Afbeelding omslag

Jonge misdienaar katholieke kerk. Foto: ANP XTRA ROOS KOOLE

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Vormgeving binnenwerk

Daniëlle Balk, Studio VER VANDAAN, Apeldoorn

www.walburgpers.nl

© 2019 Maarten-Jan Dongelmans, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493704

e-ISBN 9789462496088

NUR 680

Inhoud

Ten geleide

I‘Kinderen van het licht’ (Lucas 16; 8)

Kerkinstituut met een traditie van (schijn)heiligheid

II‘Heeft niemand u veroordeeld?’ (Johannes 8; 10)

Onthullingen uit het buitenland laten uiteindelijk Nederland niet onberoerd

III‘Wee de mens door wiens toedoen ze komen’ (Lucas 17; 1)

Van internaten, paterskamers, zeeverkenners en de komst en het oordeel van Deetman

IV‘Meisje, sta op!’(Lucas 8; 54)

Alsnog aandacht voor jonge vrouwen in de knel

V‘Ga heen en zondig van nu af niet meer’ (Johannes 8; 11)

De aangeklaagde kerk in en na het ‘verschrikkelijke jaar’ 2018

Epiloog

‘Wordt andere mensen, met een nieuwe visie’ (Romeinen 12; 2)

De kerk alsnog een veilige haven?

Noten

Ten geleide

Niemand ontkomt er begin 2010 aan. Het wereldwijde misbruikschandaal binnen de rooms-katholieke kerk heeft uiteindelijk ook Nederland bereikt en is daar het gesprek van de dag. Het zal de maatschappij en de wijze waarop gedacht wordt over de rooms-katholieke kerk binnen enkele jaren voorgoed veranderen.

Radio, televisie, kranten en internet overspoelen ons land langdurig met opzienbarend nieuws over en ongekende kritiek op de katholieke kerk. Dat gebeurt via indringende documentaires, opiniërende programma’s, aangrijpende krantenartikelen en, in toenemende mate, middels felle reacties op de sociale media. En het tij is niet meer te keren. Een ware tsunami van onthullingen is het gevolg.

Kerkelijke ambtsdragers weten zich aanvankelijk geen raad. Emeritus kardinaal Simonis spant in maart 2010 de kroon. Zijn wereldvreemde uitspraak gooit olie op het vuur. Hij spreekt namens de kerk voor de camera’s de inmiddels legendarische woorden ‘Wir haben es nicht gewusst’ uit en roept daarmee in talloze huiskamers verontwaardiging, onthutsing en pijn op. Slachtoffers van seksueel misbruik in de kerk geloven hun oren en ogen niet.

Dat laatste overkomt ook de door het Nederlandse episcopaat ingestelde Commissie Deetman die het misbruik in 2010-2013 in kaart brengt. Zij ontdekt dat de kwestie minder met het verplichte celibaat van geestelijken te maken heeft en meer met de doofpotcultuur van de kerkelijke gezagsdragers. ‘Sie haben es doch gewusst’: bisschoppen en oversten van kloosters hebben wel degelijk geweten van de misstanden. In plaats van actie te ondernemen en daders over te leveren aan de politie dekten ze het probleem toe met de mantel der liefde. Een mentaliteit die de keuze van de boektitel trouwens heel eenvoudig maakte.

In Met de mantel der liefde. Misbruikschandalen in de rooms-katholieke kerk, in feite een vervolg op mijn eerdere publicatie Zonden van de kerk (1994), wordt uit de doeken gedaan hoe het zover heeft kunnen komen. Daarbij passeert niet alleen de lange aanloop, maar ook de wereldwijde ontwikkelingen plus de vraag wat homoseksualiteit met de pedofilie van zoveel geestelijken te maken heeft, de revue. Anno 2019 blijkt het na de publicatie Sodoma. Het geheim van het Vaticaan van Martel niet langer taboe te discussiëren over het hoge gay-gehalte van kerkelijke functionarissen die zelf een allerminst vriendelijk beleid voor homoseksuelen uitdragen.

Uiteraard is er veel aandacht voor de slachtoffers en al hun ellende. Om hen draait het immers in het misbruikschandaal binnen de katholieke kerk. Met de mantel der liefde gebruikt daarvoor hun getuigenissen, voornamelijk zoals die vanaf 2010 opgetekend zijn in de rapportages van Deetman en het boek Vrome zondaars. Misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk van Dohmen.

Ook wordt er gekeken of de kerk onder leiding van de huidige paus over voldoende zelfkritisch vermogen beschikt om in de toekomst écht schoon schip te maken. Hoopvol stemt dat er nu sprake lijkt van een structurele benadering van de problematiek.

Tot slot een woord van dank aan iedereen die op de een of andere manier heeft bijgedragen aan de totstandkoming van dit boek.

Ik wil deze publicatie graag opdragen aan mijn in december 2018 overleden hartsvriendin Willy die jaren terug eigenhandig een einde maakte aan de onverdraaglijke macht, die een moeder-overste uitoefende over haar zus ‘Judith’.

Ewijk, zomer 2019
Maarten-Jan Dongelmans

‘Kinderen
van het
licht’
(Lucas 16; 8)

Hoofdstuk I

Kerkinstituut met een traditie van (schijn)heiligheid

Omzien in verwondering

Intolerantie

Een kwart eeuw geleden verscheen van steller dezes bij de Walburg Pers een eerste boek over de schaduwkanten van het christendom, compleet gewijd aan de ‘zonden van de kerk’.¹ Sindsdien lijkt de turbulentie in de ‘enige heilige katholieke en apostolische kerk’ alleen maar groter te zijn geworden. Er wordt wel gesproken van de ergste ramp sinds het Groot Schisma van 1054, toen de christelijke kerk in tweeën spleet en de oosters-orthodoxe kerken en de rooms-katholieke kerk hun eigen weg gingen. Of van de heftigste periode sinds de zestiende-eeuwse Reformatie.

