Zesde deel van de serie Oorlogsdossiers. Eerder verschenen:

Frans-Duitse Oorlog 1870-1871. De Moeder van de Grote Oorlog

Engels-Nederlandse Oorlogen 1652-1674. Door een zee van bloed in de Gouden Eeuw

Slag in de Javazee 1941-1942. Oorlog tussen Nederland en Japan

Zesdaagse Oorlog Juni 1967. De Israëlische ‘herschepping’ van het Midden-Oosten

Tiendaagse Veldtocht 1830-1839. Burgeroorlog in het Koninkrijk der Nederlanden

Afbeeldingen omslag:

Voorzijde boven: Een kamp van Britse en Franse soldaten. Foto van Roger Fenton. Library of Congress, Washington C.C..

Voorzijde onder: Detail van het schilderij The Thin Red Line uit 1881 van Robert Gibb (1845-1932). National War Museum Edinburgh Castle.

Achterzijde: Gaspare Fossati, Aya Sofia Constantinople, As recently restored by Order of H.M. the Sultan Abdul Medjid (London 1852).

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Vormgeving binnenwerk: Andre Klijsen, Villa Y, Henxel

©2018 Anne Doedens & Liek Mulder,

p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

©2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492417

e-ISBN 9789462496026

NUR 680

INHOUD

Vooraf

Proloog

1De Krim – Eeuwenlang een twistappel

2Het kruitvat en de hoofdrolspelers – 1815-1853

3De oorlog ontbrandt – Najaar 1853

4Oorlog op vele fronten – 1854

5Oorlog op de Krim – 1854-1855

6Einde van de oorlog – 1855-1856

7Nederland en de Krimoorlog

Epiloog – Beeldvorming en werkelijkheden toen en nu

Bibliografie en websites

VOORAF

Een ‘verdrongen wereldoorlog’ was de term die de Duitse historicus Golo Mann (1909-1994) gebruikte om de Krimoorlog te typeren, een oorlog die veel meer was dan een lokale gebeurtenis. Het was in zekere zin een modern conflict op wereldschaal, al lang verdwenen uit het collectieve geheugen, vandaar de titel en ondertitel van dit boek: Krimoorlog. Een vergeten wereldoorlog.

Qua schaal, aantallen deelnemers en de op het spel staande belangen, kan de Krimoorlog in bepaalde opzichten worden gezien als een opmaat naar de Grote Oorlog van 1914-1918. In deze oorlog werden contouren van een naderende volstrekt andere tijd zichtbaar. De gecursiveerde woorden volstrekt andere gebruiken we zeer bewust. In het midden van de negentiende eeuw werd duidelijk dat een nieuwe tijd aanbrak, niet alleen op het gebied van oorlogvoering, maar ook in maatschappelijk en economisch opzicht. De Great Exhibition van 1851 in het roemruchte Crystal Palace in Londen, gewijd aan de ontwikkeling van cultuur en industrie, was de eerste echte wereldtentoonstelling en werd door zes miljoen mensen bezocht. In 1853, het beginjaar van de Krimoorlog, benoemde de Franse keizer Napoleon III baron Haussmann tot prefect van het departement van de Seine; hij liet de boulevards aanleggen die het moderne Parijs kenmerken. In hetzelfde jaar verscheen het eerste deel van Arthur de Gobineaus Verhandeling over de ongelijkheid van de menselijke rassen, een van de bronnen van het racisme dat in de twintigste eeuw afschuwelijke sporen zou achterlaten. In 1854 werd de eerste Alpenspoorweg gebouwd. In 1855 publiceerde Ludwig Büchner, de succesvolste vertegenwoordiger van het natuurwetenschappelijk materialisme, zijn Kraft und Stoff. In hetzelfde jaar ontdekte David Livingstone in Afrika de Victoriawatervallen. Het jaar daarop zag het boek L’Ancien Régime et la Révolution van Alexis de Tocqueville het licht. Daarin werd betoogd dat de Franse Revolutie de Fransen niet losmaakte van het verleden. De ontwikkeling van een moderne, krachtige centrale regering – ook Lodewijk XIV had zich daar al voor ingespannen – werd niet gestopt.

In deze opsomming passen ook elementen van de Krimoorlog, zoals de rol van moderne massamedia en van fotografie. Daarnaast werden voor het eerst in een zeeslag ontploffende granaten gebruikt en pogingen ondernomen de medische zorg voor gewonde en zieke militairen te verbeteren.

Vaak is de Krimoorlog gezien als een reddingsboei voor het in verval zijnde Osmaanse of Ottomaanse Rijk, bedreigd door een agressief en expansionistisch Rusland. Om die reden zou een land als Groot-Brittannië dat rijk hebben gesteund. De Engelse historicus A.J.P. Taylor meent echter, dat Engeland Rusland slechts bestreed uit na-ijver en om door het verslaan van Rusland het Europese evenwicht te herstellen. Daarbij kwam, voegt Taylor toe, dat Ruslands defensie te land en ter zee zwak was.

