Celebes, de Minahassa. Zij vormden de grootste etnische groep onder de Ambonezen. Toch zagen zij er qua lichaamsbouw anders uit dan Ambonezen. De laatsten waren meer verwant aan de Papoea’s uit Nieuw Guinea. Meer dan Ambonezen waren zij van nature bestand tegen klimaatinvloeden. Een groot gedeelte van de Menadonezen was Christen.

Door de vele gouvernements-en zendingsscholen was de Menadonees soms beter geschoold dan de Ambonees. De Menadonezen waren gelijkgesteld aan de Ambonezen en genoten dezelfde privileges. Vooral het dragen van schoenen vonden ze net als Ambonezen een groot voorrecht. De militairen van een andere etnische afkomst die in het Indische leger dienden droegen geen schoenen. In mindere mate dan de Ambonees voldeed de Menadonese militair goed bij het Indische leger.⁹ In 1936 werden bij de infanterie van het Indische leger de Menadonezen voor het eerst als aparte etnische groep genoemd in de Koloniale Verslagen. Bij het korps Marechaussee werden ze onder de categorie Ambonezen geschaard.

2.4 Timorezen

De Timor-archipel bestaat uit een groot aantal eilanden, waarvan Soembawa, Flores en het eiland Timor de belangrijkste zijn. Ook de kleinere eilanden, zoals Sawoe, Rotti, de Solor-eilanden, Aler, Wetan en Kissar hebben een grote rol gespeeld in de ontwikkelingsgeschiedenis van de Timor-archipel. De volkeren op deze eilanden verschilden van elkaar, waardoor de Timorezen zichzelf niet als één volk beschouwden. De Nederlanders deden dit echter wel. Vóór 1916 waren de binnenlanden van de eilanden van de Timor-archipel vrijwel onbekend. De bewoners van de kust kenden verschillende etniciteiten. Chinezen en Arabieren dreven handel met de bewoners in de binnenlanden.¹⁰ Aanvankelijk werden Timorezen als een primitieve bevolkingsgroep gezien en werden ze niet geworven door het Indische leger. Vanaf 1870 kwamen enkele officieren met de suggestie, gebaseerd op de ervaringen opgedaan in Timor en Roti, Timorezen te werven voor het leger. Zij werden omschreven als taai, betrouwbaar, loyaal en gehoorzaam. Velen waren bovendien christelijk. De Timorees voldeed goed als soldaat, weliswaar niet zo goed als de Ambonees. De Timorees had net als de Javaan moeite om aan het militaire leven te wennen.

Al in 1875 werd in het Indische leger een experiment gestart met Timorese rekruten. Dat resulteerde uiteindelijk in een Timorese compagnie.¹¹ Het grootste gedeelte van de rekruten kwamen uit de bergen van Midden-Timor.¹² In de jaren tachtig van de negentiende eeuw werd de werving van Timorezen voortgezet. Er werd zelfs gedebatteerd over de vraag of Timorezen gelijkwaardig waren aan Ambonezen. Het antwoord op deze vraag luidde: nee.¹³ Timorese christenen waren en bleven gelijkgesteld aan Javaanse en Ambonese moslims. In de tussentijd hadden zij hun vuurdoop in Atjeh meegemaakt en bleken zij succesvol. Waarschijnlijk dienden er in 1913 voor het eerst Timorezen bij het korps Marechaussee.¹⁴ In de jaren tien en twintig van de twintigste eeuw werden ze gezien als een waardevolle en bruikbare categorie van het Indische leger. Legerofficieren en ambtenaren waren hoofdzakelijk verantwoordelijk voor dit wervingssucces.

2.5 Madoerezen en andere etnische afkomsten

Net als de Ambonezen werden Madoerezen en Boeginezen gezien als oude bondgenoten van de Nederlanders. De Madoerese vorsten stonden op goede voet met de V.O.C. en later met het Nederlands-Indische Gouvernement. Madoerese hulptroepen hadden vaak onder bevel van hun eigen vorsten aan verschillende grote expedities in de archipel deelgenomen. Vanaf 29 september 1831 werd er formeel een contract gesloten waarbij de vorsten van Madoera gewapende Barisankorpsen in stand mochten houden, waarover de Nederlands-Indische regering te allen tijde kon beschikken. De Barisan van Pamekasan gingen in 1865, die van Soemenep in 1883 en die van Bangkalan in 1885, over van een vorstenbestuur naar een Nederlands-Indisch Gouvernement.¹⁵

■ Een eenheid van het korps Marechaussee van Atjeh, bestaande uit militairen van gemengde etnische afkomst, staan opgesteld voor de poort van het bivak Lho Soekoen. PC.

