MARTELARESSEN VAN ADEL

HENK BOOM

MARTELARESSEN
VAN ADEL

FICTIE EN FEITEN
OVER
DE TWEE ‘DOPERSE’ JOFFERS
VAN BECKUM

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van:
Stichting Fonds Oosterbaan
M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting
Prins Bernhard Cultuurfonds Overijssel
Ridderschap van Overijssel
Het Almelose Wezen- en Diaconiefonds
Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm
Algemene Doopsgezinde Sociëteit

Afbeeldingen omslag
Details van twee gravures van Jan Luyken, in 1685 gepubliceerd in de Martelaars-spiegel van Thieleman Jansz van Braght. De twee portretjes zijn van anoniem gebleven vrouwen, begin zestiende eeuw geschilderd door respectievelijk Hans Holbein de Oude en Jan Provoost.

Vormgeving
Sepp Bader, Diepenheim

© 2018 Henk Boom, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492813
e-ISBN 9789462496064
NUR 680

INHOUD

Namen die ertoe doen

Ter inleiding: de verbeelding van de werkelijkheid

1Een brief van de paus

2‘Beroerlijcke tijden’

3Predikers aan de deur

4Een ‘doordeugdelijke juffer’

5Een huurling in Oost-Friesland

6Visioenen in Münster

7De derde David

8Geheim beraad in Goor

9De sheriff van Twente

10Zwanenzang op het galgenveld

11Het Offer des Heeren

12De ‘moordbranders’

13Een filmscenario

14Het wonder van Delden

Noten

Literatuur

NAMEN DIE ERTOE DOEN

HOOFDPERSONEN

Johan (III) van Beckum,
echtgenoot van Ursula van Werdum, broer van Maria van Beckum.
Johanna de Wrede,
echtgenote van een bastaardzoon van Herman van Beckum, een oom van Maria en Johan.
Maria van Beckum,
schoonzuster van Ursula van Werdum, broer van Johan van Beckum.
Ursula van Werdum,
echtgenote van Johan van Beckum, zuster van Hero von Werdum.
Baethe van der Hoeve,
echtgenote van Johan (II) van Beckum en moeder van Maria, Johan III en hun vijf zusters en broertje.

HISTORISCHE PERSOONLIJKHEDEN

Berend van Hackfort, legeraanvoerder van de hertog van Gelre en (korte tijd) drost van Diepenheim.

Cornelis Appelman, leider van een groep radicale wederdopers.

David Joris, mystieke leider van een groep wederdopers.

Desiderius Erasmus, humanist.

Georg Schenck van Toutenburg, stadhouder van Overijssel.

Goossen van Raesfelt (de Oude), drost van Twente.

Jan van Batenburg, leider van een groep radicale wederdopers.

Jan van Leiden, leider van de wederdopers in Münster.

Joriaen Ketel, afgezant van David Joris.

Karel V, keizer van het Heilige Roomse Rijk.

Karel van Egmond, hertog van Gelre.

Maarten Luther, kerkhervormer.

Maria van Hongarije, landvoogdes.

Maximiliaan van Egmond, stadhouder van Overijssel.

Menno Simons, leider van de wederdopers.

Paulus III, paus.

VEEL GECITEERDE AUTEURS

Albert Mensema en Arnold Gevers, De havezaten in Twente en hun bewoners (1995).

B.W.A.E. Sloet tot Oldhuis, Overijsselsche Almanak (1837).

Bram van Dishoek, Het bloeiende brandhout (1956).

Conrad Gietman, Republiek van Adel (2010).

Dick Jordaan, diverse publicaties in ’t Inschrien.

Dick Poort, Vuurdood in Twente (1969).

Evert Eijken, Compendium van het Overijssels recht vóór 1811 (2007).

F.W.W.H. van Coeverden, De freules van Beckum (1930).

Gary K. Waite, David Joris and Dutch anabaptism (1990).

G.C. Hoogewerff, De Joffers van Beckom (1925).

G.J. ter Kuile, Uit de historie van Maria van Beckum en Ursula van Werdum (1934).

Heinrich Gresbeck, Bericht von der Wiedertaufe in Muenster (1536).

Jacob Gijsbert de Hoop Scheffer, De geschiedenis der kerkhervorming in Nederland van haar ontstaan tot 1531 (1873).

Jan van Beckum, diverse publicaties in ’t Inschrien en Jaarboek Twente.

Johannes de Hullu, Bescheiden betreffende de Hervorming in Overijssel (1897).

Johannes van Lochem, De kroniek van Johannes van Lochem, prior te Albergen (1995).

J. J. van Deinse, Uit het land van katoen en heide (1922).

J. van Doorninck, Overijssel onder Karel V (1889).

Piet Visser, diverse publicaties in Doopsgezinde Bijdragen.

Samme Zijlstra, Om de ware gemeente en de oude gronden (2000).

Samuel Cramer, heruitgave Het Offer des Heeren (1904).

Sjouke Voolstra, ‘De roerige jaren dertig’, in Wederdopers, menisten, doopsgezinden in Nederland (1980).

Steven Blaupot ten Cate, Geschiedenis der Doopsgezinden in Groningen, Overijssel en Oost-Friesland (1842).

