Afbeelding omslag

Gezicht op het Mauritshuis te Den Haag. Schilderij van Bartholomeus Johannes van Hove, 1825. Rijksmuseum Amsterdam.

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

KM Grafisch Werk, Utrecht

www.walburgpers.nl

© 2018 Kees Schulten, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492899

e-ISBN 9789462496033

NUR 680

INHOUD

IInleiding

IIHet uitbreken van de Franse Revolutie

Spanningen in Europa in de tweede helft van de achttiende eeuw

De revolutie in Frankrijk

Smetvrees in Europa

IIIOorlog in Europa

Frankrijk in oorlog met Oostenrijk en Pruisen

De Nationale Conventie aan het roer

De uitbreiding van de Franse invloedssfeer

Het belang van de Scheldemonding

IVOorlog in de Nederlanden

Het Franse offensief in 1794-1795

De tweede veldtocht tegen de Oostenrijkse Nederlanden

De inval van Pichegru in Nederland

VDe Bataafse Republiek

Het vertrek van de stadhouder

VIDe afvoer van de kunst uit Nederland, België en het Duitse Rijnland naar Frankrijk

De inbeslagname van de stadhouderlijke verzamelingen

Het overbrengen van de stadhouderlijke verzamelingen naar Parijs

Parkie als model

Kunstbeheer in Nederland, 1795-1815

VIIDe jaren 1795-1799

De Eerste Coalitie in problemen

De strijd langs de Rijn en de Franse opmars naar Wenen

De herovering van Toulon

Het Italië-avontuur van generaal Bonaparte

De kerkelijke staat als struikelblok

De vrede van Campo Formio

Napoleon en de kunstschatten van Italië

De paarden van Venetië

Het vervoer van de paarden van Venetië naar Parijs

Egyptisch intermezzo

VIII Oorlog in Europa, 1799-1802

Het einde van de revolutie

Herovering van het verloren gegane gebied

De korte vrede van Amiens

IXDe strijd in Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Italië

De Duitse campagne in 1806

De Franse jacht op Duitse kunstwerken

Plaatsing van de paarden van Venetië op de Arc de Triomphe du Carrousel

De annexatie van de Noordelijke Nederlanden in 1810

XDe ineenstorting van het Franse keizerrijk en het herstel van de onafhankelijkheid van de Noordelijke Nederlanden

Het herstel van de Nederlandse onafhankelijkheid in 1813

De zonsopgang van 1814

De restitutie van de kunst in 1814

De Zevende Coalitie en de ondergang van Napoleon

XIDe afrekening met het verleden

De terugplaatsing van de paarden van Venetië

De terugkeer naar Spanje van de schilderijen die naar Frankrijk waren gebracht

XIIDe terugkeer naar het Koninkrijk der Nederlanden van de naar Parijs overgebrachte kunst en wetenschappelijke collecties

De terugkeer van de prentenverzameling van P.C. van Leyden

De terugvoering van de schilderijen naar Brussel en Den Haag

XIIISlotopmerkingen

Noten

Literatuur

Naschrift

I

INLEIDING

De Franse Revolutie, uitgebroken op 14 juli 1789 met de val van de Bastille, had in Frankrijk een reeks binnenlandse en buitenlandse oorlogen tot gevolg. Het doorvoeren van de idealen van de revolutie veroorzaakte in 1793 oproer en opstand in de Vendée en Zuid-Frankrijk met steden als Lyon en Marseille, waar de voormalige monarchie nog veel aanhangers had. Ook de maatregelen tegen de katholieke kerkorganisatie stuitten er op felle tegenstand. De omliggende landen vreesden dat de revolutie zich ook bij hen zou ontwikkelen en zij wilden de Franse koning Lodewijk XVI steunen bij het terug veroveren van zijn oude positie. Frankrijk hield, niet ten onrechte, rekening met dit buitenlands ingrijpen. Het nam daarom als eerste het initiatief en verklaarde in 1792 de oorlog aan Oostenrijk en Pruisen, vervolgens in 1793 ook aan Groot-Brittannië en de Republiek van de Verenigde Nederlanden. Andere staten volgden. Frankrijk voerde dus in principe een verdedigingsoorlog, maar het liet tegelijkertijd weten dat het volkeren die ook in opstand zouden komen tegen hun heersers niet in de steek zou laten, maar zou helpen. Hieruit ontwikkelde zich de Franse strijd met het doel van het realiseren van de natuurlijke grenzen, een oude droom die al dateerde uit de tijd van Lodewijk XIV. Dit hield in dat de grenzen van Frankrijk zouden moeten zijn: de Atlantische Oceaan, de Pyreneeën, de Middellandse Zee, de Alpen en de Rijn.

