WERKEN UITGEGEVEN DOOR

DE LINSCHOTEN-VEREENIGING
CXVII

Met de Triton en Iris naar Nieuw-Guinea

De reisverhalen van Justin Modera en
Arnoldus Johannes van Delden uit 1828

BEZORGD EN INGELEID
DOOR W.F.J. MÖRZER BRUYNS

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van Stichting Dr Hendrik Muller’s Vaderlandsch Fonds

J.E. Jurriaanse Stichting

Commissie van Toezicht

Dr. Hans Bonke

Drs. Jeroen Overweel

Dr. Andreas Weber

Afbeelding omslag

Voorplat: Gezicht op het dek van de Triton tijdens de reis naar Nieuw-Guinea in 1828. Niet-gesigneerde aquarel, waarschijnlijk door P. van Oort. Marinemuseum, Den Helder, inv.nr. A/003/075.

Omslagontwerp

Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen

Vormgeving binnenwerk

Marijke Maarleveld, ViaMare, Zutphen

www.walburgpers.nl
www.linschoten-vereeniging.nl

© 2018 dr. W.F.J. Mörzer Bruyns / Linschoten-Vereeniging
p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493087
e-ISBN 9789462496095
NUR 688

INHOUD

WOORD VOORAF

1. Nieuw-Guinea in aanloop naar de reis van de Triton en Iris

2. De reis van de Triton en Iris van 1828

3. Merkus-oord na de Triton en Iris

4. Navigatie en hydrografie

5. De Natuurkundige commissie op de Triton

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

VERANTWOORDING

Verhaal van eene Reize naar en langs de Zuid-Westkust van Nieuw-Guinea gedaan in 1828 door Z.M. Corvet Triton, en Z.M. Coloniale Schoener de Iris, door J. Modera

“Journaal 1828‘ door A.J. van Delden

BIJLAGEN

BIJLAGE 1. Biografische schetsen van Justin Modera en Arnoldus Johannes van Delden

BIJLAGE 2. Zeekaarten gemaakt tijdens de reis van de Triton en Iris

BIJLAGE 3. Etnografische voorwerpen verzameld met de Triton

GLOSSARIUM van in het Maleis en andere talen gebruikte woorden

SUMMARY

VERKLARING VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN

LIJST VAN GERAADPLEEGDE BRONNEN EN LITERATUUR

LIJST VAN AFBEELDINGEN EN KAARTEN

WOORD VOORAF

Tijdens de reis van Zr.Ms. korvet Triton en Zr.Ms. koloniale schoener Iris naar Nieuw-Guinea is in augustus 1828 een westelijk gedeelte van dat eiland door Nederland bij proclamatie in bezit genomen en tot augustus 1962 een kolonie gebleven. De tweeëntwintigjarige Justin Modera was buitengewoon luitenant ter zee toen hij in 1825 met de Triton uit Nieuwediep vertrok en aan zijn verslaglegging van de reis via Nederlands-Indië naar Nieuw-Guinea begon. Al voor vertrek besloot Modera om een dagboek bij te houden met de bedoeling teneinde, zoals hij later schreef, er na thuiskomst aan zijn ouders en goede vrienden uit voor te lezen en ‘daarover een aangenaam onderhoud te hebben’. Een jaar nadat hij in Nederland was teruggekeerd, verscheen het in druk als Verhaal van eene reize naar en langs de Zuid-Westkust van Nieuw-Guinea gedaan in 1828, door Z.M. Corvet Triton, en Z.M. Coloniale Schoener de Iris, dat in het voor u liggende deel is opgenomen. Toen de Triton vóór afvaart naar Nieuw-Guinea op de rede van Ambon ten anker lag, voegde de Iris zich bij het korvet en scheepte bestuursambtenaar Arnoldus Johannes van Delden in. Hij was zes maanden jonger dan Modera en als pasbenoemde gouvernementscommissaris belast met de formele inbezitneming van Nieuw-Guinea. Van april tot november 1828 hield Van Delden aan boord van de Triton zijn ‘Journaal 1828’ bij, een manuscript dat in dit deel voor het eerst in druk verschijnt en een waardevolle aanvulling vormt op het Verhaal van Modera. Zo besprak Van Delden Nieuw-Guinea en zijn bewoners veel uitvoeriger, en aangezien zijn journaal voor eigen gebruik bedoeld was, schreef hij vrijuit over zijn conflicten met de commandant van de Triton.

Het Verhaal van Modera en het ‘Journaal’ van Van Delden worden voorafgegaan door inleidende hoofdstukken die de reis van 1828 in haar historische context plaatsen. Het eerste hoofdstuk biedt een beknopt overzicht van de belangrijkste zeereizen naar de noord- en zuidwestkust van Nieuw-Guinea van vóór die van de Triton en Iris. Het waren Portugese, Spaanse, Nederlandse, Engelse en Franse schepen die ontdekkingsreizen naar het eiland maakten. Vervolgens worden de koloniaal-politieke ontwikkelingen in het jonge Nederlands-Indië ten aanzien van de Molukken besproken, die ertoe leidden dat Nederland aanspraak maakte op Nieuw-Guinea. Deze koloniale aspiraties resulteerden in verkennende reizen naar de Molukken, de Kei- en Aru-eilanden in de Arafurazee en tenslotte naar Nieuw-Guinea. Vervolgens vertrokken de Triton en Iris met de opdracht om een deel van dat eiland in bezit te nemen en er een nederzetting te stichten, gebeurtenissen die in hoofdstuk 2 worden besproken. In hoofdstuk 3 wordt de ruim zevenjarige geschiedenis van de nederzetting Merkus-oord behandeld, gevolgd door een overzicht van latere reizen daarheen tot 1858, alsmede binnen- en buitenlandse reacties naar aanleiding van de inbezitneming.

De expeditie met de Triton en Iris kreeg naast de inbezitneming en vestiging van een nederzetting nog twee opdrachten mee. Het waren het verrichten van hydrografische opnamen voor zeekaarten van Nieuw-Guineese wateren en onderzoek door de Natuurkundige commissie voor Nederlands-Indië. Deze onderwerpen worden in de hoofdstukken 4 en 5 besproken. De bijlagen bevatten biografieën van Modera en Van Delden, de hydrografische neerslag van de reis van 1828, en een lijst van de bewaarde verzamelde etnografische voorwerpen.

Voor hun bereidwilligheid deze publicatie in hun reeks op te nemen ben ik het bestuur van de Linschoten-Vereeniging erkentelijk. Al in 2003 had ik het voornemen om over de reis van de Triton en Iris te publiceren, maar andere beslommeringen drongen dat plan naar de achtergrond. Toevallig speelde prof. dr. Frank Broeze(†) in Western Australia in die tijd met dezelfde gedachte, maar ook hij kwam er niet aan toe. Frank stelde mij genereus zijn onderzoeksresultaten naar de reis ter beschikking, waar ik dankbaar gebruik van heb gemaakt. Pas in 2013, na beëindiging van mijn museale loopbaan, pakte ik het onderzoek naar de reis van de Triton en Iris op, met als resultaat deze uitgave.

Voor hun hulp en advies tijdens het onderzoek ben ik dank verschuldigd aan een aantal personen. Mijn oud-collega en opvolger Diederick Wildeman, conservator zeevaartkunde en bibliotheekcollecties van Het Scheepvaartmuseum te Amsterdam, dank ik voor zijn niet-aflatende steun, alsook de bibliotheek- en collectiebeheerders van dat Museum. Ik dank ook drs. E.M. Binsbergen, assistent-conservator van de Artis Bibliotheek te Amsterdam, Gillian Hutchinson curator of cartography en medewerkers van de Caird Library, National Maritime Museum, Greenwich, Londen en drs. M. Storms, conservator Bijzondere collecties van de Universitaire Bibliotheken, Leiden. Voor zijn hulp bij het zoeken naar de hydrografische resultaten van de reis ben ik dank verschuldigd aan G.G.J. Boink, senior medewerker collectiebeheer kaarten en tekeningen, Nationaal Archief, ’s Gravenhage. Bij datzelfde Archief dank ik dr. J.H. Gaemers, senior medewerker verwerven, die mij in de gelegenheid stelde het journaal van Van Delden te gebruiken nog voordat het formeel was opgenomen.

Bij mijn onderzoek naar de Natuurhistorische commissie ondervond ik hulp van dr. Andreas Weber, universitair docent wetenschaps- en techniekgeschiedenis aan de Universiteit Twente te Enschede en van dr. Chris Smeenk(†), oud-conservator van Naturalis in Leiden. Karien Lahaise, beheerder wetenschappelijke archieven van het Naturalis Biodiversity Center in Leiden hielp bij het zoeken naar de daar bewaarde tekeningen die tijdens de reis van 1828 waren gemaakt. Dr. ir. J.J. Wieringa, wetenschappelijk conservator herbarium bij datzelfde Center, ben ik erkentelijk voor zijn advies over de op Nieuw-Guinea aangelegde botanische verzameling. Voor haar hulp bij het zoeken naar de etnografische resultaten van de reis dank ik dr. Fanny Wonu Veys, conservator Oceanië en haar assistente jkvr. Laurette E. Laman Trip van het Museum Volkenkunde te Leiden. Ik dank Hugo Rijpma, MA, van Antiquariaat A.G. van der Steur in ’s Gravenhage, die mij in de gelegenheid stelde om de Stukken ‘Van Delden, Nederlands-Indië’ te gebruiken.

Voor hun hulp bij verschillende aspecten van mijn onderzoek dank ik drs. N.P. van den Berg, Amsterdam, prof dr. J.R. Bruijn, Oegstgeest, dr. Danielle Fauque, Parijs, dr. Stuart M. Frank, New Bedford, Massachusetts, drs. L.M.A. Homburg, conservator van het Marinemuseum, Den Helder, prof. dr. M.C. de Ruiter, Leiden en prof. dr. A.S. Troelstra, Muiderberg. Tenslotte gaat mijn dank uit naar de leden van Commissie van toezicht, bestaande uit dr. Hans Bonke, drs. Jeroen A. Overweel en dr. Andreas Weber voor hun waardevolle aanwijzingen.

W.F.J. Mörzer Bruyns

Bussum, januari 2018

1. Leonard Pierre Joseph burggraaf du Bus de Gisignies, van 1826-1830 commissaris-generaal van Nederlands Oost-Indië. Olieverfschilderij op doek door F.J. Navez 1836. Rijksmuseum Amsterdam, inv.nr. A 3797.

