Theo W.R. Doorman

In de schaduw van de Javazee

Brieven van viceadmiraal Pieter Koenraad naar bevrijd Nederland

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van Stichting Karel Doorman Fonds, Den Haag, J.E. Jurriaanse Stichting, Rotterdam, G.Ph. Verhagen Stichting, Rotterdam. Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm en Christiaan G. van Anrooij Fonds

Tekst

Theo Doorman, Chaam

Redactie

Harry de Bles, Alkmaar

Vormgeving

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk: Karel Meijer, KM Grafisch Werk, Utrecht

Afbeelding omslag:

Pieter Koenraad, mei 1945. Foto Ministerie van Defensie, Den Haag

Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Den Haag

© 2018 Th.W.R. Doorman, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492806

e-ISBN 9789462495975

NUR 680

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1.Levensloop Pieter Koenraad

2.In de schaduw van de Slag in de Javazee – 70 jaar later

3.Brieven naar bevrijd Nederland

A.De verdediging van Nederlands-Indië tijdens het interbellum

B.De zon rijst boven de Pacific

C.Japanse intimidatie van Nederlands-Indië

D.American British Dutch Australian Command

E.De oostelijke Japanse invasievloot nadert Oost-Java … en wordt verkend

F.Verdwenen telegrammen en verslagen

G.De Japanse invasie in Oost-Java

H.De evacuatieorder

I.Evacuatie van geïnterneerde NSB’ers naar Suriname

J.Nederlands-Indisch bestuur in ballingschap

K.Waarom de capitulatie Nederlands-Indië geen bevrijding bracht

L.Spanningen in het bondgenootschap

4.In de schaduw van de Slag in de Javazee – 75 jaar later

Postscriptum

Literatuur

Voorwoord

Na een theatervoorstelling van Daar werd wat groots verricht van Diederik van Vleuten, over het leven van zijn oudoom Jan in Nederlands-Indië en een epos tegen de achtergrond van de Japanse aanval op Nederlands-Indië en de bezetting en de verschrikkingen van de interneringskampen, sprak mijn schoonzoon, flamenco-gitarist Eric Vaarzon Morel, Diederik aan: ‘Dit moeten mijn schoonouders zien’. Bij de nazit van een volgende voorstelling bleek dat Hemmie van den Wall Bake, mijn schoonvader en een jeugdvriend van Jan, tegelijk met hem naar Nederlands-Indië was uitgezonden en onder meer bij diens huwelijk met Aukje was opgetreden als getuige.

Kort voor de zeventigste herdenking van de Slag in de Javazee in de Kloosterkerk te Den Haag op 27 februari 2012, waar ik één van de sprekers was, waren Diederik en ik uitgenodigd in het televisieprogramma van Pauw en Witteman. Diederik werd geïnterviewd over zijn voorstelling en ikzelf over de door schout-bij-nacht Koenraad geautoriseerde evacuatie van mijn moeder en mijzelf (zes jaar oud) naar Australië met een Catalina vliegboot van de Marine Luchtvaartdienst (MLD). Het was drie dagen na de Slag in de Javazee waarbij schout-bij-nacht Karel Doorman, commandant van de Combined Striking Force, mijn vader, samen met 914 andere Nederlandse marinemannen sneuvelde.

Enige tijd na de uitzending nam Liesbeth van der Stok-Koenraad, een dochter van Koenraad, contact met mij op. Bij een bezoek nam zij papieren van haar vader mee en een koekblik met foto’s en luchtpostbrieven van hem aan zijn familieleden in het pas bevrijde Nederland, met de vraag of ik iets met het materiaal zou kunnen doen.

Koenraad doet op stevige en heldere wijze verslag van zijn belevenissen tijdens de Japanse verovering van Nederlands-Indië, maar ook in Engeland, Amerika en Australië en in het roerige en opstandige Indië na de oorlog. De publicatie van de brieven geschiedt met toestemming van de familie Koenraad. Ook heeft de familie Jeekel toestemming verleend tot het opnemen van een gedeelte van een brief van de toenmalige luitenant-ter-zee der eerste klasse C.J.W. van Waning aan de weduwe van de oudste officier van Hr.Ms. o 16, luitenant-ter-zee der tweede klasse Ch.A. Jeekel.

Behalve aan mijn uitgever in de persoon van Charles Boissevain en redacteur Harry de Bles, voormalig directeur van het Marinemuseum te Den Helder, wil ik bijzonder veel dank uitspreken aan Ruud van Wely (†), Bernard Lohman, Han Scheuer, Gijs Hooft (†), Hans Jeekel, Jan Maarten Doorman en Jacques Brandt voor het meelezen, de kritiek, adviezen, correcties en hun welwillende medewerking. Voorts dank ik Erwin van Loo van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie voor de geboden assistentie met betrekking tot archiefmateriaal, foto’s en kaarten. Zonder de financiële steun van de in het colofon genoemde fondsen had dit boek niet kunnen verschijnen.