Nu lijkt de neergang van de kerk van Rome, ja van het christendom en religie als geheel, een totale omslag in de westerse cultuur in te luiden. Wat daar de uitkomst van is, zal de toekomst leren. De intolerantie van de eenentwintigste-eeuwer ten opzichte van religie gerelateerde zaken en ontwikkelingen lijkt met de dag te groeien.

Zelfs een dramatisch incident als de geweldige vlammenzee boven de gewelven van de Notre-Dame in Parijs op 15 april 2019 wordt in no time in allerlei discussies betrokken die niets met religie te maken hebben. Zo was er in het Frankrijk van de ‘gele hesjes’ onmiddellijk sprake van grote woede toen bleek dat miljardairs rap de portemonnee trokken om het spoedige herstel van de unieke middeleeuwse kathedraal mede mogelijk te maken.

Bij de geldschieters speelden uiteraard allerlei motieven – van oprechte ontroering en de daaruit voortvloeiende irrationele dadendrang tot puur zakelijke, gecalculeerde imagebuilding – een rol. Maar bekijk je de reacties van de tegenstanders, die dat vele geld doorgaans liever ingezet zien voor andere doelen, meer door een cynische bril, dan zou je nuchter kunnen stellen dat voor hen een pregnant symbool van het West-Europees christendom het allemaal niet waard zou zijn.

Luchtiger is een voorval van 23 juni 2019. De nieuwe door paus Franciscus I opgerichte vrouwenvoetbalclub van het Vaticaan verlaat voor de eerste internationale wedstrijd in Wenen tijdens het volkslied het veld.² Het elftal doet dit omdat dames van FC Mariahilf met hun lichaam demonstreren tegen de homofobie van de kerk en vooral de houding jegens abortus. De buiken van de speelsters laten teksten zien als ‘my body, my rules’.

En dat pikken de vrouwen uit Vaticaanstad niet. Na overleg met de nuntius (pauselijk ambassadeur) in de vip-tent geven ze er de brui aan. Zelfs in de sport is de controverse voelbaar.

Misstanden

Het is in deze woelige wonderlijke tijden niet verkeerd te beseffen dat het universele kerkinstituut al twee millennia heiligheid koestert, maar zich net zo lang hult in schijnheiligheid. Misstanden in machtsbolwerken zijn dan ook van alle tijden. Net als de reacties daarop.

De kruistochten, de omgang met ketters – denk aan de katharen, de hussieten, de wederdopers, enz. enz. enz. –, de missionering van verre continenten als Afrika en Zuid-Amerika: het zijn heftige pagina’s uit de kerkgeschiedenis. Zij die zich ‘Kinderen van het licht’ beschouwen, voelen zich moreel blijkbaar verheven boven hen die ‘in duisternis verkeren’ en oordelen dat het geloof alle middelen – zelfs de meest perfide – rechtvaardigt.

Niet voor niets zijn godsdienstoorlogen de meest vreselijke conflicten op aarde. In fanatisme spannen ze vaak de kroon. Het verleden kent genoeg voorbeelden. Van de Parijse ‘Bloedbruiloft’, waarin katholieken tijdens een koninklijk huwelijk in de Franse hoofdstad massaal protestanten afslachten (1572), tot de start van de burgeroorlog in Noord-Ierland (1969) met de beruchte Bloody Sunday van 1972 (het neerschieten van veertien deelnemers aan een vreedzame burgerrechtdemonstratie – jongens en mannen – door Britse militairen).

Een halve eeuw later is er weinig veranderd. Alle secularisatie ten spijt. In het godsdienstige broeinest Noord-Ierland laait het geweld weer op. De moordpartij op vijftig moslims in een moskee in Nieuw-Zeeland op 15 maart 2019 krijgt een maand later een vervolg met bloedbaden in christelijke kerken en luxe hotels in Sri Lanka.

Achilleshiel

Het goedpraten van wandaden in de naam of onder de vlag van het christendom is ook al eeuwen geïnstitutionaliseerd. Net als het verborgen houden van alles wat het daglicht niet kan verdragen.

Beide zaken vormen de achilleshiel van de kerk en inspireren al tijden haar tegenstanders. Vanaf de vierde eeuw, de tijd dat het christendom in het Romeinse Rijk het veelgodendom verdrong en zich op de steun van keizer Constantijn de Grote mocht verheugen.

Veel later, in de tijd van de Reformatie maar ook daarna, circuleren in het protestantse kamp schotschriften over en prenten van copulerende monniken en nonnen die het met het celibaat (volgens kerkelijke regels verplicht ongehuwd blijven) niet zo nauw nemen. Zoals de roomse geestelijkheid vanaf de middeleeuwen andersdenkenden als de katharen of de hussieten verketteren, zo laten de hervormers weinig heel van het imago van de dienaren van de paus. In het puriteinse Engeland van Lord Protector Oliver Cromwell (1599-1658) wordt de spot gedreven met priesters en hun bijzit.

Tegen het einde van het ancien régime rukt het schoppen tegen alles wat voor autoriteit en eerbiedwaardigheid staat, en dus zeker ook tegen de kerk en de geestelijkheid, nadrukkelijk in Frankrijk op. Criticasters, al dan niet ‘verlichte geesten’, en vanaf 1790 vooral de aanhangers van de Revolutie, richten middels schotschriften, pamfletten en spotprenten hun venijn niet alleen op de gehate, met geld smijtende koningin Marie-Antoinette (1755-1793), maar vooral op de corrupte en liederlijke clerus, net als zij een symbool van het als arrogant en immoreel geziene establishment.