HOOFDSTUK 1

NIEUW-GUINEA IN AANLOOP NAAR DE REIS VAN DE TRITON EN IRIS

Inleiding

Op 24 augustus 1828 werd een deel van westelijk Nieuw-Guinea namens koning Willem I bij proclamatie voor Nederland in bezit genomen; later is dat gebied uitgebreid en het bleef tot 18 augustus 1962 een Nederlandse kolonie.¹ Vóór de inbezitneming en de daaropvolgende vestiging van een nederzetting behoorde het eiland niet toe aan een koloniale mogendheid, de westelijke kustgebieden lagen echter binnen de invloedsfeer van de sultan van Tidore in de Molukken.

Nieuw-Guinea zou al in 1512 door de Portugese zeevaarders António de Abreu en Fransisco Serrão van de Molukken uit zijn bereikt. Hun landgenoot Jorge de Meneses verbleef van 1526-1527 op het Nieuw-Guineese eiland Biak. In een Portugese kaart van ongeveer tien jaar later worden de eilanden tussen Biak en het noord-Molukse eiland Halmahera, Ilhas dos Papuas genoemd. Die naam was afgeleid van ‘Sup i papwa’ dat in de taal die op Biak werd gesproken ‘[land] onder de zonsondergang’ betekende.² Al in de zestiende eeuw gebruikte men de benaming Papua voor de bewoners van Nieuw-Guinea en van eilanden voor de kust. De Spaanse zeevaarder Iñigo Ortiz de Retes noemde het in 1545 ‘Nueva Guinea’ omdat hij vond dat het gelijkenis vertoonde met Guinea aan de westkust van Afrika. De Retes ging aan de noordkust bij de Matabori-rivier aan land, in het Sarmi-gebied, en claimde het voor de Spaanse kroon. Het was een symbolische handeling aangezien Spanje verder nooit enige belangstelling voor het eiland toonde.³ Toch is Nieuw-Guinea in de zestiende eeuw nogmaals door een Spanjaard bezocht. Miguel Roxo de Brito verbleef in 1581-1582, eveneens komend van de Molukken, enige tijd aan de zuidwestkust en schreef een rapport over zijn bevindingen.⁴

Sinds het begin van de zeventiende eeuw is Nieuw-Guinea meermalen bezocht door westerse schepen, de enige kolonisatie vóór die van Nederland was aan het eind van de achttiende eeuw en komt hierna ter sprake. In de eerste twee paragrafen van dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de voornaamste westerse reizen naar Nieuw-Guinea van de zeventiende eeuw tot 1828, naar de noordkust en vervolgens naar de zuidwestkust. Nederlandse, Engelse en Franse schepen wilden het handels- en machtsgebied uitbreiden, trachten een kortere vaarroute tussen de Indische en de Stille Oceaan te vinden, of zochten naar Terra Australis incognita, het mythische Zuidland. Daarbij waren ook schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Nederlandse interesse voor Nieuw-Guinea kwam echter pas goed op gang na de stichting van Nederlands-Indië in 1816, en leidde ertoe dat ons land het recht op het eiland claimde en ook verkreeg. De politieke ontwikkelingen die daaraan ten grondslag lagen, liepen via de Molukken en worden in de derde paragraaf besproken. De reizen van Nederlandse schepen naar de Molukken en naar de ten zuiden van Nieuw-Guinea in de Arafurazee (Laut Arafura) gelegen archipels, in de jaren 1824 en 1825, worden in de vierde paragraaf behandeld. Britse koloniale expansie aan de noordkust van Australië en de vrees voor aantasting van het Nederlandse handelsmonopolie op de Molukken, waren de aanleiding voor de eerste reis van een Nederlands marineschip naar Nieuw-Guinea, in 1826. Deze komt in de laatste paragraaf aan de orde.

Vroege reizen naar de noordkust van Nieuw-Guinea

De eerste Nederlanders die de noordkust van Nieuw-Guinea bezochten waren Willem Cornelisz Schouten en Isaac le Maire. Ze voeren om Zuid-Amerika heen op zoek naar een nieuwe route naar Oost-Indië en staken de Stille Oceaan over. In 1616 bereikten Schouten en Le Maire Nieuw-Guinea en zeilden langs een deel van de noordkust waarbij ze verschillende eilanden benoemden.⁵ Abel Jansz Tasman maakte van 1642-1644 in opdracht van de VOC een ontdekkingsreis naar het onbekende Zuidland, het vermeende grote continent op het zuidelijk halfrond. Hij voer in oostelijke richting langs de zuidkust van Australië, ontdekte Tasmanië, Nieuw Zeeland en de Tongaeilanden en passeerde in 1643, op de terugreis naar Batavia, de noordkust van Nieuw-Guinea.⁶ Tasman volgde daarbij voor een deel de route van Schouten en Le Maire en net als zij voer hij de ‘Groote Inbocht’ voorbij, een diepe baai aan de noordkust van het eiland. In 1705 zeilde Jacob Weyland met de Geelvinck en twee andere schepen in opdracht van de VOC naar de noordkust van Nieuw-Guinea om te onderzoeken of de Engelsman William Dampier, die het eiland in 1699 aandeed, er een nederzetting had gevestigd. Dat bleek niet het geval, maar Weyland voer de Groote Inbocht wèl in en noemde die naar zijn schip Geelvinkbaai (Teluk Cenderawasih of Teluk Sarera) en bracht die in kaart.⁷

Wat Dampier niet deed, lukte kapitein John Hayes van de Engelse East India Company. Hij arriveerde in 1793 met twee schepen en een detachement soldaten van de Company vanuit Bengalen in de Doreh baai (Teluk Doreh, waaraan de huidige havenplaats Manokwari ligt), teneinde er een nederzetting te stichten. Hayes’ belangstelling voor Nieuw-Guinea en de keuze van Teluk Doreh waren geïnspireerd door zijn collega Thomas Forrest, de kapitein van de Tartar Galley van de East India Company.⁸ Forrest bezocht het eiland midden jaren 1770 om te onderzoeken of er voor de Company handelsmogelijkheden waren en liet zich lovend uit over Doreh, dat hij als eerste Europeaan bezocht.⁹ Die baai lag in het deel van Nieuw-Guinea dat binnen de invloedssfeer van de sultan van Tidore viel. Hierdoor kon de sultan dit gedeelte van Nieuw-Guinea aan de Engelsen schenken, in ruil voor Hayes’ steun aan zijn verzet tegen de VOC.

In de Doreh baai, op Pulau Mansinam of aan de vaste wal - onduidelijk is waar precies -, bouwde Hayes een met kanonnen bewapende palissade met daarbinnen een aantal huizen en noemde het Fort Coronation; het was de eerste Europese nederzetting op westelijk Nieuw-Guinea.¹⁰ Hayes benoemde zichzelf tot gouverneur-generaal van New Albion, zoals hij zijn kolonie noemde en de baai heette Restoration Bay. Hayes dreef niet zonder succes handel met de inlanders en drie maanden later vertrok hij met zijn schip beladen met massooi, noten, tripang en paradijsvogels naar Bengalen. Hij was voornemens met vrouwen en kinderen voor de nederzetting aan de Restoration Bay terug te keren, maar dat is nooit gebeurd. De East India Company wees zijn verzoek om verdere bescherming van de kolonie af.¹¹ Kort na Hayes’ vertrek overvielen Papoea’s het fort en voerden een aantal bewoners in slavernij weg, die ze op Ceram (Seram) verkochten. In 1794 ontmoette Hayes in Macao kapitein John McCluer, een collega bij de Company, die juist van de Nieuw-Guineese kust was teruggekeerd en die we hierna weer zullen ontmoeten.¹² Hayes vertelde McCluer over zijn kolonie aan de Restoration Bay en haalde hem over om daar met voorraden heen te varen; hij beloofde McCluer te zullen aflossen. Toen McCluer begin 1795 bij Fort Coronation arriveerde trof hij er een treurige toestand aan.¹³ Van de overgebleven bewoners waren er inmiddels twaalf overleden, de overige veertien waren ernstig ziek en de hongerdood nabij. McCluer nam ze mee op zijn particuliere bark Venus waardoor er in april 1795 een einde kwam aan de Engelse nederzetting op Nieuw-Guinea.¹⁴ Voor de mislukking van de Engelse onderneming in Doreh waren volgens Haga drie oorzaken aan te wijzen. Voor Europeanen was het klimaat fnuikend, de Papoease bewoners waren weinig vredelievend en de kwaliteit van de producten die Hayes als lading meenam was inferieur.

2. Mr. Pieter Merkus (1787-1844), van 1822-1826 gouverneur van de Molukken. Olieverfschilderij op doek, kopie naar J.W. Pieneman.
Rijksmuseum Amsterdam, inv.nr. A 3801.

De laatste reizen naar de noordkust van Nieuw-Guinea die hier moeten worden genoemd, waren van de Franse marineofficier en ontdekkingsreiziger Jules Sébastien César Dumont d’Urville (1790-1842), die het eiland in juli 1824, tijdens zijn expeditie naar de Stille Oceaan met het korvet la Coquille, voor het eerst bezocht.¹⁵ De Coquille stond onder bevel van Louis Isidore Duperrey en lag enige tijd ten anker in de Teluk Doreh om te bevoorraden, terwijl officieren van het schip de baai in kaart brachten.¹⁶ Tijdens zijn tweede reis met de Coquille, die intussen tot l’Astrolabe was omgedoopt, bereikte Dumont d’Urville Nieuw-Guinea in juni 1827 en voer westwaarts langs de kust die hij in kaart bracht en veel locaties geografische namen gaf. De Fransman bereikte een baai die hij naar de Duitse natuurvorser en ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt vernoemde (de Teluk Yos Sudarso).¹⁷ Dumont d’Urville noemde de kaap aan de oostzijde van die baai Cap Bonpland (Tanjong Jar), naar Aimé Jacques Alexandre Bonpland een Franse botanist en medereiziger van Von Humboldt. Verder westwaarts gaf hij een prominente kaap bij de monding van de al genoemde Matabori-rivier zijn eigen naam, Cap d’Urville (Tanjong Perkam), en weer bezocht hij Teluk Doreh. Van daar uit keerde l’Astrolabe via Ambon voorlopig terug naar Frankrijk.

