© 2017 Manon van den Brekel, p/a Uitgeversmaatschappij WalburgPers, Zutphen

© 2017 Uitgeversmaatschappij WalburgPers

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag

Jonge Indonesische strijders geven zich over. Operatie Quantico, medio

augustus 1946. Mariniersfotograaf Hugo Wilmar.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Redactie: Kees Schaepman

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk: KM Grafisch Werk, Utrecht

ISBN 9789462490093

e-ISBN 9789462496071

NUR 689

INHOUD

Voorwoord

1 Dit is jullie voorland

2 Eerlijke en oneerlijke mensen

3 De geheime plekken van Imarumai

4 Het verzet roert zich

5 Nu is mijn vader dood

6 Verschil van inzicht

7 Versterking vanuit Java

8 Zoektocht naar een datum

9 Ga niet bij het verzet

10 Brand in de verzetshaard

11 De koning die dood moet

12 De wraak van Vermeulen

13 De acties gaan door

14 Een misverstand

15 Gehoorzame slachtoffers

16 Geen mannen en huizen meer

17 Rijborz wekt irritatie

18 De laatste executie

19 Geen straf voor massamoord

Woord van dank

Verantwoording

Geraadpleegde bronnen

VOORWOORD

Drie Nederlandse militairen waren in 1947 verantwoordelijk voor de standrechtelijke executie van grote groepen Indonesische burgers op het eiland Sulawesi. Ze zijn er nooit voor vervolgd. Ik stuitte op die informatie toen ik voor mijn studie de Excessennota las, die in 1969 in opdracht van de Nederlandse regering werd samengesteld. Het is een droge opsomming van misdragingen van Nederlandse militairen tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog van 1945 tot 1949. Die drie onbestraft gebleven moordenaars, die in de nota anoniem worden aangeduid als majoor x, onderluitenant y en kapitein z, bleven mij bezighouden.

Mijn verwondering voerde me naar het Nationaal Archief in Den Haag. Bij het doorspitten van archiefstukken kregen de drie militairen namen: majoor Jan Stufkens, onderluitenant Jan Vermeulen en kapitein Berthold Rijborz. De drie mannen volgden in hun handelen het voorbeeld van kapitein Raymond Westerling, de man die de verpersoonlijking van het Nederlandse geweld in Indonesië zou worden. Westerling omsingelde op Zuid-Sulawesi met zijn troepen dorpen, liet de bewoners verzamelen en schoot vervolgens de mannen dood van wie hij dacht dat ze het Indonesische verzet tegen de Nederlanders steunden. Vermeulen, Stufkens en Rijborz deden hetzelfde en gingen daarbij nog veel gewelddadiger te werk dan Westerling. Bovendien maakten zij meer slachtoffers, in een kortere periode.

In 1942 was Japan Indonesië binnengevallen en had het Nederlands-Indisch gezag van de troon gestoten. De Nederlanders verdwenen in kampen en de Japanners gaven tijdens de bezetting het onafhankelijkheidsstreven van de Indonesiërs een impuls. Op 17 augustus 1945 riep Sukarno de onafhankelijke Republik Indonesia uit, twee dagen na de capitulatie van Japan. Nederland wilde zijn kolonie niet verliezen en erkende de republiek niet. De Nederlandse overheid zond troepen naar Indonesië in een poging de touwtjes weer in handen te krijgen. De militairen, onder wie Vermeulen, Stufkens en Rijborz, probeerden de opstand met grof geweld de kop in te drukken.

Het doodschieten van Indonesische burgers die geen bedreiging vormen, is te kwalificeren als doodslag. Dat staat in een nota die de adviseurs van de toenmalige minister van Justitie Leendert Donker in 1954 opstelden. Ook die vond ik in het Nationaal Archief. Vermeulen, Stufkens en Rijborz kunnen vervolgd worden voor doodslag, staat in de nota. De adviseurs van de minister achten het onvermijdelijk dat ook de superieuren van de militairen dan vervolgd moeten worden, aangezien zij de militairen aanzetten tot doodslag. Wellicht moet dan zelfs de hoogste baas van Nederlands-Indië, luitenant-gouverneur-generaal Huib van Mook, ter verantwoording worden geroepen.