De situatie waarin de geestelijkheid zich door haar verkwistende en niet op de leer van Christus geïnspireerde manier van leven gemanoeuvreerd heeft, komt duidelijk in de publiciteit tijdens de zogenaamde Affaire du collier. De Franse vorstin zou via bemiddeling van kardinaal Louis de Rohan (1734-1803), grootaalmoezenier aan het hof van Versailles, een ongelofelijk kostbaar halssnoer hebben willen aanschaffen.

Of het nu simpele priesters en nonnen zijn of pronkzuchtige prelaten en verwaande adellijke abdissen: zij staan volgens de ideeën van de Verlichting met hun machtige hiërarchisch systeem en levenshouding de noodzakelijke ontwikkeling van de mens in de weg.

Castraten

In de achttiende eeuw beleven ook de castraten hun laatste glorietijd. Dit fenomeen vinden we met name terug in het theater, maar zijn oorsprong ligt in de kerk. Daar is het tot ver in de twintigste eeuw vrouwen immers verboden samen met mannen in koren te zingen. Dat impliceert dat de gemengde koren die tijdens de liturgie optreden, bestaan uit mannen en jongens. Maar knapen verliezen in de puberteit hun stem en dan kan een operatie uitkomst brengen. Wie zich laat castreren, heeft grote kans dat hij zijn kindersopraan-of altstem tot op hoge leeftijd kan behouden. Paters en kapelaans die koren leiden, stimuleren talentvolle knaapjes tot de grote ingreep.

Dat daarop een leven vol lichamelijke en geestelijke ongemakken, zoals lange holle beenderen en urologische problemen, en mentale instabiliteit, zal volgen, laten de dirigerende geestelijken hun pupillen waarschijnlijk niet weten. Het is in feite je reinste kindermishandeling.

En het komt in heel Europa voor. Van Versailles (waar de Chapelle Royale vanaf 1710 heel vooruitstrevend voor die tijd castraatzangers én vrouwen ontvangt om voor de Zonnekoning te musiceren) tot de Weense Hofburg. De beroemde componist Franz Joseph Haydn (1732-1809) staat als tiener en lid van de Wiener Sängerknaben ook voor de keuze. Maar bij hem komt het uiteindelijk niet tot een ingreep.

Jongetjes die in deze periode bij de grote cantor Johann Sebastian Bach (1685-1750) en zijn opvolgers in Leipzig zingen, hoeven niet bevreesd te zijn. In de protestantse kerk wordt niet gewerkt met castraten, wel met kinderen.

Hoe de gecastreerde heren zongen, kan voor een deel uit hun overgeleverde repertoire worden afgeleid. De muziek is knap lastig geschreven, beweeglijk in ornamentatie en dus veeleisend qua techniek. In de theaters van steden als Londen en Rome dient ze om de zangers te laten stralen als de popsterren van hun tijd. Echte divo’s, veeleisend en vaak onuitstaanbaar. Maar niet zelden ook ongelukkig, ondanks alle weelde en luxe.

Het geestelijke repertoire van de castraatzangers in de kerken doet qua moeilijkheidsgraad niet onder voor de operamuziek. Maar dat zegt natuurlijk niets over het temperament van de interpreten. Wellicht is hun gemoedstoestand wat minder flamboyant geweest. In de kerk staat natuurlijk minder op het spel dan in het theater.

Koorzolders

Op de koorzolders en aanverwante ruimten zullen zich ook de nodige taferelen hebben afgespeeld. Een oud spreekwoord zegt niet voor niets ‘Via de koortrap komt de duivel de kerk binnen’. Jaloezie, machtswellust, intriges, seks tussen castraten en de koorknaapjes onder de gewelven: er is weinig fantasie voor nodig om zich daar een beeld van te vormen.

Schandalen of niet, het muzikale eindresultaat leidt er niet hoorbaar onder. Kerkgangers en kosters, pastoors en prelaten worden tijdens missen, vespers en andere vieringen verwend met de hemelse klanken van Mozart, Rossini of kleinere meesters. Uit de kelen van jongetjes, volwassen tenoren en bassen, en [...] zangers zonder ballen.

Castraten houden het in de kerk langer uit dan in het theater. Rond 1800 verdwijnen ze uit de operahuizen. De kerkelijke traditie van uitsluitend zingende mannen in de eredienst (zusterskloosters uitgezonderd) duurt echter tot na de Tweede Wereldoorlog.

Geen wonder dus dat er nog geluidsopnames bestaan van een gecastreerde kerkzanger. De laatste castraat van de Sixtijnse Kapel van de paus is op cd te horen. Alessandro Moreschi (overleden in 1922) zingt als veertiger het Ave Maria van Bach-Gounod en klinkt als een karikatuur. Een sneu resultaat voor een man die, zoals zovelen voor hem, voor het aanbreken van de puberteit zijn zaadstrengen aan de (in Moreschi’s geval) sacrale zangkunst offerde.

