Auteurs en redactie

Julie-Marthe Cohen en Bart Wallet

Auteurs

Vivian B. Mann

Wim Klooster

Tirtsah Levie Bernfeld

Adri Offenberg

Paulien Post

Tekstredactie

Sophie Josephus Jitta

Beeldredactie

Julie-Marthe Cohen

Beeldcoördinatie

Caroline Godfried

Vertaling

Caroline Meijer

Fotografie

Peter Lange

Digitale fotobewerking

Anton Kras

Index

Pierke Bosschieter

Vormgeving

Ronald Boiten en Irene Mesu, Amersfoort

Afbeelding omslag

Zie p. 6 en p. 170

Afbeelding titelpagina

Zie p. 194-195

© 2018 Walburg Pers, Zutphen / Joods Historisch Museum, Amsterdam

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

ISBN 9789462492615
e-ISBN 9789462495999

NUR 680

Inhoud

Voorwoord – Emile Schrijver

Inleiding – Julie-Marthe Cohen en Bart Wallet

Tijdlijn Huis van Oranje-Nassau

1 Majesteit en minderheid. Vier eeuwen Oranjes en de joden – Bart Wallet

2 De cultuur van de joden onder het Huis van Oranje-Nassau. De zeventiende en achttiende eeuw – Vivian B. Mann

3 ‘Voor ons Oranje en Israël’. De materiële cultuur van het moderne joodse orangisme – Julie-Marthe Cohen en Bart Wallet

Inkijkjes

Lof en voorspoed voor de Oranjes – Vivian B. Mann

Het Hanoteen in Suriname – Julie-Marthe Cohen

Het cadeau aan Frederik Hendrik – Tirtsah Levie Bernfeld

Over de aanspreektitels van staatshoofden – Tirtsah Levie Bernfeld

Gouverneur Johan Maurits en de joden in Nederlands-Brazilië – Wim Klooster

Portugees-joodse reders in dienst van het Huis van Oranje – Tirtsah Levie Bernfeld

Een Haags-joodse liedjeszanger aan het hof – Bart Wallet

Juliana, twee joodse zusjes en de padvinderij – Julie-Marthe Cohen

Wilhelmina en de Munkáczer rebbe – Julie-Marthe Cohen

Juliana en de joodse militairen – Bart Wallet

Het keppeltje van Claus – Julie-Marthe Cohen

Een koningshuis zonder moraal – Julie-Marthe Cohen

Het Huis met de Paarse Ruitjes – Vivian B. Mann

Een diamanten broche voor Maria Henriette – Vivian B. Mann

Verluchte huwelijkscontracten uit de familie Teixeira – Tirtsah Levie Bernfeld

Jacob Juda Leon en zijn contact met het stadhouderlijk hof – Adri Offenberg

Jacob Lopes de Liz, zijn avances en het Haagse hofleven – Tirtsah Levie Bernfeld

De Oranjeliefde van een vergeten dichteres – Paulien Post

De Haags-joodse hofleverancier Gebroeders van Oven – Julie-Marthe Cohen

Jacques Sequeira, een Oranjegezind kunstenaar – Julie-Marthe Cohen

Verklarende woordenlijst

Aanbevolen literatuur

Auteurs

Fotoverantwoording Tijdlijn Huis van Oranje-Nassau

Colofon tentoonstelling

Titelpagina van de feestcantate gecomponeerd door J.H. Polak, ter gelegenheid van de inhuldiging van Wilhelmina op 31 augustus 1898. Op de oranje wimpel staan het rijkswapen en de opdracht aan de jonge koningin.
J.K. Labout (tekenaar), verf en inkt op papier 1898. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Voorwoord

In alle landen, met uitzondering van Israël, ziet de omgeving joden meestal als ‘enigszins anders’. Ze belijden een godsdienst (of hun voorouders deden dat), die altijd, per se, betekenis heeft voor de omringende cultuur, of deze nu primair christelijk is of islamitisch. Immers, zonder het jodendom zou er christendom noch islam zijn geweest. In onze, in belangrijke mate ontkerkelijkte westerse samenlevingen zijn er echter vele vormen van niet-religieuze invulling van de joodse identiteit. Of joden nu religieus of seculier zijn, zij geven aan die identiteit een eigen, individuele invulling.

Waarom deze inleidende gedachten over de diversiteit van joodse gemeenschappen bij een tentoonstelling over ruim 400 jaar relaties tussen de joden in Nederland en het Huis van Oranje? Omdat joden ondanks al hun diversiteit vaak wel als één coherente groep worden gezien en aangesproken en omdat zij zich daarvan ook bewust zijn. Een minderheid moet zich verhouden tot de buitenwereld en tot haar overheid. Dit is nu zo en dat was ook vroeger eigenlijk zo. Het jodendom heeft daarin voorzien door grote nadruk te leggen op het onderhouden van goede relaties met lokale overheden en, mutatis mutandis, met de verschillende koningshuizen en andere adellijke heersers. In de tentoonstelling en in dit boek vindt u hiervan vele voorbeelden. De vorstenhuizen moesten op hun beurt ook relaties aangaan met de joden, niet alleen als burgers van hun rijken, maar ook, zoals u in dit boek kunt lezen, bijvoorbeeld als leveranciers van luxegoederen of als financiers van hun oorlogen. Kortom, er bestonden altijd en overal intensieve contacten tussen joden en de niet-joodse heersers. Soms waren ze goed, soms waren ze beter en soms waren ze slecht. Nederland vormt hierop geen uitzondering.

Dit boek verschijnt bij de tentoonstelling ‘Joden en het Huis van Oranje. 400 bewogen jaren’, die georganiseerd is ter gelegenheid van de viering van het vijfjarig koningschap van koning Willem-Alexander. Hij is de derde vorst die na de Tweede Wereldoorlog is ingehuldigd en het valt niet te ontkennen dat juist deze oorlog een belangrijke cesuur vormt in de relaties tussen de Nederlandse joden en het Huis van Oranje. Dit laat onverlet dat het Huis van Oranje zich na de oorlog actief ingezet heeft om de relaties met de diverse groep Nederlandse joden weer op te pakken, te hernieuwen en ook te verbeteren, zo men wil. Hierover gaat het in onze tentoonstelling en in deze publicatie ook, maar zeker niet alleen. Het archiefonderzoek van historicus Bart Wallet en de veelheid aan objecten, bijeengebracht door onze conservator Julie-Marthe Cohen, hebben geleid tot een breed palet aan voorbeelden, die de relatie van Nederlandse joden tot het Huis van Oranje illustreren. Hiervoor komt hun alle lof toe.

Wat mij bijzonder treft als ik de getoonde objecten op me laat inwerken, is hoe nadrukkelijk de Nederlandse joden in de loop der tijd Nederlander zijn geworden. Stralen de zeventiende-eeuwse voorwerpen uit Portugees-joodse kring nog een zekere on-Nederlandse grandeur uit, verder komt uit de tentoonstelling vooral een beeld naar voren van joodse Nederlanders. Joodse Nederlanders, die Nederlander wilden zijn en vooral daarom ook van het Huis van Oranje hielden. Dat dit niet meer dan een indruk is en dat er nog veel meer indrukken mogelijk zijn, laat deze tentoonstelling ook zien.

Naast dank aan Bart Wallet en aan Julie-Marthe Cohen en haar medewerkers verdient ook de samenwerking met uitgever Winnie Urban en vormgever Ronald Boiten bijzondere vermelding. Dit boek onderstreept opnieuw onze langjarige goede relaties met de Walburg Pers. Ook het Koninklijk Huisarchief ben ik bijzonder dankbaar voor de genereuze samenwerking, evenals onze bruikleengevers. Als ons initiatief een zinvolle bijdrage blijkt te zijn aan de festiviteiten rond koning Willem-Alexanders vijfjarig koningschap, en als het inzicht geeft in de complexiteit van de relaties tussen het Huis van Oranje en de Nederlandse joden, dan zijn we pas helemaal tevreden.

Emile Schrijver

Algemeen directeur

Prinses Juliana bij de Joodsche Invalide, 9 september 1938.

Foto. Collectie Wiet Gans, Amsterdam

Inleiding

In 1898 publiceerde opperrabbijn Tobias Tal zijn Oranjebloesems, waarin hij in grote lijnen de geschiedenis van de relatie tussen de joodse gemeenschap en het Huis van Oranje beschreef, vanaf Willem de Zwijger tot aan koningin Wilhelmina. Dit werk was een typisch product van zijn tijd, waarin Nederlands nationalisme, Oranjeliefde en joodse identiteit tot een hechte eenheid werden samengesmeed. Dit bij uitstek positieve beeld bleef bestaan in vrijwel alle publicaties over dit thema die nadien verschenen zijn. Met de huidige stand van het onderzoek naar de geschiedenis van de joden in Nederland én van het Huis van Oranje-Nassau was de tijd rijp voor een integrale, kritische beschouwing van de hele periode. Zo werd het idee geboren voor een tentoonstelling in het Joods Historisch Museum, terwijl rond dezelfde tijd historicus Bart Wallet begon met zijn onderzoek naar deze geschiedenis. Hij publiceerde zijn bevindingen in twaalf afleveringen in het Nieuw Israëlietisch Weekblad, die de basis vormen van het historische overzichtsartikel waarmee dit boek opent.

Joden en het Huis van Oranje geeft een analytische beschouwing van een geschiedenis van vierhonderd jaar die de joodse gemeenschap en de Oranjes delen. Het geeft een indringend overzicht van deze lange periode, maar pretendeert niet volledig te zijn. Veel historische feiten moesten vanwege de beperkte omvang van het boek buiten beschouwing worden gelaten. Zo is de geschiedenis van de Friese tak van het Huis van Oranje-Nassau en de joden van Leeuwarden buiten beeld gebleven, evenals tal van relaties tussen individuele joden en de stadhouders, koningen en koninginnen.

In het overzichtsartikel wordt de grote lijn van de geschiedenis beschreven, inclusief hoogte- en dieptepunten. Het is het verhaal van een joodse elite die dienstbaar was aan de stadhouders, van joodse burgers die partij kozen voor de Oranjes in hun strijd tegen de patriotten, van een Oranjegezinde en deels ook kritische joodse gemeenschap vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw, en van, na 1945, een gemeenschap met een grote diversiteit aan visies op het koningshuis.

