Uitgave in samenwerking met Gemeente Amstelveen.

Afbeeldingen omslag

Voorzijde: Februari 1945 – razzia in de Dorpsstraat. Foto: G.J. van Laar, Amstelveen.

Achterzijde: Aftocht van de Duitse bezetters, gezien vanaf de spoorbrug over de Burgemeester Van Sonweg. Uit het Gooi richting Haarlem en vandaar via de Afsluitdijk naar het oosten.

Foto: G.J. van Laar, Amstelveen.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

KM Grafisch Werk, Utrecht

Fotoverantwoording

De foto’s in deze uitgave zijn afkomstig uit het Gemeentearchief Amstelveen, tenzij anders vermeld.

Aanpassingen ten aanzien van de eerste druk

Op pagina 324, 370 en 421 zijn op verzoek van mevrouw C. Spruit-de Wit aanpassingen uitgevoerd. Deze aanpassingen zijn aangegeven met: [111]

Op pagina 363 en 364 is op verzoek van Prof.dr. C.F. van der Klauw de alinea Gevangene van der Klauw ingevoegd. Deze aanpassing is aangegeven met: [112]

Eerste druk 1989
Tweede druk 2018

© 1989/2018 Erven van Tini Visser, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 1989/2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492721
e-ISBN 9789462495982
NUR 689

Inhoud

Ten geleide

Voorwoord

Een angel in de duisternis

Verantwoording

I Amstelveen tussen crisis en oorlog

1 Uit de historie | 2 De crisisjaren | 3 Patronen van politiek, geloof en later verzet | 4 Het zwarte dorp | 5 Joodse inwoners | 6 Angstige voorboden | 7 Tussen mobilisatie en oorlog

II De meidagen van veertig

1 10 mei | 2 11, 12 en 13 mei | 3 14 mei | 4 De bezetting

III 1940 na de meidagen – wennen aan de bezetting

1 De Duitsers in Amstelveen | 2 Scheiding der geesten | 3 Ariërs en niet-Ariërs | 4 Het dagelijks leven | 5 Eerste tekenen van verzet

IV 1941 – de duimschroeven aangedraaid

1 Strepen in de lucht | 2 Rellen en politiek rumoer | 3 Een J voor Jood | 4 We maken er het beste van | 5 Verzet en verraad | 6 Arbeidsdienst voor werklozen

V 1942 – vrees en verzet

1 Tussen hoogspanning en vacuüm | 2 Wisseling van burgemeester | 3 De Joden – alleen nog ademhalen | 4 Aan alles gebrek | 5 Het verzet vindt een structuur | 6 Arbeidsdienst en ontduiking

VI 1943 – in de ijzeren greep van de bezetting

1 De aarde dreunt | 2 Het respect van Westendorff | 3 De Joodse onderduikers | 4 Nergens enig licht | 5 Verzet – leven met de dood | 6 Iedereen duikt onder

VII Tot september 1944 – rond het grote gebeuren

1 In het teken van de invasie | 2 Bezoek van Mussert en andere feestjes | 3 Het verborgen volk | 4 Het duurt allemaal zo lang | 5 Volwassen verzet | 5a Illegale pers in Nieuwer-Amstel | 6 Verberg de verdrevene

VIII September 1944 – hoop en wanhoop

1 Dolle Dinsdag | 2 Wanhoop

IX Oktober 1944 tot maart 1945 – de hongerwinter

1 Vandalen | 2 Verborgen drijfveren | 3 De stilte van de Joden | 4 De honger | 5 Gevaar en solidariteit | 5a Illegale pers – de laatste ronde | 6 De verschrikking van de razzia’s

X Maart en april 1945 – snakken naar het einde

1 Om de verdediging van Amsterdam | 2 Vredesduiven | 3 Wat jij geleden hebt weet ik niet | 4 Alles raakt op | 5 Ben jij daarbij? | 5a Ons blad is nog steeds illegaal

XI De bevrijding

1 De eerste meidagen | 2 De voedseldroppings | 3 4 mei | 4 5 mei | 5 6, 7 en 8 mei | 6 Wisseling van de wacht | 7 Arrestatie van de NSB’ers | 8 Het einde van de honger | 9 De grote feesten

XII De spanning van de vrede

1 Terugkeer en herdenking | 2 Einde van de wacht | 3 Adoptie Vierlingsbeek-Overloon | 4 Het zoeklicht van de zuivering | 5 Op adem komen | 6 Woningoorlog | 7 Het ridderblazoen van de politiek

XIII De jaren tachtig – verwachting, teleurstelling, hoop

1 Pijn voor altijd | 2 Bewapenen! – of niet ... | 3 Teleurstelling en nieuwe hoop

Geraadpleegde werken

Geraadpleegde personen

Kaarten

Ten geleide

Met dit verslag van de bezettingsjaren in Amstelveen heeft u een uniek werk in handen. Het is samengesteld door Tini Visser, medewerkster van de afdeling voorlichting van de gemeente en auteur van een aantal boeken. De aan haar door het gemeentebestuur verstrekte opdracht om ‘het zwarte gat’ in de geschiedschrijving van Amstelveen te vullen heeft zij op een zeer persoonlijke wijze volbracht. Zij heeft zich niet beperkt tot een opsomming van de feiten die haar uit de bezettingsjaren in Amstelveen bekend zijn geworden, maar deze feiten ook verbonden met de gebeurtenissen die op een grotere schaal in de wereld plaatsvonden. Bovendien heeft zij door het houden van vele gesprekken ook de gevoelens naar boven gehaald zoals de Amstelveners die in de oorlogsjaren ondergingen.

Schrijfster en opdrachtgever dachten aanvankelijk dat de oorlogstijd in Amstelveen weinig opmerkelijke zaken in zich borg, maar door de loupe die Tini Visser boven het eerst vage beeld hield kwam er een boeiende en soms meeslepende geschiedenis aan het licht.

Jaren van verduistering is de heldere tekening van een middelgrote gemeente met een gemengde bevolking van boeren en forensen, luchtvaartpersoneel en dorpelingen, joden en NSB’ers. Al deze groepen zijn onder die loupe genomen. Ook de geschiedenis van het door Amstelveners gepleegde verzet is intensief beschreven. De sfeer van ongeloof, besef, angst, hoop, doodsnood en bevrijding doortrekt het verslag van de bezettingsjaren in Amstelveen in al zijn facetten.

Het moge duidelijk zijn dat Jaren van verduistering geen ambtelijk stuk, geen overheidsproza is. Het is het persoonlijke werk van een medewerkster van de gemeente. Overeenkomstig de traditie van onderzoeksvrijheid in Nederland is door het gemeentebestuur wel een opdracht gegeven tot het verrichten van studie, maar is de uitkomst ervan de persoonlijke verantwoordelijkheid van de auteur.

Gaandeweg is gebleken hoe moeilijk en zwaar de aan Tini Visser verstrekte opdracht was. Voor het overgrote deel heeft zij alleen voor de taak gestaan om deze zo emotionele geschiedenis van de oorlogsjaren in onze streek te beschrijven. Maar door haar inzet is Jaren van verduistering inderdaad een uniek boek geworden, een persoonlijk werk met ook waarschuwingen voor de toekomst.

Tini, namens het gemeentebestuur, neen, namens de Amstelveense gemeenschap, bedankt!

Otto van Diepen,

burgemeester van Amstelveen

1989

Voorwoord

Amstelveen stond de afgelopen decennia te boek als forensen- en groeigemeente, waarin weinig aandacht bestond voor het verleden. Inmiddels is het tij gekeerd, en koesteren wij het verleden in plaats van op te gaan in de waan van de dag. De herpublicatie van dit boek is daar een mooi voorbeeld van.

‘Jaren van Verduistering’ is tussen 1979 en 1989 geschreven door Tini Visser, voorlichtster bij de gemeente Amstelveen. Zij schreef het boek in opdracht van burgemeester Otto van Diepen in de jaren ’80. Indertijd heeft zij 120 getuigen geïnterviewd, waaronder personen die in het verzet zaten, nabestaanden en anderen die toen nog in leven waren. Daarnaast stopte zij veel tijd in het bestuderen van oude krantenartikelen en documenten uit het archief.

Omdat deze prachtige uiteenzetting van onze oorlogsgeschiedenis van de boekenplank dreigde te verdwijnen, besloot het college van B en W om het boek opnieuw uit te geven. De lokale verhalen over de Tweede Wereldoorlog komen inmiddels voor veel Amstelveners uit tweede hand en mogen niet vergeten worden. Het is belangrijk dat de herinneringen en de kennis aan deze oorlog behouden blijft, zodat we onze kinderen en kleinkinderen kunnen laten zien wat oorlog is en wat het met een samenleving doet. Ook in ons eigen land, in onze eigen woonplaats, met onze eigen buurtgenoten en familieleden.

Door de vele persoonlijke verhalen in dit boek, aan de hand van anekdotes, interviews en foto’s, van mensen die we zelf kennen of gekend hebben, die zich afspelen in straten waar we zelf doorheen fietsen, of in huizen waar we zelf wonen, kunnen we ons een beeld vormen van wat zich heeft afgespeeld in onze gemeente tussen 1940 en 1945.

Omdat wij grote waarde hechten aan het behoud van onze geschiedenis, proberen we deze zo goed mogelijk te behouden voor de toekomst. Dat doen we niet alleen door een monumentenbeleid te voeren, maar ook met bijvoorbeeld onze digitale, voor iedereen te bezoeken beeldbank met historische foto’s en onze wekelijkse krantenrubriek ‘Amstelveen zoveel jaar later’. Deze vullen wij graag aan met uw verhalen, historische documenten en historische foto’s.

Tenslotte willen wij de Vereniging Historisch Amstelveen en de Stichting Amstelveen Oranje bedanken voor hun inzet voor de verschillende projecten ten behoeve van het behoud van het lokale verleden, het vergroten van het historisch besef en het vergroten van de onderlinge verbondenheid tussen Amstelveners.

Herbert Raat,

Wethouder van Amstelveen

2017

Een angel in de duisternis

De nacht van 13 op 14 juli 1942, even na één uur. Het is opnieuw begonnen: het angstwekkend bonzen van de FLAK – het zware Duitse geschut bij de Janselaan. Door het aardedonker tasten de nerveuze, dreigende bundels van de zoeklichten. Je bent negen jaar oud en ligt doodstil luisterend in bed. Nu en dan grijpt het vluchtige schijnsel van een zoeklicht spookachtig langs de gordijnen.

Je bent gewend aan deze onheilsnachten waarin je bed niet veilig meer aanvoelt. Je weet dat iedereen in huis en in heel Amstelveen wakker ligt en luistert. Soms overschrijdt in zo’n nacht het kabaal een grens van hevigheid waardoor je allemaal op hetzelfde ogenblik opstaat. Dan kom je bij elkaar, beneden bij het trappenhuis en de wc, de veiligste plek van het huis. Samen draag je de angst.

Maar vóór die grens ben je in je bed alleen met de oorlog. De dood sluipt door de nachthemel en over de daken. Je denkt aan die mensen in de vliegtuigen, onbekende vrienden, zo dichtbij en toch zo onbereikbaar, omringd door de zwarte vingers van de dood. Diezelfde vingers tikken ook op het dak van je eigen huis en raffelen door de straat met het spoor van neerspattende granaatscherven. Als er een vliegtuig geraakt wordt – wáár komt het dan neer? In Amstelveen is dat – tijdens de bombardementen op Schiphol en de luchtgevechten boven de streek – altijd een angstige vraag. Je draagt die vrees allemaal met je mee. Je praat er niet over omdat de dreiging nu eenmaal onafwendbaar is en omdat je de dagen niet wilt vergallen met je angst voor de nachten. Als er overdag geschoten wordt kun je nog zien wat er gebeurt; je hebt de illusie te kunnen vluchten. Maar ’s nachts wordt de angst een angel in de duisternis.

Zul je naar beneden gaan? Staat er al iemand anders in huis op? Dan is plotseling het vuur er! De angel schiet uit en steekt. Verlamd staar je naar de gordijnen, die lijken te branden. Je weet dat de FLAK doel heeft getroffen en dat een brandend vliegtuig zich over een seconde in je huis kan boren. In een ondeelbaar ogenblik valt er een beslissing in dat meisje van negen jaar dat je bent. Je impuls tot zelfbehoud wil je naar je kamerdeur drijven, naar het trapportaal, om samen met je ouders en je broer te sterven of te overleven. Maar er is nog een impuls, een onbegrijpelijk, geheimzinnig drijven waardoor je opspringt en naar het raam vliegt – een uitdaging aan het lot, een willen weten en ervaren hóe je leven eindigt of verder gaat.

Wat je ziet blijft eeuwig op je ziel gebrand. Nooit zal er iets meer helemaal veilig en vanzelfsprekend zijn. Je aanschouwt de verschrikkelijke vuur-doodvogel in zijn vlammenveren. Hij scheert over de daken aan de overkant en er is een waanzinnige majesteit in zijn trage, helse glijvlucht. Alsof hij een groet overbrengt van de jonge vliegers die in zijn buik sterven. En ergens in Engeland of waar ook wordt op dit ogenblik het liefste aan mensen ontnomen. Ze weten het nog niet, maar jij ziet het voor je ogen en in je kinderhart vlamt een universeel verdriet op, tegelijk met de zucht van opluchting waarmee je beseft dat je zelf nog leeft.

Als een paar seconden later de ruiten rinkelen van een ontploffing en je panisch hoopt dat de doodsvogel het Bosplan heeft gehaald, draag je de last van het kennen van de oorlog. Je huilt nog niet – dat komt veertig jaar later.

Begin 1979, het oude raadhuis aan de Amstelveense Dorpsstraat. Ik zit tegenover de gemeente-secretaris aan zijn bureau.

Hij zegt: ‘Het wordt tijd dat de geschiedenis van de Amstelveense oorlogsjaren wordt opgetekend’.

Ik kijk hem aan en zwijg. Een angstig voorgevoel overvalt me.

‘Wij hadden gedacht dat jij dat zou moeten doen.’

De oorlog zegt me niets. Ik ben met heel andere dingen bezig.

‘Straks zijn alle mensen die nog iets kunnen vertellen dood,’ pleit de secretaris. ‘Denk er maar eens over na.’

Dat doe ik, dagenlang. Ik voel een angel van angst. Wat moet ik met een oude oorlog terwijl er zoveel nieuw kwaad te bestrijden is? Als ik dan schrijven moet, dan zijn er genoeg pamfletten te bedenken tegen de honger op aarde, de kernwapens, de dictatuur. Maar er is een onbegrijpelijk, halsstarrig drijven in mij waardoor ik het gevaar tegemoet ga en de opdracht aanvaard. Nadat ik eenmaal in de oude oorlog ben gestapt wordt mijn angst bevestigd.

‘Maar in Amstelveen is in de oorlog toch niets gebeurd!’ zeggen de mensen.

‘Toch wel,’ zeg ik, ‘wel iets’.

‘Maar niet genoeg voor een boek!’

‘Ik zal wel zien ...’

Ik denk helemaal niet meer aan dat vliegtuig, maar er zit iets in de diepte wat ik niet peilen kan en waardoor ik aanvoel dat er onnoemelijk veel op mij te wachten ligt.

‘Hoe lang denk je erover te doen?’ vragen de mensen, ‘een jaar?’

En er is één iemand, een journalist, die zegt: ‘Dat wordt een levenswerk’.

‘Ik hoop het niet,’ zeg ik dan.

En daarna begint de weg langs al die mensen die mij opnieuw binnen voeren in de jaren van verduistering. De zwalkende zoeklichten komen terug, het luchtalarm, het dreunen van de FLAK. Maar daarachter, veel dieper, begint zich de geschiedenis te openbaren van een andere duisternis: van machtswellust, haat, bezitsdrift, racisme. Deze oorlog is niet oud; hij bestaat nog steeds, hij is van alle tijden. Alleen heeft hij zich tóen, in een samenloop van de geschiedenis, gemanifesteerd als nooit tevoren en toevallig ook in onze eigen streek.

Schrijven over de oorlog is bezig zijn met de hel, met de ingewanden van het kwaad. Maar het delft ook nog iets anders op: het licht van het geweten, dat aarzelend rondzwerft in de massa maar ook krachtig oprijst in enkelingen en hen bemoedigt tot het maken van keuzes waarmee zij hun eigen belang overstijgen terwille van een waardig bestaan van de mensheid. Waardigheid houdt vrijheid in: de mogelijkheid om het eigen lot te kunnen bepalen en lichaam en geest te kunnen ontwikkelen en vruchtbaar te maken ten dienste van de hele gemeenschap. Over de prijs van die vrijheid spreek ik met velen. Ik ga een weg langs verzetsmensen en nabestaanden met wie ik samen de historie opgraaf, blootwoel en in een nog altijd pijndoend licht plaats. Ik zie veel tranen. Die komen niet onmiddellijk, soms pas na verloop van uren praten en dikwijls plotseling, bij het aanraken van een eenvoudig detail. Dan zit ik stil en machteloos. Troosten is geen kwestie van praten maar van respect hebben voor het verdriet. Maar als iemand dan weer opkijkt en zijn of haar verhaal verder vertelt, is er een vertrouwdheid gegroeid die ik voor ieder van hen blijf bewaren. Later, weer pratend over de dingen van de tachtiger jaren, hebben wij het gevoel de last van een klein stukje oorlog een ogenblik samen te hebben gedragen.

Op weg naar huis blijft die geschiedenis bij me, soms woelt hij me wakker in de nacht. Want waarachtig, niet alle verhalen zijn in dit boek gekomen; de ergste niet, die liggen voorbij mijn opdracht, maar ze hebben zich wel samengebald tot iets anders: mijn eigen tranen.

Op een dag zit ik voor de microfoon van de blinden- en slechtziendenbibliotheek in Amsterdam. Het is rond de herdenking van oorlog en bevrijding in 1985. Degene die mij vragen stelt over mijn bevindingen met het oorlogsdocument zegt aan het slot van het gesprek:

‘Je zult zelf ook wel bepaalde herinneringen hebben aan deze tijd ...’

En plotseling, uit de schemering van het vergeten, breekt het brandende vliegtuig tevoorschijn en scheert laaiend langs mijn ogen. Alle spanning en angst van het oorlogskind in die jaren is in dat vliegtuig gaan zitten en heeft rondgecirkeld in mijn onderbewustzijn. Nu ik dat beeld weer voor mij zie, begrijp ik waarom ik dit verslag met zoveel inzet en tranen schrijf. Het weggestopte verdriet van het kind om dat brandende vliegtuig met zijn smartelijke lading heeft wortels geschoten in de stof voor het boek en is tot bloei gekomen in een eigen verzet tegen alles wat tot oorlog leidt. Daarom beperk ik mij – bij het aaneenrijgen van de feiten – niet tot het vermelden van de reeks gebeurtenissen tijdens de bezettingstijd in Amstelveen, maar zoek ik naar het hart van de mensen die al deze dingen beleefd hebben. Wat mij het meeste boeit is de reactie van gewone mensen op bizarre omstandigheden. Geef je iemand te eten als je zelf bijna niets meer hebt ... durf je een vluchteling in je huis op te nemen als je daardoor zelf gevaar loopt ... En hoe kom je, als vredelievende doorsnee-burger, tot die ommekeer waardoor je een illegale verzetsman of -vrouw wordt? Wat doet het met je, als je plotseling een wapen in je hand hebt? Hoe blijf je overeind als je getergd wordt, of erger: als een geliefd iemand wordt gegrepen en weggevoerd naar je weet niet waar? Reeksen van diepe innerlijke emoties rond al deze en nog vele andere vragen komen mij uit de meer dan honderd gesprekken die ik voer tegemoet.

Uiteindelijk zijn er dan ook nog de feiten. Het blijkt dat Amstelveen toch zijn eigen typische oorlogsgeschiedenis heeft, door zijn merkwaardig gemengde bevolking en zijn ligging nabij Schiphol en Amsterdam. U zult het lezen in dit verslag. De critici hebben ongelijk gehad: er is in Amstelveen ongelooflijk veel gebeurd, genoeg voor honderd boeken.

Na het gesprek waarin het brandende vliegtuig uit mijn onderbewustzijn is opgedoken, komt het mij voor dat ik de feitelijkheden van de Amstelveense oorlogsgeschiedenis met wat minder emotie kan beschrijven. Maar dan begin ik tot mijn verbazing te dromen; niet van vlammende vuurvogels maar van grijze vijandelijke toestellen, die als haaien door de nacht sluipen. De droom komt op geregelde tijden terug, en laat mij achter met een verlammende angst, die zich in de loop van de dag wel weer oplost. Ik begrijp er niets van en probeer er maar niet te veel over te denken. Het zal wel weer overgaan als het boek eenmaal klaar is. Maar het blijft een nieuwe angel in de duisternis.

Op een dag neem ik in een heel ander verband deel aan een gesprek over martelingen en dictatuur. En plotseling, een seconde lang, zie ik de grijze haaien uit mijn droom voor mijn ogen langsschieten. De relatie is wat mij betreft gelegd: de oorzaken van oorlog en geweld zijn nog altijd overal op aarde aanwezig; ook in mijzelf. Zo lang ik zelf niet duidelijker stelling neem tegen het kwaad op aarde, ben ik een meeloper, iemand die kiest voor eigen veiligheid boven een groter belang – die zich laat meedrijven op de gebeurtenissen in de hoop dat alles wel in orde komt.

Vanaf dat ogenblik praat ik met de getuigen voor dit oorlogsboek dikwijls ook over de verduistering van déze tijd – de tachtiger jaren van de twintigste eeuw; over zelfzucht, dictatuur, honger, onderdrukking, kernwapens, het verscheurd milieu. Dat ligt buiten mijn opdracht maar komt er wel uit voort. Want de ene oorlog heeft te maken met de andere en overal zijn de wortels van het geweld dezelfde.