In de ministerraad van 20 december 1954 werd over de kwestie gesproken, is te lezen in een verslag dat in het Nationaal Archief ligt. In de vergadering wordt het optreden van Vermeulen, Stufkens en Rijborz vergeleken met dat van de Duitsers tijdens de bezetting. Een minderheid van vier ministers dringt dan ook aan op vervolging, maar de meerderheid is bang voor de gevolgen die dat kan hebben. Want: ‘Een procedure zal tot gevolg hebben dat alle gruwelen aan Nederlandse en Indonesische zijde bedreven, worden opgerakeld’. Daarom besluiten ze de mannen niet voor de rechter te brengen. Zo komen de Nederlandse militairen weg met massamoord.

In 2013 kregen tien weduwen van de destijds gedode mannen een schadevergoeding van 20.000 euro per persoon van de Nederlandse staat. Ook bood de Nederlandse ambassadeur in Indonesië namens de regering excuses aan. In de jaren die volgden hebben meer weduwen een schadevergoeding gekregen.

De kwestie bleef me bezighouden. In 2016 reisde ik daarom naar Zuid-Sulawesi om ooggetuigen van de executies te spreken. Ik vond er tientallen. Mensen die vaak klem zaten tussen de Nederlandse militairen die de loyaliteit van de bevolking wilden afdwingen en de vrijheidsstrijders die de bevolking onder druk zetten om het verzet te steunen. Kinderen die moesten toekijken hoe hun vader, broer of oom werd doodgeschoten.

De verhalen die ik in Indonesië hoorde, voegden vele feiten toe aan wat ik al uit de stukken in het Nationaal Archief te weten was gekomen. De militairen voerden executies uit op veel meer plaatsen dan tot nu toe bekend was, waarbij ze systematisch dorpen volledig platbrandden. Vermeulen, Stufkens en Rijborz blijken verantwoordelijk te zijn geweest voor de executie van ruim 1.550 Indonesische burgers.

In dit boek wil ik het verhaal vertellen van de gewone Indonesiërs die dit geweld moesten ondergaan. Dit brengt met zich mee dat ik de gebeurtenissen vanuit hun perspectief vertel. Hierdoor spreek ik van een oorlog, van de Nederlandse bezetter en van het Indonesische verzet met zijn vrijheidsstrijders. Ook zal de term ‘moord’ vallen wanneer het gaat over het met voorbedachten rade doodschieten van mannen die op dat moment geen bedreiging vormen voor de militairen. Ik gebruik de namen Sulawesi en Jakarta en niet de koloniale namen Celebes en Batavia. Ik kies voor deze benadering omdat in mijn ogen het Indonesische perspectief structureel wordt onderbelicht wanneer er wordt gesproken over de Nederlandse aanwezigheid in Indonesië tussen 1945 en 1949.

Hoewel de executies op het bevel van Vermeulen, Stufkens en Rijborz werden voltrokken, waren zij uiteindelijk slechts de poppetjes die het vuile werk van de Nederlandse overheid opknapten. Het was de Nederlandse overheid die ervoor koos om alles op alles te zetten in een poging de kolonie te behouden nadat Sukarno de onafhankelijkheid uitriep. En het was de Nederlandse overheid die ervoor koos om daar een oorlog voor te voeren. Willens en wetens werden de drie militairen in een positie gebracht waarin zij en hun troepen zich konden ontpoppen tot moordenaars. De militaire en civiele machthebbers wisten wat er gebeurde op Zuid-Sulawesi, maar besloten een oogje toe te knijpen.