De Oostenrijkse Nederlanden, het Duitse Rijnland en Savoye en het graafschap Nice, die deel uitmaakten van het koninkrijk Piëmont-Sardinië, werden daarom bezet en tot Frans grondgebied verklaard. Toen Napoleon in 1796 Italië binnentrok, veranderde de oorlog van karakter en werd het een veroveringsoorlog. Van gidsland, bezield met de revolutionaire idealen van Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap werd Frankrijk een land dat streefde naar de suprematie in Europa.

Ook met betrekking tot de kunst gebeurden er opmerkelijke dingen.

Op 2 november 1789 had de Nationale Vergadering besloten tot de onteigening van de kerkelijke bezittingen in Frankrijk. Het kerkelijk grondbezit werd verkocht. Gouden en zilveren voorwerpen als kelken, monstransen, reliekschrijnen en kandelaars werden omgesmolten en het beschikbaar gekomen edelmetaal gebruikt voor het maken van muntgeld. Brons van reliëfs op doopvonten werd gebruikt voor het gieten van kanonnen.¹ De kerken en kloosters hingen vol van kunstwerken. Wat hiermee te doen?

Voorstanders van kunstbehoud vonden dat het nationale erfgoed onder de hoede van de staat moest komen en dat de kunst dienstbaar aan de samenleving behoorde te zijn. De bescherming van dit nationale erfgoed was op de agenda van de Nationale Vergadering gekomen, die op 13 oktober 1790 bij decreet de Commission des Monuments (1790-1795) instelde.² Deze commissie kreeg de opdracht om te onderzoeken welke kunstvoorwerpen bewaard moesten worden en hoe het beheer ervan geregeld diende te worden.

De Nationale Vergadering besloot op 26 mei 1791 dat het Louvre en de Tuilerieën samen het nationale paleis zouden vormen, bestemd voor de huisvesting van de koning en voor de onderbrenging van alles wat te maken had met kunst en wetenschappen en van de instellingen van het publieke onderricht.³

Volgens de revolutionaire ideologie behoorde Parijs het kunstzinnig centrum bij uitstek te worden. Daar moest een universeel museum komen, dat met zijn topstukken uit geheel Europa als voorbeeld en inspiratiebron zou dienen voor alle kunstenaars van welk land dan ook. Het had tevens de taak dienstbaar aan de bevolking te zijn door iedereen in staat te stellen van de kunst te genieten. Het was de bedoeling dat dit museum, waarvan de officiële naam Muséum Central des Arts de la République was, op 10 augustus 1793 feestelijk geopend zou worden binnen het kader van de herdenking van de bestorming van de Tuilerieën op 10 augustus 1792. Het museum werd weliswaar op die dag geopend, maar het was slechts voor een korte tijd. Eind september ging het dicht vanwege een reorganisatie om op 18 november 1793 definitief open te gaan. Het was ondergebracht in de Grote Galerij die het Louvre verbond met het paleis van de Tuilerieën.⁴

De Commission des Monuments ging samenwerken met de Commission du Muséum Central, door de Wetgevende Vergadering ingesteld op 11 augustus 1792, om het nieuwe nationale museum in te richten.

II

HET UITBREKEN VAN DE FRANSE REVOLUTIE

Spanningen in Europa in de tweede helft van de achttiende eeuw

In de Atlantische wereld waaide in de tweede helft van de achttiende eeuw een wind van revolutie die zich in Frankrijk tot een orkaan zou ontwikkelen. De Amerikaanse kolonisten waren in opstand gekomen tegen het Britse moederland en bevochten hun onafhankelijkheid (1775-1783). Revoluties waren er in Ierland (1782-1784) en in Genève (1766 en 1781). De bevolking van de prinsbisdommen Luik, Trier, Keulen en Mainz was evenmin gelukkig met het bestaande regeringssysteem en hoopte op verandering.