Theo Doorman

Chaam, maart 2018

Inleiding

In 1938, anderhalf jaar vóór zijn pensionering wordt kapitein ter zee Pieter Koenraad voor zijn laatste term uitgezonden naar Nederlands Oost-Indië. Het zullen acht enerverende jaren worden waarbij hij als commandant der marine te Soerabaja de strijd tegen de invallende Japanners intensief meemaakt, na de capitulatie naar Australië ontkomt, naar Engeland wordt teruggeroepen, vervolgens als commandant der marine in Australië wordt geplaatst om tenslotte na de Japanse overgave als onderbevelhebber van de strijdkrachten in het oosten (OBSO) in Batavia het begin van het einde van het Nederlandse gezag over de voormalige kolonie in Zuidoost-Azië mee te maken.

Kort na de bevrijding van Nederland in mei 1945 schrijft Koenraad luchtpostbrieven naar zijn familie over zijn belevenissen tijdens de oorlog, aanvankelijk vanuit Australië, later vanuit Batavia tijdens de roerige Bersiap-periode en tenslotte vanaf het Engelse passagiersschip waarop hij repatrieert.

Het persoonlijke verhaal van een hooggeplaatste marineofficier, die tijdens de Tweede Wereldoorlog in één van de brandpunten de strijd tegen Japan in Zuidoost-Azië meemaakt, verschaft inzicht in de problemen waarmee ons land, tijdens de oorlog en na de capitulatie van Japan, in Nederlands-Indië wordt geconfronteerd.

Koenraad richt zijn brieven aan zijn broer Johan, huisarts te Aalsmeer, diens tweelingbroer Jaap en zijn echtgenote Paula in Heemstede en tenslotte aan Attie, dochter uit zijn eerste huwelijk en haar echtgenoot Jan Zevenbergen in Amstelveen.

Om de lezer die minder bekend is met de omstandigheden en gebeurtenissen in het voormalige Nederlands-Indië driekwart eeuw geleden context te geven, verklaart de auteur het oorlogstheater in de vorm van kaderteksten of scènes, die aan de brieven zijn toegevoegd. De toespraken die de auteur hield tijdens de zeventigste en vijfenzeventigste herdenking van de Slag in de Javazee worden beide integraal afgedrukt en illustreren de nauwe betrokkenheid van de auteur bij de in de correspondentie beschreven gebeurtenissen.

Na de bevrijding van Noord-Brabant en Limburg in 1944 wordt begonnen met het werven van oorlogsvrijwilligers voor de strijd tegen de Japanners in het toen nog bezette Indië. Kort na de bevrijding van het noorden van Nederland in mei 1945 is nog weinig bekend over de algemene en politieke situatie aldaar. Iedereen is aan het bijkomen van de verschrikkingen van de bezetting en heeft de handen vol aan de wederopbouw.

De strijd in de Pacific is hevig. Japan verzet zich tot het laatst. Twee atoombommen zijn nodig om een eind aan de strijd te maken. Voor de Europese landen komt na de Japanse nederlaag wat later wordt genoemd het pijnlijke dekolonisatieproces op gang. Zo ook in Nederlands-Indië. De verdere loop van dit proces en de gevolgen daarvan voor talloze levens in Nederland en in het latere Indonesië liggen ten tijde van het schrijven van de brieven van Koenraad nog diep verborgen In de schaduw van de Javazee.

1Levensloop Pieter Koenraad

6 juni 1890
Geboren te Dirksland.

1908-1911
Koninklijk Instituut voor de Marine te Den Helder.

1911-1913
Adelborst der eerste klasse.

1913-1921
Luitenant-ter-zee der tweede klasse.

1921-1934
Luitenant-ter-zee der eerste klasse; dient in Nederland en is in Indië achtereenvolgens commandant van een torpedobootjager, van een divisie torpedobootjagers en van de marinekazerne Oedjoeng te Soerabaja.

1923-1930
Eerste huwelijk met Catharina Cornelia van Trooijen; één dochter.

Vanaf 1934
Tweede huwelijk met Gertrud Maria Eugelink; twee dochters.

1934-1938
Kapitein-luitenant ter zee.

1938-1942
Kapitein ter zee; commandant der marine te Soerabaja. Wordt in januari 1942 in verband met de functie benoemd tot schout-bij-nacht titulair. Evacueert per onderzeeboot (Hr.Ms. K XII) naar Australië.

1942-1946
Wordt als kapitein ter zee teruggeroepen naar Engeland, in 1943 weer uitgezonden naar Australië en als schout-bij-nacht (per 01-11-1943) benoemd tot marinecommandant Australië (MCA) en tot onderbevelhebber strijdkrachten oosten (OBSO), functies die hij tot oktober 1945 vervult. Van oktober 1945 tot januari 1946 in Nederlands-Indië commandant der zeemacht Nederlands-Indië en hoofd van het departement der Marine te Batavia. Keert na de commando-overdracht aan schout-bij-nacht Pinke terug naar Australië; repatrieert op 19 maart 1946 per schip vanuit Brisbane naar Nederland.

21 januari 1946
Benoeming tot ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

1 mei 1946
Eervol ontslag uit de zeedienst verleend wegens langdurige dienst en bevorderd tot viceadmiraal.

1 maart 1968
Overleden te Las Palmas (Gran Canaria).