Het Ottomaanse Rijk omvatte in het midden van de negentiende eeuw het huidige Turkije, een groot deel van het Midden-Oosten, Noord-Afrika – met uitzondering van Algerije en Marokko – en het overgrote deel van de Balkan. Qua grondgebied indrukwekkend, in werkelijkheid een reus op lemen voeten. De Russische dreiging voor de Ottomanen was niet uit de lucht gegrepen, maar vormde slechts een deel van de achtergronden van deze oorlog. Er speelde meer, met name het op het Wener Congres (1814-1815) ontworpen congressysteem, beter bekend als het Concert van Europa, een reactie op de veroveringsoorlogen van Napoleon I. De essentie van dit Europese Concert was het creëren en in stand houden van een machtsevenwicht in Europa, voorkomen dat Frankrijk of een ander Europees land het continent zou gaan domineren. Het samenvoegen van Nederland en het latere België tot het Verenigd Koninkrijk van koning Willem I, was een onderdeel van dit streven. De Grote of Quadruple Alliantie en de Heilige Alliantie droegen eraan bij dat er gedurende een aantal decennia geen ernstige conflicten tussen de grote Europese mogendheden uitbraken.

Typerend voor de vredeswil van de grote mogendheden was dat het verslagen Frankrijk opmerkelijk snel na 1815 in de gelederen van deze allianties werd opgenomen. Het conservatisme van Lodewijk XVIII (1814-1824) en Karel X (1824-1830) droeg daar in sterke mate aan bij. Ondanks revolutiegolven en -golfjes in de jaren 1820-1823 en 1829-1832, inclusief de Julirevolutie in Frankrijk (1830) en de Belgische Opstand (1830) die leidde tot het uiteenvallen van het Koninkrijk der Nederlanden, bleef het Europees machtsevenwicht tot het midden van de negentiende eeuw intact. Daar deed ook de Rijncrisis van 1840 niets aan af, toen de Franse regering-Thiers er zonder succes op uit leek te zijn de Rijn als oostgrens in ere te herstellen. Ook spanningen in het Oostenrijk van de Habsburgers kregen niet de kans te escaleren. Weliswaar was nationalisme inmiddels een gekend fenomeen en daardoor een potentieel gevaar voor de ‘veelvolkenstaat’ Oostenrijk, maar het bedreigde in de eerste helft van de negentiende eeuw nog niet werkelijk de internationale orde. Nationalisme versterkte wel het opkomende liberalisme, terwijl het streven naar meer vrijheid en invloed voor burgers op zijn beurt een gunstige groeifactor voor datzelfde nationalisme bleek te zijn. Griekenland en België konden daardoor in 1829, respectievelijk 1830 zelfstandig worden zonder dat er ernstige barsten ontstonden in de samenwerking van de bondgenoten in beide allianties. Dat gebeurde ook niet door de Poolse Opstand van 1830-1831 die door Rusland met harde hand werd neergeslagen.

In 1848 barstte de bom. Eerst in Parijs, daarna in Duitse staten en vorstendommen, in Oostenrijk en Hongarije, in Italië. Oproer en onrust was er in wat nu Italië heet, in Zweden en Nederland. Autoritaire regimes moesten toegeven aan liberale eisen. Deze revoluties legden de bijl aan de wortel van de samenwerking van de postnapoleontische conservatieve regimes; de Krimoorlog maakte er definitief een einde aan.

In de tweede helft van de negentiende eeuw was nog steeds sprake van internationale evenwichtspolitiek. De verhoudingen in Europa waren echter veel minder stabiel dan eerder in de eeuw. Daaraan droeg het sterker wordend nationalisme in belangrijke mate bij. De geslaagde eenwording van de eeuwenlang verdeelde gebieden van de staten Italië (1861-1871) en Duitsland (1871) illustreren de ingrijpende veranderingen in deze decennia. Daartegenover staat de geleidelijke desintegratie van landen als Oostenrijk en het Ottomaanse Rijk. Politieke instabiliteit werd een bron van zorg. Er begon een ander tijdperk: dat van een belangrijker wordende liberale bourgeoisie en groeiend imperialisme. Het Europese machtsevenwicht kwam extra onder druk te staan door ambities van Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland om hun politieke en economische invloed ook buiten Europa uit te breiden.

De spits van de Russische buitenlandse politiek was al sinds tsaar Peter de Grote (1682-1725) naar het zuiden gericht. Rusland wilde zijn grondgebied naar en in de Kaukasus uitbreiden. Daarnaast wilde het havens aan de Zwarte Zee in handen krijgen, ijsvrije havens die het elders in het grote rijk node miste. Deze zogenaamde warm waterpolitiek leidde onvermijdelijk tot een serie oorlogen tussen Rusland en het Ottomaanse Rijk. Het Russische grondgebied breidde zich geleidelijk in zuidelijke richting uit. In 1774 verloor het Ottomaanse Rijk de Krim, die in 1783 op aandringen van tsarina Catharina II (1762-1796) werd geannexeerd. Dat besluit was voor de Ottomanen de casus belli voor een volgende oorlog met Rusland (1787-1792). Het Verdrag van Jassy dat in 1792 een einde maakte aan de Zevende Russisch-Turkse Oorlog, versterkte de Russische positie aan de boorden van de Zwarte Zee.