■ Een Javaanse, Ambonese en een Menadonese militair. NMM, inv.nr. 00028279.

De werving voor het Indische leger op Madoera leverde vanaf 1883 weinig op. De officieren dachten dat de Barisans zouden worden afgeschaft. De betalingen lieten ook te wensen over, waardoor zich geen vrijwilligers meer aanmeldden en dienstneming werd afgedwongen.¹⁶ Het militaire beroep werd het liefst op eigen bodem bij de Barisans vervuld. Dit had te maken met de traditie van de op het eiland bestaande vorstenhuizen; Madoera was arm en bood onvoldoende werkgelegenheid, waardoor dienstneming in één van de Barisans als een middel van bijverdienste kon worden beschouwd.¹⁷ Waren de Barisans compleet, dan vertrokken de overtollige militairen naar de veldbataljons van het Indische leger. ¹⁸

De Madoerees, een moslim en van oorsprong een zeevaarder, was gewend aan een vrije levenswijze. Daarom viel van hem moeilijk een rustige garnizoenssoldaat te maken.¹⁹ Maar eenmaal aan het Indische leger gewend, was de Madoerees, zelfstandig, ondernemend, vechtlustig, moedig en zeer vatbaar voor discipline en goede leiding, aldus de Europese officieren.²⁰

Een andere etniciteit vormde de Soendanezen afkomstig uit West-Java. Zij verschilden weinig van de Javaan en waren eveneens moslim. Een vergelijking met de Javaan viel voor de Soendanees wel iets gunstiger uit omdat hij meer geïnteresseerd zou zijn in militaire oefeningen.

De Boeginezen of Makassaren waren voornamelijk zeelieden of jagers van beroep en daardoor moeilijk gewend aan een gereglementeerde rustige levenswijze. De Boeginees werd door de Nederlanders gezien als een dapper soldaat en door zijn drift tevens als een vechtersbaas.²¹

Na de Atjeh-oorlog werd ook nog een mislukte poging ondernomen om Atjehers in dienst te nemen. Buiten de archipel werd zelfs geprobeerd om Japanners te werven, nadat in 1866 het land voor buitenlanders was geopend. De Japanse regering wilde hier echter niet aan meewerken. Het Nederlandse oordeel dat de Japanners als soldaat fysiek niet zouden deugen zou zeventig jaar later als een pijnlijke fout worden ondervonden.²²

2.6 Afrikanen

Een aparte etnische groep in het Indische leger was de Afrikaan. Tussen 1831 en 1872 wierf Nederland ongeveer 3085 mannen in West-Afrika, grotendeels op het grondgebied van het huidige Ghana en Burkina Faso, voor de militaire dienst in Nederlands-Indië. De Atjeh-oorlog was de laatste grote oorlogsinspanning waaraan Afrikanen deelnamen.²³ In voorgaande expedities in de archipel waren de Afrikanen de schrik van de binnenlandse vijanden geweest vanwege hun grote lichaamsbouw en kracht. Beter dan welke etniciteit dan ook waren ze bestand tegen de verschillende klimaatinvloeden.²⁴