W. J. Kühler, Geschiedenis der Nederlandsche Doopsgezinden in de zestiende eeuw (1932).

EDELMANSWONINGEN

Kevelham, domicilie van de Van Beckums.

Morshuis, geboortehuis van Maria van Beckum.

Nijenhuis, domicilie van Johan (III) van Beckum en Ursula van Werdum.

Twickel, domicilie van Goossen van Raesfelt.

TER INLEIDING

DE VERBEELDING
VAN DE WERKELIJKHEID

Of ik een boek over twee martelaressen van adel wilde schrijven? Ik stemde toe. Schrijven is immers mijn passie, zeker als het een nieuw onderwerp betreft. Later kwamen er momenten van aarzeling, gevolgd door beginnende wanhoop toen ik me realiseerde dat over die twee vrouwen, Maria van Beckum en Ursula von Werdum (dat na haar komst in Diepenheim al gauw zou veranderen in Ursula van Werdum), genoeg lectuur voor een lang weekend was geschreven. Te vaak las ik dezelfde verhalen zonder dat er sprake was van nieuw bronnenonderzoek. Testamenten, dagboeken of andersoortige aantekeningen waaruit een karaktervol beeld van de hoofdrolspelers valt te destilleren vond ik niet. Ik moest het doen met een paar brieven en een handvol vergeelde documenten uit de eerste helft van de zestiende eeuw, diep opgeborgen en elk voorzien van een codenummer, in archieven in Zwolle, Deventer, Arnhem, Amsterdam, Den Haag, Assen, Zutphen en Aurich.

Twee boeken, zo dacht ik, zouden mij minimaal verder moeten kunnen helpen: Overijssel onder Karel V (1889) van mr. J. I. van Doorninck (archivaris in Overijssel) en Bescheiden betreffende Hervorming in Overijssel (1897) van dr. J. de Hullu (archivaris te Deventer). Op een winterse dag bood Van Doorninck mij een litanie aan geschillen over oorlogskosten, door Brussel geëiste medefinanciering van de strijd tegen de Turken, betwiste erfenissen, geschillen tussen en met leden van de Ridderschap over leengoederen, achterstallige roggepacht, scheldwoorden, afgeschutte varkens, klachten over crediteuren, vermeend fysiek geweld, conflicten over tolrechten en land- en visserijrechten, ruzies over achterstallig onderhoud van dijken, rogge, gezouten vlees, paarden en andere kwesties waaraan de Rijdende Rechter zijn handen vol zou hebben gehad. Bij De Hullu trof ik pagina’s vol details en namen aan over vervolgingen en executies van wederdopers. Maar hoe ik ook zocht in beide boeken ik trof niets aan over de terechtstelling van Maria en Ursula op 13 november 1544 op het galgenveld, even buiten Delden. Geen letter.

Dat er toch nog drie boeken en talloze verhalen over de joffers ¹ in omloop zijn gebracht, is in hoge mate te danken aan het feit dat beide vrouwen van adel waren. Mede daarom zijn ze uitvoerig bezongen in de zogenaamde martelaarsliederen waarin de door de inquisitie ter dood veroordeelde wederdopers getuigen van hun volharding in hun afwijkende geloofsovertuiging. Vooral die liederen hebben aan de basis gestaan van uiteenlopende jofferlectuur. De vele hiaten in de levensloop van de beide vrouwen zijn door de romanciers, historici, theologen en kroniekschrijvers kundig opgevuld, eerst met details uit archiefdocumenten, vervolgens met fantasie en fictie. Was daarmee het meeste gezegd, geschreven en herhaald als het over de joffers gaat?

Gelukkig niet alles. Wie met volharding, geduld en creativiteit alle stukken die betrekking hebben of zouden kunnen hebben op de beide joffers nog eens aan een nauwkeurige inspectie onderwerpt, kan tot de conclusie komen dat de waarheidsvinding in de meeste publicaties op de tocht is komen te staan. Als dat een rechtvaardiging mag zijn voor een nieuw boek over de joffers is het hierbij gezegd. Geen nieuwe roman. Ook zeker geen nieuwe loot aan de toch al zo rijke stam aan essays, dissertaties en boeken over wederdopers en doopsgezinden. Een hervertelling, zou wijlen dominee Nico ter Linden ² het genoemd kunnen hebben. Zelf zie ik het als een reconstructie van een waargebeurd verhaal met een onvermijdelijke knipoog naar de verbeelding van de werkelijkheid.

Zeker, het is vaak gezegd en geschreven: alle kunst is uiteindelijk een verbeelding van de werkelijkheid. Een schrijver heeft soms een heel boek nodig om een historische gebeurtenis in geuren en kleuren te vertellen. Een schilder deed het destijds met een schilderij, pentekening, ets of gravure. Neem de gravures van Jan Luyken op de omslag en binnen in dit boek. Het zijn gruwelijke beelden van de laatste momenten van ter dood veroordeelde wederdopers. Gebruik makend van teksten uit de martelaarsliederen liet Luyken in de aanloop naar de in 1685 herdrukte Martelaarsspiegel van Thieleman Jansz van Braght zijn verbeelding spreken en vertaalde hij de details uit de liederen zo realistisch in beeld dat hij de indruk wekte dat hij ruim een eeuw daarvoor hoogst persoonlijk aanwezig was geweest op de vele galgenvelden.