Weliswaar werden in de eerste helft van de negentiende eeuw nog twee oorlogen tussen beide rijken uitgevochten, maar grote territoriale verschuivingen deden zich daarin niet voor. Tot omstreeks 1852 leek het erop dat Rusland – in 1815 initiatiefnemer van de Heilige Alliantie – het Ottomaanse Rijk niet verder wilde vernederen. Dat rijk werd toen al ‘de zieke man van Europa’ genoemd. Die term was tekenend voor het verval van de staat die tot het eind van de zeventiende eeuw Europa ernstig had bedreigd. Daarnaast is het interessant te constateren dat negentiende-eeuwers het Ottomaanse of Turkse Rijk als een Europese mogendheid beschouwden. Het verlies van Griekenland en onrust in onder meer Egypte waren illustratief voor de afkalvende macht van de Ottomanen. Naarmate de samenhang en afstemming binnen het Europees Concert verminderden, stegen de kansen voor Rusland om een succesvol expansiebeleid te voeren. De Russen hadden inmiddels een schat aan ervaring opgedaan in oorlogen tegen de Ottomanen en wisten dat de tijd rijp was om een grote slag te slaan. De zaken raakten in een stroomversnelling toen Lord Stratford de Redcliffe, de Britse ambassadeur in Constantinopel, herbenoemd in februari 1853 met carte blanche van zijn minister van Buitenlandse Zaken Clarendon, de Ottomanen bij voortduring aanspoorde niet toe te geven aan Russische eisen die versterking van hun invloed in het Ottomaanse Rijk met zich mee zou brengen. De Britse politiek was overigens verdeeld over de eigen opstelling in deze kwestie. Sommigen benadrukten het Russische gevaar of spraken hun afkeer uit van de Russisch-Orthodoxe Kerk. Anderen waren gematigder, zoals eerste minister Lord Aberdeen, en benadrukten het belang van vrede voor de internationale handel, van grote betekenis voor Engeland. Ook speelde angst voor aantasting van de Britse imperialistische belangen in het Midden-Oosten en Azië een rol. Daarom was van een heldere, doelgerichte Britse koers geen sprake. Feitelijk werd Groot-Brittannië min of meer de Krimoorlog ‘ingerommeld’.

Tot februari 1853 hadden de Britten geen behoefte aan ingrijpen in en rond de Zwarte Zee, hoewel ze net als de Russen grote economische belangen hadden bij het wel en wee van het Ottomaanse Rijk. Daarom volgden ze intensief de strijd tussen dat rijk en Rusland die in de zomer van dat jaar uitbrak. In de volgende maanden wonnen de aanhangers van een fellere anti-Russische koers terrein, ondersteund door de pers. Er gebeurde toen ook iets dat bepaald niet voor de hand lag, namelijk nauwe samenwerking tussen Engeland en Frankrijk, een nadrukkelijke wens van Napoleon III. Beide landen waren weliswaar lid van de Grote Alliantie, maar van een hartelijke samenwerking tussen de voormalige vijanden uit de Napoleontische oorlogen van een halve eeuw eerder was tot dan toe geen sprake. Op 28 maart 1854 kozen Frankrijk en Groot-Brittannië echter partij voor het Ottomaanse Rijk door de oorlog aan Rusland te verklaren.

Die oorlogsverklaringen waren niet ingegeven door compassie met de Ottomanen, maar door eigenbelang. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd de Oosterse Kwestie een acuut vraagstuk. Die ging over de vraag wie er met de buit van de eventueel uiteenvallende Ottomaanse staat aan de haal zou gaan. De Oosterse Kwestie beïnvloedde daardoor vooral de verhoudingen tussen Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland. Machtspolitiek en economische belangen speelden voor hen de hoofdrol. Ook Pruisen raakte, zij het op afstand, bij de Oosterse Kwestie betrokken. Dat gold in sterkere mate voor Oostenrijk dat deels grensde aan Osmaans territoir, uitbreiding van de Oostenrijkse invloed was niet ondenkbaar. De vorstendommen en territoriale heersers op de Balkan hoopten op grotere zelfstandigheid, los van de Osmanen. Daarnaast waren Rusland en Oostenrijk beducht voor het verlies aan stabiliteit in Oost-Europa en rond de Zwarte Zee.

De Britten lieten zich in hun beleid steeds meer leiden door hun al eerder genoemde imperialistische belangen. Zij zagen kansen om hun politieke en economische invloed in Brits-Indië en elders in de wereld niet alleen veilig te stellen, maar ook uit te breiden.

Gelegen aan de Middellandse Zee, waren voor Frankrijk ontwikkelingen op de Balkan en rond de Zwarte Zee van directe politieke en militaire betekenis. Hoewel Napoleon III, de neef van de grote Napoleon en sinds 1852 zelf ook keizer, weinig gevoel had voor de complexe godsdienstige spanningen die mede aan de Krimoorlog ten grondslag lagen, greep hij deze gelegenheid aan om de Franse belangen nadrukkelijk te dienen. In 1855 besloot Sardinië, gedreven door de wens het naar eenheid strevende Italië ook internationaal op de kaart te zetten, zich eveneens bij het anti-Russische kamp aan te sluiten.

De Krimoorlog was meer dan een keerpunt in de internationale politiek. Zonder gêne werd gevochten om uitbreiding van de macht en invloed van het eigen land. Het Ottomaanse Rijk zocht steun bij Frankrijk, waar Napoleon III met de mond beleed geen vergroting van zijn macht na te streven, juist anderen zouden hun invloed in het Middellandse Zeegebied willen vergroten. In werkelijkheid speelde ‘het opeisen van de Franse plaats onder de zon’ wel degelijk een grote en gevaarlijke rol in dit wijdvertakte conflict.