Onaantastbaar

Aan dweperige agitatie tegen de bedienaars van Gods woord is ook in de twintigste eeuw geen gebrek. In nazi-Duitsland vinden vanaf 1933 processen plaats tegen priesters. Zij worden aangeklaagd wegens (veronderstelde) homoseksualiteit en pedofilie. Destijds werd het één doorgaans als het gevolg van het ander gezien. Een ophitsend partijblad als de Völkischer Beobachter. Die Zeitung des Grossdeutschen Reiches spint er garen bij. Ruim 12.000 priesters worden ondertussen slachtoffer van dwangmaatregelen (dat is één derde van de katholieke clerus en één tiende van de kloosterlingen).³

Verondersteld of reëel: het is moeilijk te zeggen. Maar de later zalig verklaarde Clemens August graaf von Galen ziet zich als kardinaal in 1936 genoodzaakt een herderlijk schrijven uit te vaardigen over seksueel misbruik binnen de clerus. Hij constateert onder meer dat:

‘bijna alle kranten de laatste tijd berichten brengen over rechtszaken tegen [...] personen die vroeger lid waren van katholieke ordes of daar nog lid van zijn. Hoewel de behandeling van de strafzaken achter gesloten deuren plaatsvindt, melden de kranten nietsverhullende strafbare feiten die tot de zonden behoren die door ons, zo zegt de heilige Paulus, niet eens genoemd mogen worden’.⁴

De kardinaal veroordeelt misbruik, maar verzuimt niet naar de heilzame kanten van de kerk te wijzen.

Tendentieus

Iedere keer verschijnt diezelfde kerk na verloop van tijd sterker uit de strijd. Het instituut komt tot het eind van de twintigste eeuw redelijk tot goed weg met alle oppositie en kritiek.

Maar het tij is gekeerd. De tendentieuze verdachtmakingen maken plaats voor keiharde aanklachten. Tot grote schrik van de kerkelijke autoriteiten die, wanneer de storm losbreekt, aanvankelijk de ogen lijken te sluiten voor de reikwijdte en de gevolgen van de crisis. Niet verwonderlijk: de kerk van Rome is immers gewend zich als een onaantastbaar goddelijk instituut te presenteren. In een klimaat van eeuwigheid waaien de zwaarste stormen wel weer over. Zelfs de zwartste bladzijden. Toch?

De individualistische maatschappij heeft de afgelopen decennia echter steeds vaker door het wierookgordijn heen geprikt en de kerk van zijn bijzondere uitstraling ontdaan. Een goddelijk instituut blijkt puur mensenwerk te zijn. Gewijde priesters – mannen van God – zijn van hun aura beroofd.

Angst van slachtoffers van misbruik door geestelijken om zich te uiten verdwijnt in de steeds mondiger wordende samenleving. Tegenwoordig wordt minder dan ooit geaarzeld man en paard te noemen. Zeker met de sociale media binnen handbereik op de thuiscomputer.

Een rol speelt eveneens de veranderde houding jegens seksualiteit, intimiteit, het sociale verkeer tussen ouderen en jongeren, de bijbehorende gedragsregels en de grenzen daarvan. Tussen de flowerpowertijd van vijftig jaar geleden met zijn losse opvattingen en de westerse wereld in de eenentwintigste eeuw ligt een wereld van verschil.

De beweging #MeToo luidt nieuwe normen met betrekking tot onderlinge menselijke relaties in. Mede door de #MeToo-discussie en de aanhoudende misbruikonthullingen wordt de drempel voor de coming out van slachtoffers de laatste jaren sterk verlaagd. Met dank ook aan de ingestelde officiële meldpunten. Van de andere kant: de opvattingen over kinderomgang en over wat jegens de jeugd geoorloofd is als strafmaatregelen door opvoeders zijn ook enorm veranderd.

Kinderschoenen

Uit het bovenstaande kan de conclusie getrokken worden dat het zelfreinigend vermogen van de kerk door de eeuwen heen tekort is geschoten. Maar dat is te kort door de bocht. In ieder geval op papier is misbruik door de hele kerkhistorie heen afgekeurd.⁵

Het instituut staat nog in zijn kinderschoenen wanneer kerkleiders in de tweede eeuw in hun handleiding lezen: ‘Gij zult geen misbruik van jongens maken, noch iets doen wat hier op lijkt.’

Op synodes worden later regelmatig straffen uitgedeeld aan overtreders. Boeteboeken bepalen de hoogte daarvan. In het Engeland van de achtste eeuw houdt de strafmaat vaste tred met de rang van de priester. Hoe belangrijker de geestelijke, hoe groter de boete.

Wie zich aan sodomie schuldig maakt – in de middeleeuwen wordt daar alle tegennatuurlijke seksualiteit onder verstaan – hoeft elders trouwens niet altijd even zware straffen te verwachten. Vreemd eigenlijk, want de misstanden zijn wijd verspreid. Maar van enige uniformiteit in de strafmaat is nooit sprake geweest.

In 1051 schetst de Italiaanse monnik de heilige Petrus Damiani in zijn Liber Gomorrhianus de toenmalige paus Leo IX wantoestanden onder de kloosterlingen en andere leden van de geestelijkheid.⁶ Een moderne Engelstalige versie daarvan (The Book of Gomorrah) bezit overigens een voorwoord van kardinaal Juan Sandofal Íñiguez (1933) uit Mexico, een prelaat die regelmatig het Spaanse woord maricón (flikker) in de mond neemt op het moment dat hij het over homoseksuelen heeft.⁷ Zijne Eminentie profileert zich dan ook graag als homohater en heeft voorop gelopen in protesten tegen de invoering van het homohuwelijk in zijn vaderland.

De schrijver Damiani deelt die haat. Hij hekelt in het uitgebreide traktaat het gebruik van priesters om bij elkaar op biecht te gaan en elkaars schending van het celibaat toe te dekken. Ook wijst de monnik met een beschuldigende vinger naar enkele hoge geestelijken in de pauselijke entourage.