Andere voorbeelden. Lucas van Leyden was uiteraard niet uitgenodigd voor de doopplechtigheid van Christus in de Jordaan. Toch maakte hij in 1510 met een fotografische zekerheid een gravure van deze plechtigheid alsof hij daarvoor als getuige was geïnviteerd (zie pagina 110). De twee in dit boek opgenomen portretten van Berend van Hackfort (pagina 74) en van Goossen van Raesfelt (pagina 130) kwamen eeuwen na hun dood tot stand. We moeten aannemen dat beide mannen er in werkelijkheid zo hebben uitgezien. Zo niet, dan zijn ze het resultaat van de verbeelding van de anoniem gebleven kunstenaars. Van twee andere schilders hebben we wel een naam. Het zijn Jan Provoost en Hans Holbein de Oude. Begin zestiende eeuw schilderden zij de portretten van twee anoniem gebleven vrouwen, zoals die zijn weergegeven op de cover van dit boek. Het zouden, als we de verbeelding van de werkelijkheid volgen, portretten kunnen zijn van Maria van Beckum (pagina 63) en Ursula van Werdum (pagina 64). Of moeten we tot de conclusie komen dat ‘kunstenaars met hun scheppend oog niet de werkelijkheid zelf veranderen, maar onze blik op de werkelijkheid?’ ³

Als het om werkelijkheid en waarheidsvinding gaat, wekken veel romanschrijvers in hun fantasievolle beschrijvingen vaak de indruk dat ze zelf een bescheiden rol hebben gespeeld in de door hen gekozen historische gebeurtenissen. De historicus daarentegen zal zich zoveel mogelijk aan de feiten houden. De theoloog voegt er zijn of haar interpretaties aan toe. De journalist verbindt de feiten met de anekdotes, past hoor en wederhoor toe en balanceert zo op de grens van feit en fictie. Zo gaat het ook met deze teksten over de joffers. Zou het in het Spaans zijn geschreven dan kan er sprake zijn van een geval van ‘posverdad’. Letterlijk vertaald betekent ‘posverdad’ de waarheid nadien, dat wil zeggen de waarheid zoals die korte of lange tijd na de feitelijke gebeurtenis is gereconstrueerd. Volgens de Real Academia Española, een deftig instituut dat waakt over welzijn en diversiteit van de Spaanse taal, betekent ‘posverdad’ elke informatie of bewering die niet is gebaseerd op objectieve feiten maar die appelleert aan emoties, geloofwaardigheid en/of de wens (als vader van de gedachte). Het is niet de waarheid maar je voelt nadien dat het zo zou moeten zijn gebeurd. In de jofferlectuur gaat het om meerdere waarheden. Bepaalde feiten, al of niet objectief, zijn verkeerd of verschillend geïnterpreteerd, andere feiten zijn over het hoofd gezien.

‘Maar wie zegt mij dat jij gelijk hebt?’ Die vraag is mij intussen al menig keer gesteld. Heb ik het gelijk aan mijn zijde als ik bestaande feiten, gewetensvol op een rij gezet door achtenswaardige medemensen in hun respectievelijke publicaties, verschillend in kaart breng en anders interpreteer en bovendien ook nog nieuwe feiten toevoeg? Heb ik überhaupt wel enige affiniteit met het doopsgezinde gedachtengoed? Hoewel het naar arrogantie neigt, kan ik als antwoord op die vraag alleen maar een bekende uitgetreden monnik in de zestiende eeuw parafraseren: ‘Hier schrijf ik. Ik kan niet anders.’

Laat ik over één aspect duidelijk zijn: als ik al sympathieën heb of heb gehad met het anabaptisme, moet de oorsprong worden gezocht in de doopsgezinde kerk in Almelo waar ik in mijn jeugd naar de zondagsschool en nadien naar catechisatie ging. Nog steeds klinkt in mijn herinnering het warme applaus dat ik mocht ontvangen na de uitvoering van het traditionele kerstspel waarin ik het had gebracht tot derde herder (zonder tekst). Toen ik zestien jaar was – het kan ook een jaartje minder zijn geweest – kwam er een abrupt einde aan mijn relatie met de doopsgezinden. Tijdens een van de catechisatie-lessen informeerde dominee Sjoerd Gosses mij dat het tijd was voor de doop. Ik ontving de suggestie als een donderslag bij heldere hemel. Ontredderd keerde ik terug naar huis waar het woord godsdienst in die jaren wel eens was gevallen maar alleen om af te kunnen geven op ‘die roomsen’.

