Het kasteel verheugde zich in een van de mooiste bestemmingen die aan een niet meer gebruikte woning ten deel kan vallen: het was sinds kort in gebruik als gemeentelijke openbare bibliotheek.

(Marguerite Yourcenar, 1903-1987, in Dierbare Nagedachtenis, vertaling Ton van der Stap en Theo Duquesnoy, uitgave Athenaeum-Polak & Van Gennep)

COLOFON

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van de Deventer fondsen:
Stichting Arsenaal-Mariakerk
Stichting Erven Witteveen
Stichting Het lordenshofje
Stichting Werkgroep Bergkwartier

TEKST

Johans Kreek (Bouwgeschiedenis), Zutphen
Henk Slechte (Deventer geschiedenis), Schiedam

BEELDREDACTIE

Charles Boissevain, Johans Kreek en Henk Slechte

REDACTIE

Charles Boissevain, Oost-, West- en Middelbeers

VORMGEVING

Omslagontwerp: Erwin Bomansbno Leucq!, Hof van Twente
Binnenwerk: Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

AFBEELDINGEN OMSLAG

Voorzijde:

Rechterkant van de proosdijgevel aan de Sandrasteeg. Foto door Erwin Zijlstra, 2014.

Achterzijde:

Verweerd tufsteen in de gevel aan de Sandrasteeg. Foto door A. Heijink, 1992.

Reconstructie proosdij ca. 1130. Tekening door Antti Hänninen, 2015

© 2018 Johans Kreek en Henk Slechte, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493018
e-ISBN 9789462495937
NUR 680

INHOUD

Voorwoord

Inleiding

1Beginnend christendom en het fundament van een kapelletje

2De bouw van de proosdij en de verstedelijking van Deventer

3Godsdiensttwisten vermalen de proosdij

4Proosdij niet meer in kerkelijk bezit

5Nieuwe stadsbestuurders en hun bewoning van de proosdij

6Industrie vernieuwt Deventer en het onderwijs

7Moderne stad, nieuwe kansen en problemen

8Opkrabbelen en renoveren

9Nieuwe ruimte voor het oude boek

Bijlage 1Transcriptie en interpretatie van de inventarisatie op 23 juli 1592 van huisraad en gereedschap in de proosdij te Deventer

Bijlage 2Bouwkundige termen

Bijlage 3Samenvatting bouwgeschiedenis in isometrische tekeningen

Literatuur

VOORWOORD

Zoals je soms in een museum oog in oog staat met een eeuwenoud portret en je je als bezoeker even heel dichtbij de ander waant, zo heeft het oudste huis van Nederland bijna 900 jaar bewoners en bezoekers aan zich voorbij zien gaan. Een huis in een stad, de proosdij van Deventer. Het pand is met zijn geschiedenis verweven met de historie van de stad. In dit boek komen die verschillende lijnen samen, de bouwen bewoningsgeschiedenis én de geschiedenis van Deventer.

Gebouwd in de vroege twaalfde eeuw als proosdij van het kapittel van Lebuinus en heeft het pand door de eeuwen heen een grote diversiteit aan gebruik en bewoners gehad en is er aan het gebouw veel gewijzigd, zoals de splitsing tussen Sandrasteeg 8 en Stromarkt 19 in 1878.

In 1905 werden panden en tuinen aan de gemeente Deventer nagelaten door de toenmalige eigenaar R.C. Nieuwenhuys op voorwaarde dat er een culturele of wetenschappelijke bestemming aan gegeven zou worden. Meer dan een eeuw later is die voorwaarde ingelost en is Stromarkt 19 onderdeel van de nieuwbouw van de Bibliotheek Deventer in het centrum van de stad. Door de combinatie van de nieuwbouw van BiermanHenket architecten en dit eeuwenoude monumentale pand is de nieuwe bibliotheek op een bijzondere manier verbonden met de geschiedenis van de stad. De eeuwenoude religieuze enclave in de binnenstad en de omliggende markten vormden de inspiratiebron voor een nieuw bibliotheekconcept, een marktplaats voor kennis en inspiratie. Waar ooit de kanunniken zich bogen over religieuze zaken, kan nu iedereen zich laven aan studie of andere lectuur of zich laten inspireren door de eveneens eeuwenoude collectie van de Athenaeumbibliotheek die we hier presenteren. Want wat is er, om met Yourcenar te spreken, mooier dan een bibliotheek als bestemming voor een pand.