Vroege reizen naar de zuidwestkust van Nieuw-Guinea

De eerste Nederlander die de zuidwestkust van Nieuw-Guinea bezocht was schipper Willem Jansz met het jacht Duyfken of Duifje, in 1606. Jansz zocht in opdracht van de VOC naar nieuwe handelsgebieden ten zuidoosten van de Molukken, van Ceram Laut tot en met de Aru-eilanden in de Arafurazee, de reeks van eilanden en archipels die later de Zuidoostereilanden werden genoemd.¹⁸ Hij ontdekte de Aru-eilanden en voer vervolgens langs de kust van Nieuw-Guinea waar Jansz de monding van de Sungai Digul in kaart bracht.¹⁹ Voorbij Tanjong Vals, in het zuiden van Nieuw-Guinea, zeilde de Duifken zonder dat te beseffen langs de met riffen bezaaide westelijke toegang van wat we nu als de Torresstraat kennen. Jansz bereikte de westkust van het Noord-Australische schiereiland Cape York, waar hij van veronderstelde dat het deel uitmaakte van Nieuw-Guinea. Hij voer de Golf van Carpentaria in, en bij de door Jansz benoemde Kaap Keerweer stelde hij vast dat het desolate land niets te bieden had en ving de terugreis naar Banda aan.

Op zoek naar een doorvaart van de Arafurazee naar de Stille Oceaan voer Jan Carstensz in opdracht van de VOC in 1623 met twee schepen ongeveer dezelfde route als Jansz. Hij onderwierp de Aru-eilanden aan het gezag van de VOC, die daarna de uiterste oostgrens van het Compagniesgebied vormden. Op het eiland Ujir bouwde de VOC later een klein fort, en bemande dat met een groepje militairen; schepen van de Compagnie bezochten het eiland vervolgens eenmaal per jaar.²⁰ Na de Aru-eilanden zeilde Carstensz langs de zuidwestkust van Nieuw-Guinea en zag in het binnenland besneeuwde bergtoppen die later zijn naam kregen. Voorbij Tanjong Vals kwam ook Carstensz bij de riffen in de Torresstraat en concludeerde eveneens dat er geen doorvaart mogelijk was.²¹

Gerrit Thomasz Pool en Pieter Pietersz zeilden in 1636 in opdracht van de gouverneur van Banda met de jachten Wezel en Klein-Amsterdam naar de zuidwestkust van Nieuw-Guinea om zich voor de VOC meester te maken van de handel in massooi, die in handen was van de bewoners van Ceram. Ze bereikten Pulau Adi en noemden dat Wezels-eiland. Verder oostelijk ankerden de schepen nabij de monding van de Umar rivier waar Pool en twee andere opvarenden door bewoners werden gedood. De Umar is later in kaarten lange tijd Moordenaarsrivier of Doodslagersrivier genoemd. Pietersz zeilde verder en keerde via de Aru- en Kei-eilanden zonder massooi op Banda terug.²²

In 1644 voer Abel Tasman op zijn tweede reis naar het onbekende Zuidland de Arafurazee in. Hij volgde min of meer de route van Jansz en Carstensz, en passeerde evenals zij eerder, zonder dat te beseffen de westelijke ingang van de Torresstraat.²³ Johannes Keyts, opperkoopman bij de VOC, vertrok in 1678 met twee jachten en een sloep van de Aru-eilanden noordwaarts op zoek naar een doorvaart van de Arafurazee naar de Groote Inbocht aan de noordkust van Nieuw-Guinea, waarvan men toen niet wist dat het een baai is. Die doorvaart is er niet, maar Keyts ontdekte de Rijklof van Goensbaai (Teluk Sebakor), de Speelmansbaai (Teluk Bitsyari) en de Argoenibaai (Teluk Arguni).²⁴ Keyts’ ervaringen met bewoners leidden bij de VOC tot de overtuiging dat verdere contacten met die gebieden alleen maar tot problemen zouden leiden.²⁵

James Cook bezocht in 1770 met de Endeavour de oostkust van Australië en voer daarna via het Groot Barrièrerif tussen het Australische continent en Nieuw-Guinea door van de Koraal Zee naar de Arafurazee en herontdekte daarmee de vaarweg tussen de beide zeeën.²⁶ De Spanjaard Luis Vaez de Torres had de later naar hem genoemde straat in 1606 al ontdekt, maar zijn reisverslag raakte in vergetelheid. De Schotse hydrograaf Alexander Dalrymple vond dat omstreeks 1760 in Manilla op de Filipijnen, waar hij in dienst was van de East India Company.²⁷ Dalrymple informeerde Cook over Torres’ verslag, voordat die met de Endeavour aan zijn wereldreis begon. Cook zeilde via een zuidelijker gelegen route, parallel aan die van Torres, tussen Nieuw-Guinea en Australië door en noemde die naar zijn schip Endeavour Strait.²⁸ In de Arafurazee aangekomen passeerde Cook Tanjong Vals en voer langs de zuidwestkust van Nieuw-Guinea. Hij bezocht een Papoease nederzetting aan de baai die later Teluk Cook is genoemd en waar het tot een conflict met bewoners kwam.²⁹

Van geen der schepen die na Cook de zeestraten tussen Australië en Nieuw-Guinea passeerden is bekend of ze de zuidwestkust aandeden.³⁰ Dat gebeurde voor het eerst weer in 1791. Dat jaar voer de al genoemde John McCluer met de Panther en de Endeavour, ‘cruizers’ van de Bombay Marine, de oorlogsvloot van de East India Company in Azië, van China via Ambon naar Nieuw-Guinea.³¹ Hij had de opdracht om de westkust van dat eiland in kaart te brengen. Zijn belangrijkste ontdekking was de naar hem genoemde McCluer’s Inlet (Teluk Berau), een diepe baai die eerder door de Spanjaard Roxo de Brito was bezocht, en die ten noorden van de Rijklof van Goensbaai ligt. McCluer bracht de baai in kaart en voer in zuidoostelijke richting verder langs de kust van Nieuw-Guinea waarbij hij een gedeelte van Pulau Adi en het kleinere Pulau Tumbu Tumbu (Vogel-eiland) in kaart bracht. Langs de vaste wal van Nieuw-Guinea en bij de Providential Bank, een zandbank, loodde en registreerde men alleen de waterdieptes. De schepen passeerden Tanjong Vals buiten zicht van het land en verlieten de wateren van Nieuw-Guinea. McCluer stelde van zijn reis een zeekaart samen die Dalrymple, intussen de officiële hydrograaf van de East India Company, uitgaf.³² Na zijn bezoek aan Nieuw-Guinea vertrok McCluer via Batavia naar de Palau-eilanden om er hydrografische opnamen te doen.³³ Hij stuurde de schepen door naar Bombay en bleef op Palau achter. Na vijftien maanden vertrok in een achtergelaten sloep van de Panther naar Macao. Daar ontmoette hij zoals reeds vermeld Hayes, op wiens verzoek McCluer met de Venus naar Fort Coronation zeilde en de hierboven beschreven trieste toestand aantrof.

Politieke ontwikkelingen

De stichting van de Bataafse Republiek in 1795 bracht bij de VOC, die sinds 1602 met octrooi van de Staten-Generaal de handel op en in Oost-Indië beheerste, belangrijke veranderingen te weeg.³⁴ Het octrooi werd weliswaar verlengd, maar de bewindhebbers werden ontslagen en vervangen door een comité, waarmee de VOC in feite was genationaliseerd. De Compagnie ging in 1799 failliet maar het octrooi bleef tot 1804 van kracht voor de verschillende opeenvolgende comités die de organisatie van de vaart op Indië voortzetten. Door de politieke situatie in Nederland, het Continentaal stelsel vanaf 1806 en de inlijving bij Frankrijk in 1810, kwam de scheepvaart op Azië nagenoeg stil te liggen. Zonder steun uit eigen land werden de Nederlanders in Oost-Indië door de Engelsen, die hun macht in Azië wilden uitbreiden, steeds verder in het nauw gedreven. Dat gold speciaal voor de Molukken waar een Brits eskader in 1801 Ternate aanviel.³⁵ Uiteindelijk moest het Nederlands gezag in Indië capituleren en viel de archipel in 1811 in Britse handen en bleef dat voorlopig.

2. De koloniale schoener Pollux in 1824. Lithografie uit A.J. Bik, Dagverhaal eener reis.
Het Scheepvaartmuseum, Amsterdam, inv.nr. 1995.5214.

In augustus 1814 werd het Traktaat van Londen gesloten, waarin het recht van Nederland op Oost-Indië werd erkend en de teruggave ervan geregeld. In oktober van dat jaar sloten de Britten met de sultans van Tidore en Ternate een verdrag waardoor het Nederlandse bestuur over dat gebied werd hersteld. Er werd onder meer vastgelegd dat de districten Mansarij, Karandefur, Ambarpura en Umbarpon aan de kust van Nieuw-Guinea, onder de soevereiniteit van de sultan van Tidore vielen, al was onduidelijk waar die lagen.³⁶ Een maand eerder had koning Willem I drie commissarissen-generaal benoemd, met de opdracht de bezittingen in Indië van de Britten over te nemen en de infrastructuur in de jonge kolonie op te zetten.³⁷ Het waren Godert Alexander Gerard Philip, baron van der Capellen, mr. Cornelis Theodorus Elout en mr. H.W. Muntinghe die spoedig werd vervangen door marineofficier Arnold Adriaan Buyskes.³⁸

De plechtige overdracht vond in augustus 1816 in Batavia plaats, waardoor de kolonie Nederlands-Indië een feit was. De daadwerkelijke overdracht van de Molukken volgde pas in het volgende voorjaar. In maart 1824 sloten Groot-Brittannië en Nederland het tweede Traktaat van Londen, waarbij de Torresstraat als grens tussen de Britse en Nederlandse invloedssfeer werd aangenomen. Voorts sprak men af dat geen van beide landen zich op Nieuw-Guinea zou vestigen zonder uitdrukkelijke toestemming van hun regering in Londen of ’s Gravenhage. Bovendien stond het verdrag geen vrije handelsvaart toe met de Molukken aan andere landen dan Nederland.³⁹ Nederland behield daarmee het oude monopolie op kruidnagel, nootmuskaat en kaneel. In mei 1824 sloot Nederland met de sultans van Tidore en Ternate een traktaat waarin hun overeenkomst met de Britten van 1814 werd bevestigd. Daarmee erkende Nederland dus ook de soevereiniteit van Tidore over de genoemde Nieuw-Guineese districten en nu tevens het recht van dat sultanaat op de Papoease eilanden Salawati, Waigeo en Misool, zeggenschap die eerder al door het Britse tussenbestuur was toegezegd. Het was de sultans echter verboden om zonder toestemming van het gouvernement in Batavia fortificaties op te richten in hun Nieuw-Guineese gebieden.⁴⁰ Door deze reeks traktaten waren de sultans vazallen van het Nederlandse gezag geworden en kon Nederland via hen aanspraak maken op Nieuw-Guinea. De betrokkenheid van Groot-Brittannië bij de traktaten betekende dat de enige andere belangrijke koloniale macht in de regio dat recht eveneens erkende. Nederland zou zijn recht op Nieuw-Guinea spoedig laten gelden.