Op latere leeftijd zou ik sporadisch nog wel eens denken aan mijn doopsgezinde jeugd. Mijn eerste buitenlandreis als journalist voerde mij naar Münster. Sindsdien staan de drie kooien aan de toren van de Lambertus Kirche die ons herinneren aan de wandaden van Jan van Leiden in mijn geheugen gegrift. (Het zesde hoofdstuk is daar geheel aan gewijd.) Begin jaren tachtig had ik in de Midden-Amerikaanse staat Belize een toevallige ontmoeting met twee volgelingen van de leer van Menno Simons. Het waren twee hoogblonde mennonieten die een voor mij onbegrijpelijke taal spraken dat in niets leek op Spaans of Engels. Een autochtoon uit Frjentsjer (Franeker) zou het ongetwijfeld beter hebben begrepen. Op de markt in Chihuahua in Noord-Mexico kocht ik kaas, gemaakt volgens een oud Fries recept, van enkele daar wonende mennonieten. Allemaal leuk als herinnering maar geen solide basis om mij een kenner van het doperse gedachtengoed te mogen noemen. Gelukkig staat daar vijftig jaar journalistieke ervaring in binnen- en buitenland ⁴ tegenover, alsmede enkele door mij geschreven boeken met historische thema’s, voornamelijk uit de zestiende eeuw. ⁵ Iets is iets.

Met een bezoek aan het Morshuis, even buiten Diepenheim, zette ik de eerste stap op de moeilijk begaanbare weg naar de voltooiing van dit boek. Daar immers, op dat erf, is Maria van Beckum geboren. Om haar geboorte op die plek te vereeuwigen was in 2015 boven de weg die vanaf de Kleidijk naar het Morshuis voert, een kunstwerk van Theo van Delft opgehangen ter herinnering aan de voetstappen die Maria hier in de loop van de zestiende eeuw moet hebben gezet. Het werd het begin van het jofferpad dat het Morshuis wilde verbinden met het galgenveld, even buiten Delden, waar de beide joffers in 1544 levend werden verbrand. Het hebben van ‘doperse sympathieën’ waarvan ze werden beticht, was in de beginjaren van de reformatie tenslotte een van de zwaarste vormen van ketterij waarop de doodstraf stond.

De gewelddadige dood van de joffers, die inspireerde tot een wandelpad, enkele boeken en een veelheid aan kronieken en artikelen, is tot op de dag van vandaag tot de verbeelding blijven spreken. Zo tooit de zusterkring van de doopsgezinde gemeente Almelo zich sinds 1958 met de naam van Maria van Beckum, wijdde de NCRV in 2006 een korte documentaire aan de terechtstelling van de beide vrouwen, kwam er enkele jaren geleden een heuse jofferwijn op de markt, werd in Diepenheim een op Maria en Ursula geïnspireerd toneelstuk opgevoerd, is in de archeologiezaal van het Museum Hengelo een hoekje gereserveerd voor de beide vrouwen en heeft het jofferverhaal ‘model’ gestaan voor enkele hedendaagse kunstwerken. ⁶ Toch merkwaardig dat er nergens in de gemeente Hof van Twente een straat of plein naar Maria van Beckum is vernoemd. Waarom eigenlijk niet?

De verbeelding van twee joffers tijdens de opening van het Jofferpad op 1 april 2016. Van hen is zelfs een jofferwijn op de markt gebracht, zonder veel succes overigens

Om dat gemis te compenseren werd op 1 april 2016 met enig feestvertoon een nieuw stuk aan het jofferpad toegevoegd. Die vrijdagmiddag werd het best wel gezellig. Ellen Nauta, de burgemeester van Hof van Twente, en Frieda Hiddink, de initiatiefneemster van het jofferpad, waren de gastvrouwen van nieuwsgierige ‘naobers’ en representanten van de doopsgezinde gemeente. Twee als joffers uitgedoste vrouwen declameerden een eigentijds martelaarslied, er werd een wandeling gemaakt over het kaarsrechte, bijna dogmatisch strakke pad, er was applaus, er werden foto’s gemaakt van vrouwen en kinderen in Twentse klederdracht, er waren een paar toespraken en ik mezelf maar afvragen waarom ik me destijds, toen ik op catechisatie zat, niet had willen laten dopen.

Veel tijd om daarover langer na te denken, gunde ik me niet. De archieven lonkten. Tientallen boeken, documenten, scripties, dissertaties, essays en notities lagen op mij te wachten. Wat klopte er nog wel en wat niet? Wat was mythe en wat was werkelijkheid? Zou ik ontkomen of toegeven aan de ‘posverdad’. Welnu, met dit boek heb ik geprobeerd antwoord te geven op de vele vragen die ik mezelf heb gesteld. Het zijn teksten geworden met feiten en fictie, met citaten en anekdotes, met nuances en waarheidswending. Het is vooral een boek over de verbeelding van de werkelijkheid met in de hoofdrollen de twee martelaressen van adel: Maria van Beckum en Ursula van Werdum.

