De Stichting Nederlandse Orgelmonografieën is in 1997 opgericht met als doel het uitbrengen van monografieën over belangrijke Nederlandse orgels of ermee verband houdende onderwerpen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (toen nog Rijksdienst voor de Monumentenzorg) was mede-initiatiefnemer, vanuit de gedachte dat langs deze weg een mogelijkheid zou worden geschapen verslag te doen van grote restauraties. De serie begon met een monografie over het orgel in de Zutphense Walburgiskerk. Sindsdien kwamen boeken tot stand over orgelluiken, het middeleeuwse orgel van de Utrechtse Nicolaïkerk, het kleine orgel in de Alkmaarse Laurenskerk, de orgels uit de periode van de Wederopbouw, en over de orgels in Leiden (Pieterskerk), Uithuizen (Jacobikerk), Amsterdam (Nieuwe Kerk), Doesburg (Martinikerk), Purmerend (St.-Nicolaaskerk) en Groningen (Der Aa-kerk).

De Stichting Nederlandse Orgelmonografieën werkt zonder winstoogmerk. Ze heeft een onbezoldigd bestuur, tevens redactieraad. gevormd door Jurjen de Vries (voorzitter), Henk Verhoef (secretaris), Bert Augustus (penningmeester), Jan Boogaarts, Rogér van Dijk en Jan Luth. Vaste adviseur is Wim Diepenhorst (RCE).

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van:
Stichting Martinikerk Groningen, Vereniging Vrienden Martinikerk, Marthe Havingafonds, J.B. Scholtenfonds, Orgelfonds Mooy, Kattendijke/Drucker Stichting, Stichting Johan van Meurs Fonds

Redactie en beeldredactie

Hans Fidom

Projectcoördinatie

Jurjen de Vries

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Prezns - Marco Bolsenbroek, Zutphen

Afbeeldingen omslag

Gert Eijkelboom

© 2019 Stichting Nederlandse Orgelmonografieën in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Wie meent rechten te kunnen laten gelden op een afbeelding wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever.

ISBN 9789462492622
e-ISBN 9789462495920
NUR 667

Inhoud

Het geheim van het Martini-orgel

Woord vooraf – Hans Fidom

Van Agricola tot Edskes

De geschiedenis van het Martini-orgel – Henk de Vries

Van Ten Damme tot Ahrend

Beschrijving van het Martini-orgel – Henk Verhoef

Van Bartold Jansen tot Wim van Beek

De organisten van de Martinikerk – Kees Kugel en Sietze de Vries

‘Zó had ik het mij gedacht’

Cor Edskes als orgeladviseur: uitgangspunten, werkwijze, resultaten – Victor Timmer

‘De kerk te Groningen is met dit kleine kunstwerk geluk te wenschen’

Het koororgel van de Martinikerk – Rogér van Dijk

Van hout tot baksteen

De bouwgeschiedenis van de Martinikerk – Kees van der Ploeg

Bijlagen

Bijlage 1
Het restauratievoorstel van Cor Edskes voor het Martini-orgel

Bijlage 2
Het eindverslag van fase 1 van de restauratie van het Martini-orgel

Bijlage 3
Het restauratievoorstel van Cor Edskes voor het koororgel

Register

Het geheim van het Martini-orgel

Woord vooraf

Hans Fidom

‘Het Orgel in de Martini Kerke, aangelegd door den vermaarden Rudolphus Agricola, toen Syndicus dier Stadt, was nader hand merklijk vergroot; doch, het Maakzel van Agricola blijft gestadig nog het voortrekkelijkste; […] over ’t geheel is dit Werk een van de aangenaamste, welke ik ooit heb gehoord.’ Aldus muziekhistoricus Charles Burney na zijn bezoek aan de Martinikerk in Groningen in de zomer van 1772. Of, beter gezegd: aldus de vertaling die Jacob Wilhelm Lustig van Burney’s reisverslag maakte. Lustig was destijds organist van de Martinikerk en had Burney het orgel laten zien. Uiteraard had hij bij die gelegenheid Rudolf Agricola genoemd, de grote humanist van Noord-Europa. Dat deze aan het einde van de 15de eeuw tussen de bedrijven door de basis van de klank van het Martini-orgel zou hebben gelegd, was immers te mooi om niet waar te zijn.

Is het waar? Burney’s originele tekst is voorzichtiger dan Lustigs vertaling. In zijn hoofdtekst zegt hij: ‘The organ of St. Martin’s church was originally built by the famous Rodolpho Agricola.’ Maar in een voetnoot relativeert hij die mededeling meteen door Agricola bij de lezer te introduceren via het toen nog altijd toonaangevende filosofenoverzicht van Melchior Adam uit 1615: ‘If we may believe his historian Melch. Adami, he [Agricola] was possessed of universal knowledge’ (‘Als we Adam mogen geloven, beschikte Agricola over universele kennis’, dat wil zeggen dat hij alles wist wat er destijds te weten viel). Bovendien neemt Burney serieus wat er niet staat: ‘He [Adam] does not, however, tell us, that he [Agricola] was an organ builder [cursivering Burney], though he makes him an excellent musician’ (‘Adam vertelt ons echter niet dat Agricola orgelmaker was; wel positioneert hij hem als excellent musicus’). Inderdaad schrijft Adam, die op zijn beurt overigens een tekst uit 1536 van de Nederlandse historicus Gerard Geldenhouwer over Agricola citeert: ‘Musices verò ea fundamenta iisdem annis iecit: quibus absolutam eius artis peritiam postea superstruxit. Canebas enim voce, flatu, pulsu.’ Agricola legde, met andere woorden, in zijn jeugd ‘de basis waarop hij later zijn gehele beheersing van die kunst [musiceren] opbouwde. Want hij zong, en bespeelde zowel blaas- als snaarinstrumenten.’ Uit een brief van Agricola zelf weten we iets meer over dat laatste: op 14 april 1476 schreef hij uit de Italiaanse stad Ferrara dat ‘het oude genoegen van het orgelspel’ hem ‘in leven hield’.

Alles bij elkaar betekent dit dat Roelof Huisman, zoals Agricola eigenlijk heette, niet alleen van muziek maar ook specifiek van orgels hield toen hij in 1478 uit Italië naar Groningen terugkeerde. We weten dat hij daar het Martini-orgel in gedemonteerde staat aantrof. Omdat we ook weten dat het instrument een paar jaar later, toen hij naar Heidelberg vertrok, weer bespeelbaar was, en dat orgelmaker Johan ten Damme destijds eigenlijk in Kampen had moeten werken – maar daar geen tijd voor had, zoals uit een brief van Kampen aan Groningen rond 1480 blijkt – ligt het voor de hand aan te nemen dat Agricola het Martini-orgelproject samen met Ten Damme heeft opgepakt en tot een goed einde gebracht: Agricola als stadsbestuurder en orgelkenner, Ten Damme als orgelmaker. De kwestie is al met al in hoeverre we een orgeladviseur de eer toemeten een onder zijn toezicht gebouwd orgel te hebben gerealiseerd.

Lustig had daar geen problemen mee. Burney was blijkbaar Engelsman genoeg om Lustigs visie op de rol van Agricola formeel over te nemen, maar tegelijk ook te verstandig om niet te zien dat een orgeladviseur iets anders is dan een orgelmaker.

Het valt in dit verband op dat Burney Lustig in een achttal regels prijst als een ‘intelligent well-bred man’ (een ‘intelligente wel-opgevoede man’) en ‘a very able and good organist’ (‘een zeer vaardige en goede organist’), terwijl hij een paar bladzijden verder niet uitgepraat raakt over organist ‘Pothoff’ (Burney bedoelt Jacob Potholt) van de Oude Kerk in Amsterdam: ‘Neither imitation nor study could form such a musician as M. Pothoff, who is possessed of a large portion of that divine enthusiasm, which alone can transport an artist beyond the bounds of mediocrity, and, by making him feel strongly himself, can enable him to communicate his feelings to others’ (‘Imitatie noch studie zou een musicus als de heer Potholt kunnen vormen, die beschikt over een grote portie van dat goddelijke enthousiasme, dat nodig is om een kunstenaar aan gene zijde van de grenzen van de middelmatigheid te brengen, en hem, door zichzelf krachtig van gevoel te maken, in staat stelt zijn gevoelens met anderen te delen’). Het lijkt er dus op dat Burney zijn wenkbrauwen gefronst heeft bij Lustigs enthousiasme over Agricola, en gemeend heeft zijn lezer daarvan deelgenoot te maken via de genoemde voetnoot – die Lustig in zijn vertaling overigens wegliet.