Pieter Koenraad wordt op 6 juni 1890 te Dirksland op Goeree Overflakkee geboren als zoon van Johannis Adrianus, sinds 1878 hoofdonderwijzer en Alida Elizabeth de Graaff. Na de Hoogere Burgerschool in Middelburg te hebben afgerond vangt in 1908 zijn opleiding tot marineofficier aan op het Koninklijk Instituut voor de Marine in Den Helder.

Zijn toenmalige zeezeun herinnert hem zich later als een vriendelijk iemand, ietwat onverschillig, die de beste van zijn jaar was. Voetballer, maar geen uitgesproken sportman (hij was toen reeds wat gezet), een wat men noemt ronde Zeeuw, geen bijzondere uitblinker. Hij leeft vrij sober en is een niet aan politiek doende officier.

Op 23 augustus 1911 wordt hij beëdigd als officier (adelborst der eerste klasse). Hij dient eerst in West-Indië en vervolgens afwisselend in Nederland en Nederlands-Indië. In 1913 wordt hij bevorderd tot luitenant-ter-zee der tweede klasse en in 1921 tot luitenant-ter-zee der eerste klasse. Op 5 mei 1923 huwt hij met Catharina van Trooijen. Zij krijgen één dochter.

In 1924 wordt Koenraad geplaatst op de onderzeedienstkazerne te Willemsoord. In 1926 vertrekt hij met Hr.Ms. Flores naar Nederlands-Indië, vanwaar hij in oktober 1930 terugkeert naar Nederland. Kort daarvoor, op 12 september 1930, wordt zijn huwelijk ontbonden en in oktober wordt Koenraad benoemd tot eerste officier van Hr.Ms. Heemskerck. Kort daarna, op 30 april 1931, volgt plaatsing op het wachtschip te Vlissingen om per 27 mei van dat jaar tot eerste officier van Hr.Ms. Friso te worden benoemd en op 28 april 1933 tot commandant van diezelfde bodem.

In april 1934 wordt hij commandant van de torpedobootjager Hr.Ms. Evertsen en in mei 1934 bevorderd tot kapitein-luitenant ter zee. Op 17 november 1934 huwt Koenraad ten tweede male, nu met Gertrud Maria Eugelink, met wie hij twee dochters krijgt. Kort daarna, op 29 november 1934, vangt de Evertsen de reis naar Nederlands-Indië aan, tezamen met Hr. Ms. Piet Hein onder commando van kapitein-luitenant ter zee G.J. Verwijnen. De reis voert langs Palermo, Aden, Colombo en Sabang. Een jaar eerder waren beide jagers uit Indië teruggekeerd met aan boord enige muiters van Hr.Ms. De Zeven Provinciën en dienstweigeraars in Indië in 1933, voor berechting in Nederland. De divisie jagers stond toen onder commando van kapitein-luitenant ter zee K.W.F.M. Doorman.

De Sumatra Post van 9 september 1936 maakt melding van een bezoek van de torpedobootjagers Van Galen en Witte de With aan Belawan, waar Koenraad in De Witte Sociëteit een voordracht houdt over de marine.

In januari 1937 keert Koenraad met het passagiersschip Johan de Witt terug naar Nederland en vestigt zich op het Havenplein te Den Helder. Hij wordt tot mei 1938 geplaatst bij het departement van Defensie als chef van het arsenaal bij de rijkswerf te Willemsoord.

In juni 1938 vertrekt Koenraad wederom naar Indië voor een uitzending van twee jaar, nu aan boord van het ms Marnix van St. Aldegonde. In juli 1938 wordt Koenraad commandant van de marinekazerne Oedjoeng in Soerabaja en op 1 november 1938 wordt hij bevorderd tot kapitein ter zee.

Op 25 mei 1939 meldt het Bataviaasch Nieuwsblad dat ‘[…] de Marinecommandant, Kapitein ter zee A.C. van der Sande Lacoste over enkele weken zal repatriëren om zijn functie als directeur van het Loodswezen te Vlissingen te aanvaarden. Kapitein ter zee P. Koenraad, thans commandant van de Marine kazerne Oedjoeng zal hem als Marinecommandant opvolgen. Vermoedelijk zal de heer Koenraad deze functie tijdelijk bekleden; tegen het einde des jaars wordt een nieuwe Marinecommandant uit Holland verwacht, wie het zal zijn staat echter nog niet geheel vast […]’.

Zijn belevenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog beschrijft Koenraad in de brieven aan zijn familieleden. De correspondentie met zijn echtgenote is vernietigd.

In mei 1946, één jaar na de bevrijding, keert Koenraad terug in een verwoest en leeggeroofd Nederland. De winter van 1946 is weer streng geweest. Voedsel wordt gedistribueerd en kolen om de huizen te verwarmen zijn schaars. Huisvestingsmogelijkheden zijn beperkt.

Verschillende gedragingen van burgers en militairen tijdens de oorlog geven aanleiding tot het doen van nader onderzoek.

Op 1 mei 1946 wordt schout-bij-nacht Koenraad bij Koninklijk Besluit bevorderd tot viceadmiraal. Onder dankbetuiging voor zijn langdurige en gewichtige dienst wordt hem eervol ontslag uit de zeedienst verleend. Enkele maanden eerder is hij benoemd tot ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

In een geheim schrijven van 14 augustus 1946 ontvangt Koenraad van de minister van Marine een ‘Verzoek om inlichting over uitvoering evacuatieorder’. Het betreft hier het door Koenraad in zijn brieven beschreven voorval van het tegen de vertrekorder in met springladingen tot zinken brengen van de mijnenveger Hr.Ms. Pieter de Bitter door de commandant. De zaak wordt in 1948 in Nederland behandeld.