Pedofielen en homoseksuelen: het wordt – net als in de nazitijd – ook toen al bestempeld als twee handen op één buik en Damiani ziet beiden het liefst uit de geestelijke stand gezet. Maar de paus wil zover niet gaan. Hij negeert de beschuldigingen en laat het Liber in beslag nemen. Wel geeft Zijne Heiligheid Damiani een pluim op de hoed voor zijn onberispelijke levenswandel en oordeelt hij tegelijkertijd dat het wegjagen van paters, broeders en nonnen te veel van het goede is. De paus wil het bij boetes laten. Daarmee zet Leo IX de toon voor het komende millennium.

Nieuwe uitleg

Het Liber Gomorrhianus is in een ander opzicht toch nog belangrijk geweest in de kerkgeschiedenis. De Franse auteur Frédéric Martel (1967) is van oordeel dat het staat voor een nieuwe uitleg ‘van de goddelijke straf van Sodom’ (de Bijbelse stad die volgens het Oude Testament door Jahwe vernietigd werd, M.-J.D.). Mede door Damianus’ pamflet werd ‘een straf voor een gebrek aan gastvrijheid’ voortaan gezien als ‘een straf voor de zonde van sodomie’. Het is de geboorte van de homoseksualiteit als doodzonde binnen de universele kerk.

Zonde of niet, sodomie blijft ook na 1051 voorkomen. Al eist het Decretum Gratiani rond 1140 zelfs excommunicatie en de doodstraf. Dat decreet is geschreven door de monnik Gratianus in Bologna. Hij legt daarmee de basis voor de zes juridische boeken die aan de wieg van het kerkelijk recht staan. Minder ver gaan boeteboeken uit dezelfde tijd. Priesters die zich aan sodomie wagen, moeten ontslagen worden en lange tijd uit het zicht verdwijnen door middel van een pelgrimage. En pelgrimsoorden zijn er genoeg. Van Santiago de Compostela in Spanje (het graf van de apostel Jacobus) tot Maastricht (het graf van Sint-Servatius).

Geestelijken die leden van de aan hen toevertrouwde kudde verkrachten, mogen alleen het priesterschap weer op zich nemen als hun wandaden niet bekend zijn. Dat laatste maakt duidelijk dat de kerk ook in het verleden niet alleen rekening houdt met de openbare mening maar er tevens op gebrand is (tegen beter weten in?) de reputatie hoog en inhoudelijk zuiver te houden.

Beruchtste waakhond

Dat laatste is ook het streven van de Spaanse inquisitie, gedurende vele jaren de beruchtste ‘waakhond’ binnen de kerk. Die houdt zich, naast het bestrijden van ketterij, bezig met zaken als sodomie; bij priesters en mensen buiten de geestelijke stand. Achter gesloten deuren dus. Imagoschade moet immers tot elke prijs voorkomen worden.

Priesters die in een proces verwikkeld zijn, zitten niet in de cel bij andere criminelen; nee, zij mogen het vonnis in een klooster afwachten. Ook de strafmaat is anders. Wie als geestelijke voor het eerst tegen de lamp loopt, hoeft zich niet al te veel zorgen te maken. Herhaaldelijk misbruik en/of sodomie kan echter leiden tot opsluiting in een klooster.

Als de priesters de kerk zelf in een kwaad daglicht stellen met valse beschuldigingen, dan liggen de kaarten anders. De strafmaat is harder en van het uit de publiciteit houden is dan geen sprake meer.

Wat in het moederland gebeurt, blijft natuurlijk ook de overzeese gebiedsdelen niet gespaard. Zo heeft Mexico al in een vroeg stadium met misbruik te maken. In de periode 1540-1810 staan er 2.000 priesters voor de kerkelijke rechtbank. Regelmatig beginnen de problemen in Midden-Amerika bij het biechthoren. Daar, in de claustrofobische beslotenheid van de biechtstoel, liggen ongewenste intimiteiten op de loer. En dat is een gruwel in de ogen van de officiële kerkleer.

Verderfelijkste misdaad

Het misdrijf van de sollicitatio, het indirect of direct gebruiken van het sacrament van de biecht voor het aanzetten tot seks, wordt voor een priester gezien als misdadig. Zelfs een poging daartoe is strafbaar.

Ook in Mexico is de strafmaat in de praktijk overigens aan de milde kant. Net als in Europa worden de processen in het geheim gevoerd.⁸

Geheimzinnigheid en Crimen Sollicitatio achtervolgen de katholieke kerk gedurende eeuwen. In feite tot op de dag van vandaag. In de zomer van 2003 ontdekt de krant Worchester Telegram & Gazette in de Verenigde Staten dat er in het Vaticaan een tamelijk recent document bestaat dat geheimhouding hoog in het vaandel heeft.

Het is de Instructio de modo procedendi in causis sollicitationis (‘Instructie voor het omgaan met gevallen van sollicitatio’). Het is in 1962 opgesteld tijdens het pontificaat van Johannes XXIII onder de redactie van Alfredo Ottaviani, secretaris van het Heilig Officie (tegenwoordig Congregatie voor de Geloofsleer geheten).⁹ Wie zich schuldig maakt aan ‘een zeer obscene en zeer zondige handeling met een minderjarige, een man of met dieren verricht of waagt’ (crimen pessimum, of: ‘allerverderfelijkste misdaad’) moet zich verantwoorden voor de bisschoppelijke rechtbank.

Het bijzondere van de instructie is dat zij iedereen absolute geheimhouding oplegt. Eeuwig zwijgen (perpetuo silentio) wordt gevraagd van iedereen die bij die processen betrokken is. Wie de eed breekt, kan rekenen op excommunicatie.