Door het geleidelijk verval van de VOC aan het eind van de achttiende eeuw en de daaropvolgende Engelse overheersing van de Indische archipel, was er lange tijd nauwelijks of geen contact meer geweest tussen Nederlanders en de meeste Molukse en zuidoostelijker gelegen eilanden. Dit had in die regio tot een toename van smokkel, zeeroof en slavenhandel geleid. Om de verloren gegane kennis te herwinnen en greep op het gebied te krijgen, werden er schepen heen gestuurd. In 1821 vertrok de gecharterde Experiment voor een natuurhistorische onderzoeksreis in Molukse wateren, die ruim een jaar duurde. In 1824 werden de Daphne en Pollux en een jaar later de Dourga, alle drie marineschepen, naar dat gebied en verder gezonden, om kennis te vergaren en er de Nederlandse macht uit te breiden. Bij de VOC stond handel voorop, maar het gouvernement in Batavia wilde het gebied aan zijn koloniale gezag onderwerpen. Dat moest worden bereikt door de banden die tussen de eilandbewoners en de VOC hadden bestaan ten gunste van het gouvernement te vernieuwen en waar nodig nieuwe banden te smeden. In ruil voor onderwerping bood Batavia stabiliteit in de regio, bestrijding van smokkel, zeeroof en slavernij, en bescherming tegen indringende Engelse handelsschepen die eilandbewoners door opruiing en illegale wapenhandel tegen het Nederlandse gezag trachtten op te zetten. Men bood de eilandbewoners tevens onderwijs en ondersteuning aan van het in de VOC-tijd verbreidde Christendom.⁴¹ De schepen moesten informatie inwinnen over de zeden en gewoonten van de eilandbewoners, over hun godsdienst, handel en handelsproducten, het interinsulaire scheepvaartverkeer en men was nieuwsgierig naar eventuele handelscontacten met Nieuw-Guinea. Kortom kennis die nodig was om het gebied bestuurlijk en militair te kunnen beheersen. Hiervoor was het tevens noodzakelijk om het zeegebied voor scheepvaart toegankelijk te maken door gegevens betreffende navigatie en hydrografie te verzamelen teneinde betrouwbare zeekaarten samen te kunnen stellen.

De reizen van de Experiment, Daphne, Pollux en Dourga naar de Molukken en de Kei- en Aru-eilanden⁴²

Van der Capellen was voorstander van het opheffen van het handelsmonopolie op de Molukken omdat landen zoals Groot-Brittannië elders eigen cultures hadden opgezet waardoor de markt van de eilanden sterk was gekrompen.⁴³ Deze ontwikkeling leidde tot armoede en in 1817 tot een grote opstand. In 1824 reisde Van der Capellen naar de Molukken om zich persoonlijk van de situatie op de hoogte te stellen.⁴⁴ Nog voor het zover was maakte botanicus C.G.C. Reinwardt, over wie in hoofdstuk 5 meer, van januari 1821 tot maart 1822 de eerste natuurhistorische en volkenkundige onderzoeksreis naar het oosten van de Indische archipel. Hiervoor had het gouvernement in Batavia de Engelse brik Experiment onder kapitein Hooper gecharterd.⁴⁵ Via Soembawa (Sumbawa) en Timor voer de brik naar verschillende Molukse eilanden waaronder Banda, Ambon, Ceram, Ternate, Tidore en tenslotte Celebes (Sulawesi). Reinwardt bestudeerde de bevolking, het land en de natuur en verzamelde planten, dieren en mineralen. Hij werd vergezeld door Adrianus Johannes Bik en diens jongere broer Jannes Theodorus Bik, die in 1816 in Batavia waren aangesteld als tekenaars voor de natuurlijke historie.⁴⁶ De broers maakten tijdens de reis tekeningen van landschappen, bomen en planten.

Nog gedurende zijn verblijf in het oosten van de archipel in 1824, gaf Van der Capellen de opdracht voor de reis van de schoeners Daphne en Pollux naar de Molukken en de Kei- en Aru-eilanden, een groter gebied dus dan van de reis met de Experiment. De schoeners behoorden tot de Koloniale marine die in 1815 door Buyskes was geïnitieerd en onder het ministerie van Koophandel en koloniën viel.⁴⁷ De leiding van de reis met de schoeners was in handen van de oudste broer Bik, die met Reinwardt de reis met de Experiment had gemaakt. Biks voornaamste opdrachten waren ‘nadere verkenning’ van het gebied en onderwerping van de bezochte eilanden. De schoeners stonden onder orders van luitenant der eerste klasse George Emelius Pool (1802-1845) van de Koloniale marine, tevens commandant van de Pollux.⁴⁸ De andere officieren op deze schoener waren luitenant ter zee der tweede klasse Gerrit, baron d’Ablaing van Giessenburg (1802-1824) van de Koninklijke marine en luitenant der tweede klasse H.J. Buiten. Bik ging aan boord van de Daphne die onder bevel stond van luitenant der eerste klasse Gerard Loekemeijer (1791-1839) en met luitenant der tweede klasse Hendrik Jan Baptist Sikman (1800-1834) en luitenant ter zee der tweede klasse Petrus Bruining.⁴⁹

4. Kaart met de route van de koloniale schoeners Daphne en Pollux naar de Kei- en Arueilanden, in 1824. Lithografie door C. Craandijk uit A.J. Bik, Dagverhaal eener reis.
Het Scheepvaartmuseum, Amsterdam, inv.nr. 1995.5214.

De schoeners voeren in maart 1824 van Ambon naar Banda waar loods Ali-Alie, afkomstig van het eiland Gorong, aan boord kwam. Van daar ging men naar Kefing, aan de uiterste zuidpunt van Ceram, en naar de kleinere eilanden Kilwaru, Geser en Gorong. Bik onderzocht de handel en scheepvaart tussen de eilanden en met Nieuw-Guinea, en de zeden en gewoonten van de bewoners.⁵⁰ In april bereikte men Wasir, een der Aru-eilanden, de historische oostgrens van het VOC-gebied. Die eilanden waren lange tijd niet door Nederlanders bezocht en Bik had de opdracht er de Nederlandse vlag ‘te tonen’, en te onderzoeken hoe de economie kon worden bevorderd en geïntegreerd in die van Oost-Indië.⁵¹ Op het eiland Wokam bleek een orangkaja in bezit te zijn van een rottingknop waarin het Britse wapen was gegraveerd, een kennelijke poging tot onderwerping aan Engeland.⁵² Dit was een rotan wandelstok met een gouden of zilveren knop als bewijs van de waardigheid van de bezitter, een gebruik dat ook Nederland kende en hierna wordt besproken. Bik stelde in verschillende nederzettingen op het eiland orangkaja’s aan die zich aan het Nederlandse gouvernement onderwierpen. Er bleek een oude schoolmeester te zijn die tevens prediker was en van wie Bik een godsdienstoefening bijwoonde. Hij installeerde van Ambon meegebrachte schoolmeesters en bood hen een traktement van ƒ10 per maand en op kwitantie een voorschot. Men bekeek het oude VOC-fort dat eerder op Ujir stond maar in 1791 met behulp van een Nederlands marineofficier naar Wokam was verplaatst.⁵³ Bik deelde Maleise bijbels uit die de op Ambon staande predikant en zendeling Joseph Kam hem had meegegeven, en op het eiland Wamar nog eens 18 exemplaren.⁵⁴ Eind april verzoende Bik de bewoners van Ujir en Wamar met elkaar. Begin mei waren de schoeners bij de Kei-eilanden waar Bik aantekeningen maakte over de bewoners, hun huizen, zeden en gewoonten, en de producten.⁵⁵ Hij zocht contact met radja’s en loste een aantal plaatselijke conflicten op. Vervolgens zeilden de schoeners via Banda naar Ambon waar de Daphne en Pollux in mei 1824 op de rede ankerden. Tien dagen na aankomst was Bik op Ternate waar Van der Capellen nog bleek te zijn.

Precies een jaar na terugkeer van de Daphne en Pollux gaf mr. Pieter Merkus, de in juli 1822 aangetreden gouverneur van de Molukken, de koloniale brik Dourga opdracht om naar de zuidelijke Molukken en de Aru-eilanden te varen.⁵⁶ De reis, een vervolg op die van de Daphne en Pollux, had tot doel onderzoek doen naar de bevolking en de eilanden, het herstellen van oude, of aanknopen van nieuwe vriendschapsbanden, het onderwerpen en aanstellen van (opper) hoofden en het vergaren van gegevens voor navigatie en hydrografie.

5. Kaart met de route van de koloniale brik Dourga onder D.H. Kolff naar Nieuw-Guinea, in 1826. Gravure door J.C. Zürcher, uitgave G.J.A. Beijerinck, Amsterdam, 1828.
Het Scheepvaartmuseum, Amsterdam, inv.nr. S.0187 (10505).

De brik stond onder bevel van luitenant der eerste klasse Dirk Hendrik Kolff.⁵⁷ Hij was eerder overgestapt van de Koninklijke naar de Koloniale marine, waar promotie sneller ging, en vervolgens belast met de uitrusting van de in aanbouw zijnde Dourga.⁵⁸ Kolffs medecommissaris was gouvernementsambtenaar J.B. Dielwart en een van de officieren van de brik was Petrus Bruining die we al kennen van de Daphne.