Dit boek zou nooit tot stand zijn gekomen als ik niet had kunnen terugvallen op de kennis en expertise van velen die mij hebben geholpen. In de eerste plaats moet de naam worden genoemd van Jan Wigger, archivaris bij het Historisch Centrum Overijssel in Zwolle. Hij was mijn leidsman in het doolhof van archieven, bezorgde mij transcripties van zestiende-eeuwse teksten en las over mijn schouder mee. Toen Jan even was uitgeschakeld, kon ik met voor mij onbegrijpelijke teksten uit die tijd te rade gaan bij Henk Woolderink in Borne. Archivaris Adriaan Plak ontving mij met alle egards in de archieven van de Verenigde Doopsgezinde Gemeente, ondergebracht bij de Universiteit van Amsterdam. Piet Visser, emeritus hoogleraar van de cultuur- en kerkgeschiedenis van het Doperdom, behoedde mij voor kwalijke fouten in de geschiedschrijving over de wederdopers. Aafke Brunt, archivaris van kasteel en landgoed Twickel in Delden ging mij voor in het huisarchief. Conrad Gietman wijdde mij in bij enkele details over de adel van toen. Bouke Wouda souffleerde mij als het om specifieke gebeurtenissen uit de doopsgezinde gemeente in Twente ging. Douwe Tjalling Sieswerda ben ik zeer erkentelijk voor zijn vertaling van de brief in zestiendeeeuws Latijn van paus Paulus III (waarmee dit boek begint). Kleinere Latijnse teksten werden kundig voorzien van subtitels door Jaap de Lussanet. Tom van Maanen was zo vriendelijk mijn taalgebruik te toetsen aan de Nederlandse grammatica. Mede dankzij de grafische vormgeving van Sepp Bader heeft dit boek een Diepenheims stempel gekregen.

Veel dank ben ik verschuldigd aan de leden van de historische verenigingen in Diepenheim (in het bijzonder aan Herman Haan, voorzitter van Old Deep’n), Goor, Delden, Neede en Borculo. Last but not least gaat mijn speciale dank uit naar Lotje de Lussanet die op straffe wijze talloze tekstuele verbeteringen aanbracht en mij heeft gevrijwaard van verschrijvingen en herhalingen.

DIEPENHEIM

augustus 2018

EEN BRIEF
VAN
DE PAUS

Op 12 maart 1544 werd in het Vaticaan een brief geschreven die er niet om loog. De wenkbrauwen waren gefronst. De roep om de zich uitbreidende ketterij met wortel en tak uit te roeien was tot ver over de Tiber te horen. Met sierlijke streken van een ganzenpen werden op twee vellen perkament woorden geschreven die vergaande consequenties zouden hebben. Afzender van de brief was paus Paulus III.⁷ De aanhef had een eloquent karakter: ’Aan onze voortreffelijke Zoon in Christus – heil en apostolische zegen.’ Het epistel, bestaande uit lange volzinnen in een voor buitenstaanders moeilijk toegankelijk Latijn, was gericht aan keizer Karel V. In de brief voerde het hoofd van de Rooms-Katholieke Kerk zwaarwegende redenen aan om met nog grotere onverbiddelijkheid alle ketters te vervolgen en te straffen, bij voorkeur met de dood. Daarmee was de toon gezet voor een meedogenloze vervolging van luthersen en wederdopers. De latere plakkaten, in haar paleis in Brussel ondertekend door landvoogdes Maria van Hongarije, waren geheel geïnspireerd op dat pauselijke schrijven. In naam van de keizer riep ze daarin de stadsbesturen en stadhouders op tot ‘naerstige inquisitie’⁸ van de ketters en zij die ‘in leven en zeden afwijken van de gezamenlijke gemeenschap der gelovigen’, zoals de paus het zo treffend had geformuleerd. Enkele leiders van wederdopers en honderden doperse volgelingen zouden het slachtoffer worden van die urgente oproep tot actie. Ook voor Maria van Beckum en Ursula van Werdum, de twee martelaressen van adel in dit verhaal, zouden de pauselijke brief en de Brusselse plakkaten dramatische consequenties hebben.

Maria van Hongarije. Anoniem naar Titiaan
MUSÉE DES ARTS DÉCORATIFS, PARIJS, INV.NR. PE 243

Eerst maar even iets over de landvoogdes. Na het overlijden van Margaretha van Oostenrijk in 1530 was Maria van Hongarije op nadrukkelijk verzoek van haar broer Karel V haar tante opgevolgd als toeziend voogdes over de Nederlanden. Haar achternaam, Hongarije, had ze te danken aan de jaren dat ze gehuwd was geweest met Lajos Jagiello, de koning van Hongarije en Bohemen die in onze geschiedschrijving is achtergebleven als Lodewijk II. Beiden waren op het imaginaire schaakbord van macht en heerschappij al vóór hun geboorte aan elkaar uitgehuwelijkt door de respectievelijke grootouders. Maria’s vader, Filips de Schone, kwam in 1506, een jaar na haar geboorte, om het leven bij een noodlottig ongeval in de buurt van Burgos. Maria’s moeder zou kort daarna worden opgesloten in een klooster in het eveneens Spaanse Tordesillas. Sindsdien kennen we haar als Johanna de Waanzinnige. Na de dood van Lodewijk bleef Maria nog enkele jaren als weduwe-koningin in haar paleis in Boedapest. Conflicten met de Hongaarse adel en Kerk waren er debet aan dat ze uiteindelijk besloot terug te keren naar de Lage Landen. Een tweede huwelijk verwierp ze. Het verzoek om haar tante op te volgen accepteerde ze. Twee voorwaarden had ze. Ze wilde haar eigen vertrouwensmensen behouden en het hof moest van Mechelen, waar haar tante jarenlang had geresideerd, naar Brussel worden verplaatst. Daarin werd toegestemd.