Nu het verhaal over de bezettingsjaren geschreven is, ontdek ik dat het mij persoonlijk, in samenhang met allerlei andere gebeurtenissen, gevoerd heeft naar een grotere politieke bewustwording. Ik doe een oproep aan mijzelf en aan iedereen die dit boek leest om waakzaam en actief te zijn tegen het fascisme, niet alleen in het groot maar ook in het klein. Wij mogen niet neerzien op anderen vanwege ras, huidskleur, klasse of wat dan ook, en wij moeten iedere dictatuur of zich verdichtende macht wantrouwen. Wij moeten verzet plegen voordat er oorlog komt, en waarschijnlijk kunnen wij dat het beste doen door onze liefdevolle verbondenheid te tonen met de lijdende mensheid.

In dit boek staat beschreven hoe een aantal mensen zich heeft ingezet voor hulp aan Joodse en andere onderduikers en heeft deelgenomen aan allerlei vormen van verzet. Maar mijn uiteindelijke conclusie is dat de meesten zich niet verzet hebben. Daarmee veroordeel ik niemand, want de vijand was oppermachtig en verzet kon leiden tot de dood, ook die van geliefden. Maar als heel Amstelveen, heel Nederland, heel Europa anders geleefd zou hebben, minder onverschillig en op eigen welvaart gericht, zouden de nazi’s dan zó’n kwaad hebben kunnen stichten?

En de meest klemmende vraag aan mijzelf: als ik geen kind van negen jaar was geweest maar een volwassene, wat zou ìk dan gedaan hebben?

Verantwoording

Gang van zaken

In 1975 sneed de Amstelveense ex-wethouder voor cultuur, J. Roering, voor het eerst het onderwerp ‘geschiedschrijving van de bezettingsjaren in Amstelveen’ aan. Eind 1978 werd de wens tot vastlegging van deze historie in de gemeenteraad geuit. Een van de raadsleden, de historicus Jan Bank, maakte zich tot tolk van de opvatting van enkele andere leden en schreef op 3 december 1978 een brief aan het college van burgemeester en wethouders waarin hij voorstelde zo snel mogelijk met de voorbereidingen voor een publicatie over de oorlogsjaren in Amstelveen te beginnen. Hij voerde twee argumenten aan: ‘Ten eerste is het misschien nú nog mogelijk de overlevenden te interviewen en materiaal bij hen te verzamelen. Ten tweede is het noodzakelijk de talloze immigranten in Amstelveen te confronteren met een geschiedenis van de eigen stad, die geen van hen heeft meegemaakt’.

Begin 1979 werd ik bij gemeentesecretaris T. Koorevaar geroepen die mij vroeg of ik de taak van deze geschiedschrijving op mij zou willen nemen. Na een diepe aarzeling nam ik de uitdaging aan, achteraf gezien in grote argeloosheid.

Een begeleidingscommissie zou mij bijstaan. Die commissie werd in datzelfde jaar gevormd en bestond uit burgemeester jhr. mr. W. H. D. Quarles van Ufford, gemeentesecretaris T. Koorevaar en drs. J. Th. M. Bank. Bij het vertrek van jhr. Quarles van Ufford nam burgemeester O. van Diepen zijn plaats in de commissie in. De heer Koorevaar bleef lid toen de nieuwe gemeentesecretaris, J. van den Bos, tot de commissie toetrad; tenslotte ging ook het hoofd van de afdeling voorlichting, de heer A. W. J. Maassen, deel uitmaken van deze groep.

Van 1979 tot eind 1988 heb ik aan het project gewerkt; echter niet de volle tijd. Ten eerste had ik een deeltijdbaan en ten tweede heb ik in de eerste jaren ook nog allerlei ander werk verricht. Maar allengs besteedde ik al mijn beschikbare tijd aan het bezettingsverhaal.

Ik ben geen historica; hoe langer ik bezig was, hoe meer ik besefte dat ik de academische bagage miste om het werk structureel en met voldoende kennis van zaken en onderscheidingsvermogen aan te pakken. Als ik opnieuw zou moeten beginnen zou ik het heel anders doen. Ik zou mij bijvoorbeeld de tijd gunnen om eerst veel te lezen en aan te dringen op de aanschaffing van de noodzakelijke literatuur. Jarenlang heb ik het werk van dr. L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog slechts kunnen raadplegen in de openbare bibliotheek. Pas eind 1986 permitteerde ik mij een voorstel te doen aan het college voor de aanschaf van het hele werk.

In overleg met de begeleidingscommissie werd in 1979 besloten in eerste instantie een document samen te stellen waarin persoonlijke getuigenissen, gegevens uit archieven, krantenartikelen enzovoort zouden worden bijeengebracht. Om het verzameld materiaal toegankelijk te maken voor het publiek, zou op basis daarvan een boek worden geschreven.

In 1979 ben ik met het onderzoek gestart door het plaatsen van een oproep om getuigen in enkele dagbladen en het Amstelveens Weekblad. De archivaris van de gemeente, Kees Gast, verzamelde intussen het beschikbare archiefmateriaal – enkele honderden dossiers. Doordat ik inzage kreeg in de leggers van het Amstelveens Weekblad kon ik een aantal feiten en data in handen krijgen, ofschoon de krant vanaf 17 mei 1940 niet meer vrij was in het verstrekken van nieuws en tussen 28 mei 1942 en 18 mei 1945 in het geheel niet mocht verschijnen.

De eerste oproep in de kranten leverde 20 getuigen op. Daarna ben ik zelf op zoek gegaan naar sporen van voormalige verzetsmensen of hun nabestaanden, naar toenmalige ambtenaren enzovoorts. Van alle gesprekken maakte ik verslagen die ik ter goedkeuring voorlegde aan de betrokkenen. Voorts verzamelde ik feiten uit het archief, krantenberichten en citaten uit boeken. Zo begonnen zich alle gegevens over bepaalde gebeurtenissen te verdichten en vormde zich een lijvig document.

In 1985 meende ik het werk aan dit document te kunnen afronden. In april van dat jaar was het werk in elk geval zover gevorderd dat op basis van materiaal en gegevens een tentoonstelling over de bezettingsjaren in Amstelveen kon worden gehouden in het expositiecentrum Aemstelle. Dit was rond de herdenking van oorlog en bevrijding na veertig jaar. De tentoonstelling werd door 3500 mensen bezocht. De begeleidingscommissie had mij bezworen, direct na de expositie een punt te zetten achter het onderzoekswerk en met het schrijven van het boek te beginnen.

Maar de televisie-uitzendingen en perspublicaties rond de veertigjarige herdenking van de bevrijding hadden inmiddels weer veel herinneringen bij de mensen bovengehaald. De tentoonstelling in Aemstelle – met veel foto’s en documenten uit de bezettingstijd in de eigen gemeente – deed bij de Amstelveners nog eens extra de gedachte aan de oorlog herleven. Er meldden zich tientallen nieuwe getuigen van wie ik de verhalen niet naast mij meende te mogen neerleggen. De commissie ging ermee akkoord dat ik pas in januari 1986 met het schrijven van het boek zou beginnen.

Toen had ik met 120 personen gesproken; tien van hen gaven mij geen bruikbare gegevens. Van 110 gesprekken had ik verslagen gemaakt en ik had honderden dossiers doorgewerkt. Alles leek in het document op zijn plaats te liggen. Het werk aan het boek kon beginnen. Toen bleek echter dat ik opnieuw op onderzoek uit moest omdat veel gegevens niet klopten. Intussen bleef de stroom informatie aanhouden. Nu ik 29 november 1988 schrijf, heb ik nog een dossier vol aantekeningen liggen die ik niet meer heb kunnen verwerken.

Opzet van document en boek

Bij het begin van het werk heb ik de geografische en tijdsgrenzen beschouwd waarbinnen het onderzoek zich zou moeten bewegen.

Wat de tijdsgrens betreft het volgende: om iets van Nieuwer-Amstel in de oorlogsjaren te begrijpen, zou men ook de belangrijke gegevens uit de voorafgaande periode moeten kennen. In overleg met de commissie besloot ik aan te knopen bij het werk van J. W. Groesbeek: Amstelveen – acht eeuwen geschiedenis, dat in veel, maar niet in alle zaken komt tot 1940. Op basis van dit boek heb ik de vroegste geschiedenis van Amstelveen in het kort naar voren gehaald om de lezers inzicht te geven in de wortels van de historie van onze gemeente. Ook bij het beschrijven van de crisisjaren heb ik geput uit Groesbeeks boek. Maar daartussen beginnen zich al verhalen te schuiven van de getuigen die zich voor het onderzoek naar de bezettingsjaren beschikbaar hebben gesteld. Bovendien heb ik voor deze periode veel gebruik gemaakt van de gegevens uit het gemeentearchief.

Het eind van de periode waarover het document handelt, is afhankelijk van het onderwerp: bijvoorbeeld het eind van de distributie, het begin van een regelmatig bestaan, de eerste weer democratisch gekozen gemeenteraad enzovoort. Langzaam houdt het verhaal op; maar wèl komt het nog even terug in het heden (1980-1988), zodat overlevende getuigen de kans krijgen zich uit te spreken over hun verwachtingen en teleurstellingen na 1945 en over hun angst en hoop nú.

Geografisch zijn voor het verhaal de grenzen van Amstelveen – de toenmalige gemeente Nieuwer-Amstel – en het aangrenzende Buitenveldert (gemeente Amsterdam) genomen. Buitenveldert behoorde tot 1921 bij Nieuwer-Amstel en was in 1940 kerkelijk nog helemaal gericht op de plaats Amstelveen. De ervaringen van mensen die buiten Nieuwer-Amstel woonden maar er tijdens de oorlog als onderduiker of verzetswerker binnenkwamen, zijn in het onderzoek betrokken, evenals de belevenissen van inwoners van de gemeente die naar elders werden gevoerd of er wegens een (verzets)opdracht terecht kwamen. Wanneer huidige Amstelveners die ná 1945 in de gemeente zijn komen wonen, mij hun verhalen over elders aanboden, heb ik opname daarvan beslist moeten afwijzen.

Moest de indeling van het document en het latere boek chronologisch zijn of handelen per onderwerp? Beide werkwijzen leken mij onoverzichtelijk. Ik heb gekozen voor een combinatie: een indeling per tijdsperiode, bijvoorbeeld per oorlogsjaar, en een indeling van elke tijdsperiode in onderwerpen die in ieder hoofdstuk terugkeren.

Er zijn op deze manier dertien hoofdstukken ontstaan. Het eerste en twaalfde hoofdstuk beslaan de perioden van vóór en na de oorlog. Het dertiende hoofdstuk is te beschouwen als een epiloog. Dan zijn er drie hoofdstukken met een afwijkende indeling die korte maar hevige tijdsperioden beslaan:

Hoofdstuk | II | over de meidagen van veertig
| VIII | over Dolle Dinsdag en de rest van september 1944
| XI | over de tijd rond de bevrijding en de gebeurtenissen die een uitvloeisel zijn van de daadwerkelijke bevrijding.

De andere hoofdstukken over de oorlog zijn als volgt verdeeld:

Hoofdstuk | III | 1940 vanaf de meidagen
| IV | 1941
| V | 1942
| VI | 1943
| VII | 1944 tot 4 september
| IX | 1 oktober 1944 tot 1 maart 1945
| X | maart en april 1945.

Deze hoofdstukken zijn telkens verdeeld in zes paragrafen, te weten:

Paragraaf | 1 | de algemene oorlogssituatie, het luchtgeweld en de Duitse bezetting in Amstelveen;
| 2 | politieke zaken, waaronder het handelen van de NSB. Ook komt het functioneren van het gemeentebestuur en de houding van ambtenaren en politie hierin ter sprake;
| 3 | de geschiedenis van de Amstelveense en de in Amstelveen ondergedoken Joden;
| 4 | het dagelijks leven, voedseldistributie enzovoort;
| 5 | het verzet en de illegale pers;
| 6 | de arbeidsdienst en de gevolgen daarvan.

Door deze telkens terugkerende zelfde indeling is het mogelijk om uit het boek alleen de geschiedenis van een bepaald onderdeel te lichten, bijvoorbeeld het dagelijks leven, waarvoor men in ieder hoofdstuk alleen maar paragraaf 4 hoeft op te zoeken. Natuurlijk mist men dan wel de samenhang met de andere gebeurtenissen, maar het is een methode voor iemand die zich snel op de hoogte wil stellen van één bepaald facet.

Omdat het verzet zich in de laatste oorlogsmaanden voorbereidde op de directe confrontatie met de Duitse bezetters, is in hoofdstuk X het ‘gewapend’ gedeelte van het verzetswerk behandeld onder de eerste paragraaf over de Duitsers en het oorlogsgeweld.

Achterin het boek zijn de namen (of gefingeerde namen) genoemd van de getuigen met wie ik heb gesproken. Iedere naam heeft een nummer gekregen. Achter dit nummer vindt men de pagina’s van het boek waar de getuige letterlijk is geciteerd. Achter de citaten vindt men ook weer het nummer van de getuige. Maar niet steeds heb ik letterlijke citaten genomen; het boek zou anders onleesbaar zijn geworden. De verslagen van alle getuigen samen vormen een eigen verhaal waarin voor iedereen herkenbaar zijn eigen verhaal verweven is.

Ook citaten uit geraadpleegde literatuur hebben een aanduiding gekregen, namelijk van een letter van het alfabet. Maar onder andere het werk van dr. L. de Jong: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog heeft geen letter gekregen: ik heb dit boek zo dikwijls bestudeerd voor achtergrondinformatie dat citeren nauwelijks mogelijk was. Vandaar deze extra vermelding.

Witte plekken

De eerste twintig gesprekken gaven mij slechts fragmenten in handen van de gebeurtenissen. Ik had een legpuzzel voor mij met veel meer witte dan ingevulde plekken en elk nieuw gegeven leverde mij een veelheid van nieuwe witte plekken. Toen pas overzag ik de enorme reikwijdte van de opdracht. In plaats van aan het eind van het onderzoek te staan begreep ik dat dit slechts het begin was.

Hoe langer ik bezig was met het werk, hoe meer gegevens over mij heenspoelden. Terwijl ik in het begin op zoek moest gaan naar getuigen en sporen probeerde te volgen, kon ik in de laatste jaren de vloed van verhalen amper meer verwerken. Er hadden in 1940 bijna 20.000 mensen in Amstelveen gewoond; het leek wel of een groot deel daarvan na 1985 opnieuw intensief met de oorlog bezig was en behoefte had het eigen verhaal te vertellen.

Deze voortgaande stroom van aangeboden gegevens heeft mij nogal eens in conflict gebracht met mijn toezegging aan de commissie, te stoppen met het aanvaarden van nieuw materiaal, maar ik zag zelf wel in dat het onmogelijk was altijd maar verder te gaan. Ik maakte dus slechts een enkele uitzondering.

Een moeilijkheid bij het onderzoek was de vervagende herinnering van veel getuigen. Ik werd geconfronteerd met onbewuste en/of onbedoelde verschuivingen in tijdsperiode en werkelijkheid. Helaas waren de meeste voormannen van het Amstelveens verzet, onder wie de commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten Piet de Winter, overleden. De afzonderlijke verzetsstrijders uit die tijd kenden tóén al noodgedwongen slechts een deel van de waarheid en slechts enkele medestrijders; na veertig jaar was een reconstructie bijna onmogelijk. Door de grote zwijgzaamheid binnen het Amstelveens verzet en het gebruik van schuilnamen ben ik een aantal malen op dood spoor gekomen. Wellicht heb ik bepaalde groepen en activiteiten helemaal niet gevonden.

Ook heb ik wel getuigen benaderd die niet wilden spreken – nabestaanden die niet nog eens door de smartelijke herinnering heen wilden gaan. Ik heb dan nooit lang aangedrongen; een historisch document mag waardevol zijn, het mag géén wonden openmaken van iemand die al genoeg verdriet heeft gehad. Maar het betekende dan wel, dat er een stukje van de legpuzzel wit bleef.

Heb ik een historisch verantwoord verhaal geschreven? Ik kan die vraag zelf niet beantwoorden. Ik schreef al dat mijn invalshoek niet die van een beroeps-historica heeft kunnen zijn. Achteraf gezien heb ik dit boek alleen maar kunnen schrijven op mijn eigen manier: als schrijfster, waarbij ik mijn fantasie heb ingeruild voor de werkelijkheid die mij werd toegeleverd. Deze werkelijkheid was dikwijls fascinerender dan ik ooit zelf had kunnen bedenken.

Hoe kon ik beoordelen of iets waar gebeurd was? In de eerste plaats heb ik ieder verhaal geplaatst naast de andere mij bekend geworden gegevens. Als ik dan een bevestiging kreeg heb ik het dankbaar opgenomen. Kreeg ik die bevestiging niet maar leek het verhaal mij in het licht van de omstandigheden betrouwbaar, dan heb ik het geplaatst tegen de historische achtergronden, waardoor het zijn diepere dimensies ontving. Kon ik geen aanknopingspunten vinden, dan heb ik het als los geheel opgenomen of helemaal niet.

Maar ik wil er de nadruk op leggen dat Jaren van verduistering niet een verhaal kán zijn dat in alle details klopt; het is de geschiedenis van de herinnering aan feiten die veertig jaar geleden gebeurd zijn, en het is die herinnering die ik zo goed mogelijk heb proberen te toetsen aan de mij bekende feiten.

Nu ik het verhaal van de Amstelveense bezettingsjaren moet afronden, ben ik mij ervan bewust dat het onderzoek in feite nog niet volledig is geweest. Ik zou nog jaren door kunnen gaan en ik ben ervan overtuigd dat ná het verschijnen van het boek nog gegevens zullen binnenkomen die een ander of beter licht kunnen werpen op sommige voorvallen. Maar het zij zo – dit boek heeft de gemeente veel gekost, en mij ook, zij het op een andere wijze. Het is genoeg. Daarbij troost ik mij met de gedachte dat de historicus dr. L. de Jong ook de verzuchting heeft geslaakt dat hij de stof voor zijn boeken steeds maar zag toenemen en veel langer met het werk bezig is geweest dan hij voor mogelijk heeft gehouden. In zijn verantwoording in het dertiende deel van Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, pagina 20, schrijft hij: ‘Een historicus dient te streven naar zorgvuldigheid maar alle perfectie is uit den boze: wie zichzelf de eis stelt dat hij geen boek schrijft voor en aleer hij alle bronnen materiaal gelezen en herlezen, met alle nog levende getuigen gesproken en alle door hem gebruikte studies van derden volledig geverifieerd heeft, zal nooit een pen op papier zetten’.

Gefingeerde namen

De ware namen van NSB-ers of andere negatief genoemde personen heb ik niet genoemd; in plaats daarvan heb ik namen verzonnen. Mocht zo’n naam overeenstemmen met een in Amstelveen bestaande naam, dan is dit louter toeval. Uitzonderingen heb ik gemaakt voor personen die destijds openbare functies bekleedden of in de publiciteit zijn geweest, zoals de toenmalige nationaal-socialistische burgemeester. Wanneer mij namen werden genoemd van personen van wie men niet wist of zij wel in het boek genoemd wilden worden, dan heb ik eveneens gefingeerde namen of initialen gebruikt.

In het namenregister achterin dit boek staat met een teken * aangegeven welke namen gefingeerd zijn.

Dagboeken

Een bijzondere plaats nemen in dit boek de fragmenten uit dagboeken in. Ik noem in de eerste plaats het dagboek van mevrouw Jo Lodewijk-Poolman. Op 6 januari 1941 werd haar man, J. A. Lodewijk, door de SD gearresteerd en later door een Duitse krijgsraad veroordeeld tot vijf jaar tuchthuis in Duitsland wegens deelname aan het verzetscomité Vrij Nederland (niet te verwarren met het blad). Vanaf zijn arrestatie tot aan zijn terugkeer op 26 mei 1945 hield mevrouw Lodewijk een dagboek bij om het hem in handen te kunnen geven indien hij mocht overleven. Mevrouw Lodewijk had een akte handwerken en gaf tijdens de oorlog les aan verschillende meisjesscholen in Amsterdam. Op 5 februari 1943 kreeg zij een ongeluk en verloor haar voet toen zij onder een tram werd geduwd op de Vijzelgracht in Amsterdam.

Mijn wens om de gebeurtenissen in Amstelveen regelmatig te beschouwen in het licht van de grotere oorlogshandelingen, kon door het dagboek van mevrouw Lodewijk op een bijzondere manier vervuld worden. Zij noemde namelijk niet alleen veel oorlogsberichten, maar ook de talloze geruchten die rondgingen. Door deze telkens aan het begin van de paragrafen in het boek te vermelden, heb ik aan het Amstelveense verhaal de sfeer kunnen toevoegen zoals die tóén beleefd werd. Ook de hoop en wanhoop van Jo Lodewijk om het lot van haar man, haar reactie op de gebeurtenissen in Nederland en Amstelveen, haar worsteling met de honger en haar gevecht om, na haar ongeluk, letterlijk en figuurlijk staande te blijven, spelen een rol in het verhaal.

Het dagboek van mevrouw Jannetje de Pater-Blok voegt zich vanaf 1 juni 1943 bij de beschrijving van de gewone gebeurtenissen. Mevrouw De Pater was boven alles een huismoeder die zich zorgen maakte om haar gezin, maar zij was ook begaan met het lot van anderen.