De reis van de Dourga ving in mei 1825 te Ambon aan, nadat Kolff enige tijd gastvrijheid had genoten van gouverneur Merkus.⁵⁹ Kolff beschreef de eilanden die men aandeed en noteerde details over navigatie, de bevolking, hun taal, godsdiensten, plaatselijke wetten, gebruiken en zeden, en de hiërarchische verhoudingen. Ook hij bemiddelde waar nodig in lokale geschillen. Net als tijdens de reis van de Daphne en Pollux moesten de belangen van Christelijke eilandbewoners worden behartigd. Daartoe maakte de al genoemde ds. Kam deze reis mee, die tevens was belast met het stimuleren van het openbaar onderwijs op eilanden en er schoolmeesters installeerde.⁶⁰ Orangkaja’s en de lagere orangtoea’s werden in hun oude waardigheid bevestigd, maar in de plaats van voor de VOC, nu vanwege het gouvernement. Ze ontvingen de gouvernementsbrieven en hun akten van aanstelling en onderwerping, waarna ze een eed van trouw aan de koning aflegden. Opperhoofden ontvingen ter bevestiging van hun waardigheid een rotting met een zilveren knop met daarin het Nederlandse koninkrijkswapen. Al tijdens de VOC-periode gold de zilveren of gouden rottingknop als bewijs van waardigheid van een opperhoofd, toen echter met het monogram van de Compagnie en de naam van de bezitter.⁶¹ Kam hield op verschillende eilanden een godsdienstoefening, doopte eilandbewoners en voltrok huwelijken. Eind juli voer de Dourga naar Banda en van daar naar Pulau Babar waar Kolff vernam dat er onlangs een Engels schip was geweest om water te halen en ruilhandel te drijven. Het was overvallen, de bemanning vermoord, en de lading die uit wapens, schildpadden en vee bestond, was geroofd. Van Babar voer men benoorden Groot Kei (Kai Besar) langs naar de Aru-eilanden, die eind augustus werden bereikt. Hier bezocht de brik onder meer Wokam waar Bik in 1824 schoolmeesters had geïnstalleerd met de belofte salaris en goederen te zullen leveren. Blijkbaar was dit niet gebeurd, want Kolff voelde zich verplicht deze belofte na te komen en liet er wat geld en kleding achter. Op het laatste deel van de reis bezocht de Dourga de Tanimbar archipel waar Kolff vernam dat een Engelse koopvaarder er onlangs wegens ziekte van opvarenden had geproviandeerd. Hij betwijfelde of ziekte de echte reden voor het bezoek was geweest en meende dat het de Engelsen te doen was om handel te drijven en verboden goederen zoals buskruit, ammunitie en opium te importeren. Dat bleek ook zo te zijn. De bewoners overmeesterden het schip echter, plunderden, strandden en verbrandden het en vermoordden de opvarenden op twee kleine jongens na die hun leven dankten aan vrouwelijke eilandbewoners. Van de Tanimbar archipel voer de Dourga via Banda, waar men de loods ontscheepte, terug naar Ambon.⁶² Daar kwam de brik in oktober ten anker, na een reis van ruim vier maanden en weer was Kolff te gast bij Merkus op Batoe-Gadja, diens officiële buitenverblijf.

De dreiging van Britse expansie en de reis van de Dourga naar Nieuw-Guinea

Het al genoemde bezoek van Cook aan de oostkust van Australië leidde in 1788 tot de stichting van de Britse kolonie New South Wales, met als gevolg toenemende scheepvaart richting India via de door Cook herontdekte vaarroute tussen Nieuw-Guinea en Australië.⁶³ Dat was van Sydney een kortere route naar India en ook naar Kaap de Goede Hoop (en dus naar Europa), dan zuidelijk om het Australische continent of noordelijk om Nieuw-Guinea heen.⁶⁴ Aanvankelijk kozen hoofdzakelijk Britse marineschepen voor de kortere route, later maakten ook koopvaardijschepen er steeds vaker gebruik van.⁶⁵ Varen door de met koraalriffen bezaaide straten was risicovol en vergde veel van een bemanning. De Nederlandse koopvaardijkapitein W.N. Crap Hellingman schreef dat hij in de jaren 1850 met het fregat Agneta 36 uren over de doorvaart deed, waarvan hij er acht ten anker lag om zijn uitgeputte bemanning op krachten te laten komen.⁶⁶ Vanwege de zwaarte van de reis ontstond bij de Britten de behoefte aan een rustpunt, een nederzetting met havenfaciliteiten. Daarbij dacht men aan de noordkust van Australië tussen 129 en 135 graden oosterlengte, een gebied dat al eerder voor de Britse kroon in bezit was genomen. Schepen zouden er kunnen verversen en zo’n plaats zou bovendien de handel met andere Britse bezittingen in Azië kunnen faciliteren en kunnen dienen als toegangspoort tot handel met het oostelijk deel van Oost-Indië. Een ander argument voor een nederzetting zou de vrees zijn geweest dat Nederlanders zich op de Australische westkust wilden vestigen. Daartoe is inderdaad een voorstel gedaan, door C.M. von Baumhauer, directeur van financiën in Batavia.⁶⁷ Hoe het zij, in 1823 stelde de regering in Londen voor om op Melville Island, voor de Australische noordkust en ten zuiden van de Tanimbar archipel, de nederzetting Port Essington te vestigen. Dat plan veranderde een jaar later ten gunste van Fort Dundas op hetzelfde eiland, maar op een voor schepen gunstiger gelegen locatie. Een derde vestiging was Fort Wellington in de nabije Raffles Bay, dat drie jaar later werd opgericht. Geen van de drie nederzettingen, waar ook militairen waren gelegerd, kenden een lang bestaan. Port Essington kreeg in 1831 weliswaar een kleine faciliteit voor scheepvaart, maar als haven heeft het vrijwel geen betekenis gehad en het is in 1849 opgeheven. Dundas en Wellington verliet men al in 1829. Oorzaken waren gebrek aan levensvatbaarheid door ziekten, conflicten met Aboriginals en logistieke problemen: de afstand met de bewoonde wereld was te groot voor geregelde bevoorrading.⁶⁸

Begin 1826 bereikten Pieter Merkus geruchten over de Britse vestigingen in Noord-Australië, en er zou zelfs sprake zijn van activiteit op de zuidkust van Nieuw-Guinea.⁶⁹ Merkus meende dat een Britse nederzetting zo dicht bij de Molukken een bedreiging van het Nederlandse handelsmonopolie zou zijn. Teneinde de geruchten te onderzoeken droeg Merkus Kolff op om nog hetzelfde jaar met de Dourga naar Nieuw-Guinea te varen.⁷⁰ Hij moest onderzoeken of er op de zuidwestkust van dat eiland sprake was van Britse aanwezigheid zoals Merkus bij gerucht had vernomen, een taak die Kolff overigens niet in zijn Reize vermeldde.⁷¹ De andere doelstellingen waren dezelfde als tijdens de voorgaande reis. De officier van gezondheid die de vorige reis was mee geweest, was ziek en werd vervangen door zijn collega Henri Jacques Joseph Pirson (1799-1829). Kam ging niet mee en Bruining ook niet, zij het op zijn eigen verzoek omdat hij niet goed kon opschieten met Kolff.⁷²

De Dourga vertrok op 26 maart van Ambon naar Banda en van daar naar de Kepulauan Ceram Laut. Kolff stelde vast dat er geregeld handel werd gedreven tussen deze archipel en Nieuw-Guinea, en dat men er Papoease slaven importeerde. Hij oriënteerde zich hiervoor zover mogelijk op de aard en zeden van de bevolking van Nieuw-Guinea en voer vervolgens naar de Aru-eilanden. Half april arriveerde de Dourga bij Wamar teneinde er informatie over Nieuw-Guinea in te winnen, overigens vergeefs. In de Aru-eilanden schonk Kolff de Christelijke bewoners Maleise gezangboeken, bijbels en traktaten die Kam hem had meegegeven. Op 22 april zette de Dourga koers naar Nieuw-Guinea, naar de monding van wat Kolff de St. Bartholomew’s Rivier noemde. Op de Engelse kaarten die hij gebruikte staat de naam St. Bartholomeo bij een eilandje dat voor een riviermonding ligt.⁷³ Onderweg signaleerde men ten noorden van de Aru-eilanden een ‘ontzaggelijke menigte’, vrij grote van wat Kolff ‘Noordkapers’ noemde, een baleinwalvis (Eubalaena glacialis). Meer waarschijnlijk zag men bultruggen (Megaptera novaeangliae), baleinwalvissen die incidenteel in de Arafurazee zijn gesignaleerd.⁷⁴ Op 26 april loodde de Dourga een kleine, harde zandplaat aan die de naam Kolff-droogte kreeg (Kolff Bank, Gosong Kolepon). De monding van de vermeende St. Bartholomew’s Rivier was het oostelijkste punt van Kolffs reis. Door de lage, moerassige kust en ondiepte was het niet mogelijk om aan de wal te gaan. De Dourga keerde terug, rondde Tanjong Vals en ontdekte ten noordoosten daarvan een rivier die Dourga-rivier werd genoemd. Kolff liet zich in een sloep een eind de rivier oproeien en onderzocht de kust, zonder aan de wal te gaan. Vervolgens zeilde de Dourga op een noordwestelijke koers langs de kust van Nieuw-Guinea, waarbij men af en toe ten anker ging en met bewoners contact trachtte te maken, overigens zonder succes. Midden mei bereikte men Pulau Lakahia waar de brik op de rede voor een nederzetting ankerde, en een sloep naar de wal werd gezonden om contact te maken met de bewoners en om drinkwater te halen. Dit leidde tot schermutselingen waarbij opvarenden door lanssteken en pijlen werden verwond, en een soldaat later overleed. Kolff verweet de agressie van de Papoea’s aan bewoners van Ceram, Kilwaru, Kefing en Gorong die roofgierig zouden zijn en hier regelmatig bewoners als slaven meenamen. Hij meende dat als het gouvernement de roof niet zou beteugelen, de kust van Nieuw-Guinea voor handel ontoegankelijk zou zijn. De Dourga verliet Nieuw-Guinea nu, aangezien verder varen langs de kust van dat volgens Kolff ‘ongastvrije’ eiland geen zin had. Via de Tanimbar archipel voer men naar Banda, waar de loodsen en tolken werden ontscheept, en door naar Ambon dat op 26 juni 1826 werd bereikt. Kolffs bezoek aan Nieuw-Guinea duurde minder dan een maand, waarbij alleen op Lakahia en Pulau Kayumerah aan land was gegaan.

6. Rotting (bamboe wandelstok) met zilveren knop met daarin het Nederlandse koninkrijkswapen. Rottings zoals deze werden door Nederland aan inlandse hoofden gegeven als teken van hun onderwerping en waardigheid. Dit exemplaar komt van Timor.
Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen, inv.nr. RV-83-37.