2.7 Gemengde brigades

Het korps Marechaussee van Atjeh, een in 1890 opgerichte elite-eenheid binnen het KNIL, bestond uit gemengde brigades voorzien van een Europees kader, waarin behalve Ambonezen óók Javanen als volwaardige militairen waren opgenomen. Naast Ambonezen en Javanen dienden bij het korps ook Soendanezen, Madoerezen, Boeginezen, Maleiers, en Timorezen. Met een klein aantal Bataks, Atjehers en Afrikanen werd het korps versterkt. De gemengde brigades werkten bij het korps uitstekend. Officieren bogen zich aan het einde van de negentiende eeuw over de martiale etnische groepen in het Indische leger. De Javaan werd daarbij gezien als een slechte en de ‘Ambonees’ als een goede militair. In de Koloniale Verslagen werd vanaf 1891 de sterkte en verdeling in etnische groepen binnen het korps Marechaussee uiteengezet. Uit de sterktecijfers blijkt dat in 1893, 1894, vanaf 1900 tot en met 1912 en vanaf 1914 tot en met 1919 meer Ambonezen bij het korps Marechaussee dienden dan Javanen. Vanaf 1921 kan dit niet meer uit de Koloniale Verslagen worden opgemaakt. Het aantal Javanen in de rest van het Indische leger was in 1930 nog steeds groter dan het aantal Ambonezen. Dit betekent dat bij het korps Marechaussee weliswaar etnisch gemengde eenheden dienden, maar dat een kleine etnische groep was oververtegenwoordigd. Voor deze elite-eenheid vertrouwden de Nederlanders toch vooral op hun ‘martiale’ etnische groep, de Ambonezen.²⁵

2.8 De gemengde compagnie

Door het succes van het korps Marechaussee, waarin de verschillende etniciteiten naast elkaar op gelijkwaardige wijze dienden en werden uitbetaald, werd vanaf circa 1900 tot en met 1918 heftige debatten gevoerd om de succesvolle marechaussee-formule op het Indische leger over te brengen. De debatten werden gevoerd tussen pro-Ambonese officieren en officieren die een betere behandeling van Javanen in het Indische leger wilden en afschaffing van privileges voor Ambonezen. Dit leidde tot een lang politiek conflict over de militaire positie van de Ambonees, waaraan de Volksraad en de verschillende inheemse politieke partijen en bewegingen deelnamen.²⁶

Tegenover de negatieve visie op de militaire kwaliteiten van de Javanen stelden sommige marechaussee-experts een andere mening. Deze officieren hielden vol dat de marechaussee-formule bewees, dat de Javanen wel degelijk beschikten over militaire capaciteiten. Buiten het korps Marechaussee hadden de Javanen zich nog niet kunnen bewijzen. Integendeel, zij werden verplicht om op Europese wijze een uniform met schoenen te dragen, een Europese uitrusting, zware Europese wapens en op Europese wijze te vechten, met nadruk op vuurkracht.

Tot 1918 was het moeilijk geweest om het aantal Nederlandse militairen in het Indische leger op de gewenste sterkte te houden. De Atjeh-oorlog was hier grotendeels debet aan, maar ook de slechte naam van het Indische leger in Nederland, waardoor weinig Nederlanders zich aanmeldden. Daarnaast was de aanvoerlijn vanuit Nederland door de Eerste Wereldoorlog afgesloten en waren veel Nederlandse mannen in Nederland gemobiliseerd. Het Indische leger was derhalve genoodzaakt om terug te vallen op de minder betrouwbare en minder gewaardeerde Javaanse militairen. De gemengde compagnie zou hierbij als een oplossing kunnen dienen. Door de Ambonese en de inheemse categorieën te mixen hoopte de legerleiding de personele verliezen meer te spreiden als het tot een oorlog kwam. Bleven Ambonese compagnieën de meeste frontdienst verrichten, dan hadden ze ook de hoogste verliezen. Verder wilde de legerleiding op deze wijze de gevechtskracht van de Javanen vergroten.

Dit overzicht uit 1911 laat de verschillende etniciteiten van afkomst zien die dienden bij het korps Marechaussee van Atjeh. De Menadonezen worden bij het korps Marechaussee niet genoemd. Zij vallen onder de categorie Ambonezen.

Met het einde van de Atjeh-oorlog in 1914 was de pacificatie van de archipel voltooid. Kleine opstandjes daargelaten behoorden de grote expedities nu echt tot het verleden. Het idee van de gemengde compagnie die was geopperd om de personele verliezen in de strijd te verdelen over alle etnische groepen en om de gevechtskracht van de Javanen te vergroten, was achterhaald en niet meer van praktisch nut. In 1918 werd besloten om met dit experiment te stoppen. De marechaussee-ervaring was niet meer van belang voor het Indische leger. De gemengde compagnie werd nimmer ingevoerd.²⁷ Het probleem met het tekort aan Nederlandse militairen werd anders opgelost doordat in 1918 de dienstplicht voor Europeanen in Nederlands-Indië werd ingevoerd.²⁸ De uitkomst van het conflict was de officiële gelijkstelling van alle inheemse groepen militairen in het Indische leger. Echter, de Ambonees behield zijn privileges. Zij waren administratief soldaten eerste klas, terwijl de andere categorieën soldaten tweede klas waren. Voorts was er verschil in betaling. De ideologische strijd binnen de militaire elite werd effectief gewonnen door de pro-Ambonese officieren.²⁹

■ Luitenant-generaal G.C.E. van Daalen, legercommandant van het Indische leger 1910-1914. KTOMM, INV.NR. 1915/11/25-1-1.

3Militaire en civiele instellingen in Nederlands-Indië

3.1 De Intendance van het Indische leger

De intendance-taken van het Indische leger waren vóór 1913 een onderdeel van de militaire administratie. De algehele leiding hiervan berustte bij de hoofdintendant. De officieren behorend tot de militaire administratie waren verdeeld over het korps militaire intendanten, het korps kwartiermeesters en het korps magazijnmeesters. Het belangrijkste korps hiervan waren de militaire intendanten. Dit vanwege de hoge bezoldigingen, de exclusieve levering van hoofdofficieren en de leiding die zij overal over de werkzaamheden uitoefenden.

Langere tijd was het gewoon dat officieren-kwartiermeesters zonder een opleiding aan de Hogere Krijgsschool in Den Haag te hebben doorlopen, op basis van anciënniteit en een goede beoordeling tot intendant konden worden benoemd. Dit kon doordat de legerverpleging nog weinig voorstelde, de verplegingssterkte door het ontbreken van reserve- en dienstplicht vrijwel constant was en de aanvulling van kleding, uitrusting en ander materieel voornamelijk uit Nederland kwam. Daardoor werd in Indië alleen de administratieve afwikkeling uitgevoerd.

In 1900 probeerde de scheidend hoofdintendant dit tevergeefs aan te kaarten. Na de eeuwwisseling zorgden allerlei factoren ervoor dat een aparte intendance los van de militaire administratie steeds belangrijker werd. Zo werd de algehele verzorging van de soldaat complexer, uitgebreid en werden er hogere eisen gesteld aan het personeel dat met de leiding en uitvoering was belast. De legerbenodigdheden werden in Indië zelf vervaardigd, waardoor de intendancewerkzaamheden moesten worden uitgebreid en de opleiding van de militaire intendanten beter werd toegespitst op hun vak. Daarnaast zorgden de wisselende machtsverhoudingen in Azië ervoor dat het Indische leger nu ook berekend moest zijn op een eventueel gewapend treffen tegen een modern georganiseerde en bewapende buitenlandse vijand.

Op 12 oktober 1911 werd door legercommandant luitenant-generaal G.C.E. van Daalen (1910-1914) een voorstel ingediend om de intendancedienst af te scheiden van het dienstvak der militaire administratie, wat op 1 oktober 1913 ook daadwerkelijk tot stand kwam.

De intendanten die in 1913 aan de slag gingen bij de intendance waren allen kwartiermeester geweest en een aantal hadden daadwerkelijk de intendance-cursus aan de Hogere Krijgsschool doorlopen. De administrateurs bevolkten nog steeds grotendeels het afgescheiden dienstvak en dit zou voortduren totdat de opleiding aan de Hogere Krijgsschool zou worden gemoderniseerd.¹ De moderne opleiding aan de Hogere Krijgsschool duurde drie jaar. Hier werd de intendanceofficier opgeleid in warenkennis (leer, wol, katoen, linnen enz.), kennis in textiel, brood- en meelbereiding, conservenbereiding, voedingsleer, vleeskeuring etc. Na voltooiing van de drie-jarige cursus werden de intendance-officieren verdeeld in groepen. In Indië werden ze bij de intendance ondergebracht, opnieuw beoordeeld en bij een vacature, indien geschikt bevonden, definitief bij de intendance geplaatst. Een officier met de rang van luitenant werd bij aanname direct bevorderd tot kapitein, omdat de intendance geen lagere officiersrangen kende.² Aan de op 2 mei 1940 te Bandoeng opgerichte Hogere Krijgsschool werd een intendance-cursus verbonden. Door de intendance-opleiding aanmerkelijk in te korten was de verwachting dat de opengevallen en nieuwe plaatsen medio augustus 1942 konden worden opgevuld. Door de oorlog met Japan ging dit uiteindelijk niet door.³