Hoewel ik voor dit boek veel archiefonderzoek heb verricht, is dit nadrukkelijk geen historische studie, maar een journalistiek boek. Daarom heb ik ervoor gekozen om geen noten toe te voegen in de tekst. Wie geïnteresseerd is, kan achterin het boek per hoofdstuk de bronnen vinden die ik heb gebruikt. Bij citaten uit archiefstukken is de interpunctie gecorrigeerd als die foutief was en de tekst is weergegeven in de hedendaagse spelling. Engelse citaten zijn vertaald naar het Nederlands.

1

DIT IS JULLIE VOORLAND

De jonge vrouw staat te midden van 23 neergeschoten mannen. Nederlandse soldaten controleren of ze allemaal dood zijn en houden de omstanders weg bij de lijken. De vrouw staart naar de kogelwonden in het lichaam van haar vader. Ze heet Hasnah. Haar vader werkte als bosbeheerder. Zes weken geleden pakten de militairen hem op. Hij zou de TRI steunen, de Tentara Republik Indonesia, het leger van de Republik Indonesia dat voor onafhankelijkheid strijdt. Volgens de militairen hielp de vader van Hasnah de TRI aan voedsel en wierf hij leden voor de organisatie. Ook Hasnah werd gearresteerd.

Die ochtend haalt de militaire politie Hasnah en haar vader samen met een stel anderen uit de gevangenis van Pare-Pare. De militairen vervoeren hen naar de autobusstandplaats van het stadje, tegenover de centrale markt. Daar worden de gevangenen in twee rijen opgesteld. De soldaten zetten de wegen rondom de autobusstandplaats af.

Even verderop spoedt de echtgenote van één van de gevangenen zich naar het kantoor van de plaatselijke vorst, die regeert over Pare-Pare en omgeving. De militairen pakten haar man deze ochtend in alle vroegte op en ze weet niet wat er met hem gaat gebeuren. Ze smeekt om hulp. Toevallig komt op dat moment Hasan Bin Achmad Alamudi binnen, een invloedrijk man. Hij belooft de huilende vrouw om een goed woordje te doen bij de militairen. Alamudi vertrekt en gaat op zoek naar majoor Jan Stufkens, de commandant van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger in Pare-Pare.

Hij vindt majoor Stufkens op de autobusstandplaats. Het valt Alamudi op dat er een jonge vrouw tussen de gevangenen staat: Hasnah. Ook ziet hij de echtgenoot van de vrouw die hem om hulp smeekte. Hij spreekt Stufkens aan en probeert de man vrij te krijgen, maar de majoor wil daar niet in meegaan. Hij zegt dat de gevangene zich schuldig heeft gemaakt aan ‘subversieve acties’ en dat hij hem nog wil ondervragen. Alamudi gaat terug naar het kantoor van de vorst.

Op de autobusstandplaats is ook onderluitenant Jan Vermeulen aanwezig. Hij is de commandant van een speciale eenheid. Stufkens is zijn meerdere, maar alleen Vermeulen heeft de bevoegdheid om mensen standrechtelijk te executeren. Vermeulen beveelt vijf soldaten om zich tegenover de gevangenen op te stellen. Hij zegt dat het allemaal misdadigers zijn die de doodstraf verdienen. Direct daarop begint het executiepeloton te schieten, nog voordat Stufkens de kans heeft gehad om iemand te ondervragen. Het verschil in bevoegdheden van Stufkens en Vermeulen leidt vaker tot onduidelijkheid en verwarring.

Alamudi is nog geen vijf minuten terug in het kantoor van de vorst wanneer hij de schoten hoort. Hij gaat terug naar de autobusstandplaats, waar hij de lijken ziet liggen. Ook de man voor wiens vrijheid hij heeft gepleit, ligt dood op de grond. Hasnah is de enige overlevende. Een korporaal van de militaire politie brengt haar terug naar haar cel. Waarom de militairen haar naar de autobusstandplaats hebben gevoerd maar haar niet doodschieten, is onduidelijk.

Direct na de executie informeren de militairen Pleun van der Plank, hoofdinspecteur van politie in Pare-Pare. Hij geeft zijn agenten de opdracht om de lijken te bewaken. Zelf rijdt hij met twee arrestanten naar de autobusstandplaats. ‘Kijk, dit is jullie voorland als jullie geen inlichtingen willen geven’, dreigt hij. De twee mannen geven daarna grif alle informatie die ze hebben.