In de winter van 1951 wordt door de subcommissie II van de enquêtecommissie regeringsbeleid 1940-1945 ter zake van de oorlogvoering in Zuidoost-Azië een aantal hoge civiele en militaire functionarissen als getuige opgeroepen, onder wie viceadmiraal b.d. P. Koenraad. De conclusies lijken weinig opzienbarend. Een interessante passage in het verslag is echter:

’Tenslotte werd ingegaan op de volgens zijn eigen zeggen ‘frustrerende’ periode na begin oktober 1945, toen Koenraad als waarnemend Commandant Zeemacht Nederlands-Indië door Luitenant Gouverneur-Generaal Van Mook en Admiraal Helfrich – zo verklaarde hij – buiten het contact met de Engelsen en Indonesiërs werd gehouden en op disinteresse stuitte, terwijl hij zich actief betoonde om de al maanden lijdende kampbevolking zo mogelijk te evacueren. Desondanks gelukte het hem om 300 kampbewoners naar Australië te evacueren met de gezagvoerder Arie Romijn van de ‘Oranjefontein’, met wie hij in Engeland in 1942 bevriend was geraakt.’

Na zijn pensionering wijdt Koenraad zich weer aan vroegere liefhebberijen als schaken, lezen en schilderen. In oktober 1959 moet hij een zware operatie ondergaan waarna hij zeven maanden in het ziekenhuis moet verblijven, gevolgd door een lange revalidatieperiode.

In de zomer is hij vaak te vinden op zijn motorboot in Vreeland, waar vanaf hij zijn vislijn uitwerpt. Minder gesteld is hij op de koude wintermaanden. Hij reist dan veelvuldig naar vrienden op het Spaanse Gran Canaria. Het is daar dat hij op 22 februari 1968 onverwacht overlijdt. Zijn stoffelijk overschot wordt naar Nederland overgebracht. Op 1 maart 1968 wordt hij op de begraafplaats te Warmond in stilte begraven.

2In de schaduw van de Slag in de Javazee – 70 jaar later

Ter inleiding van de luchtpostbrieven die schout-bij-nacht Koenraad in 1945 vanuit Australië aan zijn pas bevrijde familieleden in Nederland schreef, lijkt het aangewezen om in te gaan op de heftige omstandigheden na de verloren Slag in de Javazee en de verovering van Nederlands-Indië door de Japanners eind februari 1942. Koenraad was één van de laatste die mijn vader, schout-bij-nacht Karel Doorman, commandant van de Combined Striking Force, in Soerabaja spreekt voordat hij voor het laatst uitvaart na een finaal telefoongesprek met zijn bevelhebber, viceadmiraal C.E.L. Helfrich in het 600 kilometer verder gelegen hoofdkwartier in Bandoeng. Voor mijn moeder en mijzelf vervult Koenraad een cruciale rol bij onze daaropvolgende evacuatie naar Australië.

Bij de zeventigste herdenking van de Slag in de Javazee in de Kloosterkerk in Den Haag in 2012 mocht ik een toespraak houden waarin ik vanuit de optiek van de zesjarige jongen die ik toen was, de gebeurtenissen beschrijf.

Net als vele andere Europese jongetjes van mijn leeftijd had ik in Indië een heerlijke jeugd. Met mijn vader en mijn dertigjarige moeder, zijn tweede vrouw, woonden wij in de Javastraat in Soerabaja. Als mijn vader op zee was verbleven mijn moeder en ik in ons vakantiehuisje in Patjet, in de bergen bezuiden Soerabaja.

Als de De Ruyter binnenliep mocht ik mee om mijn vader te halen bij het Marine Etablissement in de grote open Packard met Astro, de chauffeur achter het stuur en de standaard met twee sterren op het voorspatbord. Soms stopten wij op de terugweg naar huis in de Chinese wijk waar we bij een winkeltje soldaatjes kochten die door drie kindertjes aan een tafeltje werden beschilderd.

Toen brak de oorlog uit. Mijn vaders bed werd versterkt en op klossen gezet om bij luchtalarm onder te schuilen. Ik kreeg een Engels legerhelmpje, een tasje met een naamplaatje, bloedgroepcertificaat en een vies smakend vlakgom om bij luchtalarm tussen de tanden te klemmen.

Kerstmis 1941 vierden wij nog met zijn drieën in Soerabaja. Ik kreeg een prachtig metalen jachtvliegtuigje met opklapbare wieltjes. Met Oudjaar was het samenzijn weer voorbij en werden mijn moeder en ik weer naar de bergen gebracht.

De komst van een Amerikaanse kruiser en torpedobootjagers uit de door de Japanners veroverde Filippijnen staat mij nog helder voor de geest. Terwijl mijn ouders in de sociëteit Modderlust zaten, klom ik op een daarvoor afgemeerde commandantsloep. Door de golven van een voorbijvarend schip viel ik vanaf de schommelende sloep in het modderige water van de haven. Een Amerikaanse matroos sprong me na en trok mij weer op het droge. Druipend meldde ik mij binnen bij mijn ouders.