Ofschoon Kolff op Nieuw-Guinea geen spoor van een Engelse activiteit aantrof, was dat volgens Merkus een kwestie van tijd.⁷⁵ Hij achtte het daarom van groot belang dat Nederland op basis van de rechten van de sultan van Tidore heel Nieuw-Guinea in bezit zou nemen, ofschoon de begrenzing van het gebied van het sultanaat niet duidelijk was.⁷⁶ Merkus legde zijn voorstel voor aan commissaris-generaal Leonard Pierre Joseph, burggraaf Du Bus de Gisignies, die Van der Capellen in 1825 in Batavia was opgevolgd. Du Bus de Gisignies stuurde het voorstel door naar Elout, die nu de minister van Marine en koloniën in ’s Gravenhage was.⁷⁷ Op zijn beurt legde Elout het voorstel voor aan de koning en waarschuwde daarbij dat de Britten met hun groeiende handel, hun aandacht vervolgens op Nieuw-Guinea zouden kunnen richten, waartoe ze volgens het Traktaat van 1824 het recht ook hadden.⁷⁸ De vorst stemde in met de eenzijdige inbezitneming. Over de wijze waarop het voorstel van Merkus zou moeten worden uitgevoerd zijn verschillende opties besproken. Zo kon men, in de plaats van een nederzetting, langs de kust wapenborden plaatsen, of een handelspost oprichten die zichzelf zou bedruipen en dus goedkoper zou zijn dan een militaire post.⁷⁹ In ieder geval zou een expeditie voor inbezitneming een wetenschappelijk karakter moeten krijgen, teneinde het werkelijke doel ervan te camoufleren. De koning liet de beslissing over aan Du Bus de Gisignies, waarbij de voorkeur van de vorst uitging naar een handelspost en hij tevens aandacht vroeg voor de mogelijkheid om in Aziatische wateren walvisvaart op te zetten.⁸⁰ Behalve goedkoper was het voordeel van een handelspost dat de Britten er belastingplichtig zouden zijn. Du Bus de Gisignies liet nu op zijn beurt weten dat de beslissing aan Merkus was, en Batavia reserveerde ƒ20.000 voor de onderneming. Net als de Britten in Australië koos Merkus voor een militaire post van beperkte omvang, waarmee hij de voorkeur van de koning dus naast zich neer legde.⁸¹ Het liefst wilde Merkus, evenals de Britten, de plannen wereldkundig maken, maar in ’s Gravenhage gaf men voorlopig de voorkeur aan geheimhouding.⁸² Merkus’ voorstel om heel Nieuw-Guinea in bezit te nemen is dus niet meer aan de orde geweest. Dat eiland was voor Nederland veel te groot en een zo omvangrijke inbezitneming nabij Australië zou voor Groot-Brittannië waarschijnlijk onaanvaardbaar zijn geweest. Voorlopig ging men uit van ongeveer de helft van westelijk Nieuw-Guinea.

HOOFDSTUK 2

DE REIS VAN DE TRITON EN IRIS VAN 1828

Inleiding

Met de toestemming van ’s Gravenhage was voldaan aan het Brits-Nederlandse traktaat van 1824 en kon men tot de vestiging van een nederzetting op Nieuw-Guinea overgaan. In 1828 wees Merkus de marineschepen Triton en Iris aan om naar het eiland te varen. Hun opdracht bestond uit meerdere elementen, waarvan de inbezitneming van een deel van westelijk Nieuw-Guinea en het vestigen van een nederzetting de belangrijkste waren. Daarnaast moesten de wateren van de onbekende zuidwestkust van het eiland door hydrografische opnamen worden ontsloten. Men ging immers uit van permanente vestiging op Nieuw-Guinea, dat bestuurlijk en economisch in Nederlands-Indië zou worden geïntegreerd. Handels- en marineschepen moesten over betrouwbare zeekaarten kunnen beschikken waarmee ze Nieuw-Guinea veilig konden bereiken en de kustwateren bevaren en bewaken. Het derde deel van de opdracht was onderzoek door de Natuurkundige commissie voor Nederlands-Indië. Naar de buitenwereld diende dat voorlopig als excuus om naar Nieuw-Guinea te varen, maar het sloot goed aan bij soortgelijke activiteiten elders in Indië. In dit hoofdstuk wordt een samenvatting gegeven van de reis van 1828; het hydrografisch werk en dat van de Natuurkundige commissie worden in de hoofdstukken 4 en 5 besproken.

Van Nederland naar Oost-Indië¹

Zr.Ms. kuilkorvet Triton van 28 stukken was in 1822 op de Marinewerf in Amsterdam op stapel gezet en in 1825 te water gelaten.² Later dat jaar werd het in Nieuwediep in dienst gesteld onder bevel van kapitein-luitenant ter zee Willem Adriaan van Dura (1781-1826) en vertrok in november 1825 van Texel naar Oost-Indië. Behalve een korte, hevige storm in de Indische Oceaan gebeurde er volgens de jonge luitenant ter zee Justin Modera onderweg niets noemenswaardigs. In maart 1826 arriveerde de Triton in Batavia en voer daarna naar Palembang op Sumatra, waar Van Dura overleed en werd begraven. De eenenveertigjarige kapitein-luitenant ter zee Jan Jacob Steenboom volgde hem op, het was zijn eerste commando.³ In mei 1827 keerde de Triton naar Batavia terug en voer vervolgens langs de noordkust van Java, waar men enkele havens aandeed, naar Surabaya ter voorbereiding van de reis naar Nieuw-Guinea. Nabij Cirebon viel scheepstimmerman J. Vettewinkel, die buitenboord aan het werk was, in zee. Om hem te redden sprong luitenant ter zee Gevers Leuven overboord, maar beiden verdronken.⁴ Gevers Leuven werd te Cirebon begraven en dichter Ten Kate van Loo schreef ter zijner nagedachtenis een gedicht dat in de Bataviasche Courant verscheen.⁵ Van Surabaya keerde de Triton wederom terug naar Batavia om Pieter le Clercq (1787-1839), de nieuwbenoemde gouverneur van Makassar en zijn gezin af te halen en naar zijn standplaats te brengen. Daar kwamen in maart 1828 de leden van de Natuurkundige commissie aan boord, die juist met het koopvaardijschip Minerva, kapitein J.J. Harmes, van Batavia via Tegal, Semarang en Surabaya waren gearriveerd.⁶ Het waren H.C. Macklot, S. Müller, P. van Oort, G. van Raalten en A. Zippelius, die mèt het werk van de Commissie in hoofdstuk 5 worden besproken. Luitenant ter zee der tweede klasse Carolus Johannes Boers (1801-1829), die vanuit Surabaya eveneens met de Minerva was aangekomen, was het zesde lid van de Commissie en door commissaris-generaal Du Bus de Gisignies speciaal benoemd voor het doen van hydrografische opnemingen. Boers had zich tijdens de tweede expeditie naar Palembang in 1821 onderscheiden en was daarna luitenant-adjudant van de commandant der Koloniale marine geweest. Op de Triton was hij als marineofficier dus boven de sterkte. Naast Boers waren de zeeofficieren van het korvet luitenant ter zee der eerste klasse Hendrik Jacobus Tuning (1792-1842), en luitenants ter zee der tweede klasse Isaac Theodorus ter Bruggen Hugenholtz (1801-1871) en Modera.⁷ Voorts buitengewoon luitenants ter zee jhr. Constantijn George van Hoogenhouck Tulleken (1802-1859) en Wilhelmus Hermanus Dittlof Tjassens (1805-1885). De overige officieren waren chirurgijns Frans Ovink (1796-1835) en Pieter Cornelis van Dura (1804-1884), en schrijver en victualiemeester Willem Sluyking (1793/94-1880). De adelborsten op de Triton waren Adrianus Nicolaas Stort (1805-1828), Johan Augustijn Arentz (geboren 1805), Jacobus Johan van der Moore (1808-1865), Thomas Willem Straatman (1809-1840), Willem Adrianus Kleijne (1811-1875) en Wilhelmus Petrus Johannes Louis Stort (1813-1865). Tuning was sinds vertrek uit Nederland de eerste officier van het korvet en derhalve de vervanger van de commandant. Ter Bruggen Hugenholtz was belast met de zorg over de tijdmeters, Van Hoogenhouck Tulleken kwam net als Boers met de Minerva naar Makassar.

7. Zr.Ms. kuilkorvet Triton (links) en Zr.Ms. fregat Diana. Aquarel door J. Spin, 1837. Met de Triton werd de nederzetting Merkus-oord in 1828 gevestigd. In 1836 haalde de Diana de laatste bewoners van Merkus-oord weg.
Het Scheepvaartmuseum, Amsterdam, inv.nr. A.0149 (0425).

8. Ontwerp voor de spiegelversiering van de Triton. Niet-gesigneerde tekening, 1825. Het Scheepvaartmuseum, Amsterdam, inv.nr. S.0187 (10524).

Van Makassar naar Ambon; de instructie⁸

Van Makassar voer de Triton via de zuidkust van Celebes door de Selat Butung naar Ambon, waar het korvet eind maart voor de laatste voorbereidingen arriveerde. Men laadde er levensmiddelen voor de beoogde nederzetting op Nieuw-Guinea, alsmede geschenken en snuisterijen bestemd als ruilhandel met Papoea’s, zoals katoenen stoffen, bijlen en parangs, maar ook spiegels en kralen. Wegens ruimtegebrek werden goederen in de logies van de matrozen geborgen, die daardoor naar het batterijdek moesten verhuizen waar het door het levende vee en gevogelte, en de bagage van de passagiers, al zeer vol was.