1 Zo kan het Martini-orgel er hebben uitgezien toen Arp Schnitger zijn pedaaltorens had geplaatst, dus met 6-voets Rugwerk. Het front van het Rugwerk van het orgel in de Westerkerk in Enkhuizen, vermoedelijk gemaakt door Hendrik Niehoff in 1549, is in plaats van het Martini-orgelrugwerk gemonteerd. Het idee om een fotomontage te maken is van Henk de Vries; montage Hans Fidom. Zie ook afbeeldingen 22 en 23.

Een en ander betekent dat het de vraag is of we het Martini-orgel voldoende recht doen als we het een Schnitger-orgel noemen.

Dat Burney’s gevoel voor betrekkelijkheid beter bij het Martini-orgel past dan Lustigs neiging tot ‘jumping to conclusions’, laat het orgel zelf ook op allerlei manieren zien. Door zijn uiterlijk bijvoorbeeld: de 24-voets pedaaltorens die Arp Schnitger in 1692 plaatste, spreken in hun vormgeving dezelfde taal als het veel oudere front van het Hoofdwerk en het Bovenwerk, en toch past het relatief moderne Rugwerk uit 1740 er prima bij, ook al is het voorzien van een standaardfront dat in deze vorm eveneens in steden als Amsterdam, Kampen en Zwolle te bewonderen is. Sterker nog: zonder precies dit Rugwerk zouden wij, vandaag, het front als geheel niet eens compleet vinden! Het is een besef dat het breed geaccepteerde idee relativeert dat stijleenheid een voorwaarde zou zijn voor een geslaagd orgelfront. Zou dat principe gelden, dan zouden we het Martini-orgel immers het zesvoets Rugwerk moeten teruggeven dat het had toen Schnitger zijn pedaaltorens tekende: veel smaller dan het huidige, ranker ook.

Bespiegelingen als deze zijn mogelijk dankzij dit boek. Het biedt een beeld van de geschiedenis van het Martini-orgel door die vanuit vier gezichtspunten in kaart te brengen: Henk de Vries, samen met Peter van Dijk conservator van het Martini-orgel, vertelt het verhaal van het ontstaan van het orgel door alle bronnen nog eens door te nemen en op een rij te zetten; Henk Verhoef beschrijft het instrument zoals het vandaag is en documenteert daarmee de meest recente fase van de geschiedenis van het instrument; Kees Kugel geeft samen met Sietze de Vries een overzicht van de organistgeschiedenis van de Martinikerk; en orgelhistoricus Victor Timmer beschrijft leven en werk van Cor Edskes in relatie tot het Martini-orgel. Om deze geschiedenissen aan die van hun directe ‘omgeving’ te kunnen relateren, vertelt kunsthistoricus Kees van der Ploeg de geschiedenis van de Martinikerk als gebouw, en orgelhistoricus Rogér van Dijk die van het Le Picard-koororgel. Het instrument werd onder advies van Cor Edskes gerestaureerd en in 2001 in gebruik genomen.

Dat Cor Edskes een hoofdrol speelt in dit boek, zal niemand die het Martini-orgel kent verbazen. Edskes was het brein achter de restauratie van het instrument in de jaren ’70 en ’80. Hij had die tevoren al decennialang voorbereid, en na voltooiing ervan waakte hij als een leeuw over het instrument. Het resultaat is een van de mooiste orgels van de wereld, en daar kunnen we hem niet dankbaar genoeg voor zijn. Om het in Lustigs termen te zeggen: het ‘Maakzel van Edskes blijft gestadig nog het voortrekkelijkste.’

Ook Edskes’ opvatting over wat het betekent orgeladviseur te zijn, inspireert door het consequente denken waarop het is gebaseerd. Wat mij betreft is Edskes’ idee dat orgels zowel vóór als na hun restauraties door kenners gezamenlijk beluisterd en beoordeeld zouden moeten worden een van de beste ooit uit het orgeladviesveld: het gaat bij orgels uiteindelijk immers om de kwaliteit van hun klank, het materiaal dat ze musici in handen geven om muziek te kunnen maken.

Tegelijk is dit boek in zekere zin ook een kritische noot bij Edskes’ manier van werken. Naarmate hij ouder werd, stak hij minder energie in het publiceren van zijn inzichten en gegevens. Toen ik hem in 2002 voor Het Orgel interviewde¹, legde hij me uit dat tijdgebrek niet de enige reden was. Hij citeerde Praetorius: je moet kostbare kennis niet té gemakkelijk delen, ‘sonst unterstützt man die Pfuscher’ – anders ondersteun je de prutsers. Dit boek gehoorzaamt niet aan die regel. Integendeel: doel is het verhaal van het Martini-orgel zo gedetailleerd mogelijk te vertellen. Niet eens zozeer omdat Praetorius’ intuïtie begrepen verdient te worden tegen de achtergrond van zijn eigen tijd, waarin de kennis waarover een gilde beschikte het bestaansrecht van dat gilde bepaalde en dus bewaakt moest worden; maar vooral omdat de geschiedenis van wetenschappelijk onderzoek leert dat kennis die niet gedeeld wordt uiteindelijk niet overleeft.

‘Over ’t geheel is dit Werk een van de aangenaamste, welke ik ooit heb gehoord,’ dacht Lustig te hebben gelezen bij Burney.² Ik zeg het hem hier graag na. Het 15de-eeuwse en 16de-eeuwse pijpwerk van het Martini-orgel klinkt inderdaad wonderschoon, en doorstaat inderdaad moeiteloos de vergelijking met de klankkwaliteit van het nieuwere pijpwerk, wat bepaald iets zeggen wil, gemaakt als het is door niemand minder dan Arp Schnitger, Frans Caspar Schnitger – en al die anderen.

Precies daarin schuilt misschien wel het geheim van het Martini-orgel. Juist doordat het als ‘Maakzel’ elementen uit allerlei tijden verenigt, niet te vergeten inmiddels ook uit de late 20ste eeuw, is het zo indrukwekkend. Alsof het instrument tegen de keer in wil bewijzen dat aanpassing aan de smaak van de tijd – iets waarvan alle orgelkenners van vandaag hebben geleerd dat dat eigenlijk laakbaar is – op zichzelf zo slecht nog niet hoeft te zijn. Als het maar met verstand en artistieke overtuiging gebeurt.³

Hans Fidom is hoogleraar Orgelkunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam en leider van het Research Program van het Orgelpark in Amsterdam.

Noten

1Hans Fidom, ‘Ik streef naar “geobjectiveerde subjectiviteit” / Interview met Cor H. Edskes’, Het Orgel 98/4 (2002), 5-11. Op mijn vraag “Betekent dit niet dat publiceren van wat aan kennis beschikbaar is juist des te belangrijker is? Ik denk dat velen het zouden toejuichen wanneer u meer van uw kennis via artikelen en boeken met hen zou delen” antwoordde Edskes: “Mijn handelwijze lijkt misschien paradoxaal, maar is dat toch niet. Natuurlijk, ik heb de beschikking over enorm veel materiaal en gegevens. Maar wat gebeurt er wanneer ik dat alles publiceer, of een deel ervan? Op basis van wat ik zojuist zei, kun je je voorstellen dat ik er lang niet zeker van ben dat wat ik verzameld heb wel zuiver wordt geïnterpreteerd en doorgegeven. Michaël Praetorius bracht mijn vrees in zijn tijd al onder woorden. Publiceer maar niet teveel, waarschuwde hij, ‘sonst unterstützt man die Pfuscher’ – anders ondersteun je juist de prutsers!
Het betekent intussen niet dat ik mijn kennis niet deel. Ik bepaal gewoon zelf met wie ik in gesprek ga, en waar welke kennis volgens mij van toepassing is. Kijk, het doel van mijn werk is dat orgels die onder mijn advies gerestaureerd worden ook werkelijk zeer goed gerestaureerd worden, op zoveel mogelijk punten overtuigend zijn. Zodra ik zo’n concreet doel bij een orgelproject heb, en zodra daar mensen bij gevonden zijn die samen met mij dat doel willen en kunnen bereiken, is het vanzelfsprekend dat ik mij er met hart en ziel, en dus met al mijn kennis, voor inzet.”

2Burney’s originele tekst over het Martini-orgel luidt zo: ‘The organ of St. Martin’s church was originally built by the famous Rodolpho Agricola [het is op dit punt dat Burney de hierboven geciteerde voetnoot invoegt]; but it has received several additions since; however, that part which was of his construction is far the best, particularly several reed stops’ (zie voor de bronverwijzing noot 3).