Begin februari begonnen de bombardementen op Soerabaja. Tegen eind februari liepen de De Ruyter en de Java Soerabaja binnen na een nachtactie tegen de Japanners in de Straat Badoeng bij Bali. De Piet Hein was tot zinken gebracht en de Tromp was zwaar beschadigd. De nog vechtklare schepen van de Combined Striking Force verzamelden zich nu in Soerabaja. Mijn moeder en ik kwamen weer naar de Javastraat. Mijn vader was druk bezig met besprekingen met commandanten van de schepen voor de komende actie, de zorg voor de gewonden en gesneuvelden van de Tromp, het opvangen van de overlevenden van de Piet Hein en het herstel van de opgelopen schade. Bij het afscheid van de commandant van de Tromp, kapitein-luitenant ter zee J.B. de Meester, zei mijn vader bij diens vertrek: ‘Jan, breng je schip veilig naar Australië, wij zien elkaar niet meer terug.’ Tussendoor wist hij even thuis te komen. Hoewel ik het me toen natuurlijk niet besefte nam hij na enkele dagen bij het krieken van de dag in de oprit van ons huis definitief afscheid van ons en werden wij weer naar de bergen gereden.

De telefoonverbindingen waren afgesloten en laat in de middag van zaterdag 28 februari 1942 hoorde mijn moeder van één van onze buren, kapitein ter zee Krips, dat op zee een dramatisch treffen met de Japanners had plaatsgevonden en dat de De Ruyter en de Java waren gezonken. Bij ons logeerde de echtgenote van de adjudant van mijn vader, mevrouw A. baronesse Van Tuyll van Serooskerken met haar babydochter. Met haar auto zijn wij terstond in de late middag naar Soerabaja teruggekeerd en hebben die nacht bij kennissen geslapen omdat ons huis niet veilig werd geacht.

De volgende morgen bij het ontwaken vertelde mijn moeder mij dat we mijn vader waarschijnlijk niet zouden terugzien. Waarschijnlijk had zij van mijn vader instructies gekregen wat zij moest doen want zij ging meteen met de fiets naar schout-bij-nacht Koenraad, de commandant marine. Hij raadde haar aan indien gewenst zich voor te bereiden om met een vliegtuig van de Marine Luchtvaartdienst naar Australië te evacueren.

De volgende morgen vroeg kreeg zij inderdaad bericht om zich binnen een uur met één koffertje te melden bij het MLD commandement op de Reiniersz Boulevard. Door een zoekgeraakt juwelenkoffertje misten wij net het vertrekkende autokonvooi. Gelukkig wist mijn moeder een kennis te bereiken die ons met zijn auto meenam en net voor Malang het konvooi wist in te halen, waardoor wij konden overstappen. Aan het eind van de middag kwamen wij aan bij Toeloeng Agoeng waar vier Catalina vliegboten op een ondergelopen stuk land met hun staart over de oever lagen te wachten. Via de staart en een mitrailleurblister werden we aan boord van de vliegboot geholpen.

Na enige startproblemen wisten wij als laatste net vóór de snel invallende duisternis met de propvolle vliegboot net vrij van een rij palmbomen op te stijgen. De raampjes werden verduisterd en de bemanning wist een pannetje warme snert te bereiden waaruit wij kinderen zó met een lepel mochten eten. Plotseling klonken mitrailleurschoten door het vliegtuig heen, maar dat was gelukkig alleen om de wapens te beproeven. Zo vlogen wij de nacht in. Met mijn moeder sliep ik op één van de zeildoekse kooien.

Wij werden de volgende morgen wakker en zagen onder ons een azuurblauwe baai. Dit was Roebuck Bay bij het dorpje Broome aan de noordwestkust van Australië, ongeveer zeshonderd kilometer bezuiden Timor. Tegen achten landden we op het water en ankerden tussen een groot aantal vliegboten, waaronder nog drie Nederlandse Catalina’s en vijf driemotorige Dornier vliegboten.

Ieder waande zich nu veilig en het wachten was op de benzineboot, een logger die traag van vliegboot naar vliegboot voer. Vele volwassenen klommen in de vroege ochtendzon op de parasolvleugel. Ouderen en kinderen bleven binnen in het inmiddels snikhete toestel. Ikzelf nestelde mij achterin tussen de mitrailleurs in de geschutskoepels van waaruit ik een prachtig gezicht had op een enorm lange pier, de benzineboot en op de om ons heen liggende toestellen. Mijn moeder had een doos speelgoed meegenomen en zo speelde ik daar met mijn metalen vliegtuigje, een autootje en soldaatjes, aangevuld met losliggende patroonhulzen als extra troepen.