Deze machtspolitieke ontwikkelingen leidden tot een oorlog op wereldschaal. De naam van de oorlog suggereert dat alleen de Krim strijdtoneel was, maar er werd ook gevochten in de Kaukasus. In de Oostzee en Witte Zee werden Russische havens en versterkingen aangepakt. In het Verre Oosten raakten China en Japan bij de oorlog betrokken. Die twee landen werden door westerse mogendheden gedwongen hun grenzen open te stellen. De grootste brandhaarden lagen echter in Europa en in de directe omgeving van dit continent: de Zwarte Zee, omringd door de Balkan, Rusland en het Ottomaanse Rijk.

Waarom lagen de belangrijkste strijdtonelen juist daar? Rond de Zwarte Zee en in de Kaukasus was sprake van een confrontatie van de islam met het oosters-orthodoxe christendom en gebruikte de Russische regering het opkomende panslavisme om de eigen religieuze en politieke invloed uit te breiden, ten koste van het Ottomaanse Rijk. De lont in dit kruitvat bevond zich in het verder weg gelegen Jeruzalem, de heilige stad voor zowel joden, moslims als christenen. Daar botsten culturen en godsdiensten met elkaar. Religie ontstak een explosief mengsel van nationalisme, nationale hysterie, machtspolitiek, economische belangen en religieuze eisen. Meningsverschillen over het beheer van de heilige plaatsen in Palestina werden door politici en kerkleiders aangegrepen om bestaande spanningen op de spits te drijven.

Aanleiding en oorzaak van de Krimoorlog lagen zeker op godsdienstig en cultureel terrein, maar in de praktijk waren de Oosterse Kwestie en machtspolitiek belangrijker. De grote mogendheden bepaalden hun standpunt en eventuele bondgenootschappen in deze bloedige oorlog uiteindelijk op grond van hun taxatie wat de gunstigste geopolitieke en economische uitkomst voor hun eigen land zou kunnen zijn. De Oosterse Kwestie bepaalde niet alleen de verhouding tussen Frankrijk, Sardinië, Groot-Brittannië en Rusland, maar was ook van invloed op het beleid van Pruisen, Oostenrijk en de Balkanstaten. Daarbij kwam dat in grote delen van Europa een afkeer bestond van het Russisch despotisme en angst voor de grote ‘beer’, het allesverslindende monster dat het grote tsarenrijk leek te zijn. Ook inschattingsfouten speelden een rol, zoals die van tsaar Nicolaas I die in 1844 na een bezoek aan Londen in de veronderstelling verkeerde dat Engeland hem zou steunen in zijn politiek tegenover het Ottomaanse Rijk . Een vergissing met grote gevolgen.

Dat was de gecompliceerde internationale situatie toen de strijd om de heilige plaatsen in Palestina escaleerde en Russische troepen in juli 1853 de vorstendommen Walachije en Moldavië binnenvielen, tegenwoordig streken in Roemenië. Het negentiende-eeuwse Moldavië mag niet verward worden met de huidige zelfstandige republiek Moldavië ten noordoosten van Roemenië. De vorstendommen behoorden in naam tot de invloedssfeer van het Ottomaanse Rijk. Het duurde nog drie maanden voordat de Ottomaanse sultan de Russen de oorlog verklaarde. Het bewind in Constantinopel was niet uit op een nieuwe confrontatie met de noorderbuur, maar stond wel onder zware binnenlandse religieuze en buitenlandse politieke druk. Deze pressie bracht de Hoge Porte – de westerse naam voor de centrale regering van het Ottomaanse Rijk – beleidsmatig in een spagaat. Vanuit orthodox-islamitische hoek werd fel geprotesteerd tegen de ‘Russische minachting voor de islam’ en om actie gevraagd. Er was van die kant al veel kritiek op de Tanzimat (hervormingen) van sultan Abdülmecit I (1839-1861), vooral de gelijke behandeling van de onderdanen van de sultan, ongeacht hun godsdienstige gezindheid, viel lang niet bij iedereen in goede aarde. Maar juist deze hervormingen eisten Engeland en Frankrijk van de Ottomanen in ruil voor steun.

Aanvankelijk leek het conflict zich tot een van de haast traditioneel geworden Russisch-Turkse oorlogen te ontwikkelen, maar in 1854 schaalde het op tot een grote oorlog toen ook Frankrijk en Groot-Brittannië partij kozen voor de Ottomanen en zich tegen Rusland keerden. Uiteindelijk ontbrandde in de jaren 1853-1854 een wereldoorlog, zonder dat die naam ooit gemunt werd voor dit conflict. Voor de eerste keer in de geschiedenis werd op wereldschaal gevochten, zij het in veel geringere mate dan tijdens de twee oorlogen die wel die naam kregen. Overigens is het begrip wereldoorlog aan een zekere inflatie onderhevig. Ook een oorlog van vier eeuwen werd in 2018 ‘de allereerste wereldoorlog’ genoemd. Dick Harrison, schrijver van De Dertigjarige Oorlog, gaf deze ondertitel aan zijn recent verschenen werk. Hoe bloedig deze tussen 1618 en 1648 uitgevochten oorlog ook was, hoe omvangrijk de schaal ervan, de vergelijking met moderne wereldoorlogen gaat alleen al vanwege de gebruikte middelen en methoden mank.

Net als in de latere wereldoorlogen was de Krimoorlog een strijd met moderne middelen. Er werd gebruikgemaakt van loopgraven, lichte geweren, drijvende batterijen en ontploffende granaten, bewapende stoomschepen, er waren guerrilla-acties en kanonnen die effectiever waren dan ooit. De schaalgrootte is eveneens terug te vinden in de aantallen doden: honderdduizenden, in totaal ruim zeshonderdduizend.