In het tweede artikel schrijft Vivian B. Mann, oud-conservator van het Jewish Museum New York, over de invloed in de zeventiende en achttiende eeuw van de Haagse hofcultuur op de cultuur van de joodse elite. Ze vergelijkt deze ‘Nederlandse’ hofcultuur met die van de zogenaamde ‘Hofjuden’ in de Duitse landen.

Het derde artikel, van ondergetekenden, concentreert zich op de kunstzinnige uitingen van Oranjeliefde die in de negentiende en twintigste eeuw door alle lagen van de joodse bevolking werden voortgebracht. Aan de hand van verschillende voorbeelden laten de auteurs zien dat joden gebruik maakten van een eigen joodse beeld- en symbooltaal waarmee ze uitdrukking gaven aan hun loyaliteit en gehechtheid aan de Oranjes. In een aantal ‘kleine inkijkjes’, verspreid over het boek, beschrijven verschillende auteurs persoonlijke ervaringen van joden met leden van het Koninklijk Huis.

Dit boek is meer dan een op schrift gestelde geschiedenis. Het bevat ruim 300 illustraties van materiële cultuur die getuigen van de eeuwenoude band tussen de joodse gemeenschap en het Huis van Oranje. De voorwerpen, boeken, documenten en foto’s zijn een rijke cultuurhistorische bron die een belangrijke aanvulling vormt op het archiefonderzoek. Joden en het Huis van Oranje is dan ook een kleurrijk boek: kleurrijk in zijn historische verhalen en kleurrijk vanwege de vele illustraties van de materiële cultuur die een uiting is van de gehechtheid en loyaliteit van joden aan de Oranjes.

Deze publicatie verschijnt ter gelegenheid van de tentoonstelling Joden en het Huis van Oranje. 400 bewogen jaren in het Joods Historisch Museum. Bij het onderzoek dat verricht is voor de publicatie en voor de tentoonstelling hebben vele instellingen en personen in binnen- en buitenland onmisbare medewerking verleend: archieven, bibliotheken, musea, auteurs, bruikleengevers en particulieren. Wij zijn hun hiervoor bijzonder erkentelijk. Een bijzonder woord van dank gaat uit naar Zijne Majesteit koning Willem-Alexander voor het verlof om gebruik te mogen maken van materiaal van het Koninklijk Huisarchief en van de Koninklijke Verzamelingen. Ook directeur Flip Maarschalkerweerd van het Koninklijk Huisarchief en zijn staf zijn wij zeer dankbaar voor de bereidheid om steeds met ons mee te denken en om ons bij het onderzoek met groot enthousiasme bij te staan.

Tot slot willen wij graag het projectteam bedanken, bestaande uit Caroline Godfried, Sophie Josephus Jitta en Paulien Post, voor hun grote toewijding en inzet tijdens de voorbereidingen van de tentoonstelling en het boek.

Julie-Marthe Cohen en Bart Wallet

Tijdlijn Huis van Oranje-Nassau

Dit speciale exemplaar van Oranjebloesems met wit satijnen omslag werd door Tobias Tal aangeboden aan de jonge koningin Wilhelmina. De ‘gewone’ editie met groene omslag werd in een hoge oplage gedrukt.

Van Creveld & Co. (uitgever), satijn, papier, Amsterdam, 1898. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

1

Majesteit en minderheid

Vier eeuwen Oranjes en de joden

Bart Wallet

NEDERLAND, ORANJE EN ISRAËL

Tobias Tal en de joodse Oranjemythe

In de twintigste eeuw trokken de Oranjes steeds vaker het land in om de bevolking te ontmoeten. Ook bij gebeurtenissen in joods Nederland gaven de Oranjes regelmatig acte de présence. Bestuurders en rabbijnen moesten vaak op korte termijn een toespraak voorbereiden waarmee zij de koninklijke gasten op passende wijze verwelkomden. Steevast grepen zij bij hun voorbereiding naar het dunne, groene boek dat in menig Nederlands-joodse boekenkast te vinden was: Oranjebloesems: Uit de gedenkbladen van Neerlands Israel van de Haagse opperrabbijn Tobias Tal (1847-1898). Dit boek uit 1898 werd een eeuw lang gebruikt als bron door diegenen die iets over de relatie tussen Nederlandse joden en de Oranjes te berde wilden brengen.¹

Het is opmerkelijk dat het boek van Tobias Tal het enige in zijn soort is. In bibliotheken en archieven is een overweldigende hoeveelheid brochures, gedichten, liederen, tekeningen en feestprogramma’s te vinden waarin joden uiting gaven aan hun Oranjeliefde. Toch was Tal de enige die uit allerlei bronnen een doorlopend verhaal samenstelde, vanaf Willem van Oranje in de zestiende eeuw tot aan Wilhelmina in zijn eigen tijd, waarin sprake was van een steeds voortdurende wederzijdse betrokkenheid en van een bijzondere, duurzame relatie tussen de Oranjes en de Nederlandse joden. Kennelijk was deze ‘joodse Oranjemythe’ van Tal en ook zijn beeldende, barokke taalgebruik zo overtuigend, dat iedereen Oranjebloesems als bewijs van de bijzondere band accepteerde.

Nederlands nationalisme

Tobias Tal was allerminst een willekeurige Nederlandse jood. Als opperrabbijn van het ressort (de regio) Den Haag van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap nam hij een belangrijke plaats in de joodse gemeenschap in. Zijn standplaats in de hofstad bezorgde hem een publieke rol, met betrekking tot de regering en het koningshuis, maar ook een bredere, via de media. Hij mengde zich graag in het publieke debat, hield redevoeringen en verdedigde het jodendom tegen aanvallen vanuit de Nederlandse samenleving.

Tal was een leerling van dr. Joseph Hirsch Dünner (1833-1911), de invloedrijke Amsterdamse opperrabbijn en rector van het Nederlands-Israëlietisch Seminarium. De meeste Nederlandse opperrabbijnen van rond 1900 waren opgeleid door Dünner en omarmden de visie van hun ‘Grote Meester’. Deze hield in dat er gestreefd moest worden naar een beschaafde, gematigde variant van de orthodoxie, die trouw aan de halacha (het joodse recht) verbond met burgerlijke cultuur. Aan decorum – stilte in de synagoge, nette kleding en een gedragen toespraak volgens de regels van de welsprekendheid – hechtten Dünner en zijn leerlingen zeer.²

Het idee was dat die beschaafde, gematigde variant van de orthodoxie iets unieks was van het Nederlandse jodendom. Alleen hier lukte het om alle soorten joden – van vrij tot vroom – in één gemeenschap, het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap, bij elkaar te houden. Elders in Europa vielen joodse gemeenten in de negentiende eeuw juist uiteen in orthodox en liberaal. Dat mocht hier niet gebeuren. Daarom moesten de opperrabbijnen allemaal uit Nederland afkomstig zijn. Uit het buitenland afkomstige geestelijken zouden alleen maar verdeeldheid zaaien en niet passen bij de unieke Nederlands-joodse cultuur.³

De opvatting dat het Nederlandse jodendom iets heel unieks was, lag ingebed in een bewust Nederlands nationalisme. In de negentiende eeuw was een integratieproces op gang gekomen, waar de joden met enthousiasme ingestapt waren. Met veel inzet maakten ze zich de Nederlandse taal, gewoonten en gebruiken eigen. Een van de zelfbeelden van negentiende-eeuwse Nederlanders die joden zich eigen maakten was: ‘Hollandse middelmaat’, een hang naar gematigdheid. Een afkeer van extremen, altijd zoeken naar de middenweg: dát was het handelsmerk van Nederlanders – en nu ook van de Nederlandse joden.⁴

Tobias Tal was een uitgesproken exponent van dit grote project: uitgesproken orthodox, maar mét decorum en burgelijke beschaving, en een overtuigd Nederlands nationalist. Natuurlijk, Tal wist als goede jood dat Nederland galoet (ballingschap) was maar dit land was dan wel het beste dat je in ballingschap kon treffen. Nederland was het ideale land voor joden in afwachting van de messiaanse toekomst, die ooit zou komen.

Hartstochtelijk Oranjeklant

Met die zelfbewuste Nederlands-joodse identiteit was ook een niet minder uitgesproken orangisme verbonden. In de negentiende eeuw nam de politieke macht van de Oranjes gaandeweg af, maar hun symbolische betekenis werd steeds belangrijker. Dit kwam doordat de politieke en religieuze verdeeldheid in de samenleving steeds scherper werd – vooral tussen verschillende soorten protestanten en katholieken, tussen liberalen en socialisten. De Oranjes stonden als onpartijdig, verbindend instituut boven alle verdeeldheid. Oranjefeesten waren de enige feesten die alle Nederlanders, ongeacht hun achtergrond en overtuiging, konden vieren. Immers, de joden deelden met andere Nederlanders nauwelijks gezamenlijke feestdagen: op de nationale kalender stonden vooral christelijke feestdagen. Alleen via de Oranjes konden Nederlandse joden ook erbij horen, niet alleen via de letter van de grondwet maar in de praktijk van gezamenlijke volksfeesten.

Het orangisme werd daardoor een vast, integraal onderdeel van de Nederlands-joodse identiteit, zoals die door Dünner en zijn leerlingen werd ontwikkeld. Het was echter Tobias Tal die deze met de nodige overtuigingskracht op papier zette en het presenteerde alsof het nooit anders was geweest. Tal had in de periode dat hij opperrabbijn van Gelderland was (1881-1895) al op de bekende Nijmeegse auteur en filantroop Willem van Leer de nodige indruk gemaakt als orangist: ‘Als Nederlandsch staatsburger is hij hartstochtelijk Oranjeklant en wie hem het gebed voor het vorstelijk huis dat iedren zaterdag op Joodsche feestdagen in de synagogen wordt uitgesproken meermalen hoorde voordragen, gevoelde dat niemand inniger en met meer vuur dat hij bidden kon voor het welzijn der vorstelijke vrouwen die de majesteit van het gezag voor ons vertegenwoordigen. (…) Zijn liefde voor het koningshuis is bijna identiek met die voor zijn volk.’⁵

Oranjebloesems

Toen Wilhelmina in 1898 achttien jaar werd, droeg regentes Emma de regeringsverantwoordelijkheid formeel aan haar dochter over. Nederland maakte zich op voor grootse en zorgvuldig geregisseerde kroningsfeesten. Ook Nederlandse joden stortten zich op de voorbereidingen. In februari 1898 vroeg de Amsterdamse uitgeverij Van Creveld & Co aan Tobias Tal om voor de gelegenheid een echt Nederlands-joods gedenkboek te vervaardigen: Oranjebloesems. Het boek laat zich lezen als een orangistische geschiedenis van de joden in Nederland.