Minder in het openbaar, aanvankelijk zelfs volhardend, wilde ze, toen ze eenmaal in Brussel zat, vasthouden aan haar eigen opvattingen over geloofszaken. Die visie vond zijn oorsprong in haar contacten met de Duitse kerkhervormer Maarten Luther en de Rotterdamse humanist⁸ Desiderius Erasmus, twee persoonlijkheden die op gespannen voet verkeerden met de heersende macht. Haar relaties met hen had tot de nodige scepsis geleid, niet alleen bij haar broers maar ook in het Vaticaan. Karel V voelde zich ‘omwille van zijn statuut als keizer verplicht op te treden als verdediger van de traditionele Kerk en zich op te werpen als compromisloos, vastberaden tegenstrever van Luther’.¹⁰ Met gefronste wenkbrauwen had de keizer kort voor Maria’s entree in het paleis in Brussel gehoord en gelezen hoe Erasmus in 1529 zijn tractaat De vidua christiana (De christelijke weduwe) aan Maria had opgedragen. Erasmus had het geschreven op verzoek van haar hofprediker Johann Henckel die geregeld brieven had gewisseld met de humanist. De relatie met Erasmus was voor Karel V voldoende reden om Henckel met vervroegd pensioen te sturen.

Eenmaal in Brussel ging al snel het gerucht dat Maria door haar uit Boedapest meegenomen Duitse hovelingen was besmet met lutherse ideeën. Echt verwonderlijk was dat ook weer niet. Luther, de augustijner broeder en theoloog die zou uitgroeien tot een van de belangrijkste personen uit de geschiedenis van de reformatie, had kort na het overlijden van Lodewijk II vier ‘tröstliche psalmen’ aan haar opgedragen. In de inleiding daarop had hij beklemtoond ‘dat alleen de goddeloze Hongaarse bisschoppen Maria van het nieuwe geloof afhielden’. Het verzet tegen haar reformatorische opvattingen groeide. In brieven en persoonlijke gesprekken maanden broers en paus haar aan om onmiddellijk te stoppen met het lezen van die verderfelijke lutherse boeken. In de aanstellingsbrief van 3 januari eiste Karel V zelfs dat zij alle van ketterij verdachte lieden aan het Hongaarse hof in Boedapest achter zich moest laten. De toon was gezet. De muziek klonk gelijk al vals.

Ook haar tweede broer Ferdinand, de aartshertog van Oostenrijk, liet zich niet onbetuigd. ‘Ik kan Luther niet tegenhouden van het schrijven wat hem goed dunkt’, schreef hij aan zijn zuster. De brief, die begint met ‘Mevrouw, mijn goede zuster’ was een reactie op een brief van Maria die zij vergezeld had laten gaan van een door Luther geschreven boek. ‘Ik kan alleen maar hopen dat hij nooit zo’n boek aan mij zal sturen.’ Daarna kwamen de vermanende woorden. ‘Als een wijze en christelijke prinses weet ik dat je jezelf weet te gedragen. Ik zal je daarom niet opnieuw lastig vallen met herhalingen over dit onderwerp.’ Waarna Ferdinand haar op het hart bond geen enkele aanleiding te geven tot de berichten dat ‘jij je zou hebben bekeerd tot Luther zoals sommigen vrezen en fluisteren’.¹¹

Erasmus (1526). Albrecht Dürer
COMPLUTENSE UNIVERSITEIT MADRID; INV.NR. CUC 299

De waarschuwingen van haar broers ten spijt toonde Maria zich tijdens haar eerste jaren in Brussel toch terughoudend toen het om vervolging van luthersen en wederdopers ging. Zozeer zelfs dat paus Paulus III zich in een eerdere brief aan Karel V in 1539 had beklaagd over haar clemente politiek inzake de bestrijding van ketterij. Letterlijk schreef de paus over ‘Vrou Marie, een vorstin van goedertieren inborst en van zo groot bescheidenheid in geloofszaken’ maar dat ze de lutheranen ‘in ’t heimelijk gunst droeg en verstand met hun hieldt’.¹² Uiteindelijk won de loyaliteit aan het Habsburgse huis het van haar geloofstwijfels. Na de dramatische gebeurtenissen in Münster in 1534/35, waar met veel bloedvergieten een einde was gemaakt aan een autocratie van wederdopers onder leiding van Jan van Leiden, werd Maria zelfs een scherpslijper in de strijd tegen ‘dat arme misleide volk’, zoals ze eens schamper zou opmerken toen het over de anabaptisten ging. ¹³