Ruim een uur liggen de lichamen in het centrum van de stad. Dan komt er een truck van Landschaps Werken die de lijken afvoert en even verderop in een massagraf dumpt. De familie mag geen afscheid nemen.

Die avond laat majoor Stufkens de meest vooraanstaande Indonesiërs van Pare-Pare bij zich roepen. Ook Alamudi is aanwezig. Stufkens spreekt de aanwezigen toe. Hij zegt dat het oorlog is. De mannen die ’s ochtends op de autobusstandplaats werden geëxecuteerd, deden mee aan ‘extremistische acties’. Van alle gedode mannen staat vast dat ze schuldig waren, verzekert Stufkens de aanwezigen.

De publieke executie moet de Indonesiërs duidelijk maken dat het Nederlands-Indisch gezag niet langer tolereert dat bruggen worden opgeblazen, telefoonlijnen worden doorgeknipt en pro-Nederlandse Indonesiërs worden vermoord. Iedereen die het verzet steunt, moet vanaf nu vrezen voor zijn leven.

Nederland is bang dat de oude kolonie haar ontglipt. De laatste drieënhalf jaar van de Tweede Wereldoorlog bezetten de Japanners Indonesië en wakkeren het onafhankelijkheidsstreven aan. Sukarno roept de onafhankelijkheid uit op 17 augustus 1945, twee dagen na de Japanse capitulatie.

Voor Nederland is dit onverteerbaar. De oude koloniale mogendheid probeert de Indonesische eilanden weer onder haar controle te krijgen en stuurt dienstplichtigen en oorlogsvrijwilligers. Nederlandse militairen die bevrijd zijn uit Japanse krijgsgevangenkampen elders in Azië, worden meteen teruggestuurd naar de kolonie.

Om het felle verzet op het eiland Sulawesi neer te slaan, sturen de Nederlands-Indische autoriteiten er in december 1946 een speciale eenheid naartoe. Dit Depot Speciale Troepen, kortweg DST, bestaat uit 123 commando’s die bijzondere operaties uitvoeren. Het staat onder leiding van de 27-jarige kapitein Raymond Westerling. De eerste maand op Sulawesi richt de troepenmacht zich op het gebied rondom de hoofdstad Makassar. Wanneer de militairen in dit gebied de Indonesiërs weer onder de duim hebben, splitst de groep zich op. De ondercommandant Jan Vermeulen vertrekt met zestig mannen naar Pare-Pare, een stad ten noorden van hoofdstad Makassar. Westerling blijft in het zuiden. Vermeulen komt op 13 januari 1947 aan in Pare-Pare, het kampement van hem en zijn soldaten is in het nabijgelegen Pinrang. Een dag na zijn aankomst, executeert de DST-troep de 23 mannen op de autobusstandplaats.

Vermeulen is op dat moment net een halfjaar terug in Indonesië. De oorlogsjaren bracht hij door in Nederland. Voordat de Duitsers binnenvielen, was hij instructeur bij de Koninklijke Militaire Academie in Breda. Eerder diende hij al ruim tien jaar in Indonesië als militair. Tijdens de oorlog zat Vermeulen in het verzet, hij hielp met het opzetten van een inlichtingendienst in Zuid-Nederland. In 1943 pakten de Duitsers hem op en werd hij ter dood veroordeeld. Hij werd afgevoerd naar het concentratiekamp Lüttringhausen, waar de geallieerden hem uiteindelijk bevrijdden. Voor zijn werk tijdens de bezetting werd Vermeulen in 1949 de Bronzen Leeuw toegekend, een hoge militaire onderscheiding.