Tegen half tien klonk plotseling geschreeuw en onmiddellijk daarna gebrul van vliegtuigmotoren en fat, fat, fat van inslaande mitrailleurkogels. Boven mij door de blister zag ik een Japanse Zero langs schieten. Mijn moeder verscheen en rukte mij mee naar voren, schoof mij onder een kooi en ging op mij liggen. Bij een tweede aanval raakt een vrouw naast ons gewond aan haar hoofd. Met een verband uit mijn verbandtasje trachtte mijn moeder haar te verbinden maar bij de derde aanval stond de vleugel met de motoren boven ons in brand. Ik werd onder de kooi uitgerukt en wij zochten onze weg naar de cockpit. Wij passeerden een vrouw die gewond op de grond lag maar ons aanspoorde om door te gaan. Wij klommen een trapje op, de cockpit in en door een open schuifluik boven de stuurboord vliegerstoel sprongen wij in zee.

Door de sterke stroom werd ik meteen onder de brandende vleugel gezogen. Door onder water te duiken wist ik, hoewel tegen de stroom in zwemmend uit te komen van onder de verzengende hitte van de brand boven mijn hoofd.

Mijn moeder zag ik niet meer, maar wel het hoofd van een andere jongen, die later de 12-jarige Rob Lacomblé bleek te zijn, een zoon van de commandant van de De Ruyter die samen met mijn vader vier dagen eerder was gesneuveld en wiens moeder gewond onderaan het trapje naar de cockpit had gelegen. Samen zwommen we verder.

Er was veel rook van de branden; sommige stukken water waren nog kokendheet van de brandende benzine. Wij doken onderwater als wij vlak boven ons Zero’s hoorden over brullen. Na een uurtje verscheen plotseling een Amerikaans marinesloepje met een aantal drenkelingen dat ons oppikte. Na een minuut of tien werd ook mijn moeder aan boord gehesen. Ik had een snee boven mijn wenkbrauw en mijn moeder haalde een zakdoek uit mijn broekzak die onder het bloed zat. Ik had in het water een schampschot in mijn heup gekregen en had inderdaad een scherpe steek gevoeld.

We werden afgezet op de kop van de mijllange pier en zaten op platte treinwagentjes, die normaal gebruikt werden om oesterschelpen af te voeren. Op de achterste wagen werden enige stoffelijke overschotten neergelegd. Na een tijdje zette het treintje zich in beweging. Eenmaal op de vaste wal werden we naar het vliegveld gereden. In een verbandkamer werd mijn wond verbonden, naar ik vele jaren later hoorde, door de waarnemer op ons toestel, de latere overste Juta. Vervolgens werden wij gebracht naar een kleine civiele tienpersoons Lockheed Electra, die net na de aanval was geland. Met zo’n twintig vrouwen en kinderen vlogen we naar de veiligheid van het iets zuidelijker gelegen Port Hedland en enige dagen later vlogen wij met Lockheed Lodestars door naar Perth. Nu weten wij dat de aanval in Broome achtenveertig Nederlanders het leven heeft gekost, van wie tweeëndertig vrouwen en kinderen.

In de volgende vier maanden reisden wij langs Perth, Melbourne, Sydney, het Panamakanaal en Miami naar New York waar wij werden opgevangen door de familie Philips. Mijn grootouders woonden in Alexandrië dat in die tijd werd belaagd door de Duitsers onder Maarschalk Rommel. Met hun ondersteuning konden wij een flat in Larchmont betrekken.

In 1944 is mijn moeder hertrouwd met een scheepsbouwkundig ingenieur, een Engelandvaarder, die na zijn ontsnapping uit bezet Nederland was ingelijfd bij de Koninklijke Marine en was doorgestuurd naar Nederlands-Indië waar hij in september 1941 aankwam. Hij werd geplaatst op het Marine Etablissement te Soerabaja en belast met de reparatie van oorlogsschepen. Met het wegsturen voor reparatie van de Tromp naar Sydney in februari 1942 werd hij aangewezen om naar Australië te evacueren met de Dornier X-23; ook hij had de Japanse aanval op Broome meegemaakt. Direct na de oorlog is ons nieuwe gezin, inmiddels uitgebreid met een tweeling dochters uit Amerika in het verwoeste Nederland teruggekeerd. Mijn stiefvader werd lid van de hoofddirectie van Wilton-Fijenoord, belast met de nieuwbouw. Onder zijn verantwoordelijkheid vielen onder meer de afbouw van de (achtste) kruiser De Ruyter en de grote verbouwing van de Karel Doorman.

In 2004, ná de doop van de gerestaureerde Catalina PH-PBY met de naam van mijn vader door mijn toen 93-jarige moeder kreeg ik een e-mailbericht van een student maritieme archeologie van de Darwin University die bezig was met een promotieonderzoek naar de wrakken van de vliegboten in Roebuck Bay. Aangezien de herinnering van mijn moeder met haar leeftijd was afgenomen antwoordde ik hem dat ik hem slechts mijn herinneringen als zesjarige kon verschaffen, onder meer dat ik kort voor de aanval speelde met een metalen vliegtuigje met inklapbare wieltjes en met soldaatjes. Vrijwel per ommegaande kreeg ik van Silvano Jung een e-mail met foto’s; waren dit de soldaatjes en was dit het vliegtuigje waarmee ik toentertijd speelde?

In 2007 woonde ik met mijn vrouw in Australië de vijfenzestigste herdenking van de Japanse aanval bij. Met witte handschoenen mocht ik voor de foto heel voorzichtig het verweerde soldaatje uit de vitrine van het Broome Historical Museum halen.’