Vuile was

Oppervlakkig beschouwd is dit het zoveelste bewijs dat de katholieke kerk de vuile was binnen wil houden. Maar het ligt toch iets gecompliceerder. De kerkelijke overheid probeert met de geheimhouding te bevorderen dat geestelijken zichzelf intern aangeven. Daarnaast speelt het sacrament van de biecht mee, voor zover de misbruikactiviteiten zich in de biechtstoel afspelen. Het biechtgeheim zorgt er immers voor dat de verdachten zich nergens op kunnen beroepen.

Opmerkelijk detail: de geheimhouding binnen de kerk werkt zo goed dat een aantal bisschoppen niet weet waar Johannes Paulus II het over heeft, wanneer hij naar het document verwijst. Det gebeurt in zijn apostolische brief van 30 april 2001 over vergrijpen tegenover de sacramenten van de biecht en de eucharistie en het seksueel misbruik door geestelijken van minderjarigen, getiteld: Sacramentum sanctitatis tutela (‘De bescherming van de heiligheid van de sacramenten’).

Dat de Instructio überhaupt aan het daglicht kwam, is te danken aan de vele Amerikaanse misbruikprocessen sinds 1984.¹⁰ Het duikt daar op in de rechtszaal en maakt duidelijk hoe het stilzwijgen uit de middeleeuwen onverminderd voortduurt. Het bespaart de slachtoffers schande, houdt de kerkelijke reputatie overeind maar maakt van de kerk tegelijkertijd een schuilplaats voor pedofielen die ongegeneerd in herhaling kunnen vervallen. Met goedkeuring van de allerhoogste leiding.

Bestraffende toon

Toch wil dit niet zeggen dat álle pausen uit het verleden weggekeken hebben. Een enkeling reageert op bestraffende toon op misbruikpriesters. Zo fulmineert de hervormingsgezinde paus Pius V in 1568 tegen hen in zijn decreet Horrendum.¹¹

Daarin wordt gesteld dat wie zich in zijn ambt misdraagt uit het priesterschap moet worden verwijderd. Degene die over de schreef gegaan is, kan rekenen op een uitlevering door de kerk van verdachten aan een wereldlijke rechtbank. Het is een van de maatregelen die deze kerkvorst uit de tijd van de Contrareformatie treft om de door protestanten verafschuwde en beschimpte roomse kerk weer uit het dal te halen. Een ander beleidspunt is het door bisdommen oprichten van seminaries in een poging een einde te maken aan de achterlijkheid van de geestelijkheid.

Zijn pontificaat, dat zich tevens afzet tegen de pracht en praal en de corruptheid van zijn voorgangers uit de renaissance en de Romeinse curie wil hervormen, duurt echter te kort om effectief te zijn. Van een overdracht van priesters aan burgerlijke rechters komt in de praktijk weinig terecht. Wel danken we aan de dominicaan Pius V het feit dat de pausen dagelijks nog steeds in het wit gekleed gaan. Pius blijft namelijk zijn witte habijt van de dominicanen doordragen en zijn opvolgers kiezen voor dezelfde kleur.

Piaristen

Zo blijft de vuile was permanent binnen. Waar dat toe geleid heeft, wordt onder meer duidelijk uit de publicatie Fallen Order van Karen Liebreich uit 2004. Een voorbeeld uit vele. Liebreich focust op de handel en wandel van de piaristen in het zeventiende-eeuwse Italië. Uit de archieven van het Vaticaan blijkt dat de paters wel lagere scholen voor arme kinderen oprichtten maar daar hun handen niet altijd konden thuishouden. De oprichter van de orde, de Spanjaard José de Calasanz (1556-1648) – een vriend van Galileo Galilei – weet ervan maar hij kijkt de andere kant op. Concreet: hij laat de misbruikpleger in het ergste geval overplaatsen.

De ordestichter verklaart er zelf het volgende over:

‘Ik werd regelmatig geïnformeerd over de boosaardige dingen die pater Stefano degli Angeli, destijds hoofd van de Piusschool van Duchesca, deed met sommige leerlingen. Om een schandaal te voorkomen, dat kon ontstaan als de ouders van de kinderen hiervan zouden hebben gehoord, heb ik hem weggehaald uit Napels. Ik plaatste hem in Rome met een eervolle titel, uit respect voor zijn familie.’

Eén van de van misbruik verdachte schoolhoofden, Cherubini uit Napels, bestaat het om De Calasanz uiteindelijk te degraderen en zelf overste van de piaristen te worden. Hoewel de orde enige jaren ontbonden is geweest, verklaart paus Benedictus XIV José de Calasanz in 1748 zalig.

De piaristen zijn anno 2019 nog in vier continenten actief. Hun bekendste kerk staat in Wenen, de Piaristenkirche Maria Treu, waar de beroemde componist Anton Bruckner (1824-1896) in 1861 op het orgel zijn compositie-examen deed.

In de achttiende eeuw is het Benedictus XIV die de realiteit van alledag uiteindelijk zwart-op-wit laat vastleggen. Het belangwekkende wetgevende document (apostolische constitutie), Sacramentum Poenitentiae (‘Eed van boetedoening’) van 1741, stelt dat de kerk het kindermisbruik door geestelijken zelf afhandelt. En zo zal het meer dan twee eeuwen blijven.

Eigentijdse inquisitie

Over tradities gesproken: wie mocht denken dat de inquisitie niet meer bestaat, vergeet de Congregatie voor de Geloofsleer, de opvolger van het Heilig Officie, waarin van oudsher de ‘waakhonden van de kerk’ waren ondergebracht. Deze congregatie krijgt aan het begin van het pontificaat van de Pool Johannes Paulus II (1978-2005) een flinke opwaardering en waakt ook anno 2019 nog vanuit het Vaticaan over de zuiverheid van de verkondiging en de leer van de rooms-katholieke kerk.