Ik ben beide vrouwen dankbaar voor hun bijdrage aan dit boek; zelf hebben zij niet meer geweten hoe zij met hun notities van weleer hebben bijgedragen aan de geschiedschrijving van Amstelveen tijdens de bezettingsjaren.

Niet bij elke paragraaf in het boek heb ik dagboeknotities kunnen vinden. Dan heb ik de opmerking geplaatst: ‘geen dagboek’.

Verslag van een predikant

Ds. Jelle van Kuiken, tijdens de oorlog hervormd predikant van de Amstelveense Dorpskerk, heeft voor het blad The Pioneer van de Nederlandse immigrantengemeenschap in Canada, waarvoor hij na de oorlog pastor werd, een verslag geschreven van zijn herinneringen aan de bezettingsjaren. Een deel van dit verslag heb ik gebruikt als achtergrond van een hervormd stukje bezettingstijd in Amstelveen. Als de geschiedschrijving hierdoor nu en dan wat doorgeslagen is naar de hervormde kant, is dit het gevolg van mijn streven om in elk geval de gegevens die mij werden aangereikt zoveel mogelijk te gebruiken.

Dankwoord

Vóór alles dank ik de vele getuigen die mij wilden spreken over hun ervaringen in de bezettingsjaren. Voor een aantal van hen is dit een moeilijke gang geweest, waardoor zij zich opnieuw moesten verdiepen in gebeurtenissen die hun leven destijds hebben verscheurd. Dat zij deze gang terwille van dit boek hebben willen maken heeft mij met respect vervuld.

Het heeft mij verheugd dat de begeleidingscommissie mij de vrijheid heeft gegeven om het werk aan het document en het schrijven van het boek op mijn eigen manier aan te pakken. Hierdoor heb ik het gevoel gehad, mijn ambtelijke deeltijdbaan naar eigen aard en aanleg te kunnen invullen.

Een speciaal woord van dank aan dr. Jan Bank, thans hoogleraar in de vaderlandse geschiedenis in Leiden en lid van de Amstelveense gemeenteraad. Hij heeft telkens per gereedgekomen hoofdstuk kritische kanttekeningen gemaakt, aanbevelingen geplaatst en historische aanvullingen gegeven. Hierdoor heeft het boek gewonnen aan historische draagkracht.

Dank aan het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie voor de toestemming tot het inzien van dossiers die meer licht wierpen op belangrijke personen en gebeurtenissen in Amstelveen. Een speciaal dankwoord voor de directeur van het instituut, drs. A. H. Paape, voor zijn adviezen van het laatste uur.

Ik ben het ministerie van justitie erkentelijk voor de toestemming om relevante archiefstukken van de bijzondere rechtspleging in te zien en om daaruit gegevens te kunnen publiceren.

Dank aan het Amstelveens Weekblad voor de mogelijkheid om de leggers van de krant te bestuderen van de periode waarover het onderzoek zich afspeelde, voorzover de krant in die tijd heeft kunnen verschijnen.

Onder leiding van Ans Blaauboer hebben de medewerkers van het expositiecentrum Aemstelle met toewijding deelgenomen aan het omvangrijke werk voor de tentoonstelling ‘Amstelveen in de bezettingstijd’ in april/mei 1985. Dankbaar denk ik daaraan terug.

Dank ook aan degenen die foto’s, documenten en ander materiaal afstonden voor de tentoonstelling en het boek, en aan Luuk Gosewehr die alles (opnieuw) fotografeerde.

Het heeft mijn werk verlicht dat Jan van den Brand van de afdeling registratuur op het gemeentehuis altijd bereid was om gegevens voor mij na te trekken of dossiers op te zoeken. En ik dank Joop van Bemmelen van de dienst voor cultuur voor zijn begeleiding naar de feitelijke totstandkoming van het boek.

Ik heb mij steeds bemoedigd gevoeld door mijn collega’s van de afdeling voorlichting en het hoofd van deze afdeling, André Maassen, vanwege hun begrip voor mijn betrokkenheid bij dit uitzonderlijke project dat zo moeilijk was in te passen in de gemeentelijke orde.

Tenslotte wil ik niet onvermeld laten dat mijn huisgenoten door de intensiteit van mijn werk aan het oorlogsverhaal jarenlang niet het beroep op mij hebben kunnen doen dat soms nodig was. Zij waren het die de grijze vijandelijke haaien uiteindelijk voor mij uit de lucht haalden.

Er is bezoek voor mij. Het is John Smal van De Walburg Pers die het manuscript komt ophalen. Ik vertrouw het deze uitgever graag toe.

Een oneindige opluchting en een gevoel van vrijheid beginnen in mij door te breken. Deze oorlog heeft lang geduurd.

Tini Visser

Amstelveen, 29 november 1988.

I

AMSTELVEEN TUSSEN CRISIS EN OORLOG

1947 – het dorp Amstelveen, gezien vanuit het noorden.
Op de voorgrond de St. Annakerk met de rotonde in de provinciale weg. In het midden de hervormde Dorpskerk. Links van het dorp de spoorlijn met daarachter ‘de Witte Stad’.

FOTO: K.L.M. AEROCARTO, SCHIPHOL

I.1

UIT DE HISTORIE

Een gemengd volkje

Nieuwer-Amstel in de dertiger jaren: een landelijk oord met wijde groene polders en kleine dorpskernen waar men de kerk, de smederij, de winkels en café’s vond. Amstelveen was het grootste dorp, levendig en lommerrijk. Het lag met zijn achtererven aan het veenmeer de Poel, waar ’s morgens, in de zich verdunnende ochtendnevel, de roeibootjes van de vissers roerloos op het water rustten en waar in de zomer gezwommen en in de winter geschaatst werd. In deze polderstreek van rechte wegen en sloten en dunne bomenrijen kon men de dorpen nog herkennen aan hun torens, die verrezen aan een bijna ongebroken horizon. Dáár zag men de hoge Sint Annakerk en de oude Dorpskerk van Amstelveen, aan de overkant van de Poel de ranke toren van de Bovenkerkse Sint Urbanus en ver in de polder het stoere silhouet van de Sint Urbanuskerk van Nes aan de Amstel. Dan was er het fijngetekende profiel van Ouderkerk, met de twee kerken aan de overzijde van de Amstel. En aan de Amsterdamse kant van de Kalfjeslaan, in het vlakke Buitenveldert, rees de kolossale Sint Augustinuskerk op.

Amstelveen was een plaats aan het worden met een snel groeiende burgerij. Lage nieuwbouwwijken hechtten zich hier en daar vast aan de hoofdwegen of de spoorlijn. In die nieuwe wijken woonden vooral Amsterdamse forensen, die ’s morgens in dikke rijen bij de bushaltes of op de perrons van de stationnetjes dromden. Het waren meest heren, met hoeden op en aktetassen in de hand.

’s Morgens in alle vroegte was er al een andere uittocht geweest: van de straatarme schillenboeren die met hun karren in een lange sliert over de Amstelveenseweg en langs de Amstel naar Amsterdam waren getrokken. Uit omgekeerde richting was even later een rij mensen uit de stad gekomen: mannen van de werkverschaffing die uitzwermden over een modderig, gigantisch project: het Bosplan.

Westelijk van de Ringvaart, vlak in de Haarlemmermeerpolder, knorden de vliegtuigmotoren van Nederlands roemruchte Koninklijke Luchtvaart Maatschappij. Op onregelmatige tijden, verspreid over dag en nacht, spoedden de helden van de opkomende luchtvaart zich over de Colijnweg naar hun werk op Schiphol. Vliegeniers, technici, kantoorklerken van KLM en Fokker hadden zich in Nieuwer-Amstel genesteld. Amstelveen was een woongemeente voor Schiphol aan het worden.

Nòg een lange rij in de morgen: die van de werklozen die kwamen stempelen aan het loket van de hulpsecretarie in de Dorpsstraat. De meesten hadden tot op de draad versleten kleren aan. Na het stempelen vonden ze elkaar voor de paardestal naast café Het Dorstige Hert; niet in het café, want daar hadden ze geen geld voor. Ze brachten hun dagen langzaam door, wat pratend, wat kauwend op hun tabak, terugstappend in de stal als het regende.

Nee, dan die ferme knapen in hun zwarte pakken die in frisse pas en keurig in de rij door de straten van Amstelveen stapten! In de nieuwbouwwijkjes, vooral in Randwijck, tegen de Amsterdamse grens, was dit opvallend volkje van de NSB buitengewoon actief. Juist onder de forensen bevonden zich veel mensen uit de middenklasse, die zich door de slechte economische omstandigheden teleurgesteld voelden in de democratie en aangetrokken werden door de leuzen van het nationaal-socialisme. De meesten van hen staken hun opvattingen niet onder stoelen of banken. Hun vlagvertoon, hun uniformen, hun laarzengestamp joegen soms een sinistere windvlaag door de Amstelveense straten. Een deel van de bevolking wilde die huivering niet voelen en wendde zich af. Een ander deel ergerde zich en voelde een steek van zorg. Sommigen werden zeer bang.

Er woonden ook veel Joden in Amstelveen – voor de helft vluchtelingen uit Duitsland en Polen – die Amsterdam als hun toevluchtsoord hadden gekozen, maar zich meer aangetrokken voelden tot de stille, groene en niet zo dure wijken van Amstelveen.

Ondanks al die verschillende nieuwe bevolkingsgroepen was Nieuwer-Amstel in hoofdzaak nog een gemeente van veeboeren en akkerbouwers. De nazaten van de veenwerkers die het moerassig land in de vorige eeuwen hadden afgeveend, waren nu landarbeiders, kleine tuinders of ambachtslieden – als de werkloosheid ze tenminste niet had veroordeeld tot de rij bij de hulpsecretarie. Ook veel kleine veeboeren trokken van de steun, al zag men de slechte toestand van de veehouderij niet af aan het grazig land. Als in de zomer de tarwevelden rijpten, de akkergewassen bloeiden en de bloesemgeuren tot in de straten van Amstelveen dreven, leek de crisis verder weg dan hij was. En achter het fladderen van de vlinders en het ruisen van de wind stommelden geruchten van oorlog ...

Nieuwer-Amstel

De geschiedenis van Amstelveen is nauw verweven met die van Amsterdam; of misschien kun je het beter omgekeerd zeggen, want Amstelveen is ouder dan de stad. En Ouderkerk aan de Amstel is nog ouder. Daar vestigden zich de eerste bewoners van de streek. Vanaf de Amstel begon men in de 12de eeuw waarschijnlijk al met het ontginnen van het moerassig veengebied in het westen. Aan een veendijk ontstond toen het gehucht Amstelveen. Toen de streek – Aemestelle – in de 13de eeuw werd gesplitst in Ouder- en Nieuwer-Amstel, vormde Amstelveen de kern van het westelijke gebied, Nieuwer-Amstel, dat zich uitstrekte tot aan het IJ. Daar in het noorden had zich intussen bij een dam in de Amstel een vissersdorpje genesteld, dat zich door zijn gunstige ligging al snel ontwikkelde tot het stadje Amstelredamme. In 1300 kreeg dit stadje stadsrechten. Daarna begon Amsterdam telkens grond van de moedergemeente te annexeren. De laatste annexatie vond plaats in 1921, toen Buitenveldert bij de stad werd getrokken. Alleen de begraafplaats Zorgvlied, eigendom van Nieuwer-Amstel, bleef als een enclave achter aan de Amstel in Amsterdam. Binnen de gemeente zou na de Tweede Wereldoorlog Amstelveen zo dominerend worden, dat de naam Nieuwer-Amstel helemaal verviel.

Het dorp Amstelveen, gezien vanuit het zuidoosten. Op de voorgrond ‘de Witte Stad’ met de Ouderkerkerlaan. Rechts op de achtergrond de woonwijk Patrimonium. Duidelijk is het Bosplan-in-aanleg te zien met in de verte De Nieuwe Meer.

FOTO: K.L.M. AEROCARTO, SCHIPHOL

Oorlog en brand

Amstelveen is in de loop der tijd heel wat keren aangevallen, verwoest, verbrand en geplunderd. De oudst bekende gevechten zijn die van Gijsbrecht van Amstel met de Kennemers in 1104, waarbij ‘de veenen’ verwoest werden. Vooral de nabijheid van Amsterdam was in tijden van oorlog een groot gevaar, want heel wat legers die op de stad aantrokken teisterden in het voorbijgaan de dorpen in het zuiden of groeven zich daar in. In 1420 trokken de Utrechtenaren op naar de stad, plunderden Amstelveen en staken de kerk in brand. In 1512 gingen de Geldersen verwoestend rond, in 1572 legerden de Geuzen in de streek. In 1787 werd de beslissende strijd tussen de Patriotten en de Prinsgezinden uitgevochten in Amstelveen. De Pruisen rukten aan de zijde van de Prinsgezinden bijna ongehinderd door Nederland op, maar werden op weg naar Amsterdam tegengehouden bij Amstelveen. De Patriotten hadden alle landerijen rondom onder water gezet en het dorp versterkt met zware batterijen, die gericht stonden op Bovenkerk. Maar de Pruisen vielen de stellingen in de rug aan. Amstelveen en Ouderkerk vielen in hun handen en spoedig daarna capituleerde Amsterdam. Amstelveen liep tijdens de gevechten veel schade op. Ook de zetel van het bestuur, het rechthuis, was na die tijd onbruikbaar. Vijf jaar later verwoestte een brand nog eens een groot deel van de bebouwing en het dorp zou zich zijn in de 17de en 18de eeuw verkregen allure niet meer eigen maken.

Burgemeester mr. G. P. Haspels

Van turfstekers tot forensen

De meeste Amstelveense dorpelingen waren arm. Zij verdienden doorgaans de kost met turf steken, een zwaar en weinig lonend beroep. Waar het veen was afgegraven ontstonden grote plassen, die in de 17de en 18de eeuw werden drooggemalen. In de 19de eeuw ontwikkelden zich in de ontstane polders veeteelt en wat akkerbouw. Tot 1925 ging de vervening nog op kleine schaal door. Waar dat niet gebeurde, bleven de zogenaamde bovenlanden over. De wegen tussen de dorpen, die verhoogd tussen de veenderijen bleven liggen, noemde men nog lange tijd ‘loopvelden’. Op een aantal plaatsen in de gemeente komt men het hoogteverschil tussen polder en bovenland of loopveld nog tegen.

In de 19de eeuw kwam het economisch zwaartepunt van Nieuwer-Amstel in het noorden dicht tegen Amsterdam te liggen. Daar, aan de Amstel, werd ook een gemeentehuis* gebouwd. Een paar jaar later, in 1896, annexeerde Amsterdam het hele noordelijke deel van de gemeente, met raadhuis en al. Het gemeentebestuur keerde terug naar het dorp Amstelveen om een gemeente te besturen waarvan het inwonertal met een klap was gedaald van 35.000 tot 5000!

In 1916 kwam burgemeester Colijn aan het bewind, een krachtige boerenzoon uit de Haarlemmermeerpolder en een broer van de minister-president. In 1917 werd in de drooggemalen Haarlemmermeerpolder een militair vliegveld aangelegd, waar zich drie jaar later de KLM vestigde. De ontwikkeling van de luchthaven zou van grote invloed worden op Amstelveen.

In 1915 reed de eerste trein door Nieuwer-Amstel. In 1919 bouwde de Koninklijke Marechaussee een kazerne aan de Ouderkerkerlaan voor een brigade te paard. In 1916 startte de familie Van Poelgeest een autobusdienst naar Amsterdam. Het dorp kreeg er nieuwe winkels en gebouwen bij, zoals het bejaardenhuis Vredeveld, en voor het eerst ontstonden er ook nieuwe wijkjes buiten het dorp: Patrimonium en De Witte Stad. In 1923 richtte Nees Wilhelmus het Amstelveensch Weekblad op, in 1925 was het raadhuis te klein en namen de ambtenaren de hulp-secretarie in gebruik. Veel industrie was er niet. In 1931 merkte het gemeentebestuur op: ‘Er is geen behoorlijk economisch vervoer te water mogelijk en de bodem is te slap. Bovendien zijn de overheidsmaatregelen erop gericht van Amstelveen een woongemeente te maken’.

Waaruit blijkt dat de groei van Amstelveen van dorp tot stad zijn eerste aanzet al vóór de Tweede Wereldoorlog heeft gekregen.

In 1932 deed burgemeester mr. G. P. Haspels zijn intrede: een vriendelijke, aristocratische, wat ingetogen man die niet de gave had het volk op grote schaal voor zich te winnen. Haspels zette het beleid van Colijn krachtig voort. Onder zijn bestuur kwamen de wijken Elsrijk en Randwijck tot stand. Intussen maakte de ontwikkeling van Schiphol de aanleg van goede aanvoerwegen naar de luchthaven noodzakelijk. Van de provinciale weg Haarlem-Diemen kwam het deel tussen Haarlem en Ouderkerk in 1936 gereed. In 1934 had Amstelveen inmiddels een zwembad gekregen aan de Poel bij de spoorbaan. In het diepe mochten dames en heren gemengd zwemmen. Van verschillende kerken kwamen er protesten tegen dit onkuis gebeuren. Het gemeentebestuur stelde toen maar gescheiden openingsuren in.

Ondanks de steeds zwaarder wegende economische crisis was het dorp Amstelveen in die tijd een centrum van bedrijvigheid. In het koffiehuis Het Dorstige Hert vergaderden de Ingelanden van de Middelpolder, de Vereniging van Neringdoende Middenstanders en het bestuur van de Boerenleenbank. Men hield er tentoonstellingen en openbare verkopingen en op het erf werden veulens gekeurd. Elke week kwam de schaakvereniging Zukertort er schaken. Ook Het Wapen van Nieuwer-Amstel (of café Blauwhof) verheugde zich in een goede klandizie. In 1929 werd daar de R.K. Tooneelvereeniging DVV opgericht. De Turnvereniging ODIN was actief in mooie nieuwe turnzalen. In het zwembad werden grote zwemfeesten gehouden, al of niet onkuis gemengd. En in de consistoriekamer van de Dorpskerk bewees de Christelijke Jongelings Vereniging zijn naam: ‘Het werk dat uit God is zal niet verloren gaan’.

De kerken

Het kerkvolk van Amstelveen had zich in 1586 voor het grootste deel aangesloten bij de reformatie. Tot diep in de 20ste eeuw bleef het dorp overwegend protestant. Lange tijd kwamen de rooms-katholieken uit de zuidelijke landerijen bijeen in schuilkerken in de buurtschappen. Uit die schuilgemeenten groeiden nieuwe parochies: in 1631 in Nes- en Swaluwebuurt, in 1633 in Bovenkerk. Pas tegen het eind van de 19de eeuw kregen beide parochies een prachtig stenen kerkgebouw, allebei gewijd aan de heilige wiens naam in 1586 van de Amstelveense Dorpskerk was losgemaakt: Sint Urbanus.

In 1928 was er in Amstelveen weer een rooms-katholieke parochie gegroeid die groot genoeg was om er de hoge Sint Annakerk voor te bouwen, even ten noorden van het dorp.

De gereformeerden hadden in 1837 hun eerste, illegale godsdienstoefening gehouden in het huis van een veehouder. In 1865 werd de eerste officiële gereformeerde gemeente gesticht, die in 1866 een kerkgebouw aan de Handweg in gebruik nam. Bij het ontstaan van de nieuwe wijken in het noorden van Amstelveen bouwden de gereformeerden in 1925 een wijklokaal bij de oostelijke bocht van de Amsterdamseweg. In de dertiger jaren konden zij overgaan tot de bouw van een echte kerk, de Pauluskerk. Het oude wijkgebouw ging in 1938 onder de naam Bethelkerk*t over naar de hervormden. De kerkgebouwen in het noorden waren ook bedoeld voor de gelovigen van Buitenveldert. In deze polder bouwden de katholieken, vlak over de Kalfjeslaan, in 1935 de Augustinuskerk, waar sindsdien de parochianen uit Buitenveldert en Amstelveen-Noord samenkomen.

Na de in de gereformeerde kerk ontstane kwestie Geelkerken vormde zich ook in Nieuwer-Amstel een zogenaamde gemeente in ‘Hersteld Verband’ (HV). In 1928 bouwde deze nieuwe gemeente een kapel aan het Kleine Loopveld – het dwarse gedeelte van de Amsterdamseweg.

De gereformeerde bonders, afgescheiden van de hervormde Dorpskerk, betrokken het gebouw Eben Haëzer aan de Molenweg. De hersteld apostolische gemeente, die zich in 1933 had gevestigd in een vroegere synagoge bij de Oude Karselaan, kon in 1940 een nieuwe kerk bij de Graaf Aelbrechtlaan betrekken. In 1933 nam het Leger des Heils de kweekschool aan de westelijke bocht van de Amsterdamseweg in gebruik. Dat was een heel evenement voor Amstelveen, want de officiële opening werd verricht door prinses Juliana onder het toeziend oog van haar moeder, koningin Wilhelmina.

7 september 1933 – de koninklijke familie bezoekt Amstelveen en gaat theedrinken in de op 20 januari van dat jaar door prinses Juliana geopende kweekschool van het Leger des Heils.
V.l.n.r.: prinses Juliana, koningin Wilhelmina met achter haar prins Hendrik. Rechts van haar burgemeester Haspels en de commandant van het Leger des Heils.