Te Ambon kwam de vierentwintigjarige Arnoldus Johannes van Delden aan boord, die door Merkus was aangesteld als gouvernementscommissaris om namens de koning een deel van Nieuw-Guinea in bezit te nemen. Hij was kort daarvoor met de koloniale schoener Daphne van Manado op Celebes te Ambon aangekomen en logeerde bij Merkus op diens buitenverblijf Batoe-Gadja. Tijdens de reis bedroeg Van Deldens traktement ƒ500 per maand.⁹ Met hem scheepten tolken voor Nieuw-Guinea in, het waren de bode Abdul Kadir van Ceram, alsmede Palukan en Pattybarombang van Ambon.¹⁰ Ook kwamen hier twee officieren aan boord die op Nieuw-Guinea zouden achterblijven, tweede luitenant der Oost-Indische Infanterie Johan Schrijber (1790-1829) en chirurgijn Pirson die we al kennen van de reis met de Dourga. Schrijber was bestemd om de militaire commandant en civiele gezaghebber van de beoogde nederzetting te worden. Voor de bezetting daarvan kwamen elf Europese en twintig inlandse soldaten, één Europese en tien Javaanse bannelingen, 22 inlandse vrouwen en 21 kinderen aan boord. Wegens plaatsgebrek benedendeks huisvestte men de vrouwen en kinderen van de militairen in de barkas aan dek. Er zouden in Ambon wellicht nog eens 70 bannelingen bestemd voor Banda aan boord zijn genomen. Modera noch Van Delden maakten hiervan melding, evenmin als van de opstand die onder hen zou zijn uitgebroken met als doel de officieren, equipage en leden van de Commissie te vermoorden. Deze opstand zou zijn onderdrukt waarbij twee van de opstandelingen de dood vonden.¹¹

Van Delden ontving van Merkus zijn instructie, die mede op last van de commissaris-generaal en de minister van Marine en koloniën was opgesteld. Daarin was het deel van het eiland gedefinieerd dat in bezit moest worden genomen. Het betrof het kustgebied ten zuidwesten van de lijn getrokken van het snijpunt van de meridiaan van 141 graden oosterlengte met de zuidkust, en de Kaap de Goede Hoop (Tanjong Yamursba) aan de noordkust van Nieuw-Guinea.¹²

9. Gezicht op het dek van de Triton tijdens de reis naar Nieuw-Guinea in 1828. Niet-gesigneerde aquarel, waarschijnlijk door P. van Oort.
Marinemuseum, Den Helder, inv.nr. A/003/075.

Dat was een ongeveer van zuidoost naar noordwest lopende schuine lijn dwars door het eiland.¹³ De keuze van de locatie van de te stichten nederzetting – de instructie noemde de oevers van de Dourga-rivier – werd overgelaten aan Van Delden en Steenboom, en wat de gezondheid van het klimaat en de vruchtbaarheid van de grond betrof, na ingewonnen advies van de Natuurkundige commissie. Vanwege de beperkte omvang van het militaire detachement moest men confrontaties met inlanders voorkomen door de nederzetting niet te vestigen op een locatie waar bewoners van Ceram en Gorong handel op dreven.¹⁴ Men diende de rechten van de sultan van Tidore te respecteren en Van Delden moest trachten de begrenzing van diens invloedsfeer vast te stellen, speciaal van de districten Mansarij, Karandefur, Ambarpura en Umbarpon.¹⁵ Boers moest met assistentie van de officieren van de Triton het bezochte kustgebied en wateren hydrografisch opnemen en de loop van de voornaamste rivieren onderzoeken, met name van de Dourga, in verband met bevaarbaarheid door grote schepen.

Naar aanleiding van de walvissen die Kolff in de Arafurazee had gezien en omdat er in Nederland voornemens waren om in Indische wateren ter walvisvaart te gaan, moest worden onderzocht om welke soort het ging. Om eventueel walvis te kunnen vangen kreeg de Triton harpoenen en bijlen mee. Vanwege de waardevolle spermaceti-olie hoopte men dat het om potvissen (Physeter pacrocephalus) zou gaan die, in tegenstelling tot de door Kolff veronderstelde baleinvissen, inderdaad in de Arafurazee voorkwamen.¹⁶ Nederlandse interesse voor walvisvaart in Aziatische wateren dateerde uit de jaren 1820 en ook de koning had zijn belangstelling voor deze bedrijfstak getoond. Tot een succesvolle uitvoering is het niet gekomen. De eerste Nederlandse walvisvaarder die naar Oost-Indië voer bereikte Batavia in 1833, een ander schip ving in 1845 nabij Timor een potvis; dichter bij Nieuw-Guinea is men niet gekomen.¹⁷ In 1828 zijn overigens geen walvissen gezien.

De overige instructies aan commissaris en commandant verschilden weinig van die van Kolff en eerdere commissarissen. Men werd geacht contact te zoeken met de bevolking en hen bescherming, bijstand en handel toe te zeggen en ze te onderwerpen aan het Nederlandse gezag. De handelscontacten van Papoea’s moesten worden onderzocht, vooral die met de eilanden Ceram en Gorong. De instructie drong aan op hechte samenwerking tussen commissaris en commandant, die op hun beurt het hydrografisch werk en dat van de Natuurkundige commissie krachtig moesten ondersteunen. Tenslotte mocht de Triton pas van de nederzetting vertrekken als die gereed was en voor de bewoners veilig gesteld tegen eventuele aanvallen van buitenaf.

Van Ambon naar de zuidwestkust van Nieuw-Guinea

Op 21 april 1828 tegen drie uur in de middag verlieten de Triton en de koloniale schoener Iris de rede van Ambon. De avond daarvoor had Merkus op zijn buitenverblijf Batoe-Gadja een volgens Müller ‘luisterrijk bal’ gegeven.¹⁸ Daar waren de officieren van de twee schepen en de leden van de Commissie, alsook de civiele ambtenaren en officieren van Ambon met hun dames uitgenodigd. De Iris was eerder van Surabaya aangekomen en onder orders van Steenboom geplaatst. De schoener was in 1825 bij de Koloniale marine in dienst gesteld en stond onder bevel van luitenant der tweede klasse Jan Hendrik van Bouwdijk Bastiaanse (1793-1861).¹⁹ Op de Iris diende ook luitenant ter zee jhr. Hendrik Maurits Jacobus van Loon (1805-1829).²⁰ De schepen koersten naar Banda om voor Nieuw-Guinea meer tolken te halen, die men er echter niet aantrof. Wel sloeg Van Delden hier meer geschenkgoederen in. Van Banda ging het richting de Kei- en Aru-eilanden waar men de stevens spoedig oostwaarts wendde, naar Nieuw-Guinea. Op 20 mei kwam het eiland in zicht en de volgende dag ankerden de Triton en Iris in de monding van de Dourga-rivier. Een bewapende sloep werd naar de wal geroeid, op zoek naar een door Kolff gemelde zoetwaterkreek. Het brakke water bleek echter als drinkwater onbruikbaar. Toen men aan de wal mensen zag, werd besloten om te trachten contact te leggen. Weer ging een sloep richting de wal waar zich intussen een aantal met bogen, pijlen en lansen bewapende Papoea’s had verzameld. De tolk slaagde er niet in om zich verstaanbaar te maken, maar de Papoea’s aanvaardden met graagte spiegeltjes, kralen en kledingstukken als geschenken. Er ontstond een hartelijke situatie waarbij de Papoea’s dansten en de Nederlanders met zedeloze gebaren vrouwen aanboden. Maar toen enkele Papoea’s de sloep omzichtig naar het strand probeerden te trekken besloten de Nederlanders dat het tijd was om te vertrekken. Dit leidde tot een schermutseling waarbij Boers door een pijl werd geraakt, waarna men vanuit de sloep geweervuur opende. De Papoea’s vluchtten, maar niet voordat ze met pijlen ook Van Hoogenhouck Tulleken en de hoofddeksels van een matroos en een Javaanse roeier raakten.

Op 23 mei kwam het tot een confrontatie tussen Steenboom en Van Delden over een kwestie die al enkele dagen speelde. De commandant gaf opdrachten voor zaken waarvan Van Delden vond dat die tot zijn competentie behoorden. Steenboom deed dat volgens Van Delden bovendien op een ‘… onheusche wijze en met onwelgevoegelijke uitdrukkingen ten mijnen opzigte’. Van Delden veronderstelde dat Steenbooms slechte humeur het gevolg was van zijn recente ziekte. Maar, het was de eerste van meerdere door hem genoteerde conflicten met Steenboom, die meestal plaatsvonden als de commissaris voor onderzoek naar de wal wilde.

Op 25 mei was de Triton de Dourga-rivier 11 mijlen opgevaren zonder drinkwater te vinden of andere bewoners te zien. Men verbaasde zich erover dat de diepte van de rivier toe- in plaats van afnam, dat er zo ver landinwaarts nog getij waarneembaar was en dat het water ook bij eb zout bleef. Dit leidde tot de hypothese dat de Dourga geen rivier was maar een doorlopende zeestraat, die wellicht in verbinding stond met de oostelijker gelegen vermeende St. Bartholomew’s Rivier en misschien nog verder. Het zou zelfs een nieuwe zeestraat tussen Nieuw-Guinea en het Australische continent kunnen zijn, via welke schepen de gevaarvolle Torresstraat konden vermijden. Een veiliger vaarroute dus tussen de Arafurazee en de Koraal Zee.

De oevers van de Dourga-rivier waren ongeschikt voor een nederzetting. Ze waren moerassig en bebost, en zonder strand; er was geen drinkwater en het enige contact met de bevolking was niet goed verlopen. Na zeven dagen verblijf besloten Steenboom en Van Delden om de Dourga-rivier te verlaten. Boers en Modera stelden er een kaart samen die vanwege de lage, niet geaccidenteerde oevers en het korte verblijf slechts ‘approximatief’ was.²¹

De Triton en Iris zeilden vervolgens op een onderlinge afstand van ongeveer één zeemijl in noordelijke en daarna in noordwestelijke richting langs de kust van Nieuw-Guinea. Vanwege zijn geringere diepgang voer de Iris tussen de Triton en de wal. Op beide schepen loodde men doorlopend en de Iris seinde zijn gevonden dieptecijfers met vlaggen door naar de Triton, voor registratie in de kaart. Ook hier leende de vlakke, beboste walkant zich niet voor nauwkeurige oriëntatie. De schepen passeerden de Teluk Cook waar Steenboom vanwege de geringe waterdiepte besloot om niet naar toe te varen. Al lodende ontdekte men een zandbank die de naam Triton Bank kreeg.²² De volgende dag passeerden de schepen de Providential Bank, die ook door Kolff was aangelood. Omstreeks deze datum overleed een van de soldaten voor de beoogde nederzetting. De man was in Friesland leraar geweest, maar door drankmisbruik tot soldaat vervallen. Hij stierf in een badkuip op de Triton, waar hij door plaatsgebrek sliep. Zijn lijk werd in een hangmat genaaid en overboord gezet.