Vanaf 1913 kreeg de intendance een eigen kantoor (VIIe Afdeling B) in het Departement van Oorlog, dat vanaf 1915 was gevestigd aan de Borneostraat te Bandoeng, tegenover het Insulindepark. In 1914 bestond het Departement van Oorlog uit negen afdelingen dat in 1942 was uitgegroeid tot vijftien afdelingen (inclusief Afdeling Bevoorrading en Afdeling Militaire Motordienst).⁴

Aan het hoofd van de intendance bij het Indische leger stond een kolonel met de titel van hoofdintendant. De hoofdintendant was hoofd van het kantoor der intendance en viel onder de bevelen van de legercommandant, die tevens hoofd van het Departement van Oorlog was.⁵ Verder was de hoofdintendant hoofd van het aanbestedingskantoor voor de levering van levensmiddelen en brand- en lichtstoffen.⁶ Onder de hoofdintendant op Java vielen een directeur van het materieel en een toegevoegde hoofdofficier, beiden luitenant-kolonel. De directeur materieel gaf leiding aan de kantoren technische zaken en voorzieningen. De toegevoegde hoofdofficier aan de kantoren aanbestedingen en voeding. Alle vier de kantoren stonden onder bevel van een kapitein.⁷

In de buitengewesten namen de onderinspecteurs (officieren) van de militaire administratie met de functiebenaming fungerend gewestelijk intendant de taken over van de intendance-officieren. Vanaf 1938 waren de residenties Timor en Onderhorigheden en Bali en Lombok hierop een uitzondering. Zij oefenden onder andere toezicht uit op de garnizoens- en gewestelijke kledingmagazijnen.⁸

Het algemene intendance beheer was vanaf 1935 verdeeld over 6 gewestelijke diensten, die begin 1941 van naam veranderde en begin 1942 werd uitgebreid naar 8 territoriale diensten. De gewestelijke dienst van de intendance op Java bestond uit twee divisies met aan het hoofd een divisie-intendant in de rang van luitenant-kolonel of majoor. De Ie divisie bevond zich te Weltevreden, Batavia, en de IIe divisie te Magelang.⁹ Door de formatie-uitbreiding en de noodzakelijke uitbreiding van het beroepspersoneel van de intendance, een gevolg van de gewijzigde verplegingsomstandigheden te velde en de toename van de werkzaamheden op het hoofdkantoor, zou in 1941 een IIIe divisie worden toegevoegd en werd er in de buitengewesten voor het territorium van de Molukken een fungerend territoriaal intendant aangesteld.¹⁰

■ Het Departement van Oorlog te Bandoeng, circa 1936. TB.

■ Organogram van de Intendance en de Gewestelijke dienst op Java vóór 1941. UIT: INTENDANCE IN HET VOORMA LIGE KNIL, 1958.

Het verplegingsgebied van de Ie divisie strekte zich uit over de eerste militaire afdeling op Java die bestond uit:

De provincie West-Java,

De residenties (afdelingen) Pekalongan en Banjoemas van de provincie Midden-Java,

De residenties Lampongse Districten, Palembang, Djambi, Riouw en Onderhorigheden,

Bangka en Onderhorigheden,

Benkoelen,

De residentie Westerafdeling van Borneo.

Het verplegingsgebied van de IIe divisie strekte zich uit over de tweede militaire afdeling op Java die bestond uit:

De provincies Midden-Java, uitgezonderd de residenties Pekalongan en Banjoemas,

Oost-Java,

De gouvernementen Djokjakarta en Soerakarta,

De residentie Timor en Onderhorigheden (vanaf 1938 kwamen daar Bali en Lombok bij).¹¹