De Oostenrijkse Nederlanden (grosso modo het huidige België minus het zelfstandige prinsbisdom Luik) maakten ook spannende jaren door. In die tijd vielen de Oostenrijkse Nederlanden onder het gezag van keizer Jozef II uit het Huis van de Oostenrijkse Habsburgers.⁵ Daardoor werd in Wenen bepaald wat er in Brussel moest gebeuren. Toen de keizer hervormingen op staatkundig en godsdienstig gebied wilde doorvoeren, braken als gevolg daarvan in 1789 en 1790 opstanden uit tegen het keizerlijk gezag. De keizer stuurde troepen die de orde herstelden, maar in België bleef de hang naar politieke vrijheid bestaan. In de Republiek van de Verenigde Nederlanden ontstond eveneens een beweging van mensen die zich verzetten tegen het toenmalige regime en die zich keerden tegen de stadhouder. Dat waren de patriotten. Zij waren voorstanders van een meer democratisch bestuur en zij vonden dat de stadhouder Willem V niet opkwam voor de belangen van het volk. De tegenstellingen tussen de patriotten en de prinsgezinden die aanhangers van de stadhouder waren, werden zo scherp dat in 1787 de patriotten naar de macht grepen met als doel de stadhouder weg te werken. Door Pruisisch ingrijpen werd Willem V overeind gehouden. Een aantal patriotten zocht een veilig heenkomen in België en Frankrijk. Hun aantal lag rond de 6.000. De Pruisische interventie, uitgevoerd door Karel Willem Ferdinand, hertog van Brunswijk⁶ met 20.000 man, had natuurlijk veel geld gekost, maar dat leverde geen probleem op. De Staten van Holland betaalden de rekening.

Het was echter Frankrijk met zijn 26 miljoen inwoners dat zorgde voor een omwenteling van verstrekkende gevolgen voor de rust in Europa. Tijdens het bewind van de Franse koning Lodewijk XVI kwam zijn land in grote maatschappelijke en economische problemen. Met de opkomst van de middenklasse nam de onvrede met de inrichting van de samenleving toe. Was het bijvoorbeeld normaal dat de hoge geestelijkheid en de adel vrijwel geen belasting betaalden? Leden van de hoge adel konden in de kerkorganisatie bisschop of zelfs kardinaal worden, hetgeen voor de niet-adellijke priesters onmogelijk was. Tussen de adellijke prelaat en de arme dorpspastoor was de tegenstelling groot.

Ook kon de gewone burger niet in aanmerking komen voor de hoogste functies. De zelfbewuste ontwikkelde stedelingen voelden zich achtergesteld bij de adel. Hoe om te gaan met het verouderde gildesysteem? De plattelandsbevolking had te lijden onder zware belastingen. Feodale rechten van de adel als het jachtrecht, het visrecht en het maalrecht en de herendiensten werden niet meer geaccepteerd.

En aan wie behoorden eigenlijk de rijke kerkelijke goederen als abdijen, kloosters en kerken toe? Aan de door God aangewezen leiders of aan het volk? De staatsfinanciën waren niet op orde. Vooral de financiering van de oorlogen had een zware wissel getrokken op de Franse schatkist. En dan de economische crisis waarin het land verkeerde. Pogingen om die op te lossen mislukten, de een na de ander. Een staatsbankroet was nabij.

De revolutie in Frankrijk

De koning verbleef in Versailles waar ook de Nationale Vergadering (Assemblée nationale) bijeenkwam. Deze was op 17 juni 1789 ontstaan toen de afgevaardigden van de Derde Stand zich uitriepen tot de nationale volksvertegenwoordiging van Frankrijk.

Terwijl de verdedigers van het Ancien Régime en de vernieuwers van de maatschappij met elkaar in de clinch lagen, liep in Parijs de zaak volledig uit de hand. Op 14 juli 1789 bestormde het woedende volk de oude staatsgevangenis. In de Bastille zaten maar enkele geestelijk gestoorden en één politieke gevangene, maar voor het volk was de Bastille het symbool van de onderdrukking. De gouverneur en enkele bewakers werden vermoord en de ‘gevangenen’ bevrijd. Het nieuws van de val van de Bastille verspreidde zich snel en overal in Frankrijk braken onlusten uit. De omwenteling kreeg een zeer gewelddadig karakter. Leden van de adel weken uit naar het buitenland. Dat waren de émigrés. Ook andere royalisten, onder wie veel officieren van het koninklijke leger, verlieten Frankrijk.