3Alle bronnen die ik hier noem zijn eenvoudig online te vinden via ‘googlebooks’; het webadres luidt books.google.nl. De vertaling van het citaat van Adam/Geldenhouwer heb ik gebaseerd op de Engelse vertaling ervan in het artikel ‘Agricola musicae studiosus’ van Fokke Akkerman en Elly Kooiman, gepubliceerd in de bundel Northern humanism in European context, 1469-1625: from the ‘Adwert Academy’ to Ubbo Emmius. De bundel is samengesteld onder redactie van Akkerman zelf, Arjo vanderjagt en Adrie van der Laan (Leiden etc., 1999, 43-51, de citaten staan op 44 (over hoe Agricola de basis voor zijn musiceerkunst legde) en 46 (over hoe orgelspelen hem in leven hield)); op googlebooks is de tekst van Akkerman en Kooiman te vinden door er de zoektermen ‘Agricola’ en ‘studiosus’ in te voeren. Een facsimile van Vitae Germanorum superiori, et quod excurrit, seculo philosophicis et humanioribus literis clarorum [etc.] van Melchior Adam (Frankfurt, 1615) is op googlebooks te vinden met de zoektermen ‘vitae’ en germanorum’ (het citaat staat op bladzijde 15). Een facsimile van de tweede, gecorrigeerde editie van Burney’s The Present State of Music in Germany, the Netherlands, and United Provinces (Londen, 1775) is te vinden met de zoektermen ‘Burney’ en ‘Netherlands’ (het verslag over zijn bezoek aan Groningen begint op bladzijde 281, de citaten over het orgel en over Lustig staan op 282-283, het citaat over Pothoff op 291). Lustigs in 1786 in Groningen verschenen vertaling van Burneys boek, getiteld Rijk gestoffeerd verhaal van de eigenlijke gesteldheid der hedendaagsche toonkonst; of Karel Burney’s, Doctor in de Musiekkunde, Dagboek van zyne, onlangs gedaane, musicale Reizen [etc.] is vindbaar met de zoektermen ‘Lustig’ en ‘rijk gestoffeerd’ (het citaat over het ‘Maakzel van Agricola’ staat op bladzijde 401, in § 386). Interessant is in dit verband uiteraard ook het artikel ‘Rudolph Agricola and the Organ of the Martinikerk in Groningen’ van Cor Edskes in de bundel Rodolphus Agricola Phrisius (1444-1485) / Proceedings of the International Conference at the University of Groningen, 28-30 October 1985, samengesteld door Fokke Akkerman en Arjo Vanderjagt, en in 1985 uitgegeven in Leiden, 1988; de bijdrage van Edskes staat op bladzijde 112-117. Het boek is op googlebooks te vinden via de zoektermen ‘Rodolphus Agricola Phrisius’.

Van Agricola tot Edskes

De geschiedenis van het Martini-orgel

Henk de Vries

Orgelliefhebbers trekken vanuit heel de wereld naar de stad Groningen om er drie uitzonderlijke parels van Arp Schnitger te kunnen bespelen: in de Martinikerk, in de Der Aa-kerk, en in de Pelstergasthuiskerk. Het orgel van de Martinikerk is met 53 stemmen bovendien het grootste instrument van de stad. Het is bijzonder dat vrijwel iedereen dit instrument typeert als Schnitger-orgel. Want: is het aandeel van Schnitger wel zo groot?

Het begin – 1318

We weten niet in welk jaar voor het eerst een orgel werd geplaatst in de Martinikerk; vrijwel al het archiefmateriaal uit de pre-reformatorische periode is verloren gegaan. Wel is er het beroemde document Liber memoralis (uit het jaar 1318): statuten van de geestelijke broederschap der Kalenden. Hierin wordt voor het eerst orgelspel in de stad Groningen beschreven: ‘[…] dat he sal hebben enen man op den orghel to blazen.’ Het is niet duidelijk of het hier de Martinikerk betreft, de Der Aa-kerk of de Walburgkerk, want er wordt in het betreffende document gesproken over ‘kerspele’ (meervoudsvorm van kerkgemeente of parochie). Ook is niet duidelijk of het gaat om een instrument dat zich vast in het betreffende kerkgebouw bevond of dat het een portatief, een draagbaar orgel, betrof. Wel staat vast dat er in 1318 orgelmuziek heeft geklonken in de stad Groningen: een van de oudste overleveringen betreffende orgelgebruik in ons land.

Het gotische orgel – 1440

Bij recente kerkrestauraties zijn aanwijzingen gevonden die meer duidelijkheid bieden over de mogelijk eerste vaste plaats van een orgel in de Martinikerk. Tijdens de laatste kerkrestauratie (1971-1975) is een groot baldakijn aangetroffen op het gewelf dat ten opzichte van de huidige plaats van het orgel twee traveeën verder naar het oosten ligt. Het kan duiden op de plaats van het instrument; ook de plaats van het huidige orgel is voorzien van een baldakijn. Onder het in de jaren ’70 ontdekte baldakijn zijn verfresten aangetroffen die op de aanwezigheid van een balkon kunnen duiden. Cor Edskes oppert in zijn Rapport betreffende het orgel in de Martinikerk te Groningen (1972) dat op dat balkon, tussen 1440 en 1450, een orgel werd geplaatst.

Ook werd duidelijk wat de plaats was van de oorspronkelijke onderslagbalk. Op basis hiervan kon afgeleid worden dat het orgelbalkon opmerkelijk hoog gesitueerd was. Eveneens is een oud stukje toetsbeleg gevonden in de kalk onder dit balkon.

Er was ooit ook een balkon onder de klankpotten in de zijbeuk aan de noordkant van de kerk. Een oude stenen trap aan de buitenzijde van de kerk getuigt hier nog van. Mogelijk heeft op dit balkon eveneens een instrument gestaan.

Het orgel onder het herontdekte baldakijn zal een gotisch front gehad hebben en zijn uitgerust met een blokwerk. In tijdschrift Het Orgel verschenen in 1985, het jaar van het Internationale Bach-Congres en een jaar nadat het huidige orgel een omvangrijke reconstructie had ondergaan, enkele impressies van hoe het front er uitgezien kan hebben, van de hand van Hans Brink.¹

Een brief uit Kampen – rond 1480

Het gotische orgel is na het gereedkomen van de kerk verplaatst naar waar het huidige orgel staat. Bij de opbouw van het instrument is gebruik gemaakt van het gotische raamwerk; de onderdelen maken deel uit van het raamwerk van het Hoofd- en Bovenwerk. Volgens Edskes was de beschikbare ruimte op de nieuwe plaats van het gotische orgel nagenoeg gelijk aan die van de vorige plaats. Het oude orgel was dus zeker over te plaatsen, maar de sokkelhoogte van het meubel is verhoudingsgewijs wat gering. Edskes meende dat gebruik is gemaakt van de oude orgelkast in een ingekorte vorm.

2 Impressie van hoe het front er in de 15de eeuw mogelijk uitgezien heeft van de hand van Hans Brink.

In 1468 stortte de oude Martinitoren in. Het instrument overleefde deze ramp ternauwernood, evenals het gewelf erboven; dat laatste blijkt uit het feit dat de schildering van St.-Martinus boven en achter het huidige orgelfront bewaard is gebleven. Het is aannemelijk dat het instrument werd gedemonteerd alvorens het puin te ruimen. Tussen 1469 en 1480 moeten de herstelwerkzaamheden aan de kerk zijn uitgevoerd. Daarop wijst een omstreeks 1480 te dateren brief van de magistraat van Kampen aan het stadsbestuur van Groningen:²

Groninghen.

Eirsame voirsichtige guede vrende, Die kerckmeisteren van onser liever vrouwenkercke bynnen onser stadt hebben ons clagelycker wyss doen verstaen woe sie bywesen meyster Roloffs, uwer lieffden secretarius, in sekeren vorwenden ende manieren an meister Johan, orgelmaker then Damme, die orgeln aldair in den kercken bestedet ende verdringet hadden well als dat behoirde toe vermakenen ende toe accordieren, ’twelcke, guede vrende, meister Johan voirscr. alsoe niet vollenbracht noch gedaen en heft als hie dat geloefft ende angenommen hadde. Mer die orgelen synnen corts nae synen affscheiden hulende ende onbruyckber geworden, soedat men der thants niet gebruken en kan. Want dan meister Johan voirscr. in uwer gebiede geseten is, soe begeren dairom vrentlycken meister Johan voirscr. op willen schriven voir uwe lieffden te komen en hem myt eernste dairtoe holden ende onderwysen hie sich eerstdaghes alhyr by ons voege die orgelen voirscr. Vollenkomentlycken toe makenen ende toe accordieren, als hie dat geloefft ende angenomen hefft.

Die kerckmeisteren voirscr. Synnen averbodich hem guetlycken van den restande syns loens toe vernoegen ende voirt sich geboirlycken tegens hem toeholdenen hyrinne myt geboirlicht neersticheyt ’sbesten verramenen ende vernoegen, dat wy tande in tijde in gelycken ende meerren saken gerne vlytlycken wederom verschulden ende voir ogen hebben wyllen, kenne God.

Uit het nog resterende deel van het gotische orgel wordt duidelijk dat het instrument omvangrijk was. Hoe het er daadwerkelijk uitzag qua uiterlijk en dispositie is niet bekend.

Johan then Damme & Rudolf Agricola

Het is op basis van de brief uit Kampen aannemelijk dat Johan then Damme het orgel in de Martinikerk (her)bouwde. Hij was een orgelmaker met meer dan alleen een regionale status; ook dat blijkt uit de brief. Een andere naam die met de bouw in verband gebracht en in dit document genoemd wordt, is ‘Roloff’ die secretaris was van de stad Groningen. Dat moet Roelof Huisman geweest zijn, beter bekend als Rodolphus (Rudolf) Agricola. Hij was stadssecretaris van Groningen in de jaren 1479-1483. Agricola staat te boek als Nederlands filosoof, geboren in 1443 te Baflo. In zijn tiende levensjaar kreeg hij van de bisschop van Münster een toelage waarmee hij zich volledig op zijn studie filosofie kon richten. Hij volgde vanaf 1456 colleges in Erfurt, waaronder grammatica, dialectica en retorica. In 1465 woonde hij in Leuven, waar hij eveneens colleges volgde en zijn magistertitel behaalde.

Noord-Europa was nog typisch middeleeuws; in Italië was de renaissance reeds tot bloei gekomen. Agricola vertrok in 1469 naar Pavia, in het huidige Noord-Italië, om Rechten te studeren. Hij stond bekend als een uitstekend redenaar met een ongekende beheersing van het klassieke Latijn.

In 1475 verbleef hij in Ferrara en werd daar hof-organist. Een jaar later opende hij het academisch jaar in deze stad met een lofrede op de filosofie. Drie jaar later was hij terug in Groningen als stadssecretaris en werd hij geconfronteerd met het gedemonteerde orgel van de Martinikerk. Het instrument is zeer waarschijnlijk opgeleverd voordat Agricola weer vertrok, ditmaal naar Heidelberg.

Het is niet met zekerheid te zeggen welke nog aanwezige pijpen of onderdelen uit deze periode stammen. Wel zijn er pijpen met een nogal lang ingetrokken spits bovenlabium en voorzien van inscripties, die uit deze of zelfs een vroegere periode kunnen stammen. Zeker is wel dat de draagbalken van het instrument 15de-eeuws zijn. Uit hun positie kan geconcludeerd worden dat er een Rugwerk is geweest dat tezamen met de hoofdkast geplaatst was op de huidige locatie. De breedte van dit oude Rugwerk is te herleiden aan de hand van oude pen-en-gatverbindingen waarvan het gat nog aanwezig is in de oude draagbalken: 235 cm.

Het Renaissance-orgel – 1542

De eerstvolgende bron dateert uit 1542. Het front moet in dat jaar een ware metamorfose hebben ondergaan. De friezen aan de onderzijde van de hoofdwerkkast zijn voorzien van verfijnde houtsnijkunst in de vorm van golfranken, waarin een kleine cartouche is opgenomen met daarin het jaar ‘1542’. Het voorname gotische front heeft dan plaatsgemaakt voor een rijk versierd Renaissancefront. Het binnenwerk zal ongetwijfeld eveneens een verandering hebben ondergaan. Door welke orgelmaker dat is gedaan is niet met zekerheid te zeggen.

3 Zo kan het orgel van de Martinikerk – nu de hoofdkast – er in de 16de eeuw hebben uitgezien: zoals het huidige front, maar dan met vlakke torens.

In verschillende publicaties, waaronder Arp Schnitger en zijn werk in het Groninger land,³ is te lezen dat het Renaissance-hoofdwerk is gemaakt door orgelmaker Andreas de Mare, die dan woonachtig is te Verden, bij Bremen.⁴ Dit wordt aannemelijk door een tweetal bronnen, bewaard in het archief van de Grote Kerk van Emden.⁵ De eerste dateert uit 1576: ‘Christoff organist als he na Groningen gereisett um des orgels tho sunte Merten belangende de secreten der trompetten tho besichtigen, damit wij uns mit m. Andreas wusten vorthosen, tho vorteren, mit gedan in kleingelt.’ De tweede komt uit 1580: ‘M. Andreas hadde angenomen ein excellent ny trompett, na de maniere als tho Groningen in s. Mertenskerke iss, tho makende, betalett.’

Het is bekend dat De Mare in 1555 in de stad Groningen heeft gewoond en voor het eerst in de archieven voorkomt als verbouwer van het grote orgel van de Der Aa-kerk, 1558. Is de ‘excellent ny trompett’ de Trompet die Schnitger in zijn Opstellinge uit 1691 vermeld op het ‘cropwerck’? ‘Na de maniere als tho Groningen’ kan echter ook duiden op het kopiëren van een reeds aanwezig tongwerk. Hetzelfde geldt voor de aanwezige Bazuin 12’. Het is bekend dat De Mare in Emden een Trompetenpedal 12’ heeft gebouwd, evenals een Krumhorn 6’ en een Regal 6’.⁶ Mogelijk bezat het orgel reeds een Bazuin 12’ voordat De Mare aan het orgel werkte.

Orgelmaker Lohman schreef op 31 december 1816: ‘Anno 1664 zijn de volgende stemmen in het bovenmanuaal en het bovenpedaal gemaakt door eenen orgelmaker Moorey, hebbende deszelfs naam gevonden in eene der oude pijpen van Holfluit 8 voet in den jare 1808.’ Er is in het register Holfluit helaas geen pijp meer aanwezig met deze inscriptie, zodat verondersteld kan worden dat Lohman deze pijp heeft vervangen. Het bijzondere aan deze door Lohman aangehaalde gegevens is niet alleen dat ‘Moorey’ als De Mare kan worden gelezen; ook het jaartal roept vragen op. Aangezien er geen afschriften van werkzaamheden zijn in dat jaar (en De Mare bovendien wel erg oud geworden moet zijn), is het aannemelijk dat het hier om een kleine vergissing gaat en dat Lohman het jaar 1564 bedoelde. Op basis van de verschillende toonhoogte-inscripties bij de Holfluit 8’ kwam Edskes tot de hypothese dat De Mare het register maakte.

Interessant is ook Andreas Werckmeisters Orgelprobe uit 1698. In de vertaling van dit boek uit 1755 door Jacob Wilhelm Lustig, de toenmalige organist van de Martinikerk, luidt de tekst: ‘Dewyl men nu zelden een springlade, die niet allerhande kwelling veroorzaakt, ontmoet, zo houd ik het met goede sleepladen, en deeze konnen, behoorlyk toegesteld zynde, lang stand houden; gelyk my dan zeker voornaam, beroemd Orgelmaaker [Lustig identificeert deze in een voetnoot als Arp Schnitger] berigt, dat hy in de stadt Groningen, op ’t Orgel van Martini Kerck, in ’t jaar 1694, een sleeplade, 1442 door eenen Orgelmaaker Martini Agricola vervaardigd [Lustig: of veeleer 1479 Rudolphus Agricola, syndicus et cetera], er had uitneemen moeten, die alleenlyk wegens de korte octaaf wierd verworpen, en anders nog wel honderd jaar had kunnen dienen. Ik waarschuw dan een iegelyken voor springlaaden, als hebbende haare gebreken door ondervinding leeren kennen.’

Lustig zei van zijn eigen vertaling dat diegene die het origineel bezat, en de moeite wilde nemen zijn vertaling daarmee te vergelijken, zou merken dat het oorspronkelijke werk middels deze vertaling krachtig verbeterd was, mede doordat Lustig ‘nodeloze en verdrietige’ herhalingen overgeslagen had.