De Joodse gelovigen hadden in 1933 hun synagoge waarschijnlijk verlaten omdat er te weinig actieve geloofsgenoten meer waren. Maar juist toen begon het aantal Joden in Nieuwer-Amstel te groeien. Daarom kwamen zij weer bij elkaar in het woonhuis van de familie Heymans in Randwijck. Toen de hervormden een tijdelijk kerkgebouwtje aan de Randwijcklaan 13 verlieten om de Bethelkerk te betrekken, richtte de Joodse gemeenschap het gebouwtje in als synagoge. Op 2 juni 1938 werd deze sjoel ingewijd door opperrabbijn Sarlouis. Het Nieuw Israëlitisch Weekblad van 10 juni 1938 beschreef de inwijding en meldde dat ook Duitse Joden aanwezig waren. Bij de sprekers was burgemeester Haspels, die de wens uitsprak dat het Joodse leven in Amstelveen een gelukkige en zegenrijke toekomst tegemoet zou mogen gaan, ondanks de tijden van vertwijfeling. Het zou voorlopig niet zo mogen wezen ...

De Noorddammerlaan in Bovenkerk, genomen vanaf het kruispunt bij de Handweg.

Middenweg Middelpolder met boerderij Kronenburg (foto van na de oorlog).

De scholen

In de jaren dertig kende men nog geen echt middelbaar onderwijs in Nieuwer-Amstel. Er was een christelijke ULO aan de Ouderkerkerlaan, maar de kinderen die meer uitgebreid onderwijs wilden volgen moesten naar Amsterdam. Meestal trokken zij op de fiets heen en weer, over de lange Amstelveenseweg waar de wind hun zwoegende figuurtjes bij de jas greep. Amstelveen bezat wel een nijverheidsschool voor meisjes en een tekenschool, die men kan beschouwen als een voorloper van de latere technische school.

Aan lagere scholen was er geen gebrek in de gemeente. Er waren vier openbare scholen: in het dorp Amstelveen naast de Dorpskerk, in de buurt over Ouderkerk, aan de Amsterdamseweg bij de westelijke bocht en in het Catharina van Clevepark. De hervormde schoolvereniging bezat twee scholen: de Wilhelminaschool in het dorp en de Julianaschool aan de Amsterdamseweg bij de Karselanen. Er waren ook twee gereformeerde scholen: de Johannes Calvijnschool bij de gereformeerde kerk aan de Handweg en de Roelof Venemaschool bij de Incassobank aan de Amsterdamseweg. Aan de voet van de St. Annakerk vond men een rooms-katholieke meisjes- en een jongensschool, met een nieuwe turnzaal. Ook Bovenkerk en Nes aan de Amstel beschikten over rooms-katholieke scholen.

De rooms-katholieke kinderen van Randwijck gingen hoofdzakelijk naar de parochieschool bij de St. Augustinuskerk.

Aan de Ouderkerkerlaan was bij de ULO een turnzaal gebouwd die ook door veel andere Amstelveense scholen en door het verenigingsleven werd gebruikt.

Dorpen en buurtschappen

De belangrijkste dorpskernen buiten Amstelveen waren – en zijn nog altijd – Bovenkerk en Nes aan de Amstel. Door het onnavolgbaar profiel van de beide Urbanuskerken (gebouwd door de architecten vader en zoon Cuypers!) kregen beide dorpen een landschappelijke allure die uitstraalde tot ver in de polders. De dorpelingen waren er trots op. Haast wat schamper keek de landelijke bevolking toe, hoe Amstelveen alsmaar groeide en steeds meer stedelingen toeliet die niets begrepen van het landleven. Bovenkerk bestond hoofdzakelijk uit lintbebouwing, langs de Noorddammerlaan en de Luwte, en een kleine arbeiderswijk. Nes was een gehucht, met lage dijkwoninkjes, één enkele rij huizen, de kerk, de school, een café, een melkfabriekje en een aanlegplaats voor binnenschepen. In de jaren dertig waren Bovenkerk en Nes door hun voorgeschiedenis overwegend katholiek. In 1922 werd in Bovenkerk de voetbalclub RODA opgericht, waardoor het dorp er een nieuwe bron van saamhorigheid bij had.

In de loop der eeuwen waren langs de Amstel nog wel meer kleine buurtschappen ontstaan. Bij ‘de rooie paal’, de grenssteen tussen Nieuwer-Amstel en Uithoorn, stonden enkele huisjes en een herberg. Tussen Nes en Ouderkerk lag de buurtschap Zwarte Kat, met als centrum het café van die naam.

Ten zuiden van Ouderkerk was de buskruitfabriek De Oude Molen in vol bedrijf. Voor de arbeiders was een rij huisjes langs de rivier gebouwd. De sfeer van de Buurt over Ouderkerk (de Amstelzijde) werd ook toen al bepaald door de aanwezigheid van enkele gezellige café’s en restaurants, waaronder het oude Paardenburg uit 1700. Albert Plesman, de directeur van de KLM, was daar een graag geziene gast en de vliegers van de luchtvaartmaatschappij hielden er regelmatig hun bijeenkomsten. Op zondag kwamen de dagjesmensen uit Amsterdam naar de Amstelzijde. Dat was al eeuwen zo, en nog. Wat wisselt, zijn alleen de vervoermiddelen en de kleding.

De Amstelzijde of Buurt over Ouderkerk (foto van na de oorlog).

Tussen Ouderkerk en het Kalfje vond men het profiel langs de Amstel zoals dat ook nu nog zorgvuldig wordt bewaard: de buitens Oostermeer en Wester-Amstel, een schooltje, een enkele boerderij, een rijtje huizen, een klein café, een paar villa’s en het poldergemaal. Maar tot ver in het westen strekte zich de vlakke Middelpolder uit, slechts onderbroken door de Middenweg met de hoge bomen en de vriendelijke boerenhoeven. Aan de verre horizon tekenden zich de twee Amstelveense dorpskernen af.

Voorbij het Kalfje stroomde de Amstel langs de Buitenveldertse polder, die uitgestrekt onder de wijde hemel lag, in het midden doorsneden door de Boerenwetering. Langs de westelijke grens van de polder liep de Amstelveenseweg, met wat lintbebouwing en boerenhoeven. De belangrijkste bebouwing aan de weg bestond uit een rooms-katholieke enclave van een school, een tehuis voor schipperskinderen en een weeshuis. Bij de Zuidelijke Wandelweg, achter de braakliggende dijk die bestemd was voor een ooit aan te leggen ringspoor, begon zo’n beetje de stad Amsterdam. Vlak bij die weg lagen twee begraafplaatsen: Buitenveldert in het westen voor de katholieken en Zorgvlied in het oosten voor de anderen. Op die beide kerkhoven begroeven de Amstelveners hun doden.

Het Bosplan

In 1928 had de gemeenteraad van Amsterdam besloten tot het aanleggen van het Amsterdamse Bos. Dit kwam voor een groot deel in de Rietwijkeroorderpolder te liggen, op grondgebied van Nieuwer-Amstel. De roeibaan, die een onderdeel was van dit plan, werd op 12 juni 1937 officieel geopend door koningin Wilhelmina. Bij de opening was, vanwege het grondgebied, ook burgemeester Haspels aanwezig.

Landelijk Nieuwer-Amstel: Nes aan de Amstel vanuit het westen (foto genomen na de oorlog).

De aanleg van het Bosplan – zoals de Amstelveners het Amsterdamse Bos in aanleg noemden – werd verzorgd door de Nederlandse Heidemaatschappij (voortaan Heidemij genoemd). In deze crisisjaren kon het werk gedeeltelijk beschouwd worden als een werkverschaffingsproject. Om zoveel mogelijk mensen aan werk te helpen, liet men het Bosplan waar dat kon met de hand graven; de grond werd grotendeels met kruiwagens verplaatst. Voor een enkel groot karwei, zoals de roeibaan en de grote vijvers, gebruikte men kipkarretjes die over een smalspoor werden geleid.

Begin 1940 werkten er zo’n 1500 mensen in het bos. De grote speelweide was klaar en de kanovijver gegraven. Overal in het gebied was men druk bezig met de aanleg van de beplantingen. In de meeste vijverputten zat nog geen water. Op de bodem groeiden rietsoorten en grassen. De heuvel was nog laag en begroeid met onkruid. Het grondwerk voor het Openluchttheater was achter de rug.

De boerderij en de kwekerij die hun bedrijf in deze polder hadden gehad, waren door de bewoners verlaten. De gebouwen dienden nog als berging. Een enkele oude woning was nog bewoond. Hier en daar stonden grote schaftketen. Het vroegere rechthuis van Rietwijckeroord, aan de Bleekerskade bij de Oude Karselaan, werd begin mei 1940 afgebroken.

De Bleekerskade liep als weg nog rechtdoor vanaf de Colijnweg naar de Nieuwe Meer. Vanaf de kade, kaarsrecht door het Bosplan tot aan het gemaal bij de Ringvaart, liep de Vliegveldweg. De Burgemeester Colijnweg lag als een kale klinkerstraat tussen de Schipholbrug en het dorp Amstelveen. Zuidelijk van de weg was het eerste graafwerk voor het Bosplan begonnen.

Arbeiders van de werkverschaffing bij de kipkarretjes op smalspoor in het Bosplan.

FOTO: W. GIJSE, AMSTELVEEN

Het Bosplan: een omgewoeld gebied vol wilde kruiden en onkruiden, lage bosjes, holen en gaten. Vol vogels en konijnen. Een verrukkelijk terrein om te spelen en te graven. Dat zouden de Duitsers ook vinden ...

Schiphol

In 1916 cirkelden de eerste vliegtuigjes boven de streek ten zuiden van Amsterdam. Het waren militaire toestellen die landden op een weide in de Haarlemmermeerpolder nabij het fort Schiphol aan de Ringvaart. Zij moesten Nederland verdedigen tegen eventuele aanvallen tijdens de grote wereldoorlog van 1914-1918. Die aanvallen kwamen niet, maar de luchtvaart kon wellicht ook voor nuttiger zaken dienen dan voor de strijd. In 1919 – na de beroemde luchtvaarttentoonstelling in Amsterdam, de ELTA – werd de KLM opgericht, met als thuishaven Schiphol. In Nieuwer-Amstel begon men met het geronk van de motoren, de lichten in de nacht en het indrukwekkend dalen en opstijgen van de toestellen vertrouwd te raken. In 1930 verrees aan de Bleekerskade de hoge mast van een luchtverkenningslicht: een vuurtoren voor vliegtuigen waarvan het schijnsel ’s nachts in flitsen tegen de gordijnen sloeg van de Amstelveense slaapkamers.

Langzamerhand werd Amstelveen een woonplaats voor het luchtvaartvolkje. De glorie van de luchtvaart straalde een beetje op Amstelveen af. ‘Alle jongens in Amstelveen interesseerden zich voor vliegtuigen. We wisten precies wat er vloog; we sneden modellen uit hout.’ [96]

Op 1 december 1934 werden de beide stoutmoedige vliegers Soer en Parmentier, inwoners van Nieuwer-Amstel, na hun beroemde vluchten met respectievelijk De Pelikaan en De Uiver op het raadhuis van de gemeente gehuldigd. Het was die dag groot feest in Amstelveen. Duizenden mensen defileerden langs het huis van Parmentier aan de Amsterdamseweg. Maar nog geen drie weken na de huldiging verongelukte De Uiver met twee Amstelveense bemanningsleden aan boord. Een paar maanden later kwam Soer om tijdens een vlucht op het pas geopende traject Amsterdam – Praag. Na zulke onheilstijdingen was heel Amstelveen stil, en het leek of het geronk van de motoren op Schiphol een andere klank had gekregen.

1 december 1934 – huldiging van de vliegers Soer en Parmentier voor de woning van Parmentier aan de Amsterdamseweg.
V.l.n.r.: burgemeester Haspels met zoon Kees, P. Soer, K. D. Parmentier.

Het leven in de gemeente raakte steeds meer verweven met het wel en wee van Schiphol; ook economisch. Maar onverwacht kwam de regering met het plan, een centrale luchthaven aan te leggen bij Leiderdorp en daarvoor Schiphol en het vliegveld Waalhaven bij Rotterdam op te heffen. Grote schrik. Amsterdam en de gemeenten rond Schiphol kwamen tot indrukwekkende acties om de luchthaven te behouden. Raambiljetten riepen de voorbijgangers toe: ‘Schiphol moet blijven’. Een Amsterdams actiecomité, S.O.S.-Schiphol, kreeg ook in Amstelveen veel bijval. Op 2 februari 1938 organiseerde dit comité een grote demonstratie op Schiphol. Zeker tienduizend mensen stroomden naar de luchthaven. Aalsmeer reed zelfs demonstratief met een mini-bloemencorso het terrein op. Een paar maanden later, op 2 juni, stuurde het gemeentebestuur van Nieuwer-Amstel nog eens een verontruste brief naar de regering: de gemeente had al heel wat geld gestopt in woningbouw en wegenaanleg voor Schiphol! In diezelfde maand vormde men in Amstelveen een sub-comité S.O.S.-Schiphol. Op 8 juni 1938 wandelde dit comité met enkele honderden inwoners over de Burgemeester Colijnweg naar Schiphol om nog eens te demonstreren. Het fanfarecorps van Patrimonium marcheerde voorop en boven de stoet wapperden spandoeken: ‘Nieuwer-Amstel strijdt voor Schiphol’ en ‘Wij willen Schiphol houden’.

Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht trokken nog een tijdje touw om de luchthaven, maar tenslotte won Schiphol de race. Het moest dan wel een nationale luchthaven worden. Schiphol had intussen een verhard banenstel gekregen. KLM en Fokker groeiden en bloeiden. Maar in 1938 moesten er al 30 verkeersvliegers onder de wapenen. Op de Duitse verkeersvliegtuigen van de Lufthansa verschenen hakenkruizen. Na de Duitse inval in Polen werd het gevaarlijk in het luchtruim boven Europa. De militaire luchtbasis, die nog altijd op Schiphol huisde maar jarenlang had gedommeld, roerde zich weer hevig. Een tweede jachtvliegtuig- en een bombardeervliegtuigafdeling werden gestationeerd. Op Schiphol veranderde de sfeer. Het zou wel eens kunnen dat die mooie luchthaven met zijn prachtige vloot verdedigd moest worden! ‘Nieuwer-Amstel strijdt voor Schiphol’ – die woorden kregen een andere betekenis. Misschien vroeg een enkeling zich zelfs wel af of de luchthaven niet een bron van gevaar kon worden voor de hele omgeving ...

* Het huidige Amsterdamse gemeentearchief

* De latere Bosrand, nog later verbouwd tot restaurant

I.2

DE CRISISJAREN

Tegenstelling

In 1930 stond in Nieuwer-Amstel het boerenbedrijf nog bovenaan op de lijst van beroepen, maar de handel en de bouw waren ook al goed vertegenwoordigd. Veel van de nieuwe forensen werkten bij ondernemingen in Amsterdam, zoals de Nederlandse Handelmaatschappij. Dat zich veel aannemersbedrijven in de snel groeiende gemeente ontwikkelden, is te begrijpen. Ook in de verkeerssector (Schiphol) steeg het aantal werknemers.

Echt grote bedrijven kwamen in Nieuwer-Amstel niet voor – behalve de Springstoffenfabriek. De 200 andere bedrijfjes hadden gemiddeld minder dan vier werknemers in dienst. Ook de boerenbedrijven waren klein. Bijna 60% bezat minder dan 10 ha grond. De crisis trof vooral de veeboeren, landarbeiders en bouwvakkers. Dat de gemiddelde inkomsten in de gemeente betrekkelijk hoog lagen, had vooral te maken met de redelijke welvaart van de nieuwe inwoners. In 1933 werd 62% van de bevolking aangeslagen voor de inkomstenbelasting. Wie deze grens haalde, was naar de begrippen van die tijd rijk.

Maar de oorspronkelijke bevolking was op een enkeling na verre van welvarend. Door die tegenstelling tussen de landelijke en de stedelijke inwoners gaf de crisis in Nieuwer-Amstel enerzijds een grote werkloosheid, gepaard met armoede, gebrek en zelfs honger te zien, terwijl een ander deel van de bevolking, in de nieuwe wijken vooral, weinig of op zijn minst minder te lijden had.

De boeren

Het was in de jaren dertig droevig gesteld met de veehouderij en dat woog zwaar in Nieuwer-Amstel, want bijna tweederde van de cultuurgrond bestond uit weide- en hooiland. ‘Er was overal te veel van. De producten brachten niets op. Iedere boer kreeg een toewijzing dat hij een bepaald kwantum melk mocht leveren. Dat was de zogenaamde tax melk. Kwam hij boven zijn tax, dan kreeg hij niet meer dan twee cent per liter. Ook kreeg je een toewijzing voor een maximum aantal biggen en je mocht maar één kalfje per jaar houden. De aantallen werden vastgesteld door een commissie, met een bureauhouder die de regels uitvoerde. Voor onze streek zat die man in Uithoorn.’ [21]

Jonge boeren moesten zich zwaar in de schuld steken om hun nieuwe bedrijf en de hoge pacht te kunnen betalen. ‘Mijn vader zei een keer, toen hij naar zijn koeien keek: “Daar zit geen staart van ons bij”.’ [21a]

In 1932 wilde de nieuwe burgemeester Haspels proberen iets voor de kleine veeboeren te doen. Als ze niet met geld geholpen werden, zou hun bedrijf onherroepelijk te gronde gaan. Zij leefden in grote armoede. Maar de gemeenteraad besloot geen bedrijfssteun aan kleine boeren te verlenen: ze waren niet meer te redden. Men vreesde dat de verstrekte steun in handen zou komen van de schuldeisers en niet van de boeren zelf. Dus werden de kleine boertjes verwezen naar het burgerlijk armbestuur.

Ook de akkerbouwers kwamen in nood. In 1931 stelde de gemeente zich borg voor geldleningen die door de Boerenleenbank tegen lage rente werden verstrekt, maar de toestand verbeterde niet en in 1938 betaalde de gemeente een groot aantal borgsommen, mèt de achterstallige rente.

In 1928 waren in de Legmeerpolder de eerste rozen gekweekt en tegen de grens met Aalsmeer begonnen de kassen letterlijk al veld te winnen. Maar ook de jonge glascultuur had het zwaar en in 1935 werd een crisiscomité opgericht waarin de gemeente, de Boerenleenbank en het bestuur van de veilingvereniging samenwerkten. ‘Door een renteloze lening, af te lossen uit een percentage van de veilingproducten, kreeg een aantal kwekers de kans om te overleven.’ [65]

Er was een rijke veehandelaar en grondbezitter in Amstelveen, die gretig gebruik maakte van de ellende van de kleine boeren. ‘Hij liet net zoveel magere koeien van zichzelf bij zo’n boertje brengen als er stalruimte voor was. Als tegenprestatie voor het voederen, stallen en de veearts mocht de boer de melk verkopen. Als die koeien dan waren vetgemest kwamen er mensen van de veehandelaar om ze weg te halen. Dezelfde dag werd de stal aangevuld met magere koeien, die natuurlijk veel minder melk gaven, en het proces begon opnieuw. Geld om voer voor die beesten te kopen hadden die boertjes niet meer, evenmin trouwens als de keuterboeren die zèlf nog vee bezaten. Daarom haalden ze de schillen op in de nieuwe wijken van Amstelveen en in Amsterdam. Iedere ochtend, met de dauw op hun ogen, reden die schillenboertjes met hun paard en wagens naar de stad. Dan hadden ze hun vee al verzorgd. De Amstelveenseweg en de Amsteldijk waren één lange rij schillenkarren ...’ [18]

Hoe stonden die doodarme boeren tegenover het opkomend fascisme en de geruchten van oorlog? Ach, ze hadden er niet zo veel mee. Hun oorlog was in volle gang als de trawanten van de rijke veehandelaar hun erf opkwamen, de koeien keurden op het vet en zeiden: ‘Ze moeten geleverd worden ...’ [18]

De harten van de armen

Jan Andriessen was vijf jaar en zou het nooit vergeten: met zijn vader stond hij achter de hooiberg toen er een man het erf opfietste en om werk vroeg. Er was geen werk. ‘En toen begon die man te janken ...’ [52]

Van de ene naar de andere boer trokken de werkloze landarbeiders, tot ze het opgaven. Dan stonden ze gelaten in de rijen voor de elf stempellokalen in Nieuwer-Amstel. Bij het maximum steunbedrag voor landarbeiders ging men uit van een weekloon van ƒ 18,-; veehouders-knechts werden geschat op niet meer dan ƒ 14,- per week. Er waren gezinnen die van een tientje per week moesten rondkomen. Het Orgaan van Steunverlening trok bij een aantal werklozen nog eens een gedeelte van de steun in om schulden aan de werkgever te voldoen en de gemeente bemiddelde bij het korten van loon of steun op arbeiders of steuntrekkers die huurachterstand hadden bij de woningbouwverenigingen.

Elk geval van steun werd streng door het ministerie van sociale zaken gecontroleerd. Het ministerie was niet zo tevreden over het stempelen in Nieuwer-Amstel. Op 15 november 1935 schreef het een nogal barse brief aan het gemeentebestuur met het verwijt dat er geen enkele controle op het stempelen werd uitgeoefend. In de zomer werkte er zelfs één van de controleurs als badman in de nieuwe zweminrichting!

Er waren ook kleine middenstanders en een aantal intellectuelen in nood. Op aandringen van het Nationaal Fonds Byzondere Noden werd in 1937 onder leiding van burgemeester Haspels een commissie bijzondere noden opgericht, waarin de verschillende kerken samenwerkten, om eenmalige steun aan de noodlijdenden in deze groepen te verlenen.

Er heersten ondervoeding en tuberculose. Daarom hielden veel arme mensen een geit, want geitenmelk was goed tegen tbc. Die geiten zag je overal staan in de bermen van de grintwegen in de polder; de meeste mensen bezaten zelf geen lapje grond.

Het Algemeen Burgerlijk Armbestuur (ABA) probeerde nu en dan de nood te lenigen. M. van Peursen, secretaris-penningmeester-armbezoeker van het ABA, kreeg bij zijn aanstelling een kantoortje aangewezen in een oud houten gebouwtje achter het raadhuis, want – zei hij later bij zijn twintigjarig jubileum in een toespraak – ‘een Armbestuur brengt men niet onder in een raadhuis. Er komen allemaal van die arme lieden en dat past toch niet in zo’n mooi gebouw. Nee, arme mensen, dat zijn geen gewone mensen! – alsof armoede wèl gewoon is, alsof armoede niet een aanklacht is tegen een ieder die het gewoon vindt dat het er wèl is!’

Het Armbestuur bestond voornamelijk uit leden van kerkelijke armbesturen en ‘enkele neutralen’. Het beoordeelde de steunverlening, gratis geneeskundige hulp enzovoort. Iemand die een keer dronken was gezien kreeg de ondersteuning in de vorm van bonnen. In 1934 kocht het Armbestuur 400 kilo kaas bij de Crisis Zuivel Centrale tegen 10 cent per kilo. Het gemeentebestuur nam de kosten op zich. Voor het in ontvangst nemen van een kilo of pond kaas moest elke werkloze zijn handtekening zetten. Het departement van sociale zaken verstrekte jaarlijks goederen tegen speciale prijzen: vetleren schoenen voor ƒ 3,80 per jaar, een manchester broek voor ƒ 2,69, en dan sokken, borstrokken enzovoorts. De kerken deden natuurlijk ook zelf aan liefdadigheid, tenminste voor hun eigen gelovigen. De rooms-katholieke kerk reikte een penning uit bij de betaling van het steunbedrag en die penning moest op zondag in de kerk worden ingeleverd, als bewijs dat men de mis bezocht had. Een ouderling van de hervormde kerk zag erop toe, dat de steuntrekkers niet te veel smulden van het steunbedrag. ‘In de Fabriekssloot lag een rij woonboten en daar zat een hervormd gezin aan het middagmaal. Moeder had getrakteerd: er lagen twee zoute haringen op tafel die ze met z’n allen moesten delen. De ouderling kwam binnen en schrok: dit was pure luxe voor dit soort mensen, en dat zei hij ook.’ [18]

Werkloos zijn betekende slaaf zijn, onderdanig wachten op geld en goede gaven; afhankelijk zijn van liefdadigheid. Op 10 november 1937 werd in Nieuwer-Amstel een collecte gehouden om kleding, schoeisel en ‘dekking van behoeftigen’ te financieren. In oktober 1938 werd de christelijke vrouwenvereniging De Helpende Hand opgericht, ‘omdat er ook in Amstelveen kinderen van drie jaar zijn die nog nooit kousen of schoenen hebben gedragen’ [AVW]. De hervormde naaikrans Thabita zette rond Kerstmis 1939 alle zeilen bij om ‘een lichtstraal te doen schijnen in de harten van de armen der hervormde kerk’ en verzamelde stapels kleding voor behoeftigen. Die lichtstraal scheen nooit zo lang, tenzij zich werkgelegenheid voordeed.

Eén van de taken van het Armbestuur was de werkverschaffing. ‘Je had dan spreekuren met dertig mensen op een ochtend. Alles narigheid, waartegen wij machteloos stonden’ (toespraak Van Peursen).

In 1936 besloot het gemeentebestuur riolering aan te leggen in de hele gemeente, wat een aantal arbeiders werk bezorgde, en de directeur van gemeentewerken bedacht in datzelfde jaar een werkobject voor jeugdwerklozen: het egaliseren van het Batterij-terrein, waar in 1787 de patriotten zo dapper hadden gevochten. In het project was het plaatsen van achttien banken langs de wegen betrokken, ‘onder leiding van een jongmens met enig gezag’. Er waren niet zoveel jonge mensen met enig gezag, tenminste niet het soort gezag dat men kan ontlenen aan werk, bezit en kleding. ‘Er waren jongens die soms in de polder gingen vissen omdat ze te slecht gekleed waren om zich op straat te durven vertonen. Veel jongeren raakten totaal gedegenereerd. En deze jonge garde was een willig instrument voor extreme bewegingen.’ [9]

In 1936 werd het Algemeen Burgerlijk Armbestuur opgeheven, de steunverlening kwam in handen van burgemeester en wethouders en werd verzorgd door de gemeentelijke afdeling Maatschappelijk Hulpbetoon, waarvan Van Peursen het hoofd was. Toen werden ook de eerste stappen gezet om het sociale werk in een breder verband te zien en niet alleen als een neerbuigende handreiking aan paupers.

Het is niet zo verwonderlijk dat de bevolking zich drukker maakte om de prijs van het brood en de hoogte van de watertarieven dan om de onrustbarende berichten over mobilisatie en oorlog. Begin 1940 stond Nieuwer-Amstel op zijn kop om de invoering van het vastrecht voor water. ‘Wat krijgen we nu?’ vroeg een ingezonden-briefschrijver in het AVW zich af: ‘Talloze inwoners bezitten toch een regenton? Waarom al die verspilling?’

Intussen kwam de nieuwe wijk Elsrijk gereed tot de Rentmeesterslaan. En wat bleek? De duurste huizen vlogen het snelste weg. Amstelveen had in Amsterdamse kranten geadverteerd met ‘lage belastingen, lage huren, goede verbindingen’ en voor die publiciteit zelfs humoristische, wervende tekeningen laten ontwerpen door de tekenaar Jo Spier. Tussen 1930 en 1940 nam de bevolking met ca. 50% toe: van 12.392 tot 18.943 inwoners! De keurige nieuwe inwoners werden wat afstandelijk gadegeslagen door de oorspronkelijke bevolking. En de advertentiekolommen van het Amstelveensch Weekblad vulden zich met verzoeken om nette dagmeisjes tegen een weekloon van ƒ 7,-. Onder die dienstmeisjes bevonden zich vrouwen uit Duitsland en Oostenrijk. Het gerucht ging, dat zij zich op bevel van de nazi’s moesten verzamelen in de Deutsche Turnverein in Nederland en opdracht hadden te spioneren, vooral bij de Joden. Maar dat gerucht is niet bevestigd en er waren ook jonge Duitse vrouwen in Amstelveen die het nazi-Duitsland juist bewust de rug hadden toegekeerd.

Voor het jaar 1940 had de gemeente nijvere plannen. De gronden tussen de Heemraadschapslaan en de Van Sonweg zouden bouwrijp gemaakt worden, de Keizer Karelweg zou worden doorgetrokken. Er was ook een nieuw raadhuis nodig, maar vanwege de druk der tijden moest men voorlopig maar volstaan met een uitbreiding van het bestaande gemeentehuis.

In de begrotingsvergaderingen, eind 1939, pleitte de RKSP voor woningen voor jongeren en eigen ingezetenen, voor wie de meeste nieuwe huizen te duur waren. De ARP vond een uitbreidingsplan voor de Buurt over Ouderkerk gewenst en bepleitte maatregelen voor het behoud van het natuurschoon langs de Amsteloevers. De financiële positie van de gemeente was gunstig. Hoe het bouwbedrijf zich zou houden – voor Nieuwer-Amstel een vraag van de eerste orde – stond niet vast. Door de oorlogsdreiging werd alles onzeker. Begin 1940 waren er 421 werkzoekenden in de gemeente, onder wie 228 bouwvakkers, maar dat kwam ook door de strenge winter. Over het algemeen was de gemeenteraad optimistisch; de toekomst kon vol vertrouwen tegemoet worden gezien. In de nieuwjaarsvergadering vroeg de burgemeester ‘den zegen van den Almachtigen over het werk’. Want het gebed was weer ingevoerd in de raad, nu de tijden zo onzeker waren ...

I.3

PATRONEN VAN POLITIEK, GELOOF EN LATER VERZET

Algemeen

Bij het beschouwen van de politieke structuur van Nieuwer-Amstel in de dertiger jaren is vanzelf de vraag bij mij opgekomen: hoe liepen de draden vanuit die politieke (en geloofs-)keuzes naar het latere verzet? Daardoor is in deze paragraaf al een kort overzicht ontstaan van het verzet in de gemeente. Eerst een overzicht van het stemgedrag in de gemeente voor de provinciale staten en (in 1939) de gemeenteraad; in percentages:

Ik zal proberen uit dit stemgedrag enkele eenvoudige conclusies te trekken die van belang kunnen zijn voor dit boek. Daarbij maak ik gebruik van de scriptie van J. T. van Es over de NSB in Nieuwer-Amstel van 1933-1939 en van een aantal in het document over de bezettingsjaren verzamelde gegevens.

Opvallend is de terugval van de confessionele partijen aan het begin van de dertiger jaren. Dat had niet alleen te maken met de landelijke tendens van deconfessionalisering, maar ook met de stroom van nieuwe inwoners. De oorspronkelijke bevolking van Nieuwer-Amstel bleef in de dertiger jaren betrekkelijk conservatief, met een stevige trouw aan de confessionele zuilen. In de nieuwe wijken voelde men zich minder gebonden. Er waren veel liberalen en vooral socialisten onder de nieuwelingen (SDAP 1931: 13,67%). Door de grote opkomst van de NSB werd in 1935 een klap toegebracht aan de AR, de CHU en de SDAP. De Rooms Katholieke Staats Partij (RKSP) was toen het meest stabiel, zoals overal. De katholieke kerk bleek genoeg invloed te hebben om haar gelovigen onder haar politieke vleugels te houden. (De sterke daling van het aantal RKSP-stemmen voor de gemeenteraadsverkiezingen in 1939 geeft een vertekend beeld, omdat er toen veel stemmen gingen naar een rooms-katholieke arbeiderspartij, de dissidenten.)

Bij de verkiezingen van de provinciale staten van 1939 viel de NSB tot bijna de helft van het in 1935 behaalde percentage terug. De AR en de SDAP herstelden zich voor een groot deel, de CHU nog niet. Waarschijnlijk verloor deze partij veel stemmen aan de liberalen, die in 1939 in Nieuwer-Amstel veel winst boekten. Maar hoe de onderlinge verschuivingen werkelijk liepen is niet bekend. Wel is duidelijk dat men voor de gemeenteraad heel anders koos dan voor de provinciale staten. De CHU en de SDAP scoorden daarbij hoog, waarschijnlijk door de uitstraling van sterke lijsttrekkers. De NSB kwam op de lijst niet voor, maar de plaatselijke partij Gemeente Belangen verzamelde de meeste NSB-stemmen, hoewel niet alleen NSB’ers hun stem op deze partij uitbrachten. Er was ook een kleine communistische kern, die echter niet genoeg stemmen verzamelde voor een plaats in de gemeenteraad.

Politiek en later verzet per wijk

Dwars door de meeste partijen liep de tegenstelling tussen oorspronkelijke bevolking en stedelingen. Bepaalde partijen hadden in bepaalde wijken grotere concentraties. Omdat we beschikken over het aantal uitgesplitste stemmen per stemdistrict voor de statenverkiezingen van 1939, kunnen we nagaan waar de accenten toen lagen.

Uit de gegevens die ons bereikten over het verzet in de oorlog kunnen we voorzichtig opmaken hoe uit die politieke kleuren het patroon van het verzet ontstond. Nogmaals: de gegevens over gepleegd verzet zijn niet volledig. Of de lege plekken in dit verhaal al of niet terecht zijn, blijft dus een vraag. In elk geval heeft niemand de behoefte gehad ze op te vullen. ‘Leeg’ betekent in dit geval: niet bekend.

Bovenkerk

In Bovenkerk en de daarachter gelegen Bovenkerkerpolder stemde het merendeel op de RKSP: 56%. De AR behaalde ruim 15%, de CHU bijna 12% en de SDAP 6%. De NSB bleef zeer laag: 2,5%.

In Bovenkerk woonde de beminde rooms-katholieke inspecteur van de Raad van Arbeid voor de buitendienst in het district Amstelveen, Bovenkerk, Ouderkerk, Haarlemmermeer en Aalsmeer, Chris Jonkers. ‘Hij was de beschermengel van de arbeiders. In Nieuwer-Amstel heersten feodale verhoudingen. De meeste bazen hadden geen sociale verzekeringen voor hun werknemers. Jonkers ging alle bazen af en bepraatte ze dat ze gingen “plakken”. Hij wrikte zelfs de lonen omhoog. Op verzoek van de pastoor liet hij zich beschikbaar stellen voor de gemeenteraad. Daardoor hebben waarschijnlijk veel arbeiders op hem gestemd en niet op de RKSP. Maar ook niet op de SDAP! Jonkers kreeg als aanvoerder van de rooms-katholieke dissidenten 9,5% van de stemmen in Nieuwer-Amstel! De pastoor zag het wel zitten met Jonkers en vroeg hem ook voorzitter te worden van de rooms-katholieke sportclub RODA. Het is duidelijk hoe deze inspirerende Jonkers, die een felle anti-fascist was, later een centrale figuur kon worden in het Bovenkerks verzet.

In de Bovenkerkerpolder woonden veel rooms-katholieke, maar toch ook wel hervormde en gereformeerde boeren. Een aantal van hen zou tijdens de oorlogsjaren vooral onderduikers herbergen. Diep in de Legmeerpolder werd ten minste één boerderij – van een hervormde boer – een oefencentrum voor de BS.

Nes aan de Amstel

In Nes lag het percentage rooms-katholieke stemmen nog hoger dan in Bovenkerk: 75%. Daarnaast behaalde alleen de CHU nog een te vermelden aantal: 18%. De NSB had er niet meer dan twee stemmen en iedereen wist van wie die waren: van boerenleider Slops en zijn vrouw.

Ook in Nes was een centrale figuur die het vertrouwen had van boeren en dorpelingen: meester Van Groeningen, het hoofd van de rooms-katholieke lagere school. Hij werd wel de burgemeester van Nes genoemd en behartigde dan ook veel zaken van de Nesser bevolking bij het verre gemeentebestuur in Amstelveen. Ook zijn vrouw zette zich actief in, vooral voor de gezinnen van de arme boeren en tuinders. Tijdens de oorlog zou de woning van de bovenmeester een doorgangshuis voor onderduikers worden.

Buurt over Ouderkerk (Amstelzijde)

In de Buurt over Ouderkerk gingen de meeste stemmen ongeveer gelijk verdeeld naar de drie confessionele partijen: elk rond 25%. In de Middelpolder woonden door de voorgeschiedenis meer protestantse boeren dan in de Bovenkerkerpolder. De mensen aan de Amstelzijde voelden zich meer betrokken bij Ouderkerk dan bij Amstelveen en gingen daar ook liever naar de kerk. De boeren richtten zich kerkelijk weer meer op Amstelveen. De SDAP behaalde in de buurt over Ouderkerk ruim 7%, de liberalen ongeveer 8%, de NSB 4,7%. Die NSB-kiezers moet men vooral zoeken in de wat duurdere villa’s langs de Amstel.

De gemeenschap aan de Amstelzijde was vrij hecht, over politieke en geloofsgrenzen heen. Enkele jongeren raakten betrokken bij verzetswerk in Ouderkerk. Ook rond de buurtschap Zwarte Kat woonde een hecht groepje buren van verschillende overtuiging. Enkele jongeren zouden zich aansluiten bij de BS van Amstelveen.

Dorp Amstelveen en Witte Stad

In de Amstelveense wijken is het kiesgedrag wat minder goed te ontwarren. Het Dorp en de Witte Stad (het eerste deel van het latere Keizer Karelpark) hadden samen één stembureau. De RKSP en de AR behaalden daar 28 respectievelijk 29%, de CH bijna 15,5%. Duidelijk speelt hier nog de concentratie van confessionelen rond de drie kerken: de Dorpskerk, de St. Annakerk en de gereformeerde kerk aan de Handweg. Dan was er Huize Vredeveld, een hervormd bejaardenhuis waar met medeweten van de hervormde dominee vooral Joodse onderduikers zouden worden ondergebracht. Vanuit Vredeveld en de (rooms-katholieke) Boerenleenbank zou samenwerking ontstaan rond een illegaal blad. De garage van de (hervormde) familie Van Poelgeest werd een oefencentrum voor de BS. De gereformeerden uit de Witte Stad en omgeving zouden een zogenaamde ‘groep van twintig’ gaan vormen, waaruit verzetswerk ontstond.

De SDAP behaalde 13% in dit gebied, wat niet verwonderlijk is, gezien de eenvoudige aard van de dorpsbevolking. In het dorp woonde Dirk de Graaf, baas bij het gas- en waterbedrijf en onder meer voorzitter van de plaatselijke SDAP. ‘Rood’ werd in het keurige Amstelveen niet als helemaal fatsoenlijk beschouwd. ‘Er werd op de rooien neergekeken. Voor hun vergaderingen konden ze in Amstelveen nauwelijks een zaal krijgen.’ [86] Dat bij de gemeenteraadsverkiezingen van 1939 een kleine winst werd geboekt in vergelijking met de provinciale staten-verkiezingen was misschien wel te danken aan het aanstekelijk enthousiasme van De Graaf. Ook de bekendheid van plaatsgenoot Jaap Oldenbroek, secretaris van de Internationale Transportarbeiders Bond, zal van invloed zijn geweest. Oldenbroek woonde in Randwijck. Op allerlei vergaderingen waarschuwde hij tegen het nazi-gevaar. Tegen het uitbreken van de oorlog zou hij naar Engeland vluchten. Dirk de Graaf ontwikkelde zich tot een actief verzetsman temidden van politieke medestanders.

In het Dorp en omgeving kreeg de NSB 7,5% van de stemmen, wat overeenkomt met het gemiddelde voor de gemeente. De liberalen behaalden 13%. Deze stemmen mogen we waarschijnlijk voor een groot deel plaatsen in de Witte Stad, waar veel KLM’ers woonden. In de Witte Stad zou enig verzet van gereformeerde zijde komen – voor zover bekend. Maar wat gebeurde er met de liberalen? Een aantal KLM’ers week uit naar Engeland of werd in overheidsdiensten geplaatst. Zij zullen hier en daar hun eigen wegen van verzet gevonden hebben.

Randwijck, Catharina van Clevepark en Jan Tooropplantsoen

In noordelijk Amstelveen was het percentage liberale stemmen opvallend hoog: ruim 25%, bijna 10% hoger dan het gemiddelde. De NSB, met bijna 11%, lag ruim 3% voor op de rest van de gemeente. De SDAP (10%) zat wat lager dan het gemiddelde, terwijl RKSP (bijna 22%), AR (15%) en CH (bijna 9,5%) 4 tot 5% lager scoorden.

Hoewel men Randwijck en het Catharina van Clevepark NSB-wijken noemde, waren het dus eigenlijk vooral liberale buurten. Het verschil was, dat de liberalen zich rustig hielden en de NSB niet. In de oorlog zou een aantal van deze liberalen (meestal van protestantse huize) elkaar vinden in verzet op interlokaal niveau. Verspreid door de wijk werden overigens aparte verzetsmensen van verschillende overtuigingen actief. Ook hun verzetswerk was dikwijls landelijk of op Amsterdam gericht. Duidelijk speelde hier het karakter van de forensenbevolking mee. Een groep katholieken rond deken Boeckhorst van de Augustinusparochie zette zich plaatselijk in voor het verzet en voor voedselhulp.

In het stembureau van het Catharina van Clevepark stemde een voor Amstelveen hoog aantal communisten: 3%. We nemen aan dat die vooral van een groep landarbeidershuizen aan de Kostverlorenweg kwamen, waar bij elkaar enkele actieve communistische gezinnen woonden.

Julianapark, Karselanen en omgeving

In de openbare lagere school III (bij het Leger des Heils) stemden mensen van het Julianapark, Amsterdamseweg, Karselanen, Vliegveldweg en Schipholdijk. Het was de SDAP die in dit district opvallend hoog uit de bus kwam, met 15%. Merkwaardig genoeg hebben ons van socialistisch verzet uit deze omgeving weinig berichten bereikt. Misschien moesten de SDAP-stemmers (waarschijnlijk uit de Karselanen) te hard voor hun brood vechten om zich actief met andere zaken bezig te houden.

Ook de NSB scoorde hoog in dit district (het Julianapark): bijna 10%. De RKSP lag hier met 19,5% wel 7% beneden het gemiddelde, terwijl de AR (18,4%) en de CH (13,3%) daar ook iets onder bleven.

Een opvallend verschijnsel in het district zou tijdens de oorlog de saamhorigheid van de bewoners van de Emmakade worden – misschien wel juist door de ligging vlak tegen het Julianapark met de vele NSB’ers en het kringhuis van de partij. Emmakade, Amsterdamseweg en Karselanen zouden overigens enkele stevige verzetsmensen leveren van verschillende overtuiging.

Elsrijk

In Elsrijk, waar altijd veel protestanten gewoond hebben (in een deel van de wijk waren Patrimoniumwoningen gebouwd), wachtte een verrassing: 15% stemde SDAP, 5% meer dan het gemiddelde van de gemeente, terwijl de AR (13%) 6% lager scoorde en de CHU (8,4%) 5,5% minder. Wèl behaalde de kleine christelijke CDU (met linkse protestanten) in Elsrijk een hoog aantal stemmen: 6%. De RKSP kwam in Elsrijk maar op 16,4%, 10% minder dan het gemiddelde.

Het was ook in Elsrijk, dat de liberale partijen aan de top stonden: 23%!, terwijl de NSB eveneens veel stemmen kreeg: 9%. Het blijkt dat de deconfessionalisering in Elsrijk nog een fractie hoger lag dan in Randwijck: 49% tegenover 48,4%. Maar de SDAP kreeg er 5,5% meer stemmen dan in Randwijck, terwijl AR, CH en RKSP samen maar 37,8% van de stemmen behaalden tegen 46,5% in Randwijck. Mag men aannemen dat in Elsrijk – waar de bevolking kerkelijk toch vrij actief was, vooral de gereformeerden rond de Pauluskerk – de bevolking zich in zijn stemgedrag onafhankelijk opstelde tegenover de kerk?

De meest opvallende verzetskern in Elsrijk zou de Van IJsselsteinlaan met omringende straten worden. Hier woonden actieve gereformeerden, liberalen en socialisten bijeen die elk hun eigen individueel of groepsverzet hadden, maar elkaar ook onderling steunden. In deze verzetsbewuste enclave woonde op de hoek van de Rodenburghlaan ook de latere commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten voor de streek, de oud-marineman Piet de Winter.

Er was natuurlijk nog meer verzet in deze grote wijk, maar dat had dikwijls ook weer een lijn naar de Van IJsselsteinlaan. In dezelfde omgeving kozen hoge Duitse luchtmachtofficieren hun hoofdkwartier met een groot aantal lagere officieren rondom: een vijandelijke enclave waar men zich niet bewust was van die andere, onzichtbare ondergrondse kring.

Patrimonium

In Patrimonium en omgeving vond men een grote trouw aan de AR en de CH (beide 24%), respectievelijk 5 en 10% hoger dan het gemiddelde. De rooms-katholieke kiezers waren hier gering in aantal (11% minder dan het gemiddelde), de liberalen scoorden niet meer dan 11% (4,5% minder) en de SDAP 9,25% (1,5% lager).

De NSB kreeg nog altijd 8,8% (1% meer dan het gemiddelde). Die stemmen lagen hoogstwaarschijnlijk voornamelijk buiten Patrimonium zelf, in de wat duurdere woningen aan de Amsterdamseweg en de Da Costalaan.

Vreemd genoeg is naar mijn weten in het toch vrij hechte Patrimonium geen verzetsgroep ontstaan. De bevolking was betrekkelijk anti-Duits, maar een charismatisch leider die de mensen verenigde was er niet en de stemmen waren natuurlijk ook verdeelder dan bijvoorbeeld in Bovenkerk. Een aantal individuele personen zette zich intensief in voor de BS of ander verzet, maar verder ploeterde de bevolking slechts voor zijn eten en brandstof.

I.4

HET ZWARTE DORP

NSB – een goede middenweg

‘Gaan jullie in het zwarte dorp wonen?’

Dat vroegen in 1938 de gasten verbaasd aan het Amsterdamse bruidspaar Van Mierlo-Simons, dat een huis had gehuurd aan de Henegouwselaan in Randwijck. ‘Wij ontdekten dat hier allemaal Duitsers en NSB’ers woonden. Amstelveen bleek erom bekend te staan.’ [20]

Bij de statenverkiezingen van 1935 behaalde de NSB in Nieuwer-Amstel ruim 15% van de stemmen, bijna het dubbele van het landelijk gemiddelde. Waarom juist in Nieuwer-Amstel zoveel nationaal-socialisme?

De groep nieuwkomers bestond voor een groot deel uit middenklassers die een betrekkelijke welvaart genoten maar steeds meer te lijden kregen van de economische onzekerheid en vatbaar waren voor nieuwe, krachtige ideeën en partijen. Voor deze ontevredenen was radicaal links of rechts te ordinair of te extreem. De NSB leek een goede middenweg, vooral omdat de partij in het begin nog niet antisemitisch was.

Dan was er ook het woon- en leefklimaat in de nieuwe wijken. ‘Er was geen sociale controle, iedereen leefde er op zijn eigen houtje. De mensen hoefden geen gêne te hebben voor elkaar, zoals in een dorp.’ [1] Trouwens: ‘In een verzuilde gemeente als Nieuwer-Amstel zal het voor nieuwkomers moeilijk geweest zijn een plaats in het bestaande verenigingsleven te krijgen. Een nieuwe organisatie als de NSB bood daar waarschijnlijk meer kansen op. Geen enkele partij belegde zoveel bijeenkomsten als de NSB.

We kunnen Amstelveen als betrekkelijk welvarende forensengemeente vergelijken met plaatsen als Voorburg en Wassenaar bij Den Haag en met de nieuwe woongebieden in het Gooi. Ook daar was het aantal NSB-kiezers bijzonder hoog. En dan waren er nog een paar toevallige omstandigheden. In Plantsoen Laanhorn woonde een familielid van Mussert met haar actieve NSB-echtgenoot. De nationale NSB-leider kwam er nogal eens op bezoek. Misschien trok dat wel volgelingen aan. En tenslotte woonde er in Amstelveen een bekende NSB-redenaar – kameraad De Bruin – die met zijn retorische gaven in het hele land maar vooral in Amstelveen de zegeningen van het nationaal-socialisme verkondigde.

Een tijd van werving

In 1933 begon de NSB zijn min of meer officiële bestaan in Amstelveen met de oprichting van een voetbalelftal. Volk en Vaderland (VoVa) van 16 september berichtte: ‘... Wanneer andere groepen ook hiertoe overgaan, zal het nog dit jaar mogelijk zijn onderlinge wedstrijden te organiseren. Deze zullen zeker ertoe bijdragen onze kameraadschap te vergroten.’

Op 12 september 1933 installeerde de Amsterdamse kringleider de eerste NSB-groep in Nieuwer-Amstel – groep nr 109 – tijdens een besloten vergadering in café Werkhoven (Het Dorstige Hert). Er waren toen 13 NSB-leden in de gemeente. Op 25 september hield de nieuwe groep zijn eerste propaganda-avond in café De Uitkijk aan de Amsterdamseweg tegenover de Kalfjeslaan. Er sprak iemand over cocaïne en volgens VoVa werden er veel nieuwe leden genoteerd. Minder dan had gekund, vond de secretaris van de groep. Hij klaagde de volgende dag in een brief aan de kringleider dat er op dergelijke bijeenkomsten altijd zulke scheldkanonnades over de aanwezigen werden uitgestort! Daardoor verlieten velen voortijdig de zaal. De kringleider vond de brief van kameraad secretaris niet leuk. De secretaris gaf zelf de aanleiding tot een tegenoffensief. ‘Aan twee mensen die bij hem om informatie kwamen over de partij vertelde hij dat de Beweging het koningshuis maar franje vond. Eén van de twee, Arie Blokland, schreef zijn bevindingen op en verstuurde ze naar het Amstelveensch Weekblad, waar ze verschenen als ingezonden brief. De NSB, die zich altijd als zeer koningsgezind presenteerde, werd daardoor danig in verlegenheid gebracht ... ‘Hier is sprake van roode laster!’ Blokland bleek namelijk een actieve Amstelveense socialist te zijn. De zaak haalde zelfs Het Volk. Kameraad secretaris moest tot zijn ontzetting voor straf zijn functie neerleggen.

Ouderkerk, Amstelveen en Aalsmeer vormden in het begin waarschijnlijk één groep. Vova van 28 oktober 1933 meldde dat ‘groep 109: Nieuwer-Amstel en Aalsmeer, reeds is overgegaan tot de vorming van een eigen Weerbaarheids Afdeling’. In juni 1934 was er een eerste vergadering voor Ouderkerkers in café Woerdeman aan de Amstel bij de Kalfjeslaan en op 24 januari 1935 kon er een bijeenkomst in Paardenburg aan de Amstelzijde worden gehouden. Vova: ‘Grote belangstelling in Paardenburg. Tientallen moesten zich tevreden stellen met een staanplaats. Na de rede volgde een debat waarbij vragen gesteld werden vanuit AR-standpunt (deze zag veel mooie dingen in de NSB) en vanuit linkse hoek. Tijdens zijn antwoord werd spreker herhaalde malen door “vrijheids-schreeuwerij” in de rede gevallen.’

De actieve groep Nieuwer-Amstel begon zich begin 1935 warm te maken voor de verkiezingen van de provinciale staten. Hierbij roerde zich vooral kameraad De Bruin, een gereformeerde assuradeur. Hij stond no. 7 op de lijst. In het hele land hield hij redevoeringen, vooral over zijn stokpaardje: ‘Het nationale en christelijke karakter van de NSB’. Hij was een charismatische figuur die waarschijnlijk veel stemmen voor de NSB verwierf, ook in Amstelveen. Bij de uitslag van de statenverkiezingen bleek het aantal NSB-stemmen in Amstelveen alles bij elkaar twee keer zo hoog te zijn als het landelijk gemiddelde: 947 van de 6273 kiesgerechtigden, of ruim 15%. En kameraad De Bruin zat dik in de staten.

We vinden daarna de NSB van Nieuwer-Amstel terug als kring 45. Het werd tijd voor een eigen kringhuis in Amstelveen en daarvoor ging een woonhuis aan de Amsterdamseweg op het zogenaamde Oude Loopveld dienen: tussen Leger des Heils en Incassobank. In 1935 bereikte het aantal NSB-leden van de kring Amstelveen zijn hoogtepunt: 229.

De meeste vergaderingen van de kring werden in De Uitkijk gehouden. Vlak daarbij woonde, aan de Amstelveenseweg, kameraad Pluk, die in 1934 groepsleider was geworden. Pluk was een fanatieke idealist die dacht dat de NSB een beter leven zou brengen. Maar zelf verloor hij door zijn fanatisme de klanten van zijn bloeiende makelaardij. Zijn vrouw, fel en zeer anti-Joods, was voorzitter van de NSB Vrouwenbeweging in het district. In 1938 werd Pluk opgevolgd door kameraad Raas, ook al iemand uit de bouwwereld: een aannemer. Raas woonde in Randwijck, evenals de beheerder van het kringhuis, kameraad Molenaar, de zwager van Mussert.

Ergernis

Onder de bewoners van Randwijck waren nogal wat mensen die zich mateloos ergerden aan hun nationaal-socialistische buurtgenoten. In 1936 ontstond er een ware rel rond het ongebreideld venten, vlaggen en reclame maken van de NSB. Achtenzestig bewoners van Randwijck en omgeving richtten zich in oktober 1936 met een protestbrief tot de gemeenteraad: ‘Ondergetekenden, allen inwoners van dat deel der gemeente dat als Randwijck pleegt te worden aangeduid, van verschillende staatkundige en andere overtuigingen en onderscheiden plaatsen in de samenleving bekleedende, achten zich gedrongen het volgende eerbiedig onder uw aandacht te brengen. Sedert geruimen tijd heeft de plaats onzer inwoning het voorkomen van een door vijandelijke macht bezet gebied. Uit vele huizen hangen vlaggen van uitdagenden en opdringerigen omvang.’ Even verder behandelt de brief het irritante venten met Volk en Vaderland op de hoek van de Kalfjeslaan bij de Amsterdamse bus H. ‘De natuurlijke verontwaardiging, die rechtschapen lieden hierover gevoelen, wordt nog geprikkeld doordat het rumoerig venten van het uiteraard grof antisemitisch blad is opgedragen aan een individu van Joodschen bloede.’

Dat was Kalle. Iedereen kende hem: een kleine man, nerveus, altijd een sigaar in de mondhoek. De brief gaat verder: ‘Dat elders dergelijke dingen niet geschieden, is toe te schrijven aan de plaatselijke overheid. De hier betoonde lankmoedigheid kan oorzaak zijn, dat de Duitschgezinde groep naar onze kleine gemeente gedreven wordt ...’

Was het gemeentebestuur inderdaad te soepel voor de NSB’ers? Had het misschien wat te veel respect voor de vrijheid van de met zoveel tamtam naar de gemeente gelokte nieuwe inwoners om ze te kapittelen, ook al waren het luidruchtige NSB’ers? Het gemeentebestuur was zéker niet op de hand van de NSB. ‘Burgemeester Haspels heeft eens NSB’ers van zijn pad gejaagd die hem Volk en Vaderland kwamen brengen ...’ [5] Maar men moest in de keurige, rustige gemeente nog leren omgaan met dit soort geweld.

De brief nam het vervolgens op voor de Duitse (Joodse) emigranten. Zij achtten Nieuwer-Amstel ... met lage huurprijzen en belastingen een begeerenswaard toevluchtsoord voor ballingen die geen bedrijf kunnen uitoefenen en niets anders vragen dan, zonder iemand te hinderen ... ook ongehinderd door anderen te mogen voortleven en te bekomen van de verschrikkingen waaraan zij ternauwernood ontvloden ... Nu kunnen zij hun huis niet verlaten zonder de roovers van hun levensgeluk uitbundig te hooren prijzen.’

De briefschrijvers vroegen aan de gemeenteraad het aanstootgevend gedoe bij politieverordening te verbieden. Onder de ondertekenaars waren de gereformeerde dominee Dragt, oud-gemeentesecretaris Scharp en advocaat en schrijver mr. François Pauwels. De NSB reageerde fel. Op 9 november belegde de kring Nieuwer-Amstel een protestvergadering. Het was slecht weer. ‘... In den stormachtigen najaarsavond verlieten enige honderden bewoners van Nieuwer-Amstel hun haardsteden; uit alle richtingen kwamen zij bijeen in de groote zaal van Café De Uitkijk, om onzen kameraad De Bruin te hooren ...’ (VoVa 13-11-1936). Deze kameraad hield een verbolgen toespraak en uiteindelijk kregen de Joden en de Russen de schuld van de rel in Randwijck. Ook de kerken kregen behoorlijke vegen uit de pan. De toehoorders riepen foeifoei. De Bruin: ‘Dat de emigranten zich aangetrokken voelden tot de lage huren, ligt voor de hand; spreker heeft er nooit aan getwijfeld dat die lieden niet altijd het beste wisten te vinden’ [AVW 13-11-1936]. De vergadering werd besloten met het Wilhelmus ...

De afdelingen Amstelveen van de SDAP en het NVV lieten het er niet bij zitten. Op dinsdag 21 november was de zaal van De Uitkijk opnieuw druk bezet, nu met socialisten. De spreker, J. L. van Looy, ging niet diep in op de aanleiding van de vergadering, de zaak Randwijck, maar vertelde onthullende feiten over het nationaal socialisme in Duitsland. Uit het AVW van 24-11-1936 een fragment uit zijn toespraak: ‘De strijdmethode in Duitschland is o.a. persoonlijke verdachtmaking, intimidatie met de SA, terreur, leugen en bedrog. In het algemeen is het bedrog een der kenmerken van het fascisme ... De oorlogsvoorbereiding in Duitsland duurt voort. Langs de Hollandsche grens zijn niet minder dan 30 ondergrondsche vliegvelden ... Met dit land wil Mussert arm in arm gaan. Elke niet-fascist moet een anti-fascist worden. Er wordt in ons land, waar ieder nog vrij is, veel te weinig gedaan tegen het fascisme ...’

De gemeenteraad voelde zich ongemakkelijk met de Randwijckse brief. Een verbod tot vlaggen en colporteren zou ook andere, nuttige instellingen kunnen treffen. Burgemeester en wethouders gelastten intussen het wegnemen van de partijborden van de NSB, ‘want,’ legde burgemeester Haspels uit, ‘de NSB bleek zich niet meer te kunnen matigen, noch wat betreft het aantal borden, noch wat betreft de inhoud van de affiches. ’s Nachts maakten de heeren het de politie lastig door op den Handweg in de bomen bordjes te bevestigen en de brug aan den Burgemeester van Sonweg te bekladden ...’ (voorstel aan de raad, 23-4-1936). Maar de raad nam het adres voor kennisgeving aan. De heer Erkens van de SDAP voelde zelfs wat spijt dat de borden waren verdwenen: ‘Hierdoor werd een te groote beteekenis gehecht aan een groep die toch reeds sterk aan het indammen was. Daarentegen waren de borden dikwijls vermaakelijk: Mussert of Moskou! Spreker wenste ze geen van beide ...’

Eind 1936 was er nog een andere zaak die enig rumoer veroorzaakte. In de hervormde gemeente zouden kerkelijke verkiezingen gehouden worden. Het ging om de kerkstrijd waardoor zich uiteindelijk een groep ‘gereformeerde bonders’ zou afscheiden die het gebouw Eben Haëzer aan de Molenweg zou betrekken. Ds. Fokkema zond een afgevaardigde naar kringleider Pluk met een verzoek aan de hervormde NSB-leden geen gebruik te maken van hun stemrecht en zich niet te mengen in de kerkstrijd. Dit was koren op de molen van de NSB. De zaak werd in geuren en kleuren in VoVa naar buiten gebracht. Kameraad De Bruin gooide de kerkstrijd bij de ‘samenspanning’ in Randwijck en zag op een of andere manier in dit alles ‘de dreigende klauw van Moskou’.

Op 23 februari 1937 beleefde de kring Amstelveen een grote dag. In het kader van de verkiezingscampagne voor de Tweede Kamer werden twee zalen afgehuurd, De Uitkijk en Blauwhof. Sprekers waren kameraad De Bruin en de grote leider ir. Mussert zelf! Zij wisselden elkaar af met hun toespraken en reden tussen de twee zalen heen en weer.

VoVa van 26 februari ging zich weer te buiten aan teksten: ‘Voor den wakkeren kring Amstelveen was het een gebeurtenis: voor de eerste maal bevond Mussert zich in hun midden ... De beide zalen waren tot barstens toe gevuld met voor het overgroot deel buitenstaanders ... boer en stedeling broederlijk naast elkaar ... meer dan 700 bezoekers.’

Maar ondanks de inspanningen van de ‘wakkere kring’ zagen ook in Nieuwer-Amstel steeds meer mensen in, dat de heilsboodschap van de NSB angstwekkende kanten had. Toen de partij het antisemitisme van de Duitse fascisten overnam, haakten veel leden af. Bij de verkiezingen was het percentage NSB-stemmen van 15 tot 9 gedaald – hoewel dit nog altijd meer dan het dubbele was van het landelijk gemiddelde van 4,2%!

Na deze verkiezingen vinden we weinig nieuws meer over de Amstelveense NSB. De Bruin verhuisde naar elders. In VoVa kwamen geen berichten meer voor over kring 45 en het Amstelveensch Weekblad had zijn aandacht verplaatst naar de luchtbeschermingsdienst en de zorg voor Nederlandse militairen. We lezen nog wel, dat op de Oranjefeesten van 31 augustus 1937 de Nationale Jeugdstorm, waaraan ook de afdeling Amstelveen meedeed, ergens een eerste prijs haalde voor de beste algemene indruk. Dat zal best. ‘... Elke zondagmorgen liep de jeugdstorm te marcheren in de Amstelveense straten. Er was een fabrikant, kameraad Sodde, die daar altijd als leider naast liep. We ergerden ons: die zingende kinderen, keurig in de pas ...’ [1]

Intussen was de NSB-voetbalclub waarschijnlijk ter ziele gegaan, want de voetbalclub Randwijck werd overstroomd met jonge NSB’ers. Daarom verlieten een heleboel jongeren Randwijck en verzamelden zich in een nieuwe club: NFC.

Er was ook een Duitse sportkolonie aan de Amstelveenseweg: de Jahn-Stätte. ‘Daar kwam een echt Germanendom: van die sportieve, gebruinde mensen.’ [1] Ze vierden feesten en juichten elkaar toe. Dat was vast om te wennen ...

Gemeentebelangen

Op 17 april 1939 hield de NSB een openbare vergadering in Het Wapen van Nieuwer-Amstel (Blauwhof). Daar sprak Van Geelkerken en de toegang was vrij. Die vergadering had te maken met de verkiezingen voor de provinciale staten. In Nieuwer-Amstel haalde de NSB daarbij 666 stemmen op de 8560: 7,8% (landelijk 3,9%). Bij de gemeenteraadsverkiezingen in datzelfde jaar deed de NSB niet onder haar eigen naam mee; de partij Gemeente Belangen ving de NSB-kiezers op, hoewel deze partij ook stemmen kreeg van niet-NSB’ers. Gemeente Belangen verwierf 941 van de 8307 stemmen, of 11,3%. Dat betekende twee van de vijftien raadszetels. Handenwrijvend namen de twee nieuwbakken raadsleden, de NSB’er Kwaadstra en de heer Tak, hun zetels in. De nieuwe leden werden op 25 september 1939 beëdigd. Toen was Duitsland Polen al binnengevallen en in het luchtruim boven Schiphol vlogen de vrienden van de partij al verkennend rond, maar niet ten dienste van de gemeentebelangen ...!

I.5

JOODSE INWONERS

Duitse en Nederlandse wortels

‘Wij waren hier gelukkig ... tot 9 mei 1940.’ In 1938 kwam de familie Max Wolff naar Amstelveen. ‘Het was er prettig en goedkoop en we hadden hier veel Joodse vrienden.’ [53] Ongeveer de helft van de Amstelveense Joden was gevlucht uit Duitsland en Oostenrijk. Ze waren van een gegoede middenstand, kun je zeggen, maar de meesten hadden niet veel geld meer.’ [53]

Eind 1939 werden in Nieuwer-Amstel, op verzoek van de rijksinspectie van de bevolkingsregisters, de Joodse vluchtelingen geregistreerd: 123. Als dat ongeveer de helft was van het totale aantal Joodse inwoners, moeten er dus in totaal ongeveer 250 geweest zijn.

‘De Nederlandse Joden waren niet gesteld op de Duitse Joden. Dat was een algemeen verschijnsel. Ze zeiden: “Ga eerst maar behoorlijk Nederlands leren”. Allemaal broodnijd.’ [53] De heer Wolff had Duitse wortels maar woonde al vanaf zijn kindertijd in Nederland. ‘De meeste geboren Hollandse Joden zagen het gevaar van Duitsland niet. Ik herinner mij iemand die zei: “Die Duitsers durven hier nooit te komen; dat pikken de Hollanders niet!”’ [53]

Mevrouw Zadoks was archeologe, haar man advocaat. ‘Hoewel mijn man en ik beiden Joods waren, voelden wij ons veel meer Nederlanders dan Joden. Onze voorgeslachten leefden al eeuwen in Nederland. Wij waren liberaal opgevoed. Mijn man is zelfs korte tijd lid van de NSB geweest, omdat hij dacht dat ze een oplossing hadden voor de economische crisis. In 1935 is hij eruit gestapt.’ [32] ‘Maar de Joden uit Duitsland waren al voorbereid. Je was extra bang voor Hitler; je had kijk op de Duitse mentaliteit.’ [53]

Op de Wilhelminaschool zat opeens een Duits Jodenjongetje in de klas. ‘Zo’n boerenklas met kinderen die op klompen uit de Middelpolder kwamen. Ineens die vreemde jongen. Hij was aardig, maar wij vonden dat hij zulke vreemde dingen at ...’ [96]

Toen in 1938 in Duitsland de Jodenvervolging toenam, leidde dat in Nederland wel tot verontwaardiging. Vooral de liberalen en socialisten getuigden in Nieuwer-Amstel van hun afschuw. Op 23 november 1938 was er in Eben Haëzer een protestvergadering op initiatief van de Nederlandse Beweging voor Eenheid door Democratie. Hier sprak ook de Amstelveense SDAP’er Jaap Oldenbroek, die trouwens herhaaldelijk waarschuwde voor het nazi-gevaar. Een nationale collecte voor Joodse vluchtelingen bracht in Amstelveen ƒ 462,- op. In het Amstelveensch Weekblad riep ene J. V. de mensen op liever zwijgend financiële hulp of onderdak aan vluchtelingen te verlenen dan alleen maar sterke woorden van afkeuring te uiten.

De Joodse vluchtelingen moesten vreemdelingen-paspoorten aanvragen. Naarmate de onrust toenam probeerde een aantal Amstelveense Joden een visum te krijgen om naar Amerika weg te komen. ‘Je voelde hun spanning als ze aan het loket van afdeling bevolking hun papieren kwamen aanvragen: zouden ze nog op tijd kunnen wegkomen? Die papieren rompslomp duurde namelijk lang – veel te lang voor die mensen.’ [1]

De Burgerwacht vendel Amstelveen staat aangetreden in de Dorpsstraat tegenover het Raadhuis.
In donker uniform commandant H. Busser.

FOTO: H. STOLK, AMSTELVEEN

Soms dodelijk lang ... als het later werd dan begin mei 1940 ...

I.6

ANGSTIGE VOORBODEN

Spreken in tongen

Op een zondag in april 1939 gebeurde er iets merkwaardigs in de hervormde Dorpskerk van Amstelveen. Een aantal jongeren deed die morgen ‘Belijdenis des geloofs’. Dominee Van Kuiken bevestigde de nieuwe lidmaten van de kerk. Vlak daarna stond uit hun midden een jonge man op. Hij begon te praten maar niemand vestond hem; het was een onbekende taal. Eerst dacht iedereen dat hij overspannen was. Men probeerde hem tot zwijgen te brengen. De organist sloeg een paar indringende tonen op het orgel aan. Maar de jongen wenkte met de hand om stilte. Hij praatte nog vijf minuten door in diezelfde onbegrijpelijke klanken. Toen hij klaar was ging hij rustig zitten. Ds. Van Kuiken beëindigde de dienst op de gebruikelijke manier. Hij vermoedde intussen wat er was gebeurd.

Oefening in 1939 van het Rode Kruis met de open ambulance-auto ...

FOTO: J. TOUWEN, ZAANDAM

‘Het kwam mij namelijk voor, te maken te hebben met “het spreken in tongen”. Later bleek dat ik gelijk had, toen enkele dagen na het gebeurde de jongeman zelf mij kwam vertellen dat hij gedwongen was geweest zijn mond te openen en te spreken in een taal die hijzelf ook niet begreep. Pas later had hij verstaan dat het een boodschap was geweest en wat zijn woorden inhielden. Hij had ons moeten zeggen dat een niets ontziende oorlog ons van onze vrijheden zou beroven, maar dat wij niet beangst hoefden te zijn omdat wij uiteindelijk van deze plaag verlost zouden worden.’ [e] En Van Kuiken voegde eraan toe: ‘Zo opereert de Geest Gods op zijn eigen manier en gebruikt Hij talen die wij vaak niet direct verstaan. Ik wist nu wat ons te wachten stond.’

Even de lamp uit

Het dagelijks leven stroomde tegen het einde van de dertiger jaren vol met angstige berichten. ‘In de kranten zag ik als jongen foto’s van de Spaanse burgeroorlog. Het begon tot je door te dringen dat het leven niet zo leuk was ...’ [96] In 1938 veroverde Italië Abessinië, Duitsland voegde Oostenrijk bij het Derde Rijk en dwong Tsjechoslowakije afstand te doen van het Sudetenland. Dat laatste leidde in september 1938 tot grote internationale spanningen. Er kwamen mensen geschokt van vakantie in Duitsland terug. Ze hadden daar het militarisme gezien en uitingen van onbegrijpelijke Jodenhaat.

In de zomer van 1938 besloot de gemeenteraad van Nieuwer-Amstel een luchtbeschermingsplan op te zetten. In september stelde het Nederlandse leger rond Schiphol een cordon van luchtafweer op. Ook in Nieuwer-Amstel verschenen batterijen en zoeklichten. De Burgerwacht* werd actiever; Amstelveen boekte zelfs schitterende resultaten op een gewestelijke schietwedstrijd. Dat was vooral te danken aan de ijverige commandant Hendrik Busser, die ook de leiding had van het politiecorps van Nieuwer-Amstel.

... en met de raderbrancard.

FOTO: J. TOUWEN, ZAANDAM

De Luchtbeschermingsdienst (LBD) deelde in een van haar eerste berichten mee dat ‘bij onverhoopt gevaar “luchtalarm” gegeven zal worden met de sirene op de brandweerauto, die daartoe een rondrit door de gemeente maakt, en met de sirene van de Boerenleenbank’ [AVW] Het sein ‘luchtalarm geëindigd’ bestond uit het tien minuten lang luiden van de kerkklokken.

Op 29 oktober 1938 schreef de LBD een eerste verduisteringsoefening uit. ‘Het bleek dat de mensen hun voorgevel keurig hadden afgeschermd, maar achter zag je een zee van licht.’ [5] Sommige mensen deden alleen maar even simpel de lamp uit. De oorlog leek nog ver en alle maatregelen werden gezien als de regels van een wat bizar spel. ‘De LBD deelde zand uit. Iedereen moest een paar emmers op zolder zetten voor als er brandbommen zouden vallen. Ik weet niet hoeveel mensen met dat zand hun straatje hebben opgehoogd.’ [5]

Merkwaardig genoeg werd de LBD van Nieuwer-Amstel, ondanks de nabijheid van Schiphol, door de regering ingedeeld in de laagste subsidietarieven op grond van de gevarenklasse. Dat was zo vastgesteld op basis van het aantal inwoners. Burgemeester Haspels begon een pleidooi bij de minister van binnenlandse zaken om de gemeente van klasse 3 naar klasse 2 te verschuiven. Op zijn herhaalde verzoek antwoordde het ministerie in maart 1939 dat een interdepartementale commissie bezig was met een algeheel onderzoek. ‘Maar ...,’ pleitte Haspels in een volgende brief: ‘Nieuwer-Amstel ligt onder de rook van Amsterdam en Schiphol en op haar grondgebied ligt een munitie-opslagplaats van defensie. De kruitfabriek werkt dag en nacht. Dit is een zeer kwetsbare gemeente.’

In de gemeenteraad pleitte Haspels voor een adres aan de regering. Enkele reacties uit de raad: ‘Het is de laatste tijd wel een hobby om geweldig aan luchtbescherming te doen ...’ en: ‘Kan men niet verhinderen dat onnodig steeds zware vliegtuigen vlak boven de huizen vliegen?’ en: ‘Men moet geen vrees kweken bij de bevolking’, of: ‘De kruitfabriek zal in tijd van nood heus wel worden overgeplaatst!’.

In de zomer van 1939 kreeg het gemeentebestuur een brief uit Den Haag waaruit bleek dat alleen het oostelijk deel van Nieuwer-Amstel in gevarenklasse 2 zou worden geplaatst, vanwege de springstoffenfabriek. Maar een koninklijk besluit daarover kwam pas in april 1940, en toen de oorlog uitbrak was de kwestie van de nabijheid van Schiphol nog in studie.

Onze jongens

In maart 1939 was er een propaganda-avond van de plaatselijke Landstorm* in Eben Haëzer. Mr. Bijleveld, oud-minister van marine, voerde het woord en er werd een film over Afrika’s dierenrijk vertoond. De belangstelling van de burgerij voor de LBD nam inmiddels af, maar de in Nieuwer-Amstel gelegerde soldaten bij de artilleriestellingen die Schiphol tegen vijandelijke aanvallen vanuit de lucht zouden moeten verdedigen, kregen een overstelpende aandacht. Het leek wel of het hele vermaaksleven zich over hen uitstortte. Bij de St. Annakerk werd een rooms-katholiek militair tehuis ingericht en op 2 mei vond de opening plaats van een Christelijk Militair Tehuis in kleuterschool Lenteknoppen. ‘Het was propvol, men speelde leuke liedjes op de piano en in de pauze was er thee. Onze jongens voelden zich rijkelijk getracteerd.’ [AVW] En zo was er ook het Comité Ontwikkeling en Ontspanning voor Militairen te Nieuwer-Amstel, dat o.a. voor de militairen aan de Schipholdijk een feestavond verzorgde. ‘Toen de burgemeester de avond met een verzoek vereerde namen allen stram de houding aan en zong men spontaan het Wilhelmus.’ [AVW] Soldaten ‘met glunderende snuiten’ stapten voortdurend de plaatselijke etablissementen binnen voor menige vrolijke avond in Blauwhof, Eben Haëzer of het Patronaatsgebouw.

De militairen uit de gemeente die elders in het land dienden kregen pakketjes en brieven, zoals de 14-daagse brief van de hervormde Dorpskerk, waaraan Niek van Vegten meeschreef als ‘menagemeester te velde’. In Bovenkerk verzorgde Het Katholiek Thuisfront een gelijknamig blad voor de Bovenkerkse soldaten.

En inmiddels wachtte iedereen op de Blijde Gebeurtenis in het Koninklijk Huis. Op 5 augustus werd op de speelweide de geboorte van prinses Irene gevierd door 6000 opgetogen Amstelveense burgers. Maar op 31 augustus moest men het verjaarsfeest van haar oma afgelasten: het leger werd gemobiliseerd ...

* Vrijwilligerscorps van gewapende burgers, bedoeld om het wettig gezag ter zijde te staan in het handhaven van de
openbare orde

* Vrijwillige Landstorm: een in de Eerste Wereldoorlog ontstane legerreserve voor het buiten de diensttijd om laten
dienstdoen van vrijwilligers

I.7

TUSSEN MOBILISATIE EN OORLOG

Geladen atmosfeer

‘De Tweede Wereldoorlog begon voor mij toen mijn moeder mij op 1 september 1939 van school kwam halen en in paniek zei: “De Duitsers zijn Polen binnengevallen!”’ [96]

Dat was op een vrijdag. De dinsdag daarvoor, 29 augustus, was de algehele mobilisatie afgekondigd. De verjaardag van koningin Wilhelmina op 31 augustus was niet gevierd. De oorlog stond op uitbarsten. Iedereen wachtte, vreesde; hoopte nog. Maar Hitler wilde oorlog en er kwam oorlog. In de vroege morgen van die 1ste september reden zijn tanks Polen binnen. Twee dagen later, op zondag 3 september, verklaarden Engeland en Frankrijk de oorlog aan Duitsland na een ultimatum waarin beide landen voor zich eisten dat Duitsland zijn troepen uit Polen zou terugtrekken. 3 september – een zondag. ‘In verband met de nood der tijden’ werd een gemeenschappelijke bidstond van gereformeerden en hervormden gehouden in de Dorpskerk. De kerk was afgeladen. Ds. Van Kuiken ging voor in smeekgebed. [AVW] Het eerste Amstelveense slachtoffer viel: de 24-jarige W. Verhoeff, bij de ramp met de mijnenlegger Willem van Ewijck. De boeren werden opgeroepen om te paard naar Weesp te rijden; de beste paarden moesten daar achterblijven voor het leger. De vrouwenverenigingen begonnen wollen dassen en bivakmutsen voor de soldaten te breien. De bevolking van Elsrijk vroeg via een handtekeningenactie om een schuilkelder. Gevarenzone 3 voorzag niet in schuilkelders, maar de gemeenteraad besloot dan maar op eigen gezag zeven schuilkelders in de gemeente te plaatsen. In de Middeldorpstraat werd bij de familie Touwen een hulppost van het Rode Kruis ingericht; de artsen Büchler en De Froe gaven daar eerste-hulpcursussen. Op Vredeveld bracht men een noodhospitaal onder. ‘Bij oefeningen van het Rode Kruis werd een raderbrancard – een museumstuk uit de Eerste Wereldoorlog – gebruikt.’ [91] Een gemeentelijke vrachtwagen werd omgebouwd tot ziekenauto. ‘Maar wees niet ongerust,’ zei burgemeester Haspels, ‘deskundigen hebben verklaard dat Nieuwer-Amstel slechts aan toevalstreffers bloot zal staan’ (gemeenteraad september 1939).

In de zomer van 1939 was de distributiedienst ingesteld – één distributiekring voor Nieuweren Ouder-Amstel samen – onder de dagelijkse leiding van de ambtenaar van maatschappelijk hulpbetoon Wim van Damme. Het kantoor werd gevestigd in het Turngebouw aan de Ouderkerkerlaan. Samen met twee assistenten bereidde Van Damme de uitreiking van de eerste, groene en genummerde distributiekaart aan de hele bevolking voor. In de rumoerige laatste dagen van augustus bezorgden dertig gemeente-ambtenaren de kaarten huis aan huis.

Soldaten van het 8e Bataljon Luchtdoel Artillerie 14e afdeling op het land van Broekhuizen bezuiden Bovenkerk. H.

FOTO: C. VAN WEEREN, NEEDE

De heer Jurrema – een technisch adviseur van de Nederlandse Luchtbeschermings Dienst die in Amstelveen woonde – liet in de tuin van zijn huis aan de Keizer Karelweg een privé-schuilkelder plaatsen en raadde iedereen aan hetzelfde te doen. Maar de spanning leek al weer te luwen. Op de jaarlijkse avond van de christelijke besturenbond in november in Café Werkhoven zei de spreker: ‘God heeft de draden van het wereldgebeuren in handen: we kunnen rustig zijn’. [AVW]

Tom Lodewijk en het Venlo-incident

De draden van het wereldgebeuren leken intussen op een warnet. In dat net werd bijna Tom Lodewijk gevangen. Met zijn vrouw – Jo Lodewijk-Poolman – was hij naar de Floris van Alkemadelaan in Amstelveen verhuisd. Als vrijmetselaar en liberaal was Lodewijk een felle antifascist. Voor een vriend die bij de militaire inlichtingendienst werkte voerde hij wel eens opdrachten uit. Zo raakte hij zijdelings betrokken bij het zogenaamde Venlo-incident. In 1938 waren twee hoge Duitse officieren in het geheim naar Nederland gekomen om te vertellen dat een oppositie in de Duitse Generale Staf geen oorlog wilde en de publieke opinie in Duitsland wilde bewerken, onder meer door met Nederlandse hulp strooibiljetten boven Duitsland uit te werpen. Lodewijks vriend vroeg of hij deze heren wilde beoordelen op hun betrouwbaarheid. Lodewijk ontmoette hen in hotel Parkzicht in Amsterdam. De heren noemden zich Fischer en Solms. Maar Lodewijk vertrouwde hen niet helemaal. Hij vond het plan al te fantastisch. Die indruk bracht hij over aan zijn vriend, waarna hij niet meer bij het contact betrokken werd. De besprekingen zetten zich echter voort. Op 9 november 1939 vond er een gesprek plaats in een grenscafé bij Venlo. Terwijl een vertegenwoordiger van de Britse geheime dienst en enige Nederlanders daar aankwamen, reed een Duitse overvalwagen de grens over en vuurde op de mensen. Een Nederlander werd gedood, de anderen werden door de Duitsers meegesleept over de grens. ‘Het was een strik van Hitler geweest om een argument te hebben Nederland aan te vallen. Die aanval was al vastgesteld (op 19 november). Maar omdat astrologen de Führer aanraadden de aanval een half jaar uit te stellen ging dat toen niet door.’ [50]

De artilleristen van het Bovenkerks geschut staan aangetreden langs de Noorddammerlaan bij de rooms-katholieke school in Bovenkerk.

FOTO: C. OOSTROM

Artillerie in Nieuwer-Amstel

De novemberstormen joegen over het land. De Amstel trad buiten zijn oevers en bij Huize Oostermeer sloeg een stuk uit de wal. De meisjes van Ouderkerk breiden polsmoffen voor de soldaten. Op 29 december brak er brand uit op het terrein van de buskruitfabriek. Gelukkig bleef het bij twee lichte explosies. In de fabriek werden schietkatoen voor het leger en dynamiet voor de kolenmijnen vervaardigd. Vijf reserve-officieren bewaakten de produktie.

In Nieuwer-Amstel waren enige afdelingen van het 8e Bataljon Luchtdoel Artillerie gestationeerd. Het 15e peleton daarvan had vlak bij de Springstoffenfabriek – op het land van boer Oostveen – een stelling ingenomen die bestond uit een zoeklicht en drie mitrailleurs. De stelling werd bemand door ongeveer 25 soldaten. Het praatje ging rond dat ze nooit met hun mitrailleurs schoten omdat er geen munitie was. ‘Ze hebben geoefend op voorwerpen die er niet waren met munitie die niet bestond.’ [34]

De 14e afdeling legerde bij de Noorddammerweg ten zuiden van Bovenkerk, op het land van boer Broekhuizen. De mitrailleurs stonden op plankieren opgesteld in de kale wei, want de commandant van de afdeling had nog te weinig de oorlog in zijn hoofd om aan de verplichte bescherming met zandzakken te denken. In de barakken bij de stelling huisden 120 manschappen. Dichtbij, aan de Kleine Noorddijk, stond een zoeklicht waarvan de bemanning onderdak had gevonden in de schuur van de familie Gijse. ‘Iedere avond moesten zes soldaten dat zoeklicht uit een schuur over de weg in een weiland rijden. ’s Nachts moesten ze waken.’ [27]

Ook naast het Leger des Heils was een zoeklicht geplaatst. In december was daar een militaire barak in gebruik genomen en men had daar een feestelijke opening van gemaakt, compleet met wijn, sigaren, het Wilhelmus en een generaal voor de sier.

Het jaar 1940 begon met veel sneeuw. De winter bleef tot diep in februari zo streng dat de ouders hun kinderen ’s avonds thuis hielden van de verenigingen. Het aantal werklozen nam toe. Er kwamen tekenen van schaarste. De pagina’s in het Amstelveensch Weekblad werden beheerst door de strijd om de watertarieven. Bovenkerks fanfare gaf een feestavond: het had op een concours alle eerste prijzen gewonnen. De vereniging Kerk en Vrede hield elke maand een samenkomst in het kerkje van ‘Hersteld Verband’. Op de Poel was er vrolijk ijsvermaak en de soldaten van de 8e Batterij sleepten prijzen weg bij de schaatswedstrijden.

In februari en maart werden er nu en dan ’s nachts vreemde vliegtuigen waargenomen boven de gemeente. De artillerie schoot erop, maar, riepen de heren van de partij Gemeente Belangen snerend in de gemeenteraad, de projectielen ontploften niet in de lucht en kwamen terecht in Badhoevedorp en Amsterdam, waar ze schade veroorzaakten! Langzaam werd de sfeer in de lucht dreigender. Zoals bij het naderen van een natuurramp de hele atmosfeer anders lijkt te worden: geladen ...

Er staat iets te gebeuren

Op 9 april 1940 verspreidde zich het bericht dat de Duitsers Noorwegen en Denemarken waren binnengevallen. Op 13 april werd de Staat van Beleg voor de landelijke oostgrens en voor Schiphol afgekondigd. Schiphol was een centrum van militaire activiteiten geworden. 19 april: de Staat van Beleg werd in iedere gemeente afzonderlijk afgekondigd. Ook in Nieuwer-Amstel ondertekende de burgemeester de pamfletten die aan het raadhuis en andere drukke punten werden aangeplakt.

20 april: de vliegvelden Schiphol, Ypenburg en Waalhaven werden voorzien van een bataljon infanterie en enkele pantserwagens. Op Schiphol stelde men de soldaten en hun materieel strategisch op langs de noorden oostkant van het landingsterrein, vanwaar men vijandelijke vliegtuigen en parachutisten gemakkelijk onder vuur zou kunnen nemen. Om het landen van Duitse transportvliegtuigen te verhinderen werd het noordelijk deel van het landingsterrein volgegooid met rioolbuizen. Op de rijksweg Amsterdam – Den Haag zette men om de zestig meter auto’s neer. Het verkeer kon er nog wel langs maar vliegtuigen zouden er niet kunnen landen. Dit alles had men geleerd van de Duitse overrompeling van het Noorse vliegveld Fornebu.

6 mei: op Schiphol ging men over tot een gevechtsopstelling voor mitrailleurs en luchtafweergeschut met strobalen en grond.

7 mei: op Schiphol ontving men bevel van de commandant van de Luchtverdediging dat men zich gereed diende te maken voor de volledige graad van strijdvaardigheid. Op 8 mei, vanaf één uur voor zonsopgang tot negen uur in de morgen, dienden de bewakingstroepen in de hoogste graad van strijdvaardigheid te zijn.