Deze oorlog was ook de eerste in de geschiedenis waarin de media een nadrukkelijke rol speelden. Zo werden Britse politici opgejaagd door felle anti-Russische artikelen in de dagbladpers. De uitvinding van de elektrische telegraaf (rond 1835) maakte het mogelijk dat nieuws over gebeurtenissen op het slagveld al na zeer korte tijd de hoofdsteden en de redacties van kranten bereikte, dus ook het publiek. Vanaf nu was oorlog niet meer een ver-van-ons-bedshow, maar een actuele gebeurtenis waarop snel kon worden gereageerd.

In de volgende bladzijden wordt deze ‘vergeten wereldoorlog’ beschreven. Een gecompliceerde werkelijkheid die opvallend contrasteert met de geschiedenis van Nederland in dezelfde jaren. Een land dat door het uiteenvallen van het Verenigd Koninkrijk in 1839 een kleine natie was geworden en daarnaar ook handelde. Nederland koos bewust voor een rol als neutrale staat. Een rol die eigenlijk niet zo slecht uitkwam, want er waren economische belangen bij alle strijdende partijen, in het bijzonder bij Rusland, waar Nederlanders miljoenen gulden hadden geïnvesteerd en belegd. Bovendien was het koningshuis Russisch gezind, niet verwonderlijk gezien het huwelijk van koning Willem II (1840-1849) met Anna Paulowna, de zus van tsaar Nicolaas I. Koningin Sophie, de eerste vrouw van Willem III, was een opvallende uitzondering. Dat blijkt uit een aantal citaten in hoofdstuk 7.

Wie de vaderlandse pers in de jaren veertig en vijftig van de negentiende eeuw bestudeert, ontdekt dat Nederland tijdens de Krimoorlog op zichzelf gericht was en in ontwikkeling achterliep. Dat gold echter niet voor communicatie en vervoer. De aanleg van spoorwegen en telegraaflijnen liep in de pas met ontwikkelingen elders in Europa. Samen met nieuw gebouwde postkantoren zorgden deze moderniseringen ervoor, dat men goed geïnformeerd werd over rampen elders in de wereld. De vaderlandse pers berichtte met regelmaat over de Krimoorlog, dat wil zeggen: men citeerde veelvuldig uit buitenlandse bladen. Er is één opvallende eigentijdse Nederlandse publicatie over de Krimoorlog: het werk van Tobias van Westrheene Wzn. (1825-1871), De oorlog tussen Rusland, Turkye en de Westersche Mogendheden in het midden der negentiende eeuw, in drie delen uitgegeven in de jaren 1855-1856. Deze publicist en kunstenaar, lid van het Haagse Kunstenaarsgenootschap Pulchri Studio, gaf in dit boek een gedetailleerd verslag van de gebeurtenissen. Hij moet over goede contacten en uitgebreide inzage in de buitenlandse pers hebben beschikt, om zo’n informatief boek te kunnen schrijven.

Krimoorlog maakt duidelijk dat de actuele situatie op de Krim, in Oekraïne en in de Kaukasus, en het huidige buitenlandse én binnenlandse beleid van de Russische Federatie alleen maar te begrijpen zijn tegen de achtergrond van een lange voorgeschiedenis waarin de Krimoorlog een prominente rol speelt.

Observaties van tijdgenoten en ooggetuigen als Lev Tolstoj, deelnemers aan de strijd als de Engelse schout-bij-nacht in Ottomaanse dienst Adolphus Slade en citaten uit vooral Nederlandse kranten en andere bronnen, brengen de oorlog dichterbij en geven nog meer reliëf aan het verhaal over deze oorlog.

In tegenstelling tot de andere delen van de serie Oorlogsdossiers, ontbreekt in dit boek een overzicht van lieux de mémoire, eenvoudigweg omdat er in Nederland geen enkele fysieke herinnering aan deze wereldoorlog avant la lettre te vinden is. De Krimoorlog heeft echter in Nederland wel degelijk een diepe indruk achtergelaten, zoals blijkt uit hoofdstuk 7 waar beschreven wordt dat een flink aantal dorpen en buurtschappen namen kregen, gerelateerd aan de Krimoorlog. Ook in het in zichzelf gekeerde Nederland van de jaren vijftig van de negentiende eeuw, kon men zich niet afsluiten voor de werkelijkheid van het grote wereldconflict dat de Krimoorlog was.

We danken mevrouw drs. Ellen van de Vrugt, oud-landbouwraad in onder andere Oekraïne en Tsjechië voor het doornemen van en adviseren over onze tekst. Uiteraard blijft deze geheel voor onze verantwoording.

Tot slot, gezien de omvang van het boek was het niet mogelijk alle militaire acties van de oorlog te beschrijven, we beperkten ons tot de belangrijkste. De bibliografie bevat tal van verwijzingen naar boeken die nog meer details geven.

Maartensdijk/Harderwijk, najaar 2018

Anne Doedens en Liek Mulder

PROLOOG

Was there a man dismay‘d?

Not tho’ the soldiers knew

Some one had blunder’d:

Theirs not to make reply,

Theirs not to reason why,

Theirs but to do and die:

Into the valley of Death

Rode the six hundred.

When can their glory fade?

O the wild charge they made!

All the world wonder’d.

Honour the charge they made!

Honour the Light Brigade,

Noble six hundred!

“Voorwaarts, Lichte Brigade!”