De hoofdlijn van Tals visie op de geschiedenis laat zich gemakkelijk samenvatten. Als de Oranjes in het land zijn en regeren, dan gaat het goed met de joodse gemeenschap, terwijl hun afwezigheid gepaard gaat met onveiligheid, angst en anti-joodse maatregelen. De stadhouderloze periodes, de patriottische opstand en de Bataafs-Franse tijd zijn daarom in de geschiedenis van de Nederlandse joden evenzeer als in die van de Oranjes zwarte bladzijden. Het lot van de joden is geheel verbonden met dat van de Oranjes.

Kunstliefhebber koning Willem II gaf de Franse historieschilder Claude Jacquand (1803-1878) opdracht tot het schilderen van dit tafereel. Het toont de verkoop van een deel van de schatten van Willem van Oranje. Jacquand verbeeldde de opkopers niet zomaar als joden – het was een typisch joods beroep in die tijd – maar liet zich inspireren door de vertrouwde Bijbelse voorstelling van aartsvader Jacob die, vergezeld van zijn elf zonen en dochter Dina, in Egypte zijn zoon Jozef terugziet. Dankzij de vele prenten van dit schilderij raakte dit verhaal wijdverbreid.

Claude Jacquand (1803-1878), olieverf op doek, 1848. Paleis Het Loo, Apeldoorn

De wortel van die verbondenheid legde Tal bij Willem van Oranje, die gestreden had voor godsdienstvrijheid en om wiens tolerantie vervolgde joden een veilig thuis vonden in de Nederlandse Republiek. Vanaf het moment waarop de Republiek ontstond en de band met de Oranjes werd gesmeed, waren de Nederlandse joden ook al erbij. Sindsdien hadden alle Oranjes als waarborg voor de vrijheden van de Nederlandse joden gefungeerd en deze ook kracht bijgezet door op gezette tijden belangstelling voor hen te tonen.

Opvallend in Tals betoog is dat de Oranjes er niet zozeer als levende personen uitkomen, met hun eigen persoonlijkheid, opvattingen en beleid, maar vooral als symbolisering van een idee. In de Oranjes zagen de negentiende-eeuwse Nederlandse joden de verpersoonlijking van hun vrijheden en rechten, zij stonden symbool voor het gastvrije Nederland dat joden bescherming bood. De Oranjevorsten hoefden daarom niet eens speciale verdiensten ten opzichte van de joden op hun naam hebben staan, hoewel Tal zich inspande om deze te vinden.

Ondertussen presenteerde Tal zijn eigen tijd als het onbetwiste hoogtepunt: terwijl in de zestiende eeuw de Oranjes de joden op tolerante wijze hadden binnengehaald en de joden zich sindsdien steeds verder hadden kunnen ontplooien, was het pas sinds koning Willem III dat de gelijkberechtiging van joden in de samenleving ‘tot volle waarheid’ was gekomen. Joden werden minister of hoogleraar, niet als ‘voorrecht’ maar simpelweg omdat ze Nederlandse burgers waren. Eindelijk waren ze net zo gelijk als iedereen. Antisemitisme maakte daarom ook geen schijn van kans meer in het verdraagzame Nederland, meende Tal.⁶

Deze visie op de geschiedenis diende ertoe om de joden nauw te verbinden met het Nederlandse nationalisme van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Waar de orangistische protestanten vanaf het begin van de negentiende eeuw spraken over ‘God, Nederland en Oranje,’ als een drievoudig snoer dat niet gemakkelijk verbroken zou worden, zo spraken Tal en de zijnen over ‘Nederland, Oranje en Israël’.⁷ De joden hoorden bij de Oranjes en bij Nederland – en elk van deze drie kon niet zonder de andere.

Kritiek

Wat Tal niet schreef in zijn meeslepende geschiedenis, was dat in 1898 de nodige scheurtjes zichtbaar werden in de joodse Oranjeliefde: de eerste joodse socialisten protesteerden in het openbaar tegen het joodse orangisme. Zij zagen in de rijke Oranjes een klassenvijand die fel bestreden moest worden. Dit tot ergernis van Dünner, Tal en al de andere joodse bestuurders. Oranjebloesems wilde daarom niet alleen de Nederlandse joden een vaste, eigen plaats in de geschiedenis van Nederland geven, maar tegelijkertijd ook de joodse republikeinen de mond snoeren. Zij hadden geen legitieme plaats in de geschiedenis. Hun voorlopers in de Bataafs-Franse tijd, de joodse patriotten, waren niet meer dan een ‘kleine groep jonge Joodsche windbuilen’, die ernstig hadden gedwaald maar gelukkig bij het ouder worden ook wijzer en dus orangistischer waren geworden. Die gegroeide wijsheid viel, niet geheel toevallig, samen met de komst van Willem Frederik, prins van Oranje op het strand bij Scheveningen in 1813.⁸

De joodse pianist, componist en muziekpedagoog Leon Winkel (1847-1900) schreef voor het zilveren regeringsjubileum van Willem III een speciale compositie. Het stuk werd uitgevoerd door de Haagse opperrabbijn Berisch Samuel Berenstein (1808-1893) en een mannenkoor.