De Franse overheid beschikte niet over voldoende middelen om een einde aan de oproerige beweging te maken en zo de rust weer te herstellen. In Versailles werd met man en macht geprobeerd te komen tot een politieke oplossing. Die werd gevonden in de nacht van 4 op 5 augustus toen de Nationale Vergadering besloot tot de afschaffing van de privileges van de clerus, de adel en de gilden. Daarmee kwam de weg vrij voor de maatregelen die een einde aan het Ancien Régime maakten. Twee weken later, op 26 augustus, vond de afkondiging plaats van de Rechten van de Mens en van de Burger, het programma van de revolutionairen.

Een nieuwe samenleving moest tot stand worden gebracht met als uitgangspunten Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap.

In Parijs brak een oproer uit, omdat er niet voldoende brood beschikbaar was. Ook gonsde het van geruchten dat het hof plannen maakte om met de inzet van het leger het Ancien Régime te herstellen. Alleen de koning, zo werd gedacht, zou orde op zaken kunnen stellen. Maar die zat, omgeven door zijn getrouwen, in zijn paleis in Versailles. Op 5 oktober 1789 trokken vrouwen in groten getale naar Versailles om de koning te vragen zich blijvend in Parijs te vestigen. Daar ging het er hard aan toe. Twee lijfwachten werden gedood, hun hoofden afgehakt, op spiesen gestoken en onder toejuichingen van het losgeslagen volk rondgedragen. Zij dwongen de koning en de Nationale Vergadering Versailles te verlaten en naar Parijs te gaan. De koning deed dat op 6 oktober, de Nationale Vergadering volgde enkele dagen later.

De tocht naar Parijs moet voor koning Lodewijk XVI en zijn vrouw koningin Marie Antoinette, zuster van Leopold II van Oostenrijk, afschuwelijk zijn geweest. Hun koets werd door soldaten beveiligd, maar daaromheen verdrong zich een tierende massa, die de hoofden van de vermoorde lijfwachten, op pieken gestoken, in triomf-meevoerde. Gérard de Lally-Tolly, afgevaardigde van de adel in de Nationale Vergadering, herinnerde zich dit als volgt: Dat bloed, die hoofden, de bijna vermoorde Koningin, de Koning, als slaaf in zegepraal te Parijs binnen gebragt, te midden van zijne moordenaaren en voorgegaan door de bevelhebbers van zijne ongelukkige lijfwacht, die trouwloze Janitsaren, die kannibaalsche vrouwen, het geschreeuw van ‘alle de Bisschoppen aan de lantaarnen’, op het oogenblik, toen de Koning zijne Hoofdstad binnen reed.⁷

Voortaan kon Parijs zijn stempel drukken op de loop der dingen. Lodewijk XVI nam zijn intrek in het paleis van de Tuilerieën.⁸ De Nationale Vergadering kwam bijeen in de vlak daarbij gelegen manege die als vergaderzaal werd ingericht. De positie van Lodewijk XVI was na de Val van de Bastille snel afgezwakt en de binnenlandse tegenstellingen namen met de dag toe. Toen zijn macht steeds verder afbrokkelde, besloot Lodewijk XVI om met zijn gezin uit te wijken naar het Oostenrijkse leger, dat zich in de Oostenrijkse Nederlanden bevond, om van daaruit zijn positie in Frankrijk in ere te herstellen.

De Zweedse graaf Hans Axel von Fersen, een groot bewonderaar van Marie Antoinette, had de vlucht van de koninklijke familie degelijk voorbereid. Volgens hem zouden, om veiligheidsredenen, Lodewijk XVI en Marie Antoinette, gescheiden en in snelle voertuigen moeten vertrekken.⁹ Hiervan werd afgeweken. Zij reisden gezamenlijk in een comfortabele reiskoets, waarvan de gemiddelde snelheid tien kilometer per uur was. Uit niets bleek dat deze koets de koninklijke familie vervoerde, maar een kind kon zien dat de inzittenden zeer belangrijke personen waren. Een kleinere koets volgde.

In de nacht van 20 op 21 juni 1791 verliet de koning het paleis van de Tuilerieën. Het plan was naar Montmédy, 43 kilometer ten noordoosten van Sedan, te gaan, waar een militair escorte op hen zou wachten. Maar bij Varennes-en-Argonne kon niet verder gereden worden door het ingrijpen van Jean-Baptiste Drouet, postmeester in Sainte-Ménehould. Deze kreeg op die dag de melding dat de koning uit Parijs was ontsnapt en dat naar de vorst en zijn familie uitgekeken moest worden. Op dat moment herinnerde Drouet zich dat kort daarvoor een berline, gevolgd door een klein rijtuig, Sainte-Ménehould was gepasseerd. Dat was voor hem voldoende om in galop naar Varennes te rijden en daar, met behulp van de Nationale Garde, de twee rijtuigen staande te houden. Herkenning van de koning was niet moeilijk. Vervolgens werd de koning met zijn familie teruggebracht naar het paleis van de Tuilerieën in Parijs waar zij op 25 juni aankwamen. Door deze mislukte vlucht had Lodewijk XVI alle krediet verspeeld.