3Brieven naar bevrijd Nederland

Melbourne, 15 mei 1945

Lieve Attie,

Hier is dan mijn eerste gewone brief weer na vele, vele jaren! […]

Ik zou boekdelen kunnen schrijven over wat ik na mei 1940 heb meegemaakt en toch is het moeilijk met deze eerste brief te beginnen. […]

Wat zal ik nu verder aan je schrijven. Het beste lijkt mij eerst in ’t kort iets over mijzelf te vertellen. Ik heb al die oorlogsjaren niet het minste geleden, ik was steeds zeer fit, had alleen soms last van reumatiek, mijn oude kwaal, zoals je weet. Het is voor mij een bijzonder interessante tijd geweest met vele moeilijkheden en vooral in Indië met veel werk.

Zoals je weet werd ik in juni 1939 benoemd tot Marinecommandant te Soerabaja en bleef dit tot de val van Java. 1 januari 1942 werd ik benoemd tot ‘acting’ Schout-bij-nacht. 6 maart 1942, één dag voor de verovering van de Marinebasis, welke ik op 2 maart had laten vernielen en na de evacuatie van het Marinepersoneel, verliet ik Soerabaja per onderzeeboot. Na een reis van 14 dagen met verschillende wederwaardigheden, dus op 20 maart kwamen wij te Fremantle aan, waarna ik ’s avonds per Nederlandse Catalina naar Melbourne vloog, dat de volgende morgen veilig werd bereikt. Ik bleef daar tot 31 maart en vertrok die dag met een Engels troepenschip via Nieuw-Zeeland en het Panamakanaal naar Liverpool. 17 mei arriveerden wij in de door bommen beschadigde Engelse haven, waarna ik de volgende dag doorreisde naar Londen. Na een verblijf van twee weken in een Londens hotel, vestigde ik mij in Dogmersfield Park, een groot Engels landhuis, gelegen in Hampshire (Zuid Engeland) op ong. 1 uur sporen van Londen.

Daar de rang van Schout-bij-nacht voorbehouden was aan de functie van Commandant der Marine te Soerabaja, kreeg ik mijn vroegere rang van Kapitein ter zee weer terug.

In Engeland verbleef ik tot 17 februari 1943 en vertrok die dag weer in de rang van ‘acting’ Sbn. naar Australië, alwaar ik Sbn. Coster moest gaan aflossen.

Ik reisde per trein naar Glasgow, vandaar per Brits troepenschip naar Halifax; verbleef enige weken in de U.S. (New York en Washington), bezocht in die tijd ook nog Prinses Juliana in Ottawa en vloog van Washington, via San Francisco, Honolulu en andere Pacific eilanden naar Sydney. Ik arriveerde eind maart per trein in Melbourne alwaar ik op 1 mei 1943 het Marine Commando overnam. 1 november 1943 werd ik effectief bevorderd tot Sbn.

Dit is in het kort mijn levensloop sedert mei 1940, toen de verbindingen met Holland werden verbroken.

Het is bijna 7 jaren geleden, dat ik jullie heb gezien. Je kunt je wel voorstellen hoe ik verlang iedereen terug te zien in het Vaderland. Wanneer dit zal gebeuren weet ik niet. Voorlopig blijf ik hier. Ik ben zo nauw aan deze Pacific oorlog verbonden. Gelukkig zal deze ook niet meer zo lang duren. Mijn stellige voornemen is echter eerst naar Soerabaja te gaan, zodra dit is bevrijd. Ik wil eerst terug naar de plaats waar de Jappen mij hebben uitgesmeten en welke zo na aan mijn hart ligt, vooral na al hetgeen ik er als Marinecommandant heb meegemaakt. Ik hoop dat jullie dit kunt begrijpen. Daarna wens ik spoedig naar Nederland terug te keren.

Thans nog iets over mijn leven in Australië. Ik woonde de eerste 5 maanden te Melbourne in Hotel Menzies en betrok daarna een alleraardigste kleine bungalow in één der buitenwijken, juist groot genoeg voor mij. Als bediening heb ik een hofmeester van de Marine en een Javaanse jongen, die beiden uitstekend zijn.

Australië is nog steeds een land van overvloed. Hoewel er ook rantsoenering is kun je er praktisch alles krijgen en merk je wat dat betreft heel weinig van de oorlog, welke in de Pacific op 4500 mijl afstand woedt. Het klimaat is er heerlijk met veel zonneschijn. Momenteel begint de winter, welke echter niet zo erg koud is. ’s Avonds zitten wij thans nl. bij een houtvuur.

Ik heb een eigen auto (Mercury), die ikzelf chauffeer en een lieve hond Monty genaamd.

Door mijn werk ben ik meerdere malen te Perth, Sydney, Brisbane en andere plaatsen geweest. Ik heb geheel Australië reeds gezien, alles per vliegtuig natuurlijk, daar de afstanden ontzettend groot zijn. Ook vloog ik enige malen naar Nieuw-Guinea en in november 1943 naar Soerabaja om de Jappen een paar bommen op hun kop te gooien.