Papier, Den Haag, 1874. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Niet alleen de joden, ook de Nederlandse samenleving was Tals publiek. De Haagse opperrabbijn wilde haar ervan overtuigen dat de joden voor niemand onderdeden in vaderlandsliefde en orangisme. En dat was een teken dat Tals lofzang op de Nederlandse tolerantie toch geen volmaakt sprookje was. Ook hij voelde aan dat er overtuigingskracht nodig was om de Nederlanders duidelijk te maken dat joden geen ‘vreemdelingen’ waren maar voluit onderdeel van de samenleving. De opkomst vanaf 1875 van het moderne, politieke antisemitisme in Europa had ook in Nederland ertoe geleid dat ‘joden’ met enige regelmaat als politiek thema werden opgevoerd. Protestantse, katholieke en socialistische politici konden zich in scherpe bewoordingen uiten over een vermeende joodse dominantie in de samenleving. Terwijl de socialistische leider Ferdinand Domela Nieuwenhuis joden als grijpgrage kapitalisten zag die het voorzien hadden op de eenvoudige arbeider, wilden anderen, zoals dominee-politicus Abraham Kuyper of minister Levinus Keuchenius, de joden weliswaar hun burgerrechten niet afnemen, maar benadrukten zij wel dat joden ‘gasten’ en ‘vreemdelingen’ waren in het geheel van de Nederlandse natie.⁹

Succes

Tal klaagde dat hij Oranjebloesems in een paar maanden had moeten schrijven. Liever had hij meer tijd gehad om onderzoek te doen.¹⁰ Echter, een maand nadat zijn boek van de persen was gerold, overleed de Haagse opperrabbijn. Het succes van zijn boek kon hij daardoor niet meemaken. De ontvangst in de algemene en in de joodse pers was onverdeeld positief.

Oranjebloesems werd voor een hele generatie niet alleen een geliefd barmitswe-geschenk, maar ook de standaardversie van de Nederlands-joodse geschiedenis in het algemeen.¹¹ Nog in april 1940 viel de Amsterdamse hoogleraar Semitische talen Juda Palache het boek hartstochtelijk bij als ‘een doorloopende hymne op de vaderlandsliefde der Joden’. Daar was geen spoortje ironie bij. Palache vond het boek een prachtig voorbeeld van wat hij ‘goede assimilatie’ noemde. ‘Over één punt behoort eenstemmigheid te heerschen: onze volmaakte toewijding tot den Ned. Staat, de vaste overtuiging, dat wij ons onvoorwaardelijk scharen achter ons Vorstenhuis, onze gewiertijnoe hamalko, onze geëerbiedigde Koningin en achter onze Regeering.’¹²

Intussen wezen vooral joodse socialisten de joodse Oranje-aanhankelijkheid fel af, maar niemand vroeg zich af of het eigenlijk wel klopte wat Tal had geschreven. Was die band tussen de Oranjes en de joden sinds Willem van Oranje nu een doorlopend geschiedverhaal van steeds inniger banden en van wederzijdse loyaliteit en toewijding, of was het een veel complexere geschiedenis van hoogte- en dieptepunten? Volop redenen om de bronnen tegen het licht te houden en vierhonderd jaar relaties tussen de Oranjes en de joden in al hun dynamiek te onderzoeken.

‘HIJ DIE REDDING GEEFT AAN DE KONING’

Het gebed voor het Koninklijk Huis

Het geldt nog altijd als hét bewijs van de eeuwenlange joodse oranjegezindheid: elke sjabbatochtend wordt tijdens de synagogedienst een speciaal Hebreeuws gebed gezegd voor het Koninklijk Huis. Het wordt naar de beginwoorden Hanoteen tesjoe’a genoemd, ‘Hij die redding geeft…’. In het gebed wordt de ‘Koning der koningen’ – God – gevraagd om de aardse koning voorspoedig en succesvol te maken. Dit gebed kent een lange geschiedenis, waarmee zich de principiële visie van joodse gemeenschappen op politiek, overheid en vorsten goed in kaart laat brengen.