Alice van Diepen
Directeur de Bibliotheek Deventer

INLEIDING

In 1992 kwam het pand Sandrasteeg 8 in Deventer tijdens de restauratie in het nieuws als ‘het oudste stenen huis van Nederland’. Althans, als het oudste stenen huis waarvan nog substantiële gedeelten tot en met de tweede verdieping overeind staan en dat nog steeds wordt bewoond. Het pand vormde samen met het buurpand Stromarkt 19 één geheel, dat in 1878 werd gesplitst.

Dit grote geheel is in de vroege twaalfde eeuw gebouwd als proosdij van het kapittel van Lebuinus en heeft tot het midden van de zeventiende eeuw als zodanig gefungeerd. Het had een voorname plek in het kerkelijk rechtsgebied in de stad Deventer. Die zogeheten immuniteit was op haar beurt een belangrijk onderdeel van de huidige binnenstad.

Stromarkt De proosdij aan de Stromarkt tijdens de sloop van het hoekpand (Stromarkt 18) en de tuinmuur ten behoeve van de bouw van de Bondsspaarbank op de proosdijhof. Het lichte gedeelte rechts is Sandrasteeg 8. Het terugliggende gedeelte links daarvan is Stromarkt 19. Foto R. ten Kleij, 1963.

Na de restauratie van 1992, onder begeleiding van architect Johans Kreek, verscheen onder redactie van J.R.M. Magdelijns de multidisciplinaire studie Het kapittel van Lebuinus in Deventer. Hierin besteden verschillende hoofdstukken aandacht aan de geschiedenis van het kapittel en de eigendoms- en bewoningsgeschiedenis van de proosdij. Zonder deze hoofdstukken had dit boek niet geschreven kunnen worden. De in die studie weergegeven visie op de vroegste bouwgeschiedenis is echter achterhaald en een nieuwe visie hierop werd gepubliceerd in een Nieuwsbrief van de Stichting Bouwhistorie met als titel De oudste fase van de proosdij in Deventer opnieuw bekeken. Bij de proosdij gaat het niet om een oorspronkelijk poortgebouw, zoals in 1992 werd beschreven, maar om een indrukwekkende twaalfde-eeuwse residentie waarvan substantiële fragmenten bewaard zijn gebleven. Het gebouw kent een geschiedenis van zeer divers gebruik en een grote variatie aan bewoners.

Proosdij De situatie van de proosdij met aanduiding van de gebouwdelen. Tekening Jim Peters, 2017.

Het voorliggende boek wil een gebouwbiografie van de proosdij zijn, waarbij de door historicus Henk Slechte geschreven algemene geschiedenis van Deventer als geschiedkundige achtergrond dient en de gebruiks- en de bewoningsgeschiedenis het verbindende element vormen. Om aan te geven over welk deel van het gebouw het bij de beschrijving van de bouwgeschiedenis door Johans Kreek gaat, wordt daarbij zowel in de periode voor als na de splitsing in 1878 steeds gesproken over Stromarkt 19 voor- of achterhuis en Sandrasteeg 8 voor- of achterhuis. De prachtige isometrische driedimensionale tekeningen, vervaardigd door architect Jim Peters, geven een goed inzicht in de veranderingen aan het pand. In de tekst komt een aantal bouwkundige vaktermen voor. Hun verklaring is te vinden in bijlage 2.

De auteur van het bouwhistorische deel dankt Wijnand Bloemink en Michel Groothedde voor hun rol als kritische discussiepartners bij het bouwhistorisch onderzoek. Verder is dank verschuldigd aan Janleo van der Laar en de overige leden van de Werkgroep Bouwhistorie Deventer. Zij onderzochten het gebouw Stromarkt 19, dat in 2013-14 een cascorestauratie onderging en publiceerden hun waarnemingen in De Praestije aen het Stroomarckt.

Kerkhistoricus prof. dr. P. Nissen is dank verschuldigd voor zijn controle van de eerste twee hoofdstukken op hun juistheid. Voor de transcriptie en de interpretatie van de inventarisatie van huisraad en gereedschap in de proosdij op 23 juli 1592, aanwezig in het Stadsarchief van Deventer, is dankbaar gebruik gemaakt van de kennis van de Werkgroep Paleografie van de Historische Vereniging Lochem, van mevrouw dr. Ph. Bloemhoff-de Bruijn en dr. I.E. Biesheuvel en de publicaties Huusraet door B. Dubbe en Materiële cultuur in de Geschiedenis van Kampen door E.F.L.M. van de Werdt.

Tevens dank aan Uitgeverij Walburg Pers te Zutphen en de in het colofon genoemde Deventer fondsen, zonder wie de verschijning van deze publicatie niet mogelijk was geweest.

1

BEGINNEND CHRISTENDOM EN HET FUNDAMENT VAN EEN KAPELLETJE

Deventer was van ongeveer 896 tot 925-929 de tijdelijke zetel van de bisschop van Utrecht. Daarna werd het de reservezetel van die bisschop en kreeg het een zelfstandig kapittel van Lebuinus. Een belangrijke functionaris van het kapittel was de proost. Hij wordt in 1040 voor het eerst genoemd en zijn kapelletje vormt de basis voor de latere proosdij.

Lebuinus De missionaris is afgebeeld in een gewelf van de Lebuinuskerk. In zijn linkerhand draagt hij het evangelie en in zijn rechter een kruisstaf met kruisvaan. Schildering, zestiende eeuw. Foto A.J. van der Wal, 1992.

Herbegrafenis Lebuinus Miniatuur uit het Liudgervita, die het verheffen van het stoffelijk overschot van Lebuinus voorstelt in verband met diens herbegrafenis door Liudger. Voor Liudger waren het herbouwen van de kerk in 775 en het herbegraven van Lebuinus zijn eerste taken als missionaris. Handschrift, circa 1100.

De Angelsaksische monnik Liafwin of Lebuinus kwam omstreeks 768 in opdracht van bisschop Gregorius van Utrecht als missionaris naar het grensgebied tussen de Franken en de Saksen om laatstgenoemden te bekeren. Hij bouwde een houten kerkje in het huidige dorpje Wilp en vestigde aan de andere kant van de rivier de IJssel een missiepost. Die werd in de negende eeuw een handelsnederzetting, nadat de Vikingen de handelsplaats Dorestad herhaaldelijk hadden platgebrand. Na zijn dood in 773 werd Lebuinus begraven in het kerkje dat hij had gesticht in de missiepost, die later Deventer zou gaan heten. Dat kerkje werd verwoest door de Saksen en waarschijnlijk in 775 herbouwd door de Friese diaken en missionaris Liudger (742-809).

Volgens het heiligenleven of de ‘vita’ van Liudger, dat zijn neef en bisschop Altfrid van Münster tussen 840 en 849 schreef, was aan het door Liudger herbouwde kerkje een ‘coenobium canicorum’ of een gemeenschap van kanunniken verbonden. Die gemeenschap was belast met de opbouw van een parochie en de zielzorg van de leden daarvan. Zulke geestelijken behoorden wel tot de klerikale gemeenschap maar waren alleen gebonden aan de algemeen geldende ‘canones’ of kerkrechtelijke regels. Zij heetten ‘canonici’ of kanunniken en vormden de ‘capitula’ of kapittels die waren verbonden aan collegiale of kathedrale kerken. Deze voorloper van het kapittel van Lebuinus was oorspronkelijk verbonden met het Utrechtse kapittel van Oudmunster. Van een proost in Deventer was toen nog geen sprake. Die kwam pas in de elfde eeuw, toen bisschop Bernold (1027-1054) het kapittel zelfstandig maakte en een ‘prepositus’ (aan het hoofd gestelde) of proost aanstelde.

De aarden wal van omstreeks 885 tot 1025/50 Reconstructietekening door Michiel Bartels, 2006.

Nadat Deventer in 882 door de Vikingen verwoestend was bezocht, liet koning Arnulf van Oost-Francië rond de nederzetting een aarden wal als bescherming aanleggen. Daarmee was Deventer een van de eerste beschermde nederzettingen in Nederland. Deventer werd daarna, maar ook daarom, in de late negende en vroege tiende eeuw de tijdelijke zetel van de bisschop van Utrecht die was gevlucht voor de Vikingen. De halve eeuw, dat Deventer de zetel van de bisschop was, heeft de geschiedenis van de stad in hoge mate bepaald. De aanwezigheid van de bisschop en diens geestelijken trok handel aan, maar schiep ook behofte aan onderwijs. In Deventer begon een kapittelschool, die aanvankelijk de eigen geestelijken opleidde en later uitgroeide tot de Latijnse School. Hier begint een rode draad die door de hele geschiedenis van Deventer loopt …

PROOST

Door de uitbreiding van zijn bestuurlijke positie in de tiende en elfde eeuw had de bisschop meer geestelijken nodig om hem in zijn taken te ondersteunen. De belangrijkste was de proost van het kapittel. Bisschop Bernold splitste het ambt in een beheersmatige en een geestelijke functie, de proost en de deken. De proost zorgde voor het zakelijk beheer en de deken voor de geestelijke zaken. De kanunniken kozen hun proost buiten de bisschop om. Die zelfstandigheid was betrekkelijk, want de paus bemoeide zich indirect ook met de benoeming. De proost had veel invloed, want hij was betrokken bij de verkiezing van de bisschop die een deel van zijn rechtsmacht aan hem delegeerde en hij diende de bisschop als militair, wat geen sinecure was. In 1227 sterft proost Dirk van der Lippe samen met de bisschop, zijn broer Otto van der Lippe, in de slag bij Ane.

In Deventer oefende hij ook de patronaatsrechten uit. Dat hield in dat de proost een voorstel deed voor de aanstelling van de pastoor van de parochie. Dat voorstel moest dan alleen nog door de bisschop worden bekrachtigd. Vanaf 1100 viel de functie van proost samen met die van de aartsdiaken aan wie bisschop Bernold delen van de bisschoppelijke rechtsmacht had overgedragen.

Munt die de Duitse koning in Deventer liet slaan De zilveren munt toont het hoofd van Hendrik II (1002-1024).

Het aartsdiaconaat besloeg de oppervlakte van het latere drostambt Salland, met uitzondering van het schoutambt Holten. Het omvatte buiten het Oversticht ook delen van het graafschap Zutphen en op de Veluwe het richterambt Voorst. De proost heette daarna proostaartsdiaken en verzorgde de kerkelijke rechtspraak. Dat alles gaf de proost naast politieke invloed ook inkomsten uit de bezittingen van het kapittel. Door zijn verschillende taken was hij vaak afwezig. De bisschop van Utrecht zorgde later dat de proosten van Deventer uit adellijke families in naburige bisdommen kwamen. Daardoor kreeg de adel in Overijssel minder grip op de proost. Tot 1129 zijn de proosten van Deventer alleen bekend onder hun voornaam. De eerste proost van het kapittel van Lebuinus die in de bronnen wordt genoemd, heette Dirk. Bisschop Bernold schonk in 1040, op verzoek van proost Dirk, de kerk van Zwolle aan het Deventer kapittel. Het vruchtgebruik daarvan had hij eerder al aan de proost gegeven. De eerste proost van wie ook de familienaam bekend is, is Philipp von Katzenelnbogen die omstreeks 1130 de proosdij liet bouwen.

Bisschop Bernold Het kleine portret is afgebeeld boven een korte biografie in een necrologium van het kapittel van Sint Pieter in Utrecht. Tekening, begin vijftiende eeuw.

Na 1150 veranderde de positie van de proost in het kapittel geleidelijk. Hij verloor zijn prominente plek in het kapittel en ook zijn stemrecht, waardoor de deken de leiding kreeg en het bezit van het kapittel werd gescheiden in kapittelgoederen en proosdijgoederen. De functie van de proost is midden veertiende eeuw nauwkeurig omschreven. Waarschijnlijk omdat in Deventer, net als elders, de proost zijn financiële macht misbruikte. In 1351 brak tussen het kapittel van Lebuinus en de proost een hevige ruzie uit over de uitdeling van tienden. De proost hield het beheer van de proosdijgoederen, maar was verplicht een kanunnik aan te stellen als vicaris, die de feitelijke administratie deed.

Bisschopswijding Miniatuur van een bisschopswijding in het Pontificale van Sint Marie in Utrecht. Het keuzerecht lag bij een kiescollege, dat bestond uit de stemgerechtigde kanunniken van de vijf Utrechtse kapittels en een aantal aartsdiakens van buiten Utrecht, onder wie de proost van het kapittel van Lebuinus in Deventer. Ingekleurde tekening Meester van Catharina van Kleef, circa 1450.

Aarden wal Nadat de Vikingen in 882 Deventer hadden geplunderd en platgebrand liet koning Arnulf een aarden wal rond de nederzetting leggen om die tegen een nieuwe aanval te beschermen. Tekening Peter Paul Hattinga Verschure, 2007.

Arnulfs zoon Zwentibold heeft als koning van Lotharingen in 896 de kerk in Deventer immuniteitsrechten gegeven. Dat betekende dat de geestelijken en hun goederen niet onderworpen waren aan het wereldlijk recht maar aan dat van de kerk. Ze waren bovendien vrijgesteld van het betalen van belastingen. Dit recht gold voor iedereen die woonde op het grondbezit van de kerk, dus niet alleen de clerici. Voor Deventer staat niet exact vast voor welke delen van de stad deze immuniteit gold. De jurisdictie in dit gebied lag in handen van de bisschop. Maar vanaf het moment in de elfde eeuw dat de gemeenschap van kanunniken het kapittel van Lebuinus was geworden, heeft de bisschop de uitoefening van deze rechtsmacht aan de proost gedelegeerd. Deze immuniteit heeft een rol gespeeld in de ruimtelijke en bouwkundige ontwikkeling van Deventer in de middeleeuwen.

Ook onder de Ottoonse keizers van het Duitse rijk, die de Frankische vorsten in de tiende eeuw waren opgevolgd, verwierf Deventer belangrijke rechten. In 1046 schonk keizer Hendrik III de bisschop van Utrecht het gehele koningsdomein Deventer met de koninklijke rechtsmacht, het recht om munten te slaan en de heffing van de (bisschops)tol. De bisschop werd daarmee de stadsheer van Deventer en schonk het grondgebied aan de kerk van die stad. Het kapittel splitste het op in kavels en verpachtte die. Deze schenking legde de basis voor de positie van Deventer als bisschoppelijk centrum voor alle gebieden van het Sticht ten oosten van de IJssel. Zo werd de koninklijke munt een bisschoppelijke munt en begon in Deventer de lange traditie van het slaan van munten. De bisschop werd door de schenking van Hendrik III naast de kerkelijke ook de wereldlijke leider van het Oversticht.

Tussen 925 en 929 had bisschop Balderik de zetel van de bisschop teruggebracht naar Utrecht, maar Deventer behield als tweede zetel een belangrijke positie in het bisdom. Balderik liet omstreeks 929 de eerste stenen kerk in Deventer bouwen.

MARKTPLEINEN IN DEVENTER

De Deventer binnenstad ligt op drie rivierduinen, waarvan de middelste en tevens laagste de immuniteit met Lebuinuskerk en kerkhof, bisschopshof, kapittelhuizen en proosdij met proosdijhof herbergde. Tussen dit middelste duin en het zuidelijke hoogste duin (de Berg) ligt een vlak terrein met het oudste en grootste marktplein, de Brink. Aan de haven die gevormd werd door de monding van de Schipbeek in de IJssel aan de noordzijde van de Berg lag de Houtmarkt. Rond 1200 was de immuniteit met het proosdijerf en andere erven van de kanunniken waarschijnlijk gegroeid tot aan de Pontsteeg.

Deventer binnenstad met zijn pleinen Keert Archeologie Deventer uit 2007, bewerkt door Johans Kreek, 2008.

Die stond waarschijnlijk aan het latere Grote Kerkhof en de Kleine Poot, bij de huidige Lange Bisschopsstraat. Dat was toen het begin van de landroute door de nederzetting. Daar bouwde bisschop Bernold tussen 1040 en 1054 de kerk die werd gewijd aan Lebuinus, de stadsheilige van Deventer. Deze romaanse basiliek was na de Dom van Utrecht de grootste kerk boven de grote rivieren en had het karakter van een kathedraal, omdat de bisschop in Deventer er af en toe de mis vierde. Bernold verzelfstandigde de gemeenschap van kanunniken tot het kapittel van Lebuinus met de proost aan het hoofd. Dat kapittel had eigen goederen die de proost beheerde. De bisschop had in Deventer ook een paleis. De ouderdom van dit bisschopshof is niet zeker. Het paleis stond ten noorden van de Lebuinuskerk en is na de Reformatie afgebroken. Ten oosten van de bisschopshof is in de twaalfde eeuw de eerste proosdij gebouwd.

Bisschop Bernold maakte van Deventer een stad met een blijvende kerkelijke betekenis door de kapittelkerk te bouwen en het kapittel van Lebuinus los te maken van dat van Oudmunster. Hij maakte het als een van de twaalf kapittels in het bisdom zelfstandig. Hij schonk het Deventer kapittel in 1040 de kleine kerk van Zwolle met al haar goederen, waaronder een tiend als belastingopbrengst in Wijhe en verdeelde de goederen van de twee kapittels. Op die manier had het Utrechtse kapittel vrijwel alleen goederen ten westen van de IJssel en dat van Lebuinus goederen ten oosten van de rivier, waar het een van de belangrijkste grondbezitters werd. Die goederen leverden veel geld op, dat werd gebruikt voor de bouw en het onderhoud van de kerk, maar ook voor het levensonderhoud van de proost en de kanunniken en de aanschaf van liturgische benodigdheden. Een exacte beschrijving van dit bezit en grote delen van de beheersadministratie zijn verloren gegaan. Bernold was de eerste bisschop die in 1046 door de Ottoonse keizer Hendrik III van het Heilige Roomse Rijk werd bekleed met het wereldlijk gezag over Utrecht (Nedersticht) en Overijssel, Drenthe en de stad Groningen en omgeving (Oversticht). Dat gezag bleef wankel, maar bestond totdat Karel V in 1528 de landsheer werd.

Op de oudste gedetailleerde kaart van Deventer getekend door Jacob van Deventer in circa 1560 lijkt het proosdijerf, samen met de belendende erven van het Heer Florenshuis en het Lamme van Diesehuis aan de Pontsteeg, één groot groengebied te vormen. Dit komt overeen met het grootschalige karakter van de immuniteit ten opzichte van de rest van de stad. Bij het Lamme van Diesehuis hoorde de op de kaart aangegeven Sint Cecileakapel, waarvan nu nog de koorsluiting overeind staat. Lamme van Diese en Florens Radewijns behoorden tot de door de Deventenaar Geert Groote geïnspireerde veertiende-eeuwse spirituele beweging van de Moderne Devotie. Na de Reductie, waarbij de kerkelijke goederen aan de stad kwamen, werden deze voor een groot deel gebruikt voor het scheppen van ruimte in de dichtbebouwde stad. Om te beginnen door de afbraak van de bisschopshof. Aan de zuidzijde daarvan werden al in 1578 de Nieuwe Markt aangelegd en vervolgens in 1623 over de bisschopshof de Graven en de Hofstraat als oostwestverbindingen. In 1644 kwam voor het stadhuis aan het kerkhof een plein. In 1668 veranderde een deel van de proosdijhof in de Stromarkt. Het Lamme van Dieseplein is pas in 1966 ontstaan toen de HBS, een verbouwing uit 1868 van het hoofdgebouw van het middeleeuwse Lamme van Diesehuis, gesloopt werd.