De divisie-intendanten van de Ie en IIe divisie op Java gaven ieder leiding aan een onder-intendant die zich respectievelijk te Bandoeng en Soerabaja bevonden. Voorts gaven de intendanten van de Ie en IIe divisie leiding aan hun kantoren Materieel en voeding.¹² Het kantoor of directie materieel was belast met het beheer over de intendancebedrijven en trad op als ordonnateur (had de bevoegdheid tot betalen) van de tot die bedrijven behorende magazijnen en van het centraal magazijn van kleding en uitrusting te Bandoeng.¹³ Tot de intendance behoorden voorts een militaire bakkerij en een militaire wasserij die zich te Tjimahi bevonden. Ook de korpsen kleermakers en schoenmakers vielen onder de intendance, zij kregen hun vakopleiding in de militaire strafgevangenis te Tjimahi.¹⁴

3.1.1 Het korps kleermakers en schoenmakers

Het Centraal Magazijn van kleding en uitrusting in Bandoeng bestond uit het korps magazijnmeesters, het korps conducteurs en de korpsen kleermakers en schoenmakers.¹⁵ De kleer- en schoenmakersbedrijven in de Militaire Strafgevangenis te Tjimahi dienden in de eerste plaats als centrale ateliers voor de opleiding voor kleer- en schoenmakers, het nemen van proeven (waaronder het verrichten van proefsnijdingen), en het aanmaken van standmodellen en maatpatronen, het pasklaar maken van de serge en grijsgroene maatkleding, het aanmaken van maatschoenen en het centraal verrichten van reparaties aan de uitrustingsstukken.¹⁶

Formatie van de Dienst der Magazijnen van Kleding en Uitrusting bij Algemene Order 1925, nr. 13. UIT: VERZAMELING VAN ALGEMEENE ORDERS VOOR HET INDISCH LEGER 1833 T/M 1925, TWEEDE DEEL 1916 T/M 1925, WELTEVREDEN, 1925.

De kleer- en schoenmakers van de intendance werden benoemd en bevorderd door de hoofdintendant. Alleen Europese militairen, bij voorkeur korporaalskleer- of schoenmakers met goed gedrag en de nodige dienstijver, kwamen in aanmerking om te worden voorgedragen om het vak te kunnen leren en uitoefenen. Hiervoor was een goede fysieke conditie vereist, goede kennis van de Nederlandse taal, het kunnen rekenen met hele getallen, gewone en tiendelige breuken en volledige vakkennis van het kleer- (schoen-) makersambacht voor wat betreft het vervaardigen van kleding (schoenen) en uitrustingstukken die in de intendancemagazijnen werden bewaard. Na de voltooide opleiding volgde plaatsing in de buitengewesten als dienstdoend kleer- of schoenmaker. Bij een vrijgekomen vacature bij een van de korpsen op Java kon de kleerof schoenmaker aan de slag als meesterkleermaker of meesterschoenmaker.¹⁷

3.2 Commissariaat voor Indische Zaken

Met de komst van een nieuwe wet op de Staatsinrichting van Nederlands-Indië in 1925 kreeg de Nederlands-Indische regering meer autonomie en werden de taken van het departement met betrekking tot de Indische dienst ondergebracht bij het Commissariaat voor Indische Zaken (CIZ). Het CIZ, dat op 16 mei 1927 was opgericht, kwam onder de Gecommitteerde voor Indische Zaken te staan, maar viel formeel direct onder de minister van Koloniën. Als agentschap van de Nederlands-Indische regering in Nederland had het tot taak om alle bestuurlijke aangelegenheden met enige financieel economische relevantie in behandeling te nemen. Het beheer van de kas bleef bij het Departement van Koloniën liggen. Het CIZ bestond uit een zevental afdelingen, waarvan afdeling G was belast met de aanschaf en het keuren, verpakken en verzenden van tal van goederen bestemd voor zowel de civiele als de militaire dienst in Nederlands-Indië, Suriname en Curaçao. Het CIZ was gevestigd in het gebouw van het Departement van Koloniën aan het Plein in Den Haag.¹⁸