Twee borden met de Nederlandse en Hebreeuwse tekst van het gebed voor het koningshuis die waarschijnlijk in de synagoge van Maastricht hebben gehangen. Zichtbaar is dat de namen van Juliana en Bernhard (na hun huwelijk in 1937) zijn toegevoegd. Hijman Godfried (1868-1940), inkt op papier, Maastricht, ca. 1937. Joods Historisch Museum, Amsterdam, bruikleen Nederlands-Israëlietische Hoofdsynagoge Limburg

Lof en voorspoed voor de Oranjes

Vivian B. Mann

Dit boekje kregen stadhouder Willem V en zijn vrouw Wilhelmina van Pruisen aangeboden, toen zij op 3 juni 1768 de Grote Synagoge in Amsterdam bezochten, de eerste keer dat Oranjes een Asjkenazische synagoge betraden. Het bezoek wijst niet alleen op de stijgende welvaart en status van deze joodse gemeenschap, maar ook op een verschuiving in de relaties van het Huis van Oranje: voorheen uitsluitend met Sefardische joden, nu ook met Asjkenazische.

De gebeden ter ere van Willem V en zijn vrouw zijn samengesteld uit Bijbelcitaten en uit andere teksten, zoals een Hebreeuws gedicht over het echtpaar dat de schoonheid van de Pruisische koningsdochter bezingt. Alle teksten zijn bedoeld om de Oranjes lof toe te zwaaien en hun voorspoed te bestendigen. Het boekje is in twee talen gedrukt, met het Hebreeuws en het Nederlands op tegenoverliggende bladzijden. De voorstelling op de omslag brengt hulde aan de stadhouder en zijn gemalin, die in de benedenhoeken van de compositie zijn afgebeeld: hij als de herder van zijn volk met een dier rustend op zijn arm en een herdersstaf in zijn hand en zij als moeder die haar drie kinderen koestert. Dit laatste detail wijst erop dat de miniatuur wellicht later is toegevoegd, want Willem en zijn vrouw waren bij het bezoek aan de synagoge pas een jaar getrouwd; uiteindelijk kregen zij inderdaad drie kinderen. Tussen hen in is het Amsterdamse stadhuis afgebeeld met daarboven hun twee familiewapens, opgehouden door een putto die tegelijkertijd een sinaasappeltak omhooghoudt. Een tweede putto houdt een hoorn des overvloeds in de hand. De Hebreeuwse tekst op de banderol aan weerszijde van hen is uit Spreuken 19:14: ‘Je huis en rijkdom erf je van je voorouders, maar een vrouw met inzicht krijg je van de Eeuwige.’ In de bovenhoeken worden andere allegorische figuren voorgesteld. Het thema van de tweede miniatuur is de voorspoed van het rijk dat door het Huis van Oranje wordt geregeerd; het heraldisch wapen met zeven gebundelde pijlen – symbool van de Zeven Provinciën van de Republiek – wordt rechtsboven verzinnebeeld. De figuur eronder houdt een anker vast en het schip op zee verwijst naar het belang van de Nederlandse scheepvaart en handel. De Hebreeuwse tekst op de banderol is uit Psalm 92:13: ‘De rechtvaardige zal groeien als een palmboom’.

Vreugde lof en dankbaarheyd, gecelebreerd by de Hoogduitsche jooden […], geschilderd (omslag) en gedrukt op zijde.

Joseph, Jacob & Abraham Salomons Proops (drukker), papier, Amsterdam 1768. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Plankje met de Hebreeuwse en Portugese tekst van het Hanoteen tesjoe’a. Na de geboorte van Beatrix werd de tekst aangepast. Hout, perkament, papier, Amsterdam 1928.

Portugees-Israëlietische Gemeente, Amsterdam

In het vooroorlogse Nederland werd het Hanoteen tesjoe’a te pas en te onpas gebeden: niet alleen iedere sjabbat aan het einde van de dienst, maar ook tijdens de diensten op maan- en donderdagen, op joodse feestdagen, bij speciale gebeurtenissen, bij eerstesteenleggingen en inwijdingsplechtigheden. Het werd statig opgezegd of gezongen door een koor, in een compositie van de negentiende-eeuwse Nederlands-joodse stercomponist Anton (Aron Wolff) Berlijn (1817-1870) of zelfs gezongen op de melodie van het Wilhelmus. In de synagogen hingen fraai beschilderde borden met de tekst van het gebed, soms met kwistig gebruik van de kleur oranje. Het kon niemand ontgaan: de Nederlandse joden waren Oranjegezind en het gebed Hanoteen tesjoe’a was het visitekaartje.

Snelle verspreiding

Het is opvallend dat pas in de late Middeleeuwen voor het eerst het Hanoteen tesjoe’a als vaststaande tekst voor een overheidsgebed opduikt. Nota bene in een omgeving waar de overheid zich allesbehalve tolerant ten opzichte van de joden ontpopte: het Spanje van de veertiende en vijftiende eeuw. Eerder waren er wel korte formules met een speciale voorbede – een zogenaamde miesjeberach – voor de vorst opgenomen in de synagogale liturgie, maar een afzonderlijk, vaststaand gebed was een nieuw verschijnsel.¹³

Met de verdrijving van joden van het Iberisch schiereiland, in diverse golven vanaf 1492, verspreidde zich ook het nieuwe Hanoteen tesjoe’a-gebed. Het dook overal op waar Spaanse en Portugese joden zich vestigden: in het Ottomaanse Rijk en in de bruisende havenstad Venetië. In de zestiende-eeuwse gebedenboeken die in dit Italiaanse culturele centrum gedrukt werden, veroverde het gebed zich een vaste plaats. De verdere opmars vond plaats vanuit hét vroegmoderne centrum van de Hebreeuwse boekdrukkunst: Amsterdam. Zowel in de Sefardische als de Asjkenazische gebedenboeken die daar werden gedrukt, komt het gebed voor.