Op Sulawesi krijgt Vermeulen de opdracht om de opstand neer te slaan in de regio Pare-Pare, waar een kleine 400.000 mensen wonen. Regio Pare-Pare, in de koloniale tijd een ‘afdeling’ genoemd, heeft een gelijknamige hoofdstad. Vermeulen moet samenwerken met majoor Stufkens, de plaatselijke commandant van het KNIL, het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger. Stufkens is net als vele andere mannen in het KNIL net vrijgelaten uit een Japans kamp. KNIL-commandant Stufkens is opgedragen dat hij met zijn troepen de acties van Vermeulen moet ondersteunen.

Pare-Pare is uitgegroeid tot een forse, drukke kustplaats. Mijn chauffeur die uit Makassar komt, vindt moeiteloos het plein waar zeventig jaar geleden 23 mannen werden geëxecuteerd. Op een meters lang stenen paneel is een groep mannen in reliëf uitgehouwen. Hun handen zijn met touwen op hun rug gebonden, een deel ligt dood op de grond. Om de groep heen staan Nederlandse soldaten, het geweer in de aanslag. Links staat een groep mannen en vrouwen bewapend met bamboespiesen. Enkelen van hen dragen een vaandel met de vlag van de Republik Indonesia.

Op 14 januari 1947 om 9 uur ’s ochtends liet ‘Wosterling’ hier 23 mannen doodschieten, lees ik op een plaquette. Daarmee moet kapitein Westerling bedoeld zijn, die op die dag zelfs niet in de buurt van Pare-Pare was. Maar dat doet er niet toe, de naam Westerling is een synoniem voor alle kwaad geworden. Zelfs nabestaanden van de slachtoffers van Jan Vermeulen kennen wel de naam Westerling, maar niet die van de werkelijke moordenaar van hun man of vader.

Ook de namen van 23 geëxecuteerden staan in een steen gebeiteld. Hasnah is nummer 24, met de aantekening dat zij als enige overleefde. Het massagraf is een stukje verderop. Er staat een wit, betegeld monument. Ook hier een meterslang paneel, met daarop een gevecht tussen Indonesische vrijheidsstrijders en Nederlandse militairen. Een Indonesiër spietst een Nederlandse soldaat aan een scherpe bamboestok. In de verte komen jeeps met gewapende militairen aan rijden. Op de achtergrond staan de huizen in lichterlaaie. Ook bij het graf staat een steen met de namen van de doden. Hier zijn het er 22, één minder dan op de executieplaats.

Het is ondoenlijk om na te gaan hoeveel mensen er precies stierven die ochtend. Zelfs de twee monumenten in Pare-Pare geven niet hetzelfde aantal doden aan. In 1949 laat een sergeant van de militaire politie een overzicht opmaken van de mensen die volgens het arrestantenregister geëxecuteerd werden. Dit overzicht is bewaard gebleven en ligt in het Nationaal Archief in Den Haag. Er staan 24 namen op. De sergeant tekent daarbij aan dat volgens hem de laatst genoemde persoon op de lijst niet is geëxecuteerd. Ook meent hij dat er twee namen ontbreken van mannen die juist wel werden gedood. Dat zou het totaal op 25 brengen. Verschillende ooggetuigenverslagen van destijds vermelden echter 23 doden.

Wat in ieder geval vaststaat, is dat bijna alle slachtoffers jonger dan dertig waren en dat de meeste werden verdacht van het verlenen van steun aan verzetsorganisaties. Enkele zouden een handgranaat hebben gegooid of in bezit hebben gehad. Ook doden de soldaten een verpleger uit het ziekenhuis van Pare-Pare. Hij zou medicijnen hebben gegeven aan verzetslieden.

De meest prominente man die de dood vindt op de autobusstandplaats is Andi Isa. Hij levert voedsel aan het verzet. Hij is de broer van Andi Selle, de grootste verzetsstrijder in de afdeling Pare-Pare. Het KNIL maakt actief jacht op de familieleden van deze Andi Selle.