3.3 Staatsmobilisatieraad

Bij Gouvernementsbesluit van 18 april 1936 no. 16 werd in Nederlands-Indië een staatsmobilisatieraad ingesteld, die in tijden van oorlog of oorlogsgevaar leiding moest geven aan de voorbereiding van de mobilisatie van de staat. Deze raad werd voorgezeten door de legercommandant. In de raad hadden verder nog de commandant zeemacht, directeuren van justitie, financiën, binnenlands bestuur, economische zaken, verkeer en waterstaat en de procureurgeneraal zitting. De raad werd bijgestaan door een permanent secretariaat dat in Bandoeng was gevestigd en stond onder een officier van de generale staf en bestond verder uit een officier van de marinestaf en een ambtenaar van het Departement van Economische zaken. Zo nodig kon de raad verder worden uitgebreid.¹⁹ Vanaf 1938 werden diverse functies binnen de staatsmobilisatieraad en het secretariaat door anderen overgenomen. Zo nam in juli 1939 een gepensioneerde luitenant-generaal de plaats in van de legercommandant, zodat de legerchef in zijn drukke werkzaamheden kon worden ontlast.²⁰

De staatsmobilisatieraad was in december 1938 genoodzaakt om een Hoofdcommissie voor de Industriële Oorlogsvoorbereiding in het leven te roepen. Het doel van deze commissie was om de productiecapaciteit van militair materieel bij de particuliere Indische industrie uit te breiden. Daarbij ging het voornamelijk om metaalen aanverwante industrieën. De Hoofdcommissie werd daarbij geholpen door een Schakelbureau die gegevens over geschikte producten verzamelde om door de Indische industrie te worden geproduceerd. Een voorbeeld van een goed behaald resultaat van deze commissie was de oprichting van de fabriek voor stamp- en perswerken (Borsumij) aan de Ngagel in Soerabaja in 1939. Hier werd een grote order voor onder andere eetketels, veldflessen en helmen gedaan.²¹

■ Het Departement van Koloniën aan het Plein in Den Haag gefotografeerd in 1912 waarin vanaf 1927 ook het Commissariaat voor Indische Zaken was gevestigd. HG, 001011278.

■ Deze sluitzegel, uit 1941, diende om gehoor te geven aan de oproep van de Indische regering om de eigen industrie voorrang te geven en te stimuleren. TB.

In de periode 1937-1939 moest het Indische leger nog steeds de meeste van zijn benodigde materialen in Europa en hoofdzakelijk in Nederland, bestellen. Dit ondanks het stimuleren tot uitbreiding van bedrijven en het in stand houden van de Indische industrie door plaatsing van grote en kleine orders. Enkele fabrieken vormden een uitzondering, met name op het gebied van textielgoederen en leer. Kort na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in september 1939 werd de aanschaf van materialen steeds moeilijker. Materialen zoals verlichtingsmiddelen, verfstoffen, garens enzovoort afkomstig uit Duitsland waren moeilijk te krijgen, maar door bemiddeling van de Nederlandse regering kon na lange tijd een bepaalde hoeveelheid grondstoffen alsnog tegemoet gezien worden. De Duitse inval op 10 mei 1940 maakte daar abrupt een einde aan en zorgde in Indië voor een snelle en radicale omslag. Door de voortvarende wijze waarop de Indische handel en industrie zich aan de oorlogsomstandigheden aanpaste werden jonge bedrijven uitgebreid en de productie daarvan opgevoerd. Ook werden nieuwe bedrijven opgericht die verschillende legergoederen geheel of gedeeltelijk in Nederlands-Indië konden produceren die tot voor kort alleen in het buitenland konden worden aangeschaft. Zo kon de Indische industrie de intendance voorzien van nagenoeg alle textiele goederen, aluminium eetketels, veldflessen enzovoort, lepels en vorken, stalen helmen (gedeeltelijk) en leer van diverse kwaliteiten.

Het op peil houden van de gewone mobilisatie- en oorlogsvoorraden gedurende voornoemde periode werd nog extra bemoeilijkt door de uitbreiding van het Indische leger, opkomst in werkelijke dienst van de landstorm, vergrote opkomst van militieplichtigen, oprichting van Stads- en Landwachten, het in dienst houden van kortverband-militairen, uitbreiding van de reservekorpsen en de oprichting van tal van nieuwe onderdelen en inrichtingen van militair onderwijs waarbij soms ook een speciale uitrusting noodzakelijk was.²²

■ Een Ambonese sergeant gekleed in de eenvoudige blauwe (serge) jas met bijbehorende blauwe katoenen pantalon, model 1904. NMM, INV.NR. 00260469.

4Van blauw serge naar grijsgroen