Natiestaat

De opkomst en verspreiding van het gebed past helemaal bij de ontwikkeling van de natiestaat in de late Middeleeuwen en de vroegmoderne tijd. Vorsten trokken in vele landen de vaak versnipperde macht naar zich toe en ontwikkelden een centraal geregeerde staat met een belastingstelsel en met bureaucratie. De vorst was de absolute en goddelijk gelegitimeerde heerser, in hem kwam de hele staat samen. Zijn centrale gezag kreeg een expliciet religieuze legitimering, een situatie waarin vaste gebeden voor vorsten helemaal pasten.

Het Hanoteen tesjoe’a is zo’n bij uitstek monarchaal gebed. Het vraagt dat God zal zegenen, de macht zal uitbreiden en de grootheid van de heerser zal doen toenemen en – zo voegen sommige versies van het gebed nog eraan toe – dat hij succesvol zal zijn in de oorlog en zijn vijanden zal onderwerpen. Voor de joodse gemeenschap wordt er vervolgens om rachmanoet (medelijden) gevraagd, zodat de vorst gunstig zal handelen voor ‘heel Israël’, dat wil zeggen voor alle joden. Het beeld dat eruit naar voren komt geeft de periode perfect weer: absolute vorsten, bezig met de versterking en uitbreiding van hun macht en een afhankelijke joodse minderheidsgemeenschap.¹⁴

Het Hanoteen tesjoe’a uitgesproken ter gelegenheid van het huwelijk van stadhouder Willem V in de Portugese Synagoge te Amsterdam. In het Portugeestalige deel wordt voor alle overheden gebeden – van de Staten van Holland tot de Raad van State en de burgemeesters van Amsterdam – maar de naam van de stadhouder is met hoofdletters weergegeven.

Papier, 1768. Joods Historisch Museum, Amsterdam

Overheidsgebed

Maar wat doet zo’n monarchaal gebed bij de joodse gemeenschappen in de jonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden? Zowel de Portugezen als Asjkenaziem die zich in het begin van de zeventiende eeuw in Amsterdam als joodse gemeenschap gingen organiseren, waren afkomstig uit gebieden met sterke vorsten. Deze ontbraken echter in de Republiek. In de oudste versies van het Hanoteen tesjoe’a lijkt iets van de verbazing en verwarring over de politieke structuur zichtbaar te worden.

Het Hanoteen tesjoe’a werd ingezet bij deze nieuwe situatie: in het middengedeelte van het gebed, waar de naam van de vorst en soms ook die van zijn familieleden werd genoemd, gingen de joden in de Republiek alle overheden een plaats geven. Het werd een lijst met de lokale burgemeesters, de gewestelijke Staten en de Staten-Generaal en uiteraard ook de stadhouder. In sommige gevallen, zoals in de Portugese gemeente van Den Haag aan het einde van de achttiende eeuw, was de lijst ellenlang geworden: ook de Staten van de andere gewesten werden genoemd, de Hoven van Justitie, de Gecommitteerde Raden – en zo ging het nog wel even door.¹⁵ De boodschap was duidelijk: de joden respecteerden de gehele overheid, de stadhouders evenzeer als de regenten, en wilden zich niet in eventuele politieke conflicten mengen.

Nederlandse versie van het Hanoteen tesjoe’a, daags na de bezworen onlusten van 1788, door de Hoogduitse Joodse Gemeente van Amsterdam aangeboden aan stadhouder Willem V en zijn gemalin Wilhelmina van Pruisen. Op de omslag van het gebed hun beider wapenschilden – links de Pruisische adelaar, rechts het stadhouderlijk blazoen.

Joseph Proops Jacobsz. (drukker), zijde (omslag), papier, bladgoud, Amsterdam, 1788. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag

Verstaanbaar

Wie tegenwoordig naar de Portugese synagoge gaat in Amsterdam of Amstelveen, krijgt nog steeds het Hanoteen tesjoe’a te horen, met een bijzonder element: het middendeel, waarin de verschillende overheden worden genoemd, is in het Portugees. De tekst springt over van Hebreeuws naar Portugees – en sluit daarna weer af in het Hebreeuws. Het oorspronkelijke doel ervan was duidelijk: de nieuwkomers kenden geen Nederlands, maar wilden dat overheden die mogelijk op bezoek kwamen of andere inwoners van het land zouden weten dat er voor hen gebeden werd. Uit de Haagse Portugese gemeente is ook een Spaanstalige versie bekend en de Asjkenaziem besloten om voor de namen van de overheden over te stappen op het Jiddisj.¹⁶

Een gebed voor alleen de Oranjes was het daarmee nog niet. Het was, evenals inmiddels in tal van andere landen, ‘gewoon’ het gebed voor de zittende overheid. Vaak was dit een vorst, maar in een republiek als de jonge Verenigde Staten van Amerika, werd het vanaf 1776 moeiteloos toegepast op presidenten en andere bestuurders. In de pauselijke staat werd het zelfs voor de paus gezegd.