Relevant is daarom Werckmeisters originele tekst erop na te slaan. Deze blijkt uitgebreider dan in Lustigs versie. Het origineel luidt:

‘[…] halte ich mehr von einem guten Schleiff=Laden / denn wenn derselbe einmahl wohl gemachet ist / so bleibet er lange beständig: Und bezuget die Erfahrung / daß eine Schleiff=Lade über 100. Jahre stehen kann / wenn die wol gemachet worden. Ein vornehmer und berühmter Orgelmacher berichtet / er habe in der Stadt Gröningen in der Martins=Kirche eine Schleiff=Lade Anno 1694 aus einem Wercke müsten heraus nehmen / welche Anno 1442. Von einem Orgelmacher Martin Agricola, gemachet worden: Dieselbe Wind=Lade seh noch so gut gewesen / daß sie noch 100. Jahr stehen können / nur weil sie so wenig Claves gehabt / daß man sie nach heutiger Music-Arth nicht gebrauchen können / ist sie zurück geleget worden. Hergegen ist an einen Spring=Laden immer zu klietern / und will wol gahr erfodern / daß man einem Orgelmacher eine Bestalung darüber gebe / welche sie denn gerne annehmen / und ihnen auch kann gegönnet werden / wenn sie getreulich ben einem Wercke handeln; Ich aber warne einen jeden vor Spring=Laden / denn ich habe ihre Jugend erlebet / und erfahren.’

Op basis van een en ander zijn vier hypotheses mogelijk. Allereerst de hypothese van Edskes. Hij stelt dat zowel Werckmeister als Schnitger zich vergist moeten hebben en hij trekt daarmee de geloofwaardigheid van de oude bronnen in twijfel. De windlade was volgens Werckmeister een sleeplade die gebouwd zou zijn door Agricola. Edskes stelt dat een sleeplade in die periode niet voor de hand liggend is. Hij acht het realistisch dat deze lade in 1542 is geplaatst, honderd jaar later. Daarnaast zou óók Schnitger zich vergist moeten hebben met het jaartal 1694: hij werkte in Groningen in 1691/92.

De tweede hypothese: Werckmeister haalt in zijn boek Michael Praetorius’ Syntagma Musicum aan en kende dat naslagwerk dus. Een misverstand is dat Praetorius in zijn boek de beroemde Groninger Holfluit 8’ van het Martini-orgel zou hebben beschreven, want hij bedoelde de stad Grüningen in Duitsland. Fonetisch is er nauwelijks verschil tussen Grüningen in het Duits en Grüningen in het Gronings. Daarbij komt dat het orgel van Grüningen een Oberwerck had met een tweetal ‘Große’ achtvoets fluiten: Groß Querflöit 8’ en Großgedackt 8’. Ook was er een Holfloiten 8’ op dit instrument van orgelmaker David Beck uit 1596. Heeft Werckmeister het dus wel over Groningen in Nederland?

De derde hypothese. Rudolf (!) Agricola was zelf geen orgelmaker maar een geleerd man met een schat aan contacten door heel Europa. Gezien zijn status en contacten zou het hypothetisch mogelijk zijn dat Agricola een orgelmaker uit Italië benaderde om hem te helpen het gotische Martini-orgel orgel in 1480 weer op te bouwen. Het is eveneens mogelijk dat het instrument daarbij een sleeplade kreeg. Wellicht heeft hij bij de wederopbouw van het orgel een Italiaanse orgelmaker aangestuurd die kennis van zaken had aangaande een windlade met slepen, waardoor Agricola nu te boek staat als de eerste orgeladviseur van het Martini-orgel.

De vierde hypothese: het is mogelijk dat, op basis van de beschrijving van Lohman, het Bovenwerk in 1542 voorzien werd van een nieuwe lade en nieuwe registers, met de omvang F-a². Het Rugwerk had volgens de beschrijving van Schnitger in 1691 zowel een bovenlade als onderlade. Wanneer Schnitger in punt 6 van zijn Opstellinge spreekt over ‘de windladen van cropwerck en rugpositijff’, zijn dit er volgens zijn opsomming sowieso drie: twee in het Rugwerk en een in het Kropwerk. Het Kropwerk zou er ook twee gehad kunnen hebben; daarover geven de bronnen geen duidelijkheid.

Resumerend: Werckmeister schrijft dat de lade teruggelegd is (‘ist sie zurück geleget worden’). Dit detail ontbreekt in de vertaling door Lustig. Interessant is dat Helman in 1688 nieuwe windladen voor Hoofdwerk en Pedaal heeft vervaardigd, waarvan Schnitger in zijn Opstellinge uit 1691 zegt dat deze ‘nieuwe’ laden gecorrigeerd moeten worden. Tot aan het jaar 1688 is er geen documentatie te vinden met informatie over dergelijke werkzaamheden. Het Hoofdwerk had een aangehangen pedaal dat voorzien was van zelfstandige registers, waaronder een oude ‘gelapte Bazuin 12’, aldus Schnitger.

De naam Martin Agricola schept verwarring. Martin was muziektheoreticus en componist. Het schijnt dat hij bevriend was met Rudolf Agricola. Martin Agricola woonde vanaf 1524 tot aan zijn dood in 1556 in Magdeburg.

Dan is er nog het jaartal 1694. In dat jaar is alleen aan het instrument gewerkt door kistenmaker Berent Eldercamp. Deze ambachtsman heeft ‘twee trecken bereyt aen ’t orgel in Martyniskerke en twee plinten daertoe gedaen daer de trecken op staen.’⁷ Hiermee worden waarschijnlijk de in 1628 aangebrachte draken bedoeld die in de zijkant (klavierzijde) staan van de grote pedaaltorens.

Wanneer men het front onderzoekt, valt onder meer op dat de vorm van de frontpijpen van het Bovenwerk afwijkt: de pijpen hebben een rondgetrokken bovenlabium dat relatief laag is. Dit is ook te vinden bij het orgel van Krewerd (1531).

In 1542 was het Martini-orgel uitgegroeid tot een groot Renaissance-orgel met Rugwerk, Hoofdwerk, Bovenwerk en Pedaal; manuaalomvang F-a², Pedaal sprekend vanaf FF.

Anthoni Verbeeck – 1627

De eerste werkzaamheden die in de 17de eeuw aan het Martini-orgel plaatsvonden, werden uitgevoerd door Anthoni Verbeeck. Deze orgelmaker woonde vanaf 1624 in Groningen en kreeg in 1627 opdracht om aan het orgel te werken. Er is geen bestek bewaard gebleven, wel zijn beschrijvingen te vinden in de ‘Rekeningen van de goederen der Martinikerk’.

In deze rekeningen is sprake van een ‘stellagie’,⁸ een stellage of steigerwerk: het opbouwen ervan duurde 12,5 dag en zal waarschijnlijk betrekking hebben gehad op het gehele front. De uitbetaling aan ene Douwe Jukes is gedaan op 25 maart 1627. Er is veel informatie te vinden over de schoonmaak van het orgel, onder andere een betaling op 20 april 1627 van 2 Gulden en 12 stuivers aan Abraham Everts, voor 6 dagen arbeidsloon wegens ‘het afstoffen van ’t orgel’.

Daarnaast is te lezen dat er negen huiden aangeleverd werden door leertouwer Egbert Willems, om uiteindelijk zeven nieuwe ‘puisters’ (balgen) te vervaardigen. Deze huiden werden opgetrokken door Verbeeck en de plaatselijke schoenmaker Michyel. De schoenmaker kreeg 7 gulden loon, uitbetaald op 25 september 1627: ‘betalt an Michyel schoemaker, voor t’saemenneyen ende helpen optrecken van ’t leer tot de nye pusters tot het orgel.’ Tevens zijn er metselaars aan het werk achter het orgel, onder de toren. De zeven nieuwe balgen zouden op een vloer geplaatst kunnen zijn die de metselaars op 14 september 1627 hadden aangebracht.

De grote steiger heeft betrekking gehad op het herstellen en intoneren van de frontpijpen. De rekeningen van de kerk tonen aan dat er maandenlang een balgentreder is geweest. Wellicht heeft Verbeeck het front van het Hoofdwerk voorzien van de spitse zijtorens; in ieder geval is in de orgelkast aan het gotisch raamwerk een grote metalen haak bevestigd die uitmondt bij de pijpvoeten van de spitse torens. Het snijwerk bij de uiteinden van het pijpwerk, zeer fraai en met veel aandacht gesneden, is vroeg 17de-eeuws en kan deze hypothese ondersteunen.

4 Mogelijk is het Anthoni Verbeeck geweest die de zijtorens van de hoofdkast spits heeft gemaakt. De foto toont de toren aan de C-kant van achteren; goed zichtbaar is de ijzeren haak waarmee een van de twee stijlen uit 1481 is gestabiliseerd. Foto Hans Fidom.

In 1628 gebeurden er enkele dingen die beeldbepalend waren voor het instrument. ‘mr. Lauwerens ontvangt op 13 october 60 caroli guldens’ voor ‘het snijden van de lewen, arent ende beijde draecken boven op ’t orgel staende’. Dit dierenensemble ‘bewaakt’ nog steeds op grote hoogte het instrument. Vermoedelijk is het stadswapen toen ook vervaardigd en opgenomen in het ensemble. De grote steiger werd volgens de rekeningen op 19 oktober 1628 afgebroken.

Op 4 oktober 1628 wordt er ‘betaelt aen johan Geerts harthouwer voor ’t houwen van de schortoose daerop die groote pijpe is coomen te staen als anders’. De hypothese van Edskes is dat de plaats van deze console te vinden moet zijn naast de pedaaltoren aan de noordzijde van het orgel. Daar is tijdens de kerkrestauratie van 1971-1975 een aantal plekken zichtbaar geworden die mogelijk betrekking hebben op deze werkzaamheden. Het bovenste uitgehouwen stuk zou volgens Edskes bedoeld zijn om de pijp te kunnen stemmen. Het is echter de vraag of zo’n groot gat nodig is om een pijp te kunnen stemmen.

Toen Schnitger zijn Opstellinge opstelde, beschreef hij de op dat moment aangetroffen dispositie. Hierin is onder andere tweemaal het register Sesquialter opgenomen. Deze stem is, zoals bij veel oude instrumenten, toegevoegd in de 17de eeuw. Vermoedelijk heeft Verbeeck beide registers gemaakt.

1636-1685

Na 1636 is er lange tijd slechts klein onderhoud uitgevoerd. De werkzaamheden zijn niet nader gespecificeerd. Wel is te zien dat er steeds andere orgelmakers bij het Martini-orgel waren betrokken. Zo werden in 1636 door ‘Geerdt kistemacker eenige gedane reparatien’ uitgevoerd. Twee jaar later, op 14 februari, kwam hij opnieuw om reparatiewerk te verrichten. Twee dagen later verrichte organist ‘Jonas, organist ter Aa’ enige reparaties. Arnoldo Huibingh keurde het werk van Jonas Jacobi, waarvoor hij op 16 februari 1638 de som van 12 Caroli gulden kreeg.

In 1639 vinden we in de rekeningen de naam van Andries d’Maen wegens het uitvoeren van reparaties. Hij kan een nakomeling zijn van Andreas de Mare, maar Frans Talstra stelt dat hij geregistreerd stond als zoon van de orgelmaker Anthonius Waelckens uit Bedum.⁹ Ook vermeldt Talstra dat De Mare in 1639 tot organist benoemd werd in Bedum, dat hij bij de orgelmakerij van Waelckens werkte en na het overlijden van Waelckens in 1646 een eigen orgelmakerij in Bedum vestigde.

In 1640 noemen de rekeningen Anthoni Waelckens uit Bedum. Deze ontving 73 gulden.

De orgelmaker Willem Abberinge Stint voerde in 1641 en 1642 reparaties uit. Hij ontving 3 gulden en 10 stuivers. In 1655 voerde Jonas Jacobi, nu organist van de Martinikerk, enkele onderhoudswerkzaamheden uit. Hij ontving 15 gulden. Andreas de Mare (II) kwam in 1659 terug en ontving 45 gulden en 14 stuivers. In 1661 werd het snijwerk (‘rijswerck op ’t orgel’) vernieuwd door Hendrick Peppinck. Hij ontving hiervoor 10 gulden en 7 stuivers.

‘Bommen Berend’ – 1672

Het jaar 1672 staat bekend als het rampjaar en dat was het zeker voor de stad Groningen. Op 17 augustus, na een beleg van amper een maand, gaf de bisschop van Münster, Bernhard von Galen, zijn troepen opdracht zich terug te trekken.

De bisschop heet in de volksmond Bommen Berend vanwege het veelvuldige gebruik van door kanonnen afgeschoten bommen, voor die tijd het modernste wapentuig, waarmee aanzienlijke schade werd aangericht binnen de stadsmuren. De bisschop meende aanspraak op de gebieden in en om Groningen te kunnen maken: de Ommelanden maakten tot de instelling van het bisdom Groningen, in 1559, kerkelijk deel uit van het bisdom Münster. Westerwolde maakte kerkelijk geen deel uit van dat bisdom, maar was wel deel van het wereldlijke prinsbisdom. De jonge Nederlandse Republiek werd in 1672 van alle kanten aangevallen en zo zag hij zijn kans schoon het ‘onbeschermde’ noorden aan te vallen om zijn aanspraken hard te maken. De troepen van de bisschop sloegen het beleg op voor Groningen op 21 juli. De verdedigers werden gesteund door een groot aantal gevluchte Drenten. Het gewest had zeer te lijden: het omringende platteland werd leeggeroofd door de troepen van de bisschop.

De doorslag voor de uiteindelijke beslissing tot terugtrekken lag in het feit dat de bondgenoot van de bisschop, de keurvorst van Keulen, een nederlaag had geleden bij het plaatsje Nienhuis bij Garrelsweer. Ook waren zijn eigen troepen teruggeslagen bij Noordhorn, waardoor zijn rugdekking in gevaar kwam. Bovendien had de bisschop verzuimd om de toevoer naar Groningen te blokkeren. Hij naderde de stad vanuit het zuiden, maar aan de noordzijde bleef de stad bereikbaar.

De nieuwe omwalling van de stad die was aangelegd bij de uitleg bewees zijn waarde. Op 28 augustus zag Von Galen zich genoodzaakt af te druipen met slechts de helft van zijn 24.000 man tellende leger.

Jan Tonnis Helman

De naam van orgelmaker Jan Tonnis Helman verschijnt voor het eerst in de rekeningen in het jaar 1665. Zijn werk bestond uit onderhoud van de balgen en het uurwerk. In hetzelfde jaar leverde organist Ulricus Rorerus materialen tot verbetering van het orgel. Op 14 augustus 1665 werd op voorstel van de burgermeester Aldringa een commissie ingeschakeld vanwege het gegeven dat ‘het orgel in Martinikercke niet bequaem soude zijn omme nae die konst daerop te speelen, jae dat het ten enemael reddeloos daerdoor solde worden’.¹⁰ De resultaten van deze commissie zijn niet in de archieven gedocumenteerd. Vanaf 1665 werd Helman vaker ingeschakeld als orgelmaker; vanaf 1671 tot aan zijn overlijden ontving hij jaarlijks 15 gulden ‘weegens nootwendich repareren ende onderholden van ’t orgel’.

In 1683 meldden de stadsresoluties dat het orgel ‘sooseer is is vervallen en bijcans onbruickbaar geworden, wederom met de meeste ménage sal worden vernieuwt’.

Op 19 februari 1685 sprak het stadsbestuur opnieuw met Helman. Helman was in dienst van de stad als ‘orlogeur of klockstelder’ van de Martinitoren. Aan hem werd gevraagd om vergrotingen en reparaties te verrichten voor een som van 600 ‘silveren ducatonnen’, aan hem uit te betalen in drie jaar. Mocht het stadsbestuur tevreden zijn met het resultaat, dan zou er nog eens 2000 Caroli gulden volgen. Helaas is er geen contract meer aanwezig van deze opdracht.

In 1686 werden 100 schapenvellen aangekocht van Mester Bartolt Popkes. De stadsrekeningen van 1685 en 1686 tonen dat er veel hout was gekocht, evenals perkament, koperdraden en messing nagels. Het zal betrekking hebben gehad op de windladen en de balgen; er waren volgens Schnitger in 1691 zes balgen. Aangezien Schnitger al het werk van Helman moest controleren en corrigeren, én er zoveel schapenvellen waren geleverd, ligt het voor de hand aan te nemen dat Helman deze balgen vervaardigde.

Schnitger meldde eveneens dat er nog oude windladen te vinden waren in het ‘cropwerck’ en het Rugwerk. In het Hoofdwerk en Pedaal had Helman de windladen al vernieuwd. Er was veel ijzerwerk en lood gekocht: de bestaande klavieren moesten aangepast worden naar een andere indeling (C-c³) en daarmee samenhangend was een andere aanleg van de mechanieken nodig.

Tijdens de werkzaamheden koos Helman ervoor de lade van het Hoofdwerk te laten beginnen op C (49 toetsen) en de lade van het pedaal met F. Schnitger documenteerde dit in zijn Opstellinge. Ook is daarin te lezen dat Helman het Hoofdwerk 1,5 toon verlaagd had. De andere werken moesten blijkbaar nog gedaan worden. Schnitger verwoordde ook zijn ongenoegen ten aanzien van de Praestant 24’ van het Pedaal: deze vond hij te eng van mensuur. Had Helman wellicht de frontpijpen opgeschoven en verlengd, waardoor deze het klankbeeld vertoonden zoals Schnitger het aantrof en beschreef?

De vaardigheid van Helman als orgelmaker zal beperkt zijn geweest. Als pijpenmaker verstond Helman zijn vak wel. De Gedekt 8 en de Quintadeen 8’ van het Hoofdwerk zijn van zijn hand en zeer vakkundig vervaardigd.

Volgens de Resolutie van 13 maart 1690 was Helman kort tevoren gestorven, waardoor het werk aan het instrument onvoltooid bleef. Zijn opvolger als ‘orlogeur en klockstelder’ van de Martinitoren was Petrus Havingha, zijn leerling.¹¹

Arp Schnitger – 7 juni 1691

Na Helmans overlijden wendde het stadsbestuur zich in 1690 tot de toen al beroemde Arp Schnitger. Hoe dit contact tot stand kwam, weten we niet. Allicht hebben handelscontacten tussen de Hanzesteden Hamburg en Groningen een rol gespeeld. Het is eveneens mogelijk dat er goede berichten kwamen uit Norden, waar Schnitger in 1688 een orgel met succes had voltooid.

De resoluties van Burgermeesteren en Raad van 8 juni 1691 vermelden dat men in gesprek was geweest met ‘meester Snitquer’. Het betrof ‘het repareren en in volcomen staet brengen van het orgel in Martinikercke’. Er staat in het verslag dat het werk niet langer zou gaan duren dan 8 à 9 maanden, hetgeen een verademing moet zijn geweest na vijf jaar Helman. De al enkele keren genoemde Opstellinge van Schnitger dateert uit deze tijd.

OPSTELLINGE VAN DE REPARATIE VAN ’T ORGEL IN MARTINIKERCK

Nadat het orgel in de Martinikerck in allen stucken met vlijt doorgesien is, is bevonden dat hetselve tegenwoordich in groote confusie en veele defecten daarin sijn, dewelcke op volgende wijse uit de grondt gerepareert konnen werden:

1Eerstelijk soo konnen de ses blaesbalgen wel blijven maer sij moeten naeuwkeurich naegesien ende daer ’t noodich is wel verbetert worden.

2Soo sijn de canaelen ende wintleijdingen niet goet, waerdoor valsche windt in ’t orgel vernomen wert; die moeten daeruit genomen ende in goede staet gebracht werden, opdat alsoo een bestandige wint in ’t orgell come, welcke dan alle met nieuw leder versien en belijmt moeten worden.

3Soo blijven de drie clavieren oock maer, dewijle die niet recht angelecht, moeten sij anders gelecht worden, alsoo dat het clavier tot het manualwerck in ’t midden ende dat van ’t cropwerck boven kome, daerenboven moet er een nieuwe koppelingh, opdat men nae believen de twee clavieren tegelijck gebruicken kan, nevens een goede affleijdinge (abstractuer) verveerdicht worden.

4Moet het pedaell nootwendich nieuws gemaeckt worden en daer het nu uit F. angaet, moethet soo gelecht worden, dat het uit C. angae, daerbij moet de geheele affleijdinge (abstractuer) dewijl die niets en deucht nieuws gemaeckt worden ende dat met eene besondere coppelingh, opdat men door ’t pedaal de twee clavieren als die van ’t manuael ende van ’t cropwerck gebruicken konne.

5De mauaellade, die nieuws gemaeckt is, blijft maer nademael die doorgesackt is, moet sij weder waterpas gelecht ende in allen deelen naeuwkeurig nagecorrigeert werden.

6De wintladen in ’t cropwerck ende in ’t rugpositijff sijn seer oudt, daerom moeten die beyde uitgenomen, nieuws verveerdicht, allewegen met nieuw leder gevoert, oock met nieuwe veeren an de ventilen (wintklappen) versien worden. Daerbeneven moeten de registratuer ende affleijdingen (abstractuer) alsmede de wintleijdingen (canalen) naeuw naegesien ende in goede staet gebracht worden.

7Wat de wintladen in ’t pedaell angaet, die oock niews gemaeckt sijn, blijven deselve maer moeten seer naeuwkeurich nagecorrigeert worden ende tot de Prestant een nieuwe wintlade komen, opdat die te beter anspreke ende vervolgens nog een nieuwe stemme (register) meer, die seer nut is, op de wintlade voor de Prestant in ’t pedael koomen mooge.

8Moeten de registers voorgenomen, geintoneert ende gestemt worden, als ten eersten het manuaelwerck, daer de volgende registers in zijn:

9In ’t Kropwerck

Dewijle nu de Praestant in ’t pedael van 24 voet angelegt geworden maer van geen mensch in de tegenwoordigen stant tot volmaecktheijt sonder groote oncosten gebracht can worden, doordien sij te engh en smal in de mensuer, daerenboven de nieuws gemackte wintlade gantsch contrary de structur verveerdicht is, soodat het een confuis wesen geeft, daer noch bijcomt, dat het hedensdaechs niet gebruickelijk noch oock van jemandt, die de konst verstaet, gebillickt worden kan, dat een pedael uit F. anvange maer dat moet nootwendich uit C. sijn begin nemen, dat het soo te liggen kome C. D. E. F. Fis. G. Gis. A. B. H. etc. tot an d’, in alles 24 pijpen. De grootste pijpen van de Praestant 24 voeten, omdat sij in ’t pedael niet wijder als 16 voet spreecken konnen, sullen uit het pedael evenswel tot spraecke gebracht worden door besondere treden, opdat het orgel in groote pijpen niets verliese maer sodanich dat se alle opgeschoven worden, soodat uit de tegenwoordige F. de groote A. gemaeckt worde ende komen alsoo behalven ’t pedaelclavier noch A. B. H. Wat nu verder de oude Basuyn betreft, die maer van 12 voet is ende niets deucht, oock seer gelapt is, wort verworpen ende konnen daervan de manquerende pijpen in ’t kropwerck ende rughposityff gemaeckt worden.

Wanneer de reparatie nae ’t voorgeschrevene tot volmaecktheyt gebracht wordt, kan het een goet stuck werck worden, daer 34 registers in comen, welke allersijts van de grootste tot de kleijnste wel moeten geintoneert en gestemt worden, met noch twee tremulanten en drie groote wintclappen (ventilen) ende mits tot sulcken werck van de orgelmaker alle materialen als tin, loot, messingh, messinghdraet, leder, pargament, lijm, foli, hout, ijsere schruijven ofte nagels etc. verschaft ende daerbij het werck in allen stucken eerlijck ende goet verveerdicht worden, sal het nae een naeuw overlech kosten .....

Waerbij de orgelmaker met handt en mont vast belooft het werck anstonts an te vangen ende sodanich te verhaesten dat het met Godts hulpe in de maent van januarij des jaers 1692 veerdich gelevert worde; doch levert de kercke den puijstertreder, koolen en keersen, oock wat kistemakers-, belthouwersofte smitswerck wesen mochte, gelijck mede ’t orgel te verschilderen, daer en wil de orgelmaker mede te doen hebben.

Rakende de betalinge biedt de orgelmaker aen van ’t begin der arbeijt tot de volle leveringe toe, niets meer te willen ontfangen off op de eerste ordre an sijne werckluiden betalen te laten als 500 car.gulden, sullende het ander staen blijven tot der tijdt het alles eerlijck en wel bevonden sijnde overgelevert worde. Doch overmits in ’t voorgaende besteck op ’t seste artikel van de wintlade in ’t cropwerck geseght wort, dat de gerepareert soude worden ende nae nauwer ondersoeck bevonden is dat niet duchtlich was, is gemelte artikel tot dusverre gealtereert, dat in plaets van de oude wintlade een gantsch nieuwe sleepwintlae gelecht sal worden, die spreecken sal gelijck de manuaelslade C. Cis. D. Dis. etc. tot c’’’ in alles 49 claves, sullen de pijpen die er tegenwoordich misten, dewijl de oude lade alleen van F. tot a’’ gesproocken heeft, alle nieuw gemaeckt moeten werden.

Wij onderschreven raadtsgecommitteerden ende ick Erp Snitker bekennen respective, dat wij op alle dese bovenstaende conditien sijn overeengekomen op een summa van achthondertentseventigh rijxdaellers offte tweeduisent eenhondertenvijffentseventigh carl.gl., mits dat de tijdt van veerdigch leveringe wel worde geobserveert offte dat andersints voor elcken daghnae de expiratie van de maent januari 1692 sal worden gekortet ses car. gl.

Actum Groningae, den 9. Juny 1691

M. Alting, P. Pott, J. Sijsen, M. Pels

Arp Schnitker orgelmacher mppria

Approb. In den raedt Gron., en 9. Juny 1691.