Als gevolg van die harde lijn werd het onthoofden, verdrinken en verbranden van ketters een geregeld terugkerend evenement in de Lage Landen. Volksvermaak in optima forma. Alsof het om de kermis ging. Even leek het er op dat een dergelijk wreed lot ook de Antwerpse stadssecretaris Cornelis Grapheus zou zijn beschoren. In de ogen van de inquisiteurs had hij zich aan ‘lutherse sympathieën’ schuldig gemaakt met de heruitgave van De libertate christiana.¹⁴ De tekst werd door de scherpslijpers van de Rooms-Katholieke Kerk beschouwd als een verhulde lofzang op de reformatie. Grapheus werd opgepakt. Om erger te voorkomen bekende hij schuld. Tijdens een publieke plechtigheid op de Grote Markt werd hij gedwongen het reformatorische schotschrift ‘spontaan’ in de vlammen te gooien. Pas in 1540 werd hij weer in zijn oude ambt hersteld. Maar niet eerder dan dat hij het ware geloof nog eens had bevestigd met een vlammend protestgedicht van 632 verzen, getiteld Anabaptisticum rei Christianae pernicies.¹⁵ Daarin liet hij Pluto, de god van de onderwereld, een concilie beleggen waarin werd besloten om Hydra, het veelkoppige monster, terug te laten keren naar de aarde. Hydra was uiteraard een metafoor voor het monster dat het anabaptisme moest bestrijden. Saillant detail: Grapheus droeg het gedicht op aan Miklos Oláh, de uit Boedapest meegekomen Hongaarse secretaris van Maria die zij ondanks het verbod van haar broer had gehandhaafd.

Voorpagina van het boekje met vier aan Maria van Hongarije opgedragen troostrijke psalmen

KETTERSE VERDORVENHEID

Paus Paulus III, vader van vier bastaardkinderen die hij had verwekt bij zijn maîtresse toen hij bisschop was van Parma, bleef zich zorgen maken over de snelle verbreiding van de reformatie. Dat verwoordde hij in de bewuste brief van 12 maart 1544 aan keizer Karel V, zijn ‘voortreffelijke zoon onzer in Christus’.¹⁶ In voor buitenstaanders moeilijk te begrijpen Latijn schreef de Kerkvader over zaken van inquisitoir onderzoek van ketterse verdorvenheid, over het beschuldigen van degenen die van ketterij worden verdacht en over de mogelijkheid dat er sprake zou kunnen zijn van een misdaad waaruit de dood zal resulteren ‘zonder dat de Apostolische Stoel daarover is geraadpleegd’. Hij bedoelde uiteraard dat de inquisitie ten alle tijde het laatste woord moest hebben.

‘Wij’, zo vervolgde hij in de eerste persoon meervoud, ‘wier intentie op niets meer gericht is dan dat het katholieke geloof ten zeerste in onze tijden overal moge bloeien en vermeerderd moge worden, dat alle ketterse verdorvenheid van in Christus gelovigen door Onze opmerkzaamheid verre verdreven moge worden en Wij de zielen der gelovigen voor God mogen winnen.’ Waarna hij de hoop uitsprak dat de heilige inquisitie op geen enkele wijze in haar werkzaamheden zou worden belemmerd of vertraagd. Integendeel, de taak van de inquisitie moest doeltreffender dan ooit tot de uiterste consequenties worden vervuld. Landvoogdes, stadhouders, drosten en schouten konden zich altijd beroepen op de pauselijke woorden als ze last zouden krijgen van gewetensconflicten.

Om een indruk te geven van het geëxalteerde taalgebruik volgt een vrijwel integrale vertaling met hier en daar kleine aanpassingen terwille van de leesbaarheid:¹⁷ ‘Wij derhalve, door smeekbeden van deze aard ertoe gebracht, verlenen aan kerkelijke functionarissen in het algemeen en individueel, zowel seculiere als reguliere personen van welke kerkelijke orde dan ook van willekeurig welke waardigheid, taakstelling, staat, rang, adeldom en importantie, ook indien zij in sacrale en priesterlijke orden zouden zijn opgenomen en waardigheden, bevoegdheden of taken en andere beneficies, hoe ook omschreven en ze verkregen zouden hebben, zo vaak als zij door inquisiteurs inzake de verdorvenheid van ketterij, die door Ons en de Voorzegde Stoel afgevaardigd zijn of door andere bevoegde rechters van koninkrijken en domeinen nog bovendien aangezocht zijn, aangaande die zaken die het rechte geloof en de christelijke religie, of slechte en verdorven boeken betreffen.’ Je moet het drie keer lezen om enigszins te begrijpen dat van iedere kerkelijke- of overheidsfunctionaris werd verwacht dat hij alles zou doen om ketters op te sporen en voor het inquisitietribunaal te slepen.

Degenen die daarmee werden belast, hetzij op eigen initiatief, hetzij door hun meerderen, zouden volledige vrijheid van handelen hebben. Hen zou geen haar worden gekrenkt, mits ze maar deden wat van hen werd verwacht. Of, zoals de paus het formuleerde: ‘Wij verlenen de volledige en onbelemmerde vrijheid en zelfs de bevoegdheid een getuigenis omtrent de waarachtigheid af te dwingen, ook al zou de doodstraf daaruit voortvloeien en de dood zelve aanstaande zijn, door degenen van wie zij weten dat zij ketters zijn dan wel van de gezamenlijke gemeenschap der gelovigen in leven en zeden afwijken, te kunnen en het recht te hebben bij diezelfde inquisiteurs of onderafgevaardigden en rechters aan te geven en te beschuldigen, ook geheel zonder de toestemming van hun meerderen te hebben gezocht, en zonder van de kant van betrokkenen of wie dan ook de smet of het brandmerk opgelegd te krijgen van irregulariteit of kwade naam of de afkeuring van een ander of kerkelijke bestraffing of verlies van beneficies, welke dan ook.’