Was er iemand die versaagde?

Niet dat ook maar één soldaat het wist

Maar iemand had zich zwaar vergist:

Geen kritische noot gegeven,

Geen arm uit protest geheven,

Zij handelen en laten het leven:

Naar de vallei van de dood

Reden de zeshonderd.

Wanneer kan hun glorie vervagen?

Oh, de wilde charge die ze gingen wagen!

De hele wereld verbaasde zich erover.

Eer de charge die ze maakten!

Eer de Lichte Brigade,

Edele zeshonderd!’

Twee coupletten uit The Charge of the Light Brigade, twee maanden na het bekendste drama uit de Krimoorlog geschreven door Alfred Lord Tennyson (1809-1892). Deze cavaleriecharge was een onderdeel van de Slag bij Balaklava op 25 oktober 1854.

Luitenant-kolonel George Frederick Dallas was ooggetuige. Hij schreef onder andere:

‘Een verschrikkelijke ramp die onze lichte cavalerie heeft getroffen, werpt een zware en sombere schaduw over ons leger. Ik vertel het verhaal zoals ik het heb zien gebeuren. Een Russisch leger van vijftien- à twintigduizend man bedreigde onze achterhoede. Sir Colin Campbell voerde het commando over ons achterland dat bestond uit de haven van Balaklava en de aangrenzende hoogten. Vierduizend mariniers bezetten die hoogten en ik weet niet hoeveel Turken hadden posities ingenomen in redoutes – verschansingen van aarde – boven Balaklava. […] Het is onduidelijk wie verantwoordelijk is voor de catastrofe die ik ga beschrijven, maar er is geen twijfel mogelijk dat Lord Lucan de lichte cavalerie opdracht gaf een charge uit te voeren tegen het complete Russische leger om te proberen het [door de Russen] buitgemaakte geschut weer in handen te krijgen. Ze volgden deze order echter te dapper op. Met Lord Cardigan aan het hoofd stormden ze voorwaarts tot voor de trompen van de kanonnen, onder het meest vernietigende vuur. Ze sabelden de bemanningen van de kanonnen neer en bemachtigden 26 stuks geschut. Uiteraard konden ze hun veroveringen niet veilig stellen. Het hele Russische leger stortte zich op hen. Ze zwenkten, om zich vervolgens een weg door hun vijanden te banen. Van de bijna achthonderd man overleefden er ongeveer honderd deze fatale charge. Onze Lichte Cavalerie bestaat in feite niet meer!’

Dallas was wel erg pessimistisch. In werkelijkheid sneuvelden 113 van de 661 lansiers die ten aanval trokken, raakten er 134 gewond en werden 45 cavaleristen gevangengenomen. De Lichte Brigade verloor meer dan de helft van de paarden: 362 dieren werden gedood of waren vermist. De Russische verliezen waren met 180 doden en gewonden ook aanzienlijk.

De Britse pers berichtte niet erg waarheidsgetrouw over dit treffen. The Times meldde dat achthonderd cavaleristen waren uitgereden en slechts tweehonderd terugkeerden. The IIllustrated London News – de eerste geïllustreerde krant ter wereld – maakte het nog bonter door te schrijven dat slechts 163 mannen ongedeerd bleven. Dergelijke berichten versterkten het beeld dat er sprake was van een heldhaftige opoffering. Ze illustreren de rol van de opkomende massamedia in het verspreiden van gekleurd nieuws. Van een genuanceerd en waarheidsgetrouw verslag was echter geen sprake. De enige Nederlandse tijdgenoot die een aparte publicatie over de Krimoorlog verzorgde, zette de zaken wel in perspectief, hoewel zijn cijfers niet altijd kloppen. Het betreft de al eerder genoemde Tobias van Westrheene, wiens werk nog tijdens de oorlog verscheen. Hij had ook oog voor de Russische zijde van het verhaal, door te schrijven

‘[dat de Russen] 238 man aan dooden en 312 aan gewonden verloren. De Engelsche kavalerie alleen telde 175 dooden, waaronder 13 officieren, en 251 gewonden, waaronder 27 officieren, te samen alzoo 426 man of meer dan een derde van de geheele sterkte; het verlies der Britsche en Turksche infanterie beliep 120 man.’

De directe aanleiding voor de beroemde charge was de wens van de Engelse opperbevelhebber generaal FitzRoy James Henry Somerset (1788-1855), beter bekend als Lord Raglan, om door de Russen buitgemaakte kanonnen terug te veroveren. Lord Lucan, de commandant van de cavaleriedivisie kreeg het volgende bevel:

‘Lord Raglan wenst dat de cavalerie snel oprukt naar het front; volg de vijand en tracht te voorkomen dat de vijand de kanonnen meeneemt. De bereden artillerie komt mogelijk steun bieden. De Franse cavalerie bevindt zich links van u. Terstond.’