In Australië is een grote Hollandse kolonie, die zich nog steeds uitbreidt en nu wel veel groter zal worden nu Nederland is bevrijd. De Hollanders wonen in een kamp even buiten Brisbane, waar ook de Ned. Ind. Regering zetelt. Daar ik ook lid van deze Regering ben, vlieg ik nogal eens naar Brisbane, 1000 mijl van Melbourne gelegen, teneinde de vergaderingen van de Raad van Departementshoofden bij te wonen. De N.I. Regering zat eerst te Melbourne doch verhuisde ong. 1 jaar geleden naar Brisbane. Voor de Marine was het echter beter hier te blijven.

Ik heb hier vele goede vrienden gemaakt en mag de Australiërs zeer graag. Zij zijn buitengewoon gastvrij en hebben veel voor ons gedaan. Later schrijf ik hier wel meer over.

En nu nog het volgende: […]

Melbourne, 31 juli 1945

Beste Paula en Jaap,

[…]

Je kunt wel begrijpen, hoezeer de bevrijding van Nederland ons heeft verheugd. We waren zo teleurgesteld in december van het vorige jaar, toen die bevrijding, waarop iedereen rekende uitbleef. God geve, dat ook Indië spoedig verlost zal zijn van het onmenselijke Japanse juk. Er wordt daar ontzaglijk geleden door onze mensen en ook door de inheemse bevolking. We ontvangen hierover de meest treurige berichten en mochten de Japanners niet capituleren, hetgeen binnen niet al te lange tijd wordt verwacht, en Indië door mopping-up acties moet worden veroverd, dan ben ik ervan overtuigd dat we niemand meer terugvinden. Gelukkig, ik heb het hierboven al gezegd, ziet het ernaar uit, en ik heb dit ook uit goede bron, dat het Japanse Keizerrijk binnen enkele maanden in elkaar stort. Dan wacht ons daar in Indië een enorme taak, welke onoplosbaar lijkt, daar we moeten werken met een veel te klein aantal mensen, waarvan velen zonder Indische ervaring. Ik maak de enorme moeilijkheden, welke zich ook nu reeds voordoen bijna wekelijks mede, daar ik als lid van de N.I. Regering de besprekingen van de Raad van Departementshoofden, welke iedere week te Brisbane worden gehouden, moet bijwonen. Meestal vlieg ik hiervoor van Melbourne naar Brisbane (ong. 1000 mijl), een afstand van Amsterdam naar Warschau, en keer donderdags terug. Met een vliegtuig van de Austr. Airways kost dit 7 uren, met een bomber (B 25), waarmee ik ook dikwijls vlieg, 3½ uur. Vliegen, waaraan ik de dood heb, is in Australië het enige transport waar je in deze tijd gebruik van kan maken. Een reis van Melbourne naar Brisbane is 2 dagen per trein, van Melbourne naar Perth 4 á 5 dagen. Ik heb dan ook in deze jaren heel wat gevlogen, meerdere malen naar Perth, waar onze schepen waren gestationeerd, vele malen naar Sydney en Brisbane, enige malen naar Nieuw-Guinea, eenmaal naar Darwin, eenmaal naar Soerabaja en bovendien vloog ik in 1943 van Washington over de Pacific naar Sydney. Ik heb tientallen duizenden mijlen in de lucht afgelegd en zou niets liever willen dan nooit meer in een vliegtuig te hoeven stappen.

Ik vind het eigenlijk moeilijk jullie te schrijven. Je weet niet waarmee te beginnen. Ik zou zo graag rustig bij de haard (daar denken jullie nu niet aan, maar wij zitten hier midden in de winter) willen vertellen wat ik al die jaren heb meegemaakt en omgekeerd alles van jullie horen. Moge dat spoedig zo zijn, hetgeen weer afhangt van wat Japan doet, daar ik eerst terug wil naar Soerabaja. Daarna zou ik zo spoedig mogelijk willen repatriëren om in Nederland te worden gepensioneerd, als ik tenminste na al die jaren van afbraak enigszins van een pensioen kan leven.

Ook zou ik zo graag iets […], lijkt het mij het beste iets van mijn leven te vertellen en dan zou ik willen beginnen met 1939 na het bezoek van Johan aan Soerabaja. Als jullie deze brief dan ook doorzenden aan alle familieleden, dan kan ik in een volgende brief ermee doorgaan.

13 juni 1939 werd ik benoemd tot Marinecommandant van Soerabaja. Het was zeer tegen mijn zin, daar ik vast van plan was 6 juni 1940 uit de Zeedienst te gaan en niet veel lust had dit laatste jaar alle beslommeringen van een Marinecommandant te moeten meemaken. Hoewel dit door mij ook te kennen werd gegeven, werd ik toch benoemd met het gevolg, dat ik de moeilijkste jaren, welke de vlootbasis ooit heeft meegemaakt, als Commandant van die basis meemaakte.

Achteraf is het een zeer interessante tijd geweest en wie weet, waar ik anders was gebleven; dus ik mag zeker niet klagen, vooral niet, daar mijn positie mij de gelegenheid gaf uit Indië weg te komen, waarna ik tot nu toe wel een zeer bijzondere tijd mocht meemaken, waarin ik meer leerde dan gedurende mijn gehele marine loopbaan.