Daarbij is de strijd tegen de sodomie, tegenwoordig homoseksualiteit genoemd, nog niet gestreden. In zijn boek Sodoma. Het geheim van het Vaticaan legt Frédéric Martel duidelijk de vinger op de zere plek: ‘In woorden was de Kerk altijd al stukken homofober dan de geestelijkheid dat in daden was.’¹²

Tijdens de jaren van Johannes Paulus II, wanneer een zeer omstreden figuur als de Mexicaanse priester Marcial Maciel¹³ ongestoord zijn gang mag gaan met seminaristen, en prelaten in Rome leden van de Zwitserse Garde versieren of escortboys inhuren, wordt de hetze van de rooms-katholieke kerk tegen homoseksuelen feller en feller. Dit terwijl er in het Apostolisch Paleis, in de directe omgeving van de paus, genoeg liefhebbers van de herenliefde rondlopen.

Het instituut is verrast door de seksuele revolutie van de jaren zestig – de tijd waarin de morele waarden vrijer en vrijer worden. Rome snapt er weinig of niets van en kiest prompt voor de vertrouwde, conservatieve opstelling. Celibaat is onaantastbaar; anticonceptie en seks voor het huwelijk blijven onbespreekbaar. En homoseksualiteit blijft een zonde.

Dat laatste brengt de paus duidelijk onder woorden tijdens zijn bezoek aan de Verenigde Staten in 1979 (een jaar voordat de wereld wordt opgeschrikt door de ziekte aids). Johannes Paulus II, de paus uit het ondemocratische Polen die een starre leiding strikt in de leer voorstaat, houdt het in Chicago verzamelde Amerikaanse episcopaat het volgende voor:

‘Als pastoors vol compassie hebt u gelijk wanneer u stelt: “De homoseksuele act, als onderscheiden van de homoseksuele neiging, is moreel fout.’’ Met deze heldere waarheid geeft u blijk van de ware liefde van Christus: u hebt geen verraad gepleegd jegens hen die zich, als gevolg van de homoseksualiteit, geconfronteerd zien met moreel zware problemen, zoals wel het geval zou zijn geweest als u, uit naam van het begrip en het mededogen, of om welke reden dan ook, valse hoop aan uw broeders of zusters had geboden.’¹⁴

Kruistocht

De kruistocht tegen de homo’s wordt geleid door het hoofd van de Congregatie voor de Geloofsleer, kardinaal Joseph Ratzinger (1927) – de latere opvolger van Johannes Paulus II – en kardinalen als Angelo Sodano (1927) en Stanislaw Dziwisz (1939).¹⁵ De eerste verzint de ‘strijdteksten’ en is ook de prelaat die de misbruikdossiers uit alle landen op zijn bureau krijgt en ze vervolgens bekijkt.

Op basis van zijn onderzoekingen in Rome en elders concludeert Martel dat in deze kruistocht hypocrisie het parool is.¹⁶ Hij vermoedt dat van de twintig kardinalen van de Congregatie meer dan de helft praktiserend gay is in 2019 en noemt dit instituut ‘zowel een interessant schoolvoorbeeld als het hart van de schijnheiligheid van het Vaticaan’.

Ratzinger maakt ondertussen van het ‘homoprobleem’ een ‘obsessie’. Zedenpreken, brieven, encyclieken staan er vol van. Rome poogt homoseksuelen op allerlei manieren een voet dwars te zetten. Zij mogen niet meer naar de seminaries. Ze horen niet in het leger thuis. Opmerkelijke samenloop van omstandigheden: tegelijkertijd heft Amerika de militaire vuistregel Don’t ask, don’t tell op waardoor homo’s makkelijker uit de kast kunnen komen. En natuurlijk wordt ook geagiteerd tegen officiële samenlevingsverbanden en huwelijk tussen leden van hetzelfde geslacht. Geen wonder dat Johannes Paulus II in 2000 in de World Gay Pride in Rome een ‘belediging van het Grote Jubeljaar [Heilig Jaar; M.-J.D.] 2000’ ziet. Zijn rechterhand Tarcisio Sodano (1934) heeft er ondertussen alles aan gedaan om de homo-optocht door de straten van Rome te verbieden. Hij biedt ook zijn argumenten daarvoor aan:

‘De Kerk zal altijd zeggen wat goed en wat fout is. Niemand kan van haar vragen iets goed te vinden wat volgens de wetten van de natuur en het evangelie fout is.’

Binnen de muren van het Vaticaan circuleert in die tijd wel een grap over de kardinalen: die waren zo woest op de gay-parade geweest ‘omdat hun een wagen in de optocht was geweigerd!’¹⁷

Rechtse vleugel

Ratzinger mag dan de spreekbuis van het anti-homobeleid van de kerk zijn, de leider van de kruistocht tegen de gays is een kardinaal uit Colombia: Alfonso López Trujillo (1935-2008), vanaf het aantreden van Johannes Paulus II diens vertrouwenspersoon in Latijns-Amerika.¹⁸ In de stad Medellín beschikt hij over een appartement waar hij priesterstudenten en mannelijke hoeren ontvangt.¹⁹ In 1990 wordt de prelaat voorzitter van de Pauselijke Raad voor het Gezin.

Onder zijn invloed maakt de rechtse vleugel van de kerk zich op om met de bevrijdingstheologen en linkse priesters van Zuid-Amerika in het strijdperk te treden. Die bevrijdingstheologie wordt door Trujillo gezien als erger dan het communisme. Daarmee bevindt hij zich overigens in het gezelschap van de Amerikaanse president Richard Nixon. Ratzinger geeft zijn strijdbare collega vanuit Rome munitie. Rode latinopriesters gebruiken volgens hem ‘marxistische concepten’. Ondertussen laat de schatrijke Trujillo zich letterlijk bewieroken en omringt hij zich met paramilitaire groepen. Bendes in feite, die zich ook laten inzetten om progressieve priesters uit de weg te ruimen.