Dat leek duidelijke taal, maar dat was het niet. Lord Lucan kon namelijk vanaf zijn positie niet alleen de verloren gegane Britse kanonnen zien, maar ook kanonnen bij de hoofdmacht van de Russen en een Russische artilleriebatterij op een andere hoogte. Welke kanonnen Lord Raglan precies bedoelde, was niet duidelijk. Kapitein Louis Nolan, de adjudant die het bevel aan Lucan doorgaf, bleef vaag in zijn aanwijzingen. Van Westrheene geeft een levendige beschrijving van de aanval en de omstreden order:

‘Thans zag men kapitein Nolan van het 15de Huzaren, bij den staf gedetacheerd, naar lord Lucan, den bevelhebber der kavalerie, galopperen. Hij bracht deze eene geschrevene order over van lord Raglan, die zich evenals generaal Canrobert terstond naar de hoogten van Balaklava begeven had. Toen lord Lucan het bevel had gelezen, zou hij, volgens sommigen, gevraagd hebben: “Waarheen moeten wij oprukken?” en had kapitein Nolan hem tot andwoord de batterij op den Russischen rechtervleugel aangewezen, en gezegd dat het geschut daarvan moest genomen worden. Anderen evenwel beweerden dat kapitein Nolan geen woord bij de geschrevene order had gevoegd. Hoe dit zij, lord Lucan gaf bevel aan lord Cardigan, om met de lichte brigade op de Russische batterij te chargeren, ‘t geen, wel beschouwd, een dollemans werk was. [...] Zoodra zij voor het front der Russen kwam, lieten deze het geschut uit de batterij op den rechtervleugel spelen, gepaard aan een hevig geweervuur. Nogthans bleef de ruiterij in twee gelederen voortdraven, zette het toen in galop en eindelijk chargeerde zij. Op 1200 ellen van den vijand genaderd, moest zij het vuur doorstaan van de stukken geschut, die de Russen in hun front en op hunne beide flanken in batterij hadden gebracht. De ruiters verloren zich in den kruitdamp; manschappen en paarden bedekten den grond; maar toch ging het steeds voort, recht op de batterij van negen twaalfponders af; de artilleristen werden bij hunne stukken neêrgesabeld. de batterij voorbij gestormd, en achter haar werden de Britten handgemeen met de Russische kavalerie.

Doch nu werd de reeds zoo zeer geteisterde lichte brigade door de overmacht der vijanden omsingeld; het gelukte haar echter zich met ongeloofelijken moed een terugtocht te banen en door het kruisvuur van geschut en Minié-bussen [voorgeladen geweer dat draaiende, conische kogels afvuurt] heen naar de Britsche linie terug te keeren, waar haar droevig overschot zich achter de brigade zware kavalerie verzamelde.

Het verlies, geleden in deze stoutmoedig ten uitvoer gebrachte, doch doellooze charge, was groot. Van de gantsche brigade keerden slechts een paar honderd man ongedeerd terug. Kapitein Nolan, de overbrenger van de order, was een der eerste slachtoffers; hij had naauwlijks 200 ellen met de brigade afgelegd, toen hij door een stuk van een granaat in het hart getroffen werd; zijn paard keerde om en galoppeerde terug met den dooden ruiter nog rechtop in ’t zaal [zadel]. Verscheidene andere officieren waren gewond, gesneuveld of gevangen.’

In Lucans correspondentie wordt kapitein Nolan als de veroorzaker van de ramp aangewezen, waar in De oorlog tussen Rusland, Turkye en de Westersche Mogendheden een en ander in het midden wordt gelaten. Lucan schreef aan Lord Raglan dat Nolan ‘op uiterst onbeleefde maar nadrukkelijke wijze, en wijzend naar de andere kant van het dal [had gezegd]: “Daar is uw vijand. Daar zijn uw kanonnen”.’ Volgens Lucan wees hij niet op de Britse maar op de Russische kanonnen. Dat betekende dat de mannen van de Lichte Brigade een dal gingen bestormen waarin ze een afstand van twee kilometer moesten overbruggen, terwijl ze van drie kanten konden worden beschoten. Lucan meldde Raglan na afloop van het bloedbad dat het bevel was opgevolgd omdat ‘de cavalerie en ik anders zouden worden blootgesteld aan een laster waartegen we ons moeilijk hadden kunnen verweren’.

Of Lucan nu zijn eigen tapijt schoonveegde of niet, de Lichte Cavalerie werd zwaar onder vuur genomen. In de historische beeldvorming werd de Charge of the Light Brigade een schoolvoorbeeld genoemd van een ‘glorieuze ramp’. In werkelijkheid had de cavalerie-aanval mogelijk wel succes, omdat zowel de Russische cavalerie als Russische infanterietroepen op de vlucht zouden zijn gejaagd. Van Westrheene schrijft echter:

‘De Russen beproefden thans geene verdere voorwaartsche beweging, en tegen het einde van den dag keerden de Engelsche garde brigade, behoorende tot de 1ste divisie, en de 4de divisie naar hare vorige legerplaatsen terug.’

Wellicht wordt hier een blunder gesignaleerd omdat de Britse troepen verzuimden de tegenstander na de charge te achtervolgen en een zware slag toe te brengen. Het is echter zaak voorzichtig te zijn bij het wegen van bronnen als Engelse krantenartikelen en persoonlijke verslagen, omdat auteurs en journalisten om wat voor reden ook onjuist verslag kunnen doen, of onvoldoende zijn geïnformeerd. Mogelijk verdient daarom ook het beeld van een falend Brits leger in de Krimoorlog nuancering. Niet te ontkennen is dat tal van operaties niet goed werden voorbereid, bevelen vaak onduidelijk waren en de aansturing en verzorging van de troepen ver onder de maat was, maar onverkort blijft gelden dat bronnen kritisch getoetst dienen te worden op het waarheidsgehalte. Zeker als ze stammen uit een tijd waarin ‘All the News That’s Fit to Print’ ook inderdaad gedrukt werd en bedoeld was om er geld mee te verdienen.