L. Ludolphi, secr.

Van het contract met Schnitger bestaat nog een tweede exemplaar. Dit document heeft een onderschrift waaruit blijkt dat men tevreden is met het behaalde resultaat: ‘Wij ondergesr. raadtsgecommitteerden verklaren bij desen, dat wij ten overstaan van eervaeren musicanten ende organisten het orgel in Martinikerke volgens bovenstaande bestek hebben opgenoomen ende bevonden hetselve in alle dielen wel en nae behooren gemaakt te zijn, soo dat Mr. Erp Snitker de bedongene 2175 car. Gulden wel mogen werden uitgekeert. / Actum Groningae, den 11. Febr 1692 / M. Alting, J. Sijsen, M. Pels.’

De Groninger raadsgecommitteerden, Burgermeesteren en Raad hadden nu na jaren van onderhoud weer een representatief instrument in de Martinikerk. Zij waren blijkbaar zo onder de indruk dat in de resoluties van Burgermeesteren en Raad op 15 december 1691 een voorstel te vinden is, ingediend door Alting, tot het te laten vervaardigen van een gordijn voor het orgel om het te bewaren tegen stof zodat het niet beschadigd zou raken. Dat het gordijn en bijbehorende roeden er is gekomen, blijkt uit de afschriften van het onderhoud dat is uitgevoerd in 1701 en 1703 voor resp. 4 en 2 Caroli gulden.¹²

In dezelfde vergadering wordt ook besloten dat de naam van Rudolphus Agricola ‘die eerste fabrijck van dit orgel is gewest onder hetselve verblijve en desselfs geheigenisse werde geconserveert’. De volgende tekst werd onder het orgel aangebracht:

OPVS RODOLPHI AGRICOLAE,
ANTE ANNOS XII PATRIAE,
HVJVS CIVITATIS SYNDICI;
SEMEL ITERUMQ. AUCTUM,
AC DENVO VETVSTATE ET INERTI.
REFECTIONE CORRUPTUM;
COSS. ET SEN. G., OB GRATAM
MEMORIAM CIVIS SVI,
IMMORTALITATE DIGNISSIMI,
INTEGRITATI PRISTINAE
RESTITVI CVRAVERVNT
EX. S.C. ANN. AER. . MDCXCI

Op minstens zes punten toont de hoofdkast sporen van eeuwenlange aanpassing. Afbeelding 5 toont dat het snijwerk bij de pijpvoeten van de middentoren iets naar beneden is gezakt; afbeelding 6 hoe kapiteeltjes zonder verder mitsen en maren doorgezaagd zijn om de tussenvelden te laten aansluiten bij de spitse zijtorens; afbeelding 7 hoe de aansluiting tussen onderkast en zijtoren is geregeld; afbeelding 8 hoe de onderzijde van de spitstoren zijn bekleed met twee ‘lagen’ ornamentiek, de bovenste hier voorzien van het jaartal 1542; afbeelding 9 dat het snijwerk bovenin de middentoren naar voren is gezet én dat de plank die daartoe is aangebracht ooit op een heel ander profiel aansloot; en afbeelding 10 hoe enkele van de vier consoles onder de het front zijn ingezaagd om ze passend te maken.
Foto’s Hans Fidom.

De consuls en de senaat van Groningen hebben uit dankbare herinnering jegens hun burger die de onsterfelijkheid erg waardig is ervoor gezorgd dat het werk van Rudolph Agricola, 212 jaar geleden syndicus van deze stad, zijn vaderstad, dat eenmaal en tweemaal uitgebreid is en opnieuw door ouderdom en slechte herstelwerkzaamheid in verval is geraakt, in zijn vroegere waardigheid is teruggebracht.

Op grond van een senaatsbesluit, het Jaar des Heren 1691¹³

Schnitger zei in zijn Opstellinge dat de laden van het Hoofdwerk en Pedaal nieuw waren; ze waren vervaardigd door Helman in 1688. De laden van ‘cropwerck’ en Rugwerk waren volgens Schnitger oud. Bijzonder is dat Frans Caspar Schnitger in zijn bestek van 1730 voor het vervaardigen van een nieuw Rugwerk zei dat het oude Rugwerk een springlade had. Deze zou ‘voor enige 40 jaren’ gemaakt zijn door Helman. Hetzelfde wordt gezegd van de laden van het ‘Oberpedal’: nieuwe laden van Helman.

In de resoluties van Burgermeesteren en Raad is nog te vinden dat op 9 oktober 1691 ‘de bedienden van Martinikercke als de koster, dootgravers, policiemr. en de puistentreder’ worden opgeroepen te helpen bij het op hun plaats brengen van de loden pijpen, de windladen en ‘andere saecken’.

Arp Schnitger – 18 februari 1692

Slechts een dag na de uitbetaling van het geleverde werk, op 18 februari 1692, mocht Schnitger een nieuw bestek overhandigen met daarin een voorstel het instrument nog meer aanzien te geven. Het betrof de opdracht twee pedaaltorens te realiseren, of, zoals Schnitger ze noemde, ‘bastoorens’. Het plan: de machtige pijpen van de Prestant 32’ vanaf F (24-voets lengte) in twee even grote torens toevoegen aan het imposante Renaissance-front.

BESTECK VAN TWEE BASTOORENS MET ’TGENE DAERTOE BEHOORT TE VOEGEN AEN ’T MARTINI ORGEL, SPECIFIJCQ OPSTELT ALS VOLGHT

iSal gemaeckt worden een Prestant van 32 voet, waervan de C.D.Ds.E. van houdt ende gedeckt sullen sijn ende de materialen van den annemer daertoe gelevert worden.

2De andere als F.Fs.G.Gs.A.B.H.c.cs.d.dc.e.f.fs.g.gs.a.b.h.c’.cs’.d’ in alles 26 pijpen, sullen sijn van goedt metael, in ’t welcke tot 1000 lb. loot 400 lb. tin toegeset sullen worden, volgens daervan te geven preuve, welcke pijpen tesamen aen Hamburger gewicht sullen wegen omtrent 4400 lb. Edoch wat het over-ofte onderwegende bevonden wordt, sal voor ieder lb. respective gecortet ofte betaelt worden 3 schillingen Lübecks ende 5/8.

3Twee nieuwe wintladen daer dese prestant op te staan comt ende deselve laden sooveel groter als de plaats toelaat omme nog meerder pijpen daerop te setten, beneffens de registratuer, abstractuer ende wintleijdingen.

4Twee nieuwe blaesbalgen van groote als de tegenwoordige edog swaerder van houdt.

5Ses gave eijcken balcken sonder spint ider 12 voet langh, 1 voet viercant, noch 4 balcken à 8 voet langh 1 voet viercant als voorsr.

6Dit sal den annemer alle leveren, soowel als de andere materialen van tin, loot, messingh, messingdraet, leder, pargament, lijm, foli, houdt, ijsere schroeven ende nagels, oock het werck in alle duchtigh ende eerlijck maecken ende het sodanigh te verhaesten, dat het onder Godts zegen tegens anstaende Micgaelis 1692 vaardigh zij.

7Edoch sal de kercke ofte de heeren besteeders van dien leveren de puijstertreder, coolen ende keersen off wat meerder, ’tzij de structuur alsoock schilder-, kistemaecker-, beelthouwer-, smitswerck, oock de vracht van de materialen van Hamburgh alhier becostigen.

8Sal den annemer de openinge tusschen dese grote baspijpen ende het oude orgel weerzijden met twie rijge toonpijpen, in gelijcknisse van het oude, moeten vollen.

9Ten laatsten sal den annemer het oude orgel weder oversien ende het geheele werck in eene vollencomene harmonie brengen.

Op bovenstaende conditien heeft de E. Arp Snitker dit werck angenomen voor een somma van sevenhondertendevijfftigh rijcxdaelders bij de leveringe op een bret te betalen. Oorconde de onderteijckeninghe van de heren raadtsgecommitterden ende den annemer voorschreven.

Actum Groningae, den 18. Febr. 1692.

M. Alting, J. Sijsen, M. Pels, J. van Julsingha, Arp Schnitker orgelmacher mppria

11 Fragment van het originele document. Foto Henk de Vries (2015).

Opmerkelijk aan deze vergroting van het instrument is dat Schnitger veel respect toonde voor de vormgeving van het bestaande front. Hij beschreef zelfs in punt 8 dat de openingen tussen de pedaaltorens en het oude orgel opgevuld moesten worden met twee rijen pijpen, uitgevoerd op dezelfde wijze als die in het oude orgel: de onderste rij met een lang spits bovenlabium, de bovenste met ronde labia. Niettemin kreeg de bovenste rij de voor Schnitger karakteristieke labium-uitvoering; het front volgde daar dus niet exact het voorbeeld van de Prestant van het Bovenwerk. Omgekeerd voerde Schnitger de bovenlabia van de frontpijpen van de Praestant 32’ wel uit met spitse bovenlabia.