De publieke executie in het centrum van het stadje Pare-Pare luidt het begin in van een periode van vier weken waarin de Nederlandse militairen het Indonesische verzet in de afdeling neerslaan. Omdat de verzetsstrijders in kleine groepjes opereren en zich in bergachtig gebied ophouden, weten ze constant te ontsnappen aan de Nederlandse militairen. Daarom kiest Vermeulen er met zijn DST voor middels publieke massaexecuties de bevolking zodanig de stuipen op het lijf te jagen dat ze de strijders niet meer durft te steunen met voedsel en onderdak. De soldaten executeren binnen een maand tijd ongeveer 1.550 mensen.

2

EERLIJKE EN ONEERLIJKE MENSEN

De groep van honderden Indonesische mannen blijft mak op de bosgrond zitten, geïmponeerd door de soldaten die hen onder schot houden. Een handjevol Indonesische collaborateurs haalt mannen uit de groep die apart moeten gaan zitten.

Wanneer één van de Indonesiërs de kant van La Hamma op wijst, gaat er een schok door de jongeman heen. Foute boel! Maar dan voelt hij een hand op zijn schouder. Het is de man die achter hem zit, iemand die net als hij uit het dorpje Lale komt. ‘Hij wees niet naar jou’, fluistert de man. Dan staat hij op en voegt zich bij de anderen die ook zijn aangewezen.

Het is inmiddels zeventig jaar geleden, maar La Hamma herinnert zich dat moment als de dag van gisteren. Tegenwoordig woont hij niet meer in Lale, maar in het nabijgelegen Cora. Mijn tolk heeft hem weten op te speuren en nu zitten we tegenover elkaar in de schaduw van zijn huis en gaan terug naar die ene dag. ‘Ik moet een jaar of twintig geweest zijn’, zegt La Hamma. ‘Iedereen moest op de grond zitten, in rijen van vijf achter elkaar. Er waren heel veel mannen, niet alleen uit Lale en Cora. Er waren ook mensen uit Punia, Labumpung en Barang. Op een gegeven moment zei één van de collaborateurs: “Dit zijn de oneerlijke mensen en dat zijn de eerlijke mensen.” Als oneerlijke mensen wees hij de apart gezette mannen aan. Toen schoten de soldaten deze mannen dood.’

Eén man probeerde te vluchten, herinnert La Hamma zich. ‘Maar hij werd gedood door de soldaten die met geweren op hem schoten.’ Aan het eind van de schietpartij liggen er 123 lijken op de grond.

DST-commandant Vermeulen heeft na de publieke executie in Pare-Pare zijn oog laten vallen op een gebied ten noorden van de stad. Het is een vlakke, vruchtbare streek die bekendstaat als de rijstschuur van afdeling Pare-Pare. Ook nu nog liggen er rijstvelden zo ver het oog reikt. Volgens Vermeulen leveren de bewoners rijst aan het verzet. Samen met de KNIL-troepen van majoor Stufkens plant hij drie acties om hen te dwingen hun steun aan het verzet te staken.

Voor de actie die La Hamma meemaakt, laat Vermeulen zijn manschappen ’s ochtends vroeg de inwoners van meerdere dorpen verzamelen. ‘We sliepen nog, toen kwamen er soldaten die ons wakker maakten’, vertelt Tari, een buurvrouw van La Hamma. ‘Ik weet niet hoe oud ik was, maar ik was zwanger van mijn eerste kind. De soldaten riepen: “Kom naar beneden.” We moesten meteen komen en kregen geen kans om ons aan te kleden.’

Het is nog donker buiten als zij, haar man en haar ouders zich bij de andere dorpsbewoners voegen. ‘We moesten naar het dorp Coka lopen, iedereen moest mee. We kwamen langs Punia. Daar zagen we alle huizen branden.’