Mede omdat voor het eerst in een oorlog journalisten als het ware ‘op het nieuws zaten’, was de kritiek in Groot-Brittannië ongekend hard, een nieuwe gewaarwording voor legeraanvoerders die niet gewend waren door derden direct op de vingers te worden gekeken. In tegenstelling tot hun Franse bondgenoten, maakten de Britten in deze oorlog een bijzonder slechte beurt, ten koste van duizenden slachtoffers. Dat doet de vraag opkomen wat Britten en Fransen eigenlijk te zoeken hadden op de Krim. Wat was het belang van dit schiereiland in de Zwarte Zee?

1 DE KRIM – EEUWENLANG EEN TWISTAPPEL

Dit boek gaat over de Krimoorlog, genoemd naar het centrale oorlogstheater de Krim, een schiereiland in de Zwarte Zee en de Zee van Azov. In het Krim-Tataars heet het gebied Qirim (‘Mijn Heuvel’). In het noordwesten verbindt de landengte van Perekop de Krim met Oekraïne. De Straat van Kertsj scheidt de Krim in het oosten van het Russische vasteland. De Krim bestaat voor het grootste deel uit steppe; het zuiden is bergachtig met een kuststrook waar een mediterraan klimaat heerst.

Het is een gebied met een lange historie. Rijken als het Oost-Romeinse, dat van de Rus van Kiev, van Moskovië, van de Mongolen, de Ottomanen en het Khanaat van de Krim vochten er al om in de oudheid en de middeleeuwen. Daarna kwamen de troepen van tsaristisch Rusland, van Fransen en Britten. Er loopt een duidelijke lijn van een ver verleden naar de actuele situatie op de Krim, in Oekraïne, in de Kaukasus en naar de politiek van het moderne Rusland.

De strategisch gunstige ligging in de Zwarte Zee en het milde klimaat aan de zuidkust met ijsvrije havens maakte en maakt de Krim tot een aantrekkelijk gebied. Al in de prehistorie werd het gebied bewoond door volken afkomstig uit de noordelijke steppen en de Kaukasus. Onder andere Cimmeriërs of Kimmeriers, een ruitervolk dat in de achtste eeuw v.Chr. verdreven werd door de Scythen, een verzamelnaam voor onder andere Iraanse volken die een groot rijk rond de Kaspische Zee stichtten. In de zesde eeuw v.Chr. vestigden Griekse kolonisten zich aan de kust. In het begin van de vijfde eeuw v.Chr. stichtten ze op een klein schiereiland de stad Chersonesos, dicht bij het tegenwoordige Sebastopol, en Pantikapaion, nu beter bekend als Kertsj. De Griekse nederzettingen verenigden zich in het Bosporuskoninkrijk. De Grieken noemden de bevolking die ze op de Krim aantroffen, Tauriërs. Halverwege de eerste eeuw v.Chr. werd de Krim een onderdeel van het Romeinse Rijk, tot circa 330 n.Chr. In de vierde eeuw waren er invloeden van de Ostrogoten die een rijk hadden opgebouwd in de Oekraïne. De Krim bleef tot 1204 formeel een onderdeel van het Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk. In dat jaar scheidde het keizerrijk Trebizonde zich van het Byzantijnse Rijk af, tot 1461 behoorde de zuidelijke kuststrook van de Krim tot dat rijk.

Vanaf 1239 hadden ook de Mongolen invloed op de Krim. Rond 1402 kwam het grootste deel van het schiereiland onder controle van de Gouden Horde die er het khanaat van de Krim vestigde. Het grote Mongoolse Rijk was in de dertiende eeuw in vier rijken uiteengevallen. De Gouden Horde was er een van, in 1236 gesticht door Batu Khan, een kleinzoon van Dzjengis Khan, dit rijk bleef bestaan tot het eind van de vijftiende eeuw.

Rusland en Oekraïne

Intussen waren er belangrijke ontwikkelingen direct noordelijk van de Krim, in wat later Rusland ging heten. Vladimir (956-1015) was sinds 980 vorst van Kiev, hij wordt als de stamvader van de Roes – de Russen – beschouwd. Vorst Vladimir veroverde grote gebieden, waaronder in 987 Chersonesos. In die stad liet hij zich in 988 dopen. Volgens een overlevering kreeg hij toen zijn gezichtsvermogen terug, dat hij door een oogziekte had verloren. In 1054 ontstond een breuk in het christendom: het Grote Schisma tussen Rome en Constantinopel. Het westerse en oosterse of orthodoxe christendom groeiden uit elkaar. In de invloedssfeer van het orthodoxe christendom werd in de liturgie en de wetenschap het Latijn en Grieks geleidelijk vervangen door Slavische talen. In 1240 veroverden de Tataren (Mongolen en Turken) de Russische vorstendommen en regeerden er 250 jaar.

In de veertiende eeuw werd Moskou belangrijker dan Kiev. Rond 1400 kreeg het Kievse Rijk de naam Oekraïne. Die naam betekent grensland, een terechte naam omdat het gebied ingeklemd lag tussen Moskovië in het oosten, de Tataren in het zuiden en de Polen in het westen. In dezelfde tijd vestigden groepjes jagers en vissers, meestal weggelopen lijfeigenen, zich in het zuiden van Oekraïne. Ze werden kozakken of vrijbuiters genoemd. Kozak is afgeleid van het Turkse woord quzzaq: ‘avonturier’ of ‘vrij man’.