9 mei: om drie uur in de middag kreeg Schiphol het bevel om alle voorbereidende maatregelen te nemen die nodig waren om het vliegveld te vernielen. Er stonden negen jagers en negen bommenwerpers gevechtsklaar. Die dag werden voor het eerst de machines van de Duitse burgerluchtvaartmaatschappij Lufthansa geweerd. Het afweergeschut op Schiphol was nog maar voor een deel in stelling, maar in Bovenkerk en langs de Schipholweg, oostelijk van de Ringvaart, was alles ingericht. Schiphol bleef kwetsbaar. Dicht bij de luchthaven bevond zich een groot munitiemagazijn waar tevens het militaire radiostation en de telefooncentrale waren ondergebracht. Eén voltreffer zou de communicatie met Schiphol volledig lamleggen. Dat magazijn lag aan de Ringvaart tegenover Schiphol, vlak bij een boerderij.

Om 20.45 uur ontving de commandant van de Luchtverdediging een telexbericht van de opperbevelhebber: ‘Van de grens komen zeer verontrustende berichten binnen. Wees derhalve hedennacht bijzonder op uw hoede’. De commandant in Den Haag gaf dit bericht niet door aan zijn ondercommandanten op de vliegvelden. Maar waakzaam was men evengoed wel.

Overal in het land waren de Nederlandse militairen onrustig. Bij het zoeklicht in Bovenkerk ‘liepen de soldaten wat angstig wacht. Op een gegeven moment schrokken ze zelfs van het gerinkel van de ketting van een koe’. [27] In de Grasélaan in de Witte Stad zaten soldaten van de cartografische dienst. De spanning was er te snijden. In de pastorie van Nes was een vergadering van het kerkbestuur, maar niemand kon zijn aandacht goed bij de agenda bepalen. ‘Er staat iets te gebeuren,’ zei pastoor Van Oord. [52]

Het Amstelveensch Weekblad lag op de drukpers bij Teerhuis en Klinkenberg. In het blad zou de volgende morgen een redactionele advertentieoproep verschijnen om meer melk te drinken, ‘want dat is het beste wat je kunt doen, nu je elke morgen als je wakker wordt eerst eventjes om je heen kijkt om te zien of er ’s nachts iemand naast je bed is komen staan om je te “beschermen”’.

Er kwamen nogal wat mensen van feestjes thuis in deze nacht. Jo Vis had een afscheidsfeestje in Amsterdam omdat hij naar Amstelveen verhuisd was en had moeten aftreden als voorzitter van het Instituut voor Arbeiders Ontwikkeling Amsterdam. In de zoele nacht fietste hij naar huis. De dreiging van het fascisme was de laatste tijd nooit uit zijn gedachten. Misschien nu, heel even, onder die gigantische sterrenhemel.

Het Joodse gezin Max Wolff had ook een feestje in de stad gehad. Vroeg in de nacht kwamen ze thuis. ‘Er kwamen Duitse vliegtuigen over ons huis, als dieven in de nacht. Mijn vrouw zei: Laten we het kind en de auto pakken en naar Engeland gaan. Maar ik zei: Dat kan ik toch niet doen, ik ben dienstplichtig, ik kan Nederland toch niet in de steek laten!’ [53]

Boer Verhoef kwam met zijn gezin terug van het bruiloftsfeest van opa en oma in Sloten. Op de heenweg hadden er allemaal bommenwerpers op de oude Haagweg gestaan. Vreemd – nu waren die weg ...

Niet ver van de Duitse grens, op een boerderij in de Peel, was Wim Gijse uit Bovenkerk ingekwartierd. Omstreeks acht uur in de avond had iedereen daar de stellingen moeten betrekken. Gijse had het beheer over een radio-ontvangtoestel en stond in een schuurtje bij het apparaat op wacht. Niek van Vegten, Anton Schaefers en Wim Verburg dienden bij het 10e regiment infanterie in Veenendaal, waarin nog veel andere jongens uit Nieuwer-Amstel waren ondergebracht. Het was hun opdracht een zijvak van de Grebbelinie te verdedigen. Wim Verburg was mitrailleurschutter en liep de zogenaamde kantonnementswacht: ‘Dat is wanneer er gevaar dreigt. Tegen middernacht kwam de kapitein waarschuwen dat de laatste oorlogsfase was ingegaan. De bewoners van Veenendaal die naar een feest in Ede waren kregen een waarschuwing dat ze naar huis moesten gaan. De sfeer was heel gespannen.’ [31]

Ook diende er een aantal jongens uit de gemeente op het eiland van Dordt, zoals Frans Bromet en Arie Neefjes. Van het luchtvaartvolkje waren mensen ingedeeld bij de luchtmacht. Nicolaas Steenbeek legerde bij ’s-Gravezande, Jan Moree en Christiaan Koster op het vliegveld Waalhaven. Henri Jansen had als sergeant werktuigkundige het toezicht op de technische installaties op Schiphol.

In Amstelveen ging Bromet senior, plaatsvervangend hoofd van de luchtbeschermingsdienst, om elf uur in de avond de toren van het raadhuis in. Hij moest zijn vijf wachturen uitzitten op de radio-luisterpost. Het was stil in het dorp. Geen zuchtje wind. Op de Poel weerklonk de korte kreet van een meerkoetje.

Ver weg op de Peel, precies om middernacht, vielen in de radio-ontvanger van Wim Gijse de klepjes naar beneden: er was een dringend bericht voor de kapitein ...

Een gedeelte van de gegevens uit dit hoofdstuk is ontleend aan de boeken Schiphol – Luchtvaartstad en De geschiedenis van de K.L.M. van René de Leeuw (zie litteratuurlijst) en het verslag van de Enquête-commissie 1940-1945.

II

DE MEIDAGEN VAN VEERTIG

14 mei 1940 – de rookwolken van de brandende petroleumhaven in Amsterdam gezien vanaf de Emmakade.
Links op de achtergrond het Jan Tooropplantsoen, in het midden de Augustinuskerk.

II.1

10 MEI

‘Mijn God – het is oorlog’

De dageraad gleed aan met een glans die ieder zich tot in lengte van dagen zou blijven herinneren. Nevels hingen boven de weilanden, bloesemgeuren begonnen zich los te maken uit de tuinen, de vogels zongen het licht tegemoet. Maar er trokken storende tonen door de hemel. Lichte slapers woelden en ontwaakten telkens en sliepen dan weer in met een steek van onrust.

Vlak na half twee waren al hoog in het luchtruim vliegtuigen overgetrokken van oost naar west. Om twee uur in de nacht hadden plotseling de sirenes op Schiphol gejankt. Daarna had men de motoren van de jagers langdurig laten warmronken. Maar het was weer stil geworden. Om kwart voor drie hield ook het overtrekken van de Duitsers op. [a, b]

Een uur later begon het opnieuw: dichte formaties bommenwerpers vlogen richting Engeland. Als ze terugkwamen zouden de jagers van Schiphol opstijgen; men kon toch niet zomaar het Nederlands luchtruim laten schenden! Maar de bommenwerpers vlogen niet naar Engeland. Boven de Noordzee keerden ze en vlogen laag op Schiphol aan, het eerste licht op hun stompe neuzen. [a]

3.55 uur – en de hel brak los. De jonge weduwe De Vries die aan de Ringvaart woonde tegenover de buurtschap Schiphol, haalde snel haar dochtertjes uit bed. ‘Het was plotseling een enorm kabaal om ons heen. Schiphol brandde. We zetten de ramen open. We zagen overal vliegtuigen en de bommen vielen als apenoten naar beneden. Vlak bij ons was een munitie-opslagplaats; er stond alleen maar de boerderij van Splinter tussen. De zoon van de boer kwam met zijn vrouw en baby naar ons gevlucht, om verder van dat gevaarlijke doelwit te zijn. Over de dijk liep een oude man. Wij wenkten hem dat hij binnen moest komen. Hij riep: “Ze bennen weer aan het oefenen!” Hij kwam naar ons toe. Vlak voor de deur werd hij getroffen. Hij was dood.’ [14]

Henri Jansen probeerde op Schiphol de hoofdschakelaars en de hoofdgaskraan af te sluiten. Terwijl hij bezig was werd hij door bomscherven getroffen. Zwaargewond bleef hij liggen.

In de toren van het raadhuis tuurde Bromet sr. met een aangesneld groepje makkers naar de zwarte formaties die na hun duikvlucht over Schiphol op Amstelveen leken aan te stormen. Ze wisten nog niet wat voor toestellen het waren. Zouden het Engelsen zijn? Er waren meer mensen die twijfelden; de oorlogsgeruchten waren zo verwarrend geweest. Overal schoten de mensen naar de ramen. Roos Lustenhouwer in Bovenkerk zag de toestellen over de Poel vanuit de richting Schiphol komen. ‘Grote zwarte duivels, dat waren het. En ze schoten met mitrailleurs.’ [29] Haar zusje Corrie zag de kogels door het licht van de opkomende zon vliegen. ‘Ik dacht eerst dat ze van goud waren ...’ [29] Hun buurman aan de Noorddammerlaan, Chris Jonkers, stond machteloos van woede op de waranda toe te zien. ‘Toen pakte hij zijn oude dienstrevolver. In zijn onderbroek begon hij op die bommenwerpers te schieten.’ [83]

Verwoestingen in de buurtschap Schiphol op 10 mei 1940.

FOTO: W. GIJSE, AMSTELVEEN

Burgemeester Haspels opende het raam van zijn slaapkamer en keek zwijgend naar de rumoerige hemel. Toen ging de telefoon. Het was wethouder Boelens.

‘Het is oorlog,’ zei Boelens.

‘Kunnen het geen oefeningen zijn?’ hoopte Haspels nog.

‘Nee,’ zei Boelens beslist. ‘Ik ga nu naar het raadhuis.’

Hij verbrak de verbinding. Haspels belde de LBD in het raadhuis.

‘Wat voor toestellen zijn het?’

‘We weten het niet.’ Toen, plotseling: ‘Ze zien hakenkruizen!’

‘Geef luchtalarm!’

Haspels fietste naar het gemeentehuis. ‘Terwijl de boer achter ons huis onder het knetterend geweervuur zijn koeien ging melken,’ herinnert mevrouw Haspels zich. ‘De meesten hadden er nog geen idee van wat oorlog betekende.’

Het jankend alarm wekte de laatsten die nog sliepen. De bevolking kleedde zich haastig aan. ‘Het is een oefening,’ hielden nog veel mensen elkaar hoopvol voor. ‘... Nee, dit is menens!’ Ergens in de Fokkerlaan begon een vrouw te gillen. Andere vrouwen huilden zacht.

Snel werd het licht. De soldaten bij de Kleine Noorddijk voelden zich wat ontnuchterd, nu hun zoeklicht niet nodig was. Het geschut bij de Noorddammerweg knetterde onafgebroken. ‘Zo’n vreemd geluid, want je had nooit een oefenschot gehoord.’ [96] De soldaten voelden zich daar wat onveilig, zonder de zandzakken waarmee hun batterij beschermd had moeten worden. Hun luitenant riep de mannen van Bovenkerk op, zakken te gaan vullen bij de zand- en grinthopen achter het raadhuis.

Het zwaar beschadigde huis van weduwe De Vries.
Op de voorgrond een bomtrechter.

FOTO: MEVR. G. DE VRIES, AMSTELVEEN

Langzaam aan stond het aan de westelijke rand van Amstelveen zwart van de mensen. ‘Wat stonden we daar argeloos te staren. Ik zie nog hoe door de luchtdruk van de explosies de rokken van een vrouw opwaaiden. Maar je had nog geen idee van gevaar.’ [5]

Bij de Schipholbrug werden munitiemagazijnen gebombardeerd. De soldaten die daar waakten vluchtten door het Bosplan, dwars door sloten en tuinderijen, naar Amstelveen. Onder de modder belandden ze op de Landscheidingskade. Gelukkig waren er veel blindgangers en de magazijnen vlogen niet in de lucht.

Ook het munitiemagazijn met het radiostation bij de boerderij van Splinter werd door de Duitsers gezocht. Het liep naar half vijf. Weduwe De Vries zat in de bijkeuken van haar huis met de kinderen op schoot. Het meisje van vier was doodsbang. ‘Kanonne,’ riep ze alsmaar, en drukte de handen van haar moeder tegen haar oren. Buiten loeiden de koeien, dat hoorden ze tussen het kabaal van de explosies door. ‘Plotseling begon ons huis te schudden. We renden naar buiten. We werden doelbewust gebombardeerd. Later begrepen we dat het een vergissing was geweest: ze hadden aan de andere kant van de boerderij moeten zijn, bij de munitie-opslagplaats. Zestig bommen vielen er om ons heen. Overal lagen de koeien dood. Al vluchtend kregen we een voltreffer.

Ik herinner mij flitsen; dat ik dacht: ik moet een andere hand hebben. Dat ik mijn arm in een sloot spoelde. De hand hing er nog maar aan een paar pezen bij. Dat ik naar het bovenbeen van mijn dochtertje staarde: een stuk eruit, tot het bot. Dat we een eind door het land moesten lopen, met ook nog die enorme scherf in mijn zij die een stuk van mijn darm had weggeslagen. En dat het zoontje van mijn buurman een scherf in zijn hoofdje had en stervende was. Buurman droeg de baby door het land, een ander droeg mijn dochtertje, iemand bond mijn arm af en Schiphol werd alsmaar achter ons gebombardeerd. We kwamen bij een boerderijtje aan de Bosrandweg. Daar zeiden ze tegen me: “Ga toch zitten”. Maar ik zei: “Nee, dan kom ik niet meer overeind”. Ze haalden ons met een platte wagen op. Bij Vredeveld stopten ze. Mijn dochtertje en de baby werden opgenomen in het ziekenzaaltje. De baby stierf daar. Met mij gingen ze door naar het Leger des Heils. Ik raakte eindelijk bewusteloos ...’ [14]

De bejaarden van Vredeveld waren door de directie bij elkaar gebracht in de recreatiezaal. Daar baden zij en zongen psalmen. De in het dorp ingekwartierde soldaten schoten uit de ramen van de huizen op de Duitse vliegtuigen. De Duitsers vuurden terug met mitrailleurs. Ook over de straten van Elsrijk ketsten de kogels. ‘Mijn God, het is oorlog,’ zei Jo Lodewijk-Poolman zacht. Het was haar trouwdag: dertien jaar ... Zij wachtte op een auto van de Unie voor Vrouwelijke Vrijwilligers, die haar kwam ophalen om in Amsterdam-Noord gasmaskers te gaan verdelen. Tom Lodewijk moest thuis op orders van de LBD wachten.

Actie

Intussen riep ir. Jan van Hulst, plaatsvervangend hoofd van de LBD, een aantal mensen op het gemeentehuis bij elkaar om de wacht te verdelen. De mannen moesten om de beurt drie uur dienst doen. Burgemeester Haspels belde naar een vriend op een legerpost ergens in Zuid-Holland om te vragen hoe het dáár was. ‘Wat is er dan?’ vroeg die vriend. De luchthavens waren het eerst gepakt.

Misschien zocht de vijand ook de kruitfabriek. ‘Tussen vier en half vijf vlogen de toestellen zo laag over de Ouderkerkerlaan dat je de piloten kon zien zitten.’ [37] Luitenant Witte, die de leiding had van de nitro-glycerinefabriek, fietste van zijn kostadres in Amstelveen snel naar de fabriek. Hij had tot twee uur ’s nachts met zijn verloofde gedanst in Amsterdam en was lopend teruggekomen. De slaap lag zwaar op zijn ogen. ‘Nitroglycerine is zeer gevoelig; een bombardement zou fataal zijn. Met een ploeg van vier man begonnen we het gevaarlijk materiaal te verwerken tot een half-fabrikaat van kruit – wat minder gevoelig is.’ [73] Witte had vandaag zijn uniform aangetrokken. ‘Anders nooit. De soldaten bij het geschut op het land van Oostveen keken stomverbaasd naar die eenzame luitenant die op de fiets voorbij kwam.’ Zelf waren de schutters op dat ogenblik niet in actie. Maar tegen vijf uur regende het op de Amstelzijde granaatscherven. De mensen, die nog in hun pyjama op straat stonden, vlogen naar binnen. ‘De soldaten stonden in hun onderbroek achter het geschut. Wij hielpen met wat lui uit de buurt granaten aandragen. Het gevaar beseften we nog niet. De Duitsers gebruikten de Van Sonweg als aanvliegroute naar Schiphol.’ [55] ‘Eén van de soldaten had zijn mitrailleur opgehangen aan een draaibaar schildwachthokje. Al schietend op de overvliegende bommenwerpers draaide hij zijn huisje bij.’ [74]

5.00 uur: de geneeskundige afdeling van de LBD begon met de inrichting van een noodhospitaal in het Leger des Heils-gebouw. Onder leiding van dokter Büchler waren vier artsen, veertien helpers en helpsters en een aantal heilsoldaten actief. Mevrouw De Vries werd binnengebracht. Haar onderarm moest worden geamputeerd. De legerpredikant voor het district Schiphol, ds. Bik, liet dominees en pastoors oproepen om naar het Heilsgebouw te komen. Er moest een dienst worden ingesteld voor geestelijke bijstand bij ongevallen onder de burgerij. De dominee had een revolver in de hand en zwaaide ermee terwijl hij praatte en heen en weer liep. De verzamelde zielzorgers voelden zich bedrukt. ‘Wij zagen niet graag een wapen in de hand van een predikant. Ineens beseften wij ten volle dat het oorlog was en dat er nog meer gevaren dreigden dan die van bombardementen.’ [10]

De manschappen van het zoeklicht bij het Leger des Heils liepen zo’n beetje met hun geweren rond. Twee aan twee posteerden ze zich tenslotte op de rotonde en controleerden het langskomend verkeer. Maar voorlopig waren het vooral lange rijen fietsende mensen die uit Amsterdam kwamen om massaal naar de branden op Schiphol te komen kijken. Onder de telkens uiteenspattende hemel fietsten ze onbekommerd voort.

De Amstelveense Burgerwacht was om 5.00 uur al bijna voltallig aanwezig op het politiebureau om orders in ontvangst te nemen. Daar kwam toen ook de burgemeester opgewonden binnen. Hij gaf order de NSB’ers op te halen en onder bewaking te stellen. ‘En als je Duitsers ziet,’ zei hij, ‘schiet ze dan allemaal maar dood ...!’ [98]

7.30 uur: de LBD begon met het inrichten van een commandopost in de kelder onder de uitbreiding van de secretarie. De ambtenaren op het raadhuis waren in vol bedrijf. Haspels zond koeriers uit naar alle vrijwilligers die zich hadden opgegeven voor burgerlijke dienstverlening, met het bericht dat zij zich moesten melden op de secretarie. Overal in de gemeente werden bekendmakingen aangeplakt met aanwijzingen voor de bevolking. Om acht uur waren de schuilkelders voorzien van zandzakken en de vrijwilligers van brandweer en geneeskundige dienst waren opgeroepen. Intussen begon de bevolking op grote schaal de ramen met plakband te beplakken. Dat had al eerder moeten gebeuren, maar niemand had het advies van de LBD serieus genomen.

In geval van oorlog zou Amstelveen moeten zorgen voor de opvang van bevolking en vee uit de Waterlinie. Vroeg in de morgen had Hendrikse, hoofd van de evacuatiecommissie, de vijf enveloppen met instructies in handen genomen. De omstandigheden waren meteen al zo ernstig, dat envelop 5 moest worden opengemaakt. De opdracht daarin luidde dat iedereen moest blijven zitten waar hij zat. Dit moest gemeld worden aan de burgemeester van Nederhorst den Berg. Hendrikse vertrok met Jan Koster in een dienstauto. Hier en daar waren in de Waterlinie al stukken land onder water gezet en sommige boeren dreven hun vee al naar het westen. In Nederhorst den Berg wachtte de burgemeester ongeduldig op de komst van de Amstelveners. Geen evacuatie? Hij kon het nauwelijks geloven. Hij had zich er al helemaal op ingesteld; het was bijna een ontnuchtering.

Reactie

Zware rookwolken bleven van Schiphol opstijgen. Het uur naderde dat iedereen anders aan de slag ging. In een vast ritme van plichtsbetrachting, maar ook uit argeloosheid en onzekerheid, probeerden velen hun werk te bereiken. Precies om 9.00 uur leverde de bloemenman een boeket af bij het echtpaar Lodewijk. ‘Bloemen?’ vroeg de bruidegom. ‘Ach, dat is waar ook ...’ Dertien jaar: het klonk zo gek niet op een ongeluksdag als vandaag.

Ook Max Wolff probeerde naar de zaak in Amsterdam te komen, maar het lukte niet. ‘Je kunt zien hoe stom we waren: dat we niet vluchtten. De oorlog was belangrijk – niet het Jood-zijn.’ [53] Zo beleefde ook de familie Zadoks het. ‘Wij voelden die ontzetting, die klap die iedereen voelde, maar realiseerden ons niet dat wij als Joden extra gevaar liepen.’ [32]

Bij de familie Oostenbroek was de stemming heel nerveus. ‘We riepen elkaar het nieuws toe: De Duitsers zijn dáár ... dát is gebeurd ... Wij hadden wel eens Joods-Duitse vluchtelingen bij ons thuis gehad, maar we stonden eigenlijk nooit zo stil bij het Joodse van mijn moeder. Op 10 mei 1940 realiseerde ik mij ineens: ik heb een Joodse moeder! – wat hangt ons boven het hoofd ...!’ [30]