Samenvattend: de paus riep de keizer in zijn eigen taalgebruik op meer werk te maken van het vervolgen van ketters. Niet alleen personen die uit hoofde van hun beroep andersoortige gelovigen zouden kunnen beschuldigen van ketterij, maar ook buurmannen, familieleden en vijanden zouden, zonder aanziens des persoons, kunnen klikken bij de pastoor, de bisschop of de stadhouder zonder dat daaraan voor hen nadelige consequenties zouden zijn verbonden. Alles was geoorloofd. De missive was in feite een vrijbrief voor de pijnbank, mits de ketterij maar tot in de wortel zou worden uitgeroeid. De brief eindigde even eloquent als het begon: ‘Gedaan te Rome bij S. Petrus, onder de Ring van de Visser, de twaalfde dag van Maart 1544, in het tiende jaar van Ons pontificaat’.

Paus Paulus III. Portret geschilderd door Titiaan
MUSEO DI CAPODIMONTE, NAPELS

DE PIJNBANK

Namen wilde de paus. Zoveel mogelijk namen van ketters zodat het kwaad tot ver in de familie kon worden uitgeroeid. Arrestaties, het gelegaliseerd pijnigen, de daaruit voortgekomen bekentenissen en de onvermijdelijke executies, alles was gerechtvaardigd om de ketterij de kop in te drukken. Uit meerdere keizerlijke missives aan stadsbesturen en stadhouders, die na de brief van maart 1544 zouden worden ondertekend door de landvoogdes, werd opgeroepen om waakzaam te zijn, vooral tegen degenen ‘die van de zwerte geesten’ zijn, zoals Maria in een brief aan het stadsbestuur van Groningen had geschreven. Op de pijnbanken van de inquisitie werden nieuwe marteltechnieken uitgeprobeerd. Menig martelaar weigerde desondanks namen te noemen. Vooraf hadden ze het advies gekregen nooit naar namen van mede-wederdopers te vragen ‘opdat zij ter torture ook niets zullen kunnen openbaren’.¹⁸

Een enkele keer leverde het pijnigen na lang aanhouden toch niet het gewenste resultaat op zodat men tot de conclusie moest komen dat de verdachte echt niets wist. Zo schreef het stadsbestuur van Utrecht op 15 juli 1544 – de twee joffers zaten toen al ruim een maand achter slot en grendel – een verzoek aan de landvoogdes om enkele goudsmeden op borgtocht vrij te mogen laten ‘omdat ze zelfs op de pijnbank niets hebben willen erkennen hoewel ze zo scherp zijn gepijnigd dat een van hen ‘bijna onder de handen dood was gebleven’. Twee dagen eerder, op 13 juli 1544, had de Raad van Holland een brief aan Maria gestuurd in verband met de arrestatie van vijf doperse vrouwen van wie er twee waren geëxecuteerd. Zij hadden achttien kinderen, onder wie twee zuigelingen, achtergelaten. ‘Wat met de kinderen te doen?’, was de prangende vraag.¹⁹

Twee prominente wederdopers, Cornelis Appelman, een doopsgezinde wever uit Leiden en vaandeldrager van een stelletje radicalen, en Joriaen Ketel, de speciale afgezant van de mystieke leider David Joris van wie Maria en Ursula volgelingen zouden zijn, werden kort vóór de arrestatie van de beide joffers opgepakt. Appelman bekende enkele misdaden. Hij stierf op 7 februari 1545 op de brandstapel in de Domstad. Ketel werd eveneens in mei gearresteerd.²⁰ Op bevel van het Hof in Brussel deed men hem ‘vier tot vijfmaal pijnigen’ om andere aanhangers van David Joris te kunnen ontdekken. Dat zijn leermeester hem alleen maar iets goeds had onderwezen, namelijk Gods woord, interesseerde de inquisitie niet. Namen moest hij noemen, ‘zowel van de groten als van de kleinen’.

Enkele namen ontsnapten er aan zijn lippen. Maar niet één keer viel de naam Van Beckum. Wel die van enkele patriciërs in Vlaanderen en zelfs van een hele grote. Dat was Karel van Gelre, de bastaardzoon van de ijzeren hertog uit Gelderland. Karel was op dat moment stadhouder in Groningen. Een stadhouder die dopers was? Karel gaf toe dat hij, samen met zijn vrouw, een keer in Ketels huis in Deventer had overnacht en dat hij een exemplaar had gekregen van het zogenoemde Wonderboeck waarin David Joris zichzelf had gepresenteerd als de nieuwe Messias. Maar de stadhouder ontkende in alle toonaarden dat hij de publicatie van het Wonderboeck had gefinancierd en dat hij tot welke sekte van wederdopers dan ook behoorde, ondanks het feit dat Ketel had opgebiecht dat Karel wel degelijk was herdoopt.