In Coka aangekomen, jagen de soldaten de mannen, vrouwen en kinderen een bamboebos in. De vrouwen en de kinderen moeten op de grond gaan zitten, Tari ook. La Hamma moet samen met de mannen doorlopen, verder het bos in. De vrouwen durven niet op of om te kijken, hun kinderen drukken ze stevig tegen zich aan. ‘Toen ik daar zat hoorde ik geknal, maar ik herkende dat geluid niet’, herinnert Tari zich. ‘Toen kwam er iemand die zei: “Er zijn mannen doodgeschoten, jullie moeten kijken of er familie van jullie tussen zit.” ’

Tari loopt met de andere vrouwen verder het bos in, tot ze bij de executieplek is. Ze meent de omslagdoek van haar man te herkennen. ‘Toen ik beter keek, zag ik dat hij het was. De doden lagen allemaal over elkaar heen, je moest goed kijken om ze te herkennen.’

De mensen die de executie overleven, halen dikke bamboestokken uit het bos om daarmee de doden naar huis te vervoeren. ‘Thuis wasten we het lichaam van mijn man, de volgende ochtend begroeven we hem’, vertelt Tari. ‘Twee of drie maanden later werd mijn eerste kind geboren, een meisje.’

Niet alle lichamen in het bos worden opgehaald door familieleden. Op de plek waar destijds de executie plaatsvond, staan nu nog wat grafstenen en een met de nationale kleuren – rood en wit – beschilderd monumentje. Daar liggen de mannen die achterbleven.

Twee dagen eerder voeren de militairen onder leiding van Vermeulen en Stufkens een soortgelijke actie uit nabij het dorpje Salo, tien kilometer verderop. Ook daar halen ze alle dorpen over een strook van een paar kilometer leeg. ‘Bij het binnendringen van het te zuiveren gebied werden wij beschoten’, verklaart Vermeulen in 1947 tegenover een onderzoekscommissie. ‘Mijn mensen hebben teruggeschoten en verschillende mensen neergelegd.’ Vermeulen laat als wraak voor de aanval op zijn mannen het dorp waaruit geschoten wordt in brand steken.

La Oko is nog een kleine jongen wanneer de soldaten komen. Hij woont dan in het huis van zijn ouders dat tussen de twee dorpen Cempa en Madalo in staat. Beide dorpen gaan in vlammen op. De militairen komen echter niet naar het huis van zijn ouders, waarschijnlijk omdat ze een beetje uit het zicht wonen. ‘Ik ging naar buiten om te kijken, ik zag alle huizen branden’, herinnert hij zich. In het vuur gaat ook een deel van de padie – de pas geoogste rijst met het kaf er nog omheen – verloren. ‘De mensen bewaarden de padie in huis, onder het dak.’

Vermeulen beweert dat hij de rijstvoorraad grotendeels gered heeft. ‘Ik heb de bergplaatsen van padie zoveel mogelijk laten leeghalen en vervolgens de boel in de brand gestoken’, verklaart hij in 1947. ‘De padie is weggebracht naar een militaire post, aangewezen door majoor Stufkens.’ Volgens Vermeulen wordt de bevolking gedwongen de rijst te bewaren voor het opstandelingenleger en moeten de mensen zichzelf maar voeden met stammen van bananenbomen en boombladeren. Hij zegt dat hij de in beslag genomen rijst later terug wilde geven aan de ‘goedwillende bevolking’. Of dat ook gebeurd is, vertelt hij niet.

La Oko herinnert zich helemaal niet dat de rijst uit de huizen werd gehaald voordat die in brand werden gestoken. Volgens hem brandde de rijst gewoon mee. Als kind hielp hij om zoveel mogelijk van de oogst te redden uit de smeulende resten. ‘We gooiden water op de padie en verzamelden die om het te koken. De mensen woonden daarna onder de bomen, want er waren geen huizen meer.’

Ik vind meer ooggetuigen, die allemaal hetzelfde verhaal vertellen. In Madalo, één van de twee dorpen die La Oko in vlammen op ziet gaan, woont Takali. Hij is een stuk ouder dan La Oko. Hij was destijds net getrouwd en moet een jaar of twintig zijn geweest. ‘Ook mijn huis verbrandden ze’, vertelt hij. ‘De dorpelingen waren nog hier toen de soldaten de huizen in brand staken. Ze staken de daken aan want die waren van bladeren.’