Zijn twijfelachtige reputatie ten spijt – hij wordt met drugsbaron Pablo Escobar (1949-1993) in verband gebracht – verhuist de Colombiaanse prelaat in 1990 naar Rome. Daar gaat hij op grove wijze tegen abortus en homoseksualiteit te keer.

De ziekte aids komt hem als geroepen. Te pas en te onpas laat hij weten dat het ‘condoom ... geen oplossing’ is. Want daar zitten ‘microgaten’ in die het virus doorlaten. Als voorzitter van de ‘gezinsraad’ schrijft hij in 1995 voor katholieke families een handboek met ‘dubbelzinnige woorden’ als ‘safe sex’ en ‘gendertheorie’. Trujillo bedenkt ook het woord ‘panseksualisme’. Zijn eigen ‘panseksualisme’ kennen ze van Medellín tot Vaticaanstad.

Het was ook al bekend bij kerkelijke autoriteiten in Latijns-Amerika toen de geestelijke daar actief was. Zij wisten dat hij parochies en priesteropleidingen af ging, op zoek naar slachtoffers voor zijn agressieve versiertactiek. Hij had immers macht bijeenvergaard om seks af te kunnen dwingen en hanteerde seks ‘om macht te voelen’. Vooral novicen waren bij hem intrek. Hoe jonger en kwetsbaarder, hoe beter. Zwart kwam niet im Frage. Blond met blauwe ogen wel. Het slottafereel was tijdens seksuele afspraakjes altijd hetzelfde. Na de daad kon het slachtoffer steevast klappen verwachten.

Helaas keken de Colombiaanse en later ook Romeinse kerkelijke instanties bij de ‘paus van Latijns-Amerika’²⁰ liever de andere kant op. Dat merkt Martel nog in 2017 tijdens zijn uitgebreide navorsingen in de wandelgangen en op andere plekken van Vaticaanstad:

‘Iedereen die ik ontmoette koos ervoor te zwijgen, de wenkbrauwen te fronsen, een grimas te trekken, de armen ten hemel te heffen of me in bedekte termen te antwoorden.’²¹

Deze schertsvertoning van een kardinaal (Martel noemt hem weinig flatteus ‘nicht van het wijwatervat’²²) sterft in 2008 maar wordt pas in 2017 herbegraven in Colombia. Bij zijn overlijden gaat het gerucht dat hij aan de ziekte aids gestorven is. Het overlijdensrapport heeft het echter over diabetes.

De bom barst

Verenigde Staten

Opvallend is dat de schandalen uit het recente verleden het eerst opduiken in de meest conservatieve katholieke gemeenschappen op de wereldbol. Maar dit is wellicht minder vreemd dan het lijkt. Waar zo gehamerd wordt op het naar de letter uitvoeren van kerkelijke wetten en geboden, ligt schizofrenie op de loer op het moment dat de storm losbarst. De priesters die het strengst in de leer zijn, blijken niet zelden de grootste overtreders van hun eigen rigide regels betreffende het celibaat en de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam.

Een vergelijking dringt zich op met het fenomeen potenrammers. Die homohaters slaan er in de cruising gebieden flink op los, terwijl ze vaak zelf homoseksuele gevoelens hebben. Het is een vorm van geweld jegens anderen die wordt toegepast om het eigen diepste wezen te onderdrukken.

Het onder de pet houden van de schandalen is in die door en door conservatieve katholieke geloofsgemeenschappen ook het meest frequent en hardnekkig. Zeker wanneer daar katholieke ‘preciezen’ op sleutelposten in overheid en rechterlijke macht zitten. Zij kunnen de imagoschade voor de kerk beperkt houden en de doofpotcultuur verder gestalte geven. Jaar na jaar. Decennialang.

Eerste klokkenluider

Op het Noord-Amerikaanse continent barst de bom het eerst. De Verenigde Staten en Canada lopen wereldwijd voorop in de misbruikellende. Niet verwonderlijk dat we in Amerika ook een van de eerste klokkenluiders tegenkomen. Jaren voordat de grote schandalen losbarsten zelfs.²³ Het is deze insider die er gedurende de jaren vijftig met zijn epistels over misbruik, recidive van en straf voor de overtreders voor zorgt dat de kerkelijke autoriteiten in het dramatische vervolg hun handen niet meer in onschuld kunnen wassen.

De man die de vuile was bij de Amerikaanse bisschoppen en in het Vaticaan per brief laat bezorgen is pater Gerald Fitzgerald c.s.c. (1894-1969). In 1947 sticht hij in New Mexico de paracleten (Congregation of the Order of the Servants of the Paraclete). Hij is degene die zich samen met de congregatie bemoeit met het welzijn van emotioneel of anderszins in de problemen geraakte collega’s.

Aanvankelijk gaat het daarbij om religieuzen die naar de fles grijpen. Later betreft het verzorgingsveld ook priesters, paters, zusters, die zich aan kinderen vergrijpen. Zij worden op last van bisschoppen en ordeoversten opgevangen in rehabilitatieklinieken. De congregatie telt in 2019 wereldwijd nog vele vestigingen. In Zuid-Amerika, Engeland en Frankrijk, en de Filippijnen om maar enkele plekken te noemen.²⁴

Fitzgerald weet dus waar hij over spreekt. Maar hij wordt niet gehoord. Ook niet door de bisschop van Reno die hij in 1952 aanschrijft met de woorden: