Colofon

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door:

Nederlands Israëlitische Hoofd Synagoge Arnhem

Prins Bernhard Cultuurfonds

Stichting Fonds A.H. Martens van Sevenhoven

Rabobank

Rotary Clubs Wageningen

Grafische vormgeving: The Happy Horseman, Rotterdam

© 2017 Stichting Joods Erfgoed Wageningen e.o.

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN: 978-94-6249-316-2
e-ISBN: 978-94-6249-595-1

Inhoudsopgave

Voorwoord

Opperrabbijn Binyomin Jacobs

Ten geleide

Prof. Ir. M.S. Elzas

De geschiedenis van de Oude Joodse Begraafplaats te Wageningen 1667-1929

A.G. Steenbergen en J. van den Burg

Memorie van Joden die alhier begraeven sijn 1727-1759

A.G. Steenbergen, J. van den Burg en Francine Püttmann

Een steen op een Joods graf

Francine Püttmann

De grafstenen op de Oude Joodse begraafplaats

Francine Püttmann

Index van namen op de grafstenen

Bibliografie

Voorwoord

BINYOMIN JACOBS, opperrabbijn

Geen gezellig onderwerp: begraafplaatsen, grafzerken, sterven, het verleden ..... Had een uitgave over het leven van de huidige Joodse inwoners van Wageningen en van hun kinderen, wellicht een aantrekkelijker boekwerk opgeleverd? Aan het eind van een lezing voor een niet-Joods gezelschap kreeg ik als compliment dat mijn Nederlands zo goed is. Toen ik ietwat verbouwereerd aangaf dat ik Nederlander ben, kreeg ik de opmerking: Oh, ik dacht dat u Joods was!

Ik heb even een regel overgeslagen om u in de gelegenheid te stellen na te denken over bovenstaand ogenschijnlijk niet samenhangend begin van mijn voorwoord.

In Wageningen bestaat geen Joodse gemeenschap meer en de kennis over Joden en over hun eeuwenlange verknochtheid met de vaderlandse geschiedenis is nagenoeg geheel verdwenen. Dat er zoiets bestaat/bestond als Nederlandse Joden en dat de basis van onze Nederlandse cultuur gevormd is door het joods-christelijk erfgoed, is nagenoeg onbekend. Dat hier in Wageningen en omstreken Joden een substantieel onderdeel vormden van het dagelijks leven, is niet meer voelbaar. Slechts begraafplaatsen, grafzerken en monumenten herinneren aan wat hier eens was. En door de uitgave van dit boek, of beter geformuleerd: door het publiceren van het resultaat van diepgaand historisch onderzoek, krijgt de Joodse geschiedenis van Wageningen weer een gezicht en begrijpt de lezer, misschien wel geheel onverwachts, dat hier eens Joden hebben gewoond die een onlosmakelijk onderdeel vormden van hun Wageningen.

Als een dominee op een begraafplaats komt en hij ziet dat er nog veel ongebruikte plaats is, is hij verheugd. Zijn gemeente telt meer levenden dan doden. Als ik de lege ruimte aanschouw, huil ik. Hoe graag hadden de nazaten van allen die hier nu begraven liggen, ook zo graag in hun eigen woon- en/of geboorteplaats een graf gehad. Gewoon overleden, door ouderdom of zelfs door ziekte. De graven vertellen geschiedenis, die in Hier ligt begraven zo professioneel en gedetailleerd is beschreven. Het lijkt bijna een film waarnaar je ademloos kunt kijken!

Maar de lege plekken op een begraafplaats vullen een gigantische bibliotheek met duizenden en duizenden boeken. De pagina’s van deze bibliotheek zijn leeg en onbeschreven, omdat de historische gruwel van de vernietiging, de uitroeiing van de Joodse Gemeente, met geen pen te beschrijven is.

Hier ligt begraven is meer dan alleen een indrukwekkende geschiedenis. Het is ook een in memoriam voor ieder die hier niet ligt begraven. Het brengt het verleden tot leven en doet het gemis in het heden voelen. Maar wellicht nog belangrijker: het roept luidkeels uit naar de toekomst dat de weinigen van de Joodse gemeenschap die hebben overleefd, hier al eeuwen woonden en door de tirannie van een kleine groep criminele fanatici ernstig werden gedecimeerd, terwijl de grote groep toekeek en het liet gebeuren.

Ten geleide

PROF. IR. M.S. ELZAS, voorzitter
Stichting Joods Erfgoed Wageningen e.o.

Het boek dat voor u ligt is de bekroning van jaren werk van onze Stichting en de inspanning van vele vrijwilligers. Het is een weerslag van onze kennis van het belangrijkste, op de Rijksmonument lijst geplaatste, Joodse Erfgoed van Wageningen e.o. Het vervult ons dan ook met trots dat we dit grote project met dit prachtige drukwerk mogen afsluiten.

Een van de aanleidingen voor het maken van dit boekwerk is nogal prozaïsch. De Stichting Joods Erfgoed Wageningen e.o. kreeg steeds meer vragen van bezoekers over de Oude Joodse Begraafplaats, terwijl de onderzoekers van de Stichting tegelijkertijd beseften hoe weinig ze over de details van deze laatste rustplaats echt wisten.

Redenen voor een grondige aanpak. Onder andere ook omdat ‘onze’ Oude Joodse Begraafplaats een van de oudste Joodse begraafplaatsen in de Nederlandse mediene is die nog in uitzonderlijk goede staat verkeert, en tevens de graven bevat van overledenen uit diverse andere omliggende Joodse Gemeenten. De begraafplaats blijkt ook een interessant doel voor veel bezoekers van Wageningen te zijn. Ook de stadswandelingen van het Wageningse Gilde doen de plek regelmatig aan. Vaak werd, naar aanleiding van deze bezoeken, de vraag gesteld wat de betekenis is van de Hebreeuwse teksten op de grafstenen en wie de mensen zijn die er begraven liggen.

Zoals al eerder opgemerkt, leefde bij onze Stichting al langer het verlangen deze begraafplaats eens gedegen te inventariseren. Na heel wat fotograferen, karteren, vertalen en onderzoeken kwam dit boek uiteindelijk tot stand.

Maar dat was niet het enige product van onze inspanningen. Door onze frequentere bezoeken aan de begraafplaats kregen we ook een beter beeld van de gebrekkige staat van onderhoud van dit Rijksmonument. In 2011 werden, met hulp van enthousiaste leerlingen van de Wageningse Scholengemeenschap Pantarijn, in het kader van hun maatschappelijke stage, de grafstenen en monumenten grondig schoongemaakt. De dienst Gemeentewerken van de Gemeente Wageningen gaf, op ons verzoek, opdracht de besmeuring met zwarte verf die enige vandalen hadden aangebracht te laten verwijderen. Deze opdracht werd door het Wagenings Natuursteenbedrijf deskundig uitgevoerd en het bedrijf repareerde tevens, belangeloos, een aantal kapotte grafstenen.

Kortom: het blijkt dat de Oude Joodse Begraafplaats zich mag verheugen in een brede steun bij de Wageningse bevolking.