Op 13 september 1791 erkende de koning de grondwet. Een dag later legde hij in de Nationale Vergadering de eed van trouw af op de natie en de grondwet, niet als oppermachtige koning van Frankrijk, maar als constitutioneel koning van de Fransen.

Daarmee kwam een einde aan de werkzaamheden van de Nationale Vergadering die zijn laatste zitting hield op 30 oktober 1791.

De wetgevende macht kwam in handen van de Wetgevende Vergadering (Assemblée législative), bestaande uit één kamer. De koning kreeg de uitvoerende macht en het vetorecht op beslissingen van deze vergadering. De rechterlijke macht was onafhankelijk. Wie van de tijdgenoten dacht dat Frankrijk in rustiger vaarwater was gekomen, kwam bedrogen uit. De binnenlandse tegenstellingen waren groot en de omliggende landen hadden weinig vertrouwen in het revolutionaire Frankrijk.

Smetvrees in Europa

In het begin was de Franse Revolutie een zuiver binnenlandse aangelegenheid. Maar wat in het machtige Frankrijk gebeurde, had zeker zijn weerslag op de omliggende monarchieën. Daar vreesde men dat het vuur van de Franse binnenbrand naar het buitenland zou overslaan. Voor de omliggende landen was er, zo liet de Nationale Vergadering bij decreet van 22 mei 1790 weten, geen reden om een Franse veroveringsoorlog te vrezen, want het land streefde naar een duurzame vrede en vrijheid voor iedereen:

La nation française renonce à entreprendre aucune guerre dans la vue de faire des conquêtes et elle n’emploiera jamais ses forces contre la liberté d’aucun peuple. (De Franse natie ziet af van iedere veroveringsoorlog en zij zal nooit haar krachten gebruiken tegen de vrijheid van welk volk dan ook.)

Toch was er voldoende reden om bezorgd te zijn. De Franse uitgangspunten waren Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap. Hoe dit in praktijk te brengen wanneer door buitenlandse gelijkgezinden op Frankrijk een beroep werd gedaan?

III

OORLOG IN EUROPA

Frankrijk in oorlog met Oostenrijk en Pruisen

Keizer Leopold II van Oostenrijk en Frederik Willem II, koning van Pruisen, waren in 1790 bij de conventie van Reichenbach overeen gekomen dat zij onderlinge conflicten zouden voorkomen om hun handen vrij te houden voor de bescherming van hun grenzen met Frankrijk. De volgende stap werd op 27 augustus 1791 gezet, toen zij in Pillnitz een oproep deden aan de Europese machten in te grijpen wanneer Lodewijk XVI bedreigd zou worden. De émigrés vormden gewapende groepen aan de grenzen van Frankrijk met het doel om samen met Oostenrijk en Pruisen het land binnen te vallen en de oude situatie te herstellen. Dat zorgde weer voor ongerustheid in Parijs. Toen Wenen zich kennelijk klaarmaakte om tot een militaire interventie over te gaan, verklaarde de Wetgevende Vergadering op 20 april 1792 de oorlog aan de ‘koning van Hongarije en Bohemen’. Hiermee werd keizer Frans II, die Leopold II op 1 maart 1792 was opgevolgd, bedoeld. Pruisen sloot zich aan bij Oostenrijk.

De Franse oorlogsverklaring aan Oostenrijk had Lodewijk XVI in een curieuze situatie gebracht. Door zijn onderdanen was hem die oorlog met keizer Frans II opgedrongen, maar zelf was hij er toch ook niet ongelukkig mee. Zouden zijn ‘tegenstanders’ het winnen, dan zou hun militaire interventie hem weer zijn oude rechten teruggeven. Mocht hij zelf de overwinnaar zijn, dan betekende dat een versterking van zijn eigen positie in Frankrijk. Hij had dus een groot persoonlijk belang bij het uitbreken van de vijandelijkheden.

In het begin van de oorlog tegen Oostenrijk en Pruisen leden de Fransen nederlaag op nederlaag en zag hun toekomst er weinig rooskleurig uit.