Op 1 juni meende men op aanwijzing van de tolken bij de Sungai Uta (de Uta- of Utanata-rivier) en Sungai Wakia te zijn en hoopte daar drinkwater te vinden. Men was echter bij de monding van wat Modera de Valse Utanata en Valse Wakia noemde, waar de Triton op 5 juni ver uit de wal ankerde en het zogenaamde kalkwerpen werd waargenomen, waarschijnlijk een bezweringshandeling tot afwering van boze geesten.²³ Het kwam weer tot een confrontatie tussen Steenboom en Van Delden, nadat die de commandant had verzocht om dichter onder de wal te ankeren. Van Delden hoopte contact te kunnen leggen met bewoners en aan drinkwater te komen, waarvan het tekort nu zo nijpend was dat het eten met een derde zeewater werd gekookt. Steenboom reageerde afwijzend en geïrriteerd en zei dat hij de expeditie met de grootste afkeer leidde. In het bijzijn van Macklot en Van Bouwdijk Bastiaanse viel hij uit tegen Van Delden. Hij behandelde de commissaris op ‘[…] eene ongepaste en grove wijze […]’. Aangezien Steenboom ook anderen met vloeken, razen en ongemanierde uitdrukkingen bejegende, zal de stemming aan boord van het overvolle schip niet plezierig zijn geweest, al schreef Modera daar niets over. Uiteindelijk bood de commandant Van Delden een sloep aan om naar de wal te gaan, hetgeen hij afsloeg. De afstand tot de kust was te groot om te roeien en Van Delden was bezorgd dat Steenboom zijn dreigement om bij gunstige wind weg te zullen varen, tijdens zijn afwezigheid zou uitvoeren. Pas nadat de Triton in de middag van 5 juni dichter onder de wal was geankerd, ging Van Delden met de tolken aan boord van de Iris, teneinde met de sloep van de schoener en de barkas van het korvet - vaartuigen met geringe diepgang -, zo dicht mogelijk onder de wal te komen. Toen er met de bevolking contact was gelegd, bleek dat de Utanataen Wakia-rivieren westelijker zouden liggen. De monding van de rivier waar ze nu waren bleek afgesloten te zijn door een rif waar de jol van de Iris met Van Loon en Macklot door de branding onbedoeld overheen werd getild en slechts met moeite weer achter vandaan wist te komen. Verder onderzoek wees uit dat die rivier, ofschoon breed, voor grote schepen ontoegankelijk was. Van Delden leerde van de tolken dat de bewoners hier vooral handeldreven met inwoners van Ceram en Gorong. Na een kort verblijf zeilden de schepen in noordwestelijke richting verder. Men zag binnenslands hooggebergte met naar men meende besneeuwde toppen, het Carstenszgebergte, en 8 juni ’s avonds kwamen de schepen voor de nederzetting Akara ten anker.

10. Luitenant ter zee Carolus Johannes Boers (1801-1829), in 1828 lid van de Natuurkundige commissie aan boord van de Triton. Anoniem miniatuurportret op papier.
Particuliere verzameling; foto Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie, ’s Gravenhage, inv.nr. 91144.

De volgende dag naderden prauwtjes de Triton en Iris. Papoea’s kwamen aan boord en er ontstond een levendige ruilhandel van spiegeltjes, kralen, messen, linnen, kleding en lege flessen, tegen pijlen, bogen, lansen, knotsen en pagaaien. De Papoea’s rookten graag de hen aangeboden sigaren. De contacten verliepen vriendelijk, al maakte Steenboom weer allerlei bezwaren en wilde doorvaren. Hij liet weten bereid te zijn om nog twee dagen naar drinkwater te willen zoeken, maar als dat dan nog niet was gevonden, naar de Aru-eilanden te zullen varen. Besloten werd om langs de kust verder te varen. Tijdens het ankerlichten kwamen er weer Papoea’s aan boord, die nu onder meer vruchten ter ruiling meebrachten. Ze voeren aan boord van de Triton en in hun prauwen al ruilende mee met de langzaam zeilende marineschepen, die op 9 juni ’s avonds voor de nederzetting Mapara ten anker kwamen. Het regende hier langdurig en het opgevangen regenwater lenigde het drinkwatertekort voorlopig. Door de regen was het koud en Papoea’s die aan boord van de Triton waren, wilden op zeker moment aan dek een vuurtje stoken om zich te warmen. Wijselijk werd dit verhinderd, waarna ze zich in de kombuis mochten opwarmen. Hier kwam Abrauw aan boord, een plaatselijk hoofd die de tolk Pattybarombang kende en die een belangrijke informant over de zuidwestkust zou blijken te zijn. Van Delden omschreef hem als een krachtige, gespierde man van 40-44 jaar, ongeveer 1,78 m. lang en met een zware stem. Ofschoon Moslim dronk hij met graagte arak, wijn en jenever. Abrauw had de Molukken bezocht en sprak Ceramees, een op het Maleis gebaseerde taal, hetgeen de communicatie vereenvoudigde. Hij vertelde dat de nederzetting Uta aan de Sungai Uta iets westelijker lag en wees vijf landgenoten aan om daar met de marineschepen als loodsen heen te varen. Op 11 juni kwamen de schepen voor de Utanata en gelijknamige nederzetting ten anker. Van Delden en Macklot lieten zich hier aanzienlijk complimenteuzer uit over vrouwelijke Papoea’s dan Modera en Müller. Van Delden schreef over hen dat ze ‘[…] zindelijk en onder hun eenige die werkelijk schoon kunnen worden genoemd, de laatste bezaten levendige oogen, gladde ronde wangen, armen en beenen en een volle jeugdigen boezem’. Macklot schreef ‘[…] ziet men somwijlen meisjes, die er niet kwaad uitzien, zich goed voordoen, en zeer wel de aandacht der mannen verdienen’.²⁴

Van Delden, Macklot en Van Raalten werden met een sloep naar de wal geroeid om te zien of er een geschikte plek was voor de nederzetting, Boers ging mee om de bevaarbaarheid van rivier te onderzoeken. Van Delden liet zich een eind de Utanata oproeien met als gids Makaij, een ruim dertigjarige, goedaardige en vriendelijke Papoea die op Ceram was geweest en wat van die taal sprak. De volgende dag roeide hij met Makaij een rivier op die hij de Toega noemde.²⁵ Op 21 juni gingen Steenboom en Van Delden met Pattybarombang naar de wal. Abrauw was intussen met andere hoofden ook in Uta aangekomen. Hij omschreef zijn gebied en benoemde de gehuchten en kleine landschappen, met elk een eigen opperhoofd. Ze vielen onder de radja van Pulau Namatote, die over een belangrijk deel van de kust ten westen van de Utanata heerste. Abrauw beschreef de hiërarchische verhoudingen langs een deel van de zuidwestkust. Belangrijke heersers waren de radja van Pulau Lakahia, de djemelaha van Pulau Kayumerah, de radja muda van Pulau Aiduma, de hukums van Lobo en Mauwara en de djedjauw van Adi.²⁶ Sommigen waren namens de sultan van Tidore benoemd, die in feite over het hele kustgebied heerste. Ook hier verliepen de contacten met de Papoea’s plezierig en er was drinkwater in overvloed. De Papoea’s boden het aromatische massooi aan en waren bereid in het binnenland daarvan zoveel meer te halen als de Nederlanders wensten.

11. De Selat Butung, tussen de eilanden Muna en Buton, ten zuidoosten van Celebes. Geheel rechts vaart de koloniale brik Orestes. Potloodtekening door P. van Oort.
Naturalis Biodiversity Center, Leiden, inv.nr. NM001000348 (1&2).

12. Ontmoeting van opvarenden van de sloep van de Triton met bewoners aan de Dourga-rivier, in 1828. Gravure door W. van Groenewoud naar een tekening door P. van Oort.
Artis Bibliotheek, Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam AB 51.03.

13. Gezicht op Pulau Aiduma in 1828, eiland ten zuiden van de Tritons-baai. Gravure door W. van Groenewoud naar een tekening door P. van Oort.
Artis Bibliotheek, Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam AB 51.03.

Modera loodde de zandbank, Ter Bruggen Hugenholtz bepaalde de geografische ligging van de riviermonding en Boers en Modera stelden er kaarten van samen.²⁷ De Utanata bleek weliswaar voldoende diep, maar door de zandbank voor de monding konden grote schepen er niet binnenlopen en de oevers waren te moerassig om er een nederzetting te kunnen bouwen. Daarom besloten de Nederlanders door te varen, ondanks het aandringen van de bewoners om zich hier te vestigen.

Met voor twee maanden voorraad aan drinkwater en brandhout voor de kombuis voeren de Triton en Iris op 22 juni verder. Met de Iris bezochten Van Delden en Macklot nog de monding van de wat westelijker gelegen Sungai Wamuka, die ze als mogelijke locatie voor de nederzetting afkeurden aangezien er een groot rif voor lag.²⁸ Korvet en schoener zetten de reis langs de kust in noordwestelijke richting voort en passeerden Tanjong Buru en Pulau Lakahia. Kolff was op dit eiland geweest en Van Delden wilde nagaan of er een geschikte plek voor de nederzetting was. De weersomstandigheden verhinderden echter om er te ankeren waarna men verder voer. Op 27 juni zeilde de Iris tussen Pulau Dramai en Pulau Aiduma door, en vervolgens door Straat Saraweri tussen Aiduma en de vaste wal. Toen de Triton voor die straat kwam was het te donker om erdoor te varen en Steenboom hield daarom af.

De baai en de bouw van het fort

De volgende ochtend zeilde ook het korvet Straat Saraweri in en vond met behulp van intussen aan boord gekomen vriendelijke, geklede en Ceramees sprekende Papoea’s, een geschikte ankerplaats aan de noordkust van Aiduma. De Iris was daar de vorige avond ten anker gekomen zodat de schepen weer verenigd waren. Van Delden stelde aan Steenboom voor om in de omgeving met meerdere sloepen op zoek te gaan naar een geschikte plaats voor de nederzetting. De commandant reageerde op zijn gebruikelijke, zeer geïrriteerde toon en met ongepaste uitlatingen, zeggende dat deze omgeving ongeschikt was voor de nederzetting. Het land was moeilijk te verkennen en de oevers waren stijl en rotsachtig. Wat Steenboom betrof bleven ze hier liggen en kon Van Delden er net zo lang onderzoek doen tot de voorraden op waren waarna hij naar Ambon terug zou varen Hij zei dat het hem verder niets kon schelen en stelde één sloep beschikbaar. Van Delden wees Steenboom op de instructie die voorschreef dat zij tot samenwerking verplicht waren, waarop de commandant antwoordde dat hij daar niets van wist. Aangezien er met Steenboom niet te praten viel, besloot Van Delden de kwestie die dag verder te laten rusten. Maar ook de volgende dag was de commandant onhandelbaar en onbeleefd en bracht allerlei bezwaren in tegen het gebruik van sloepen en manschappen. Van Delden had nu genoeg van de tegenwerking en zei af te zien van het verder zoeken naar een locatie en legde de opdracht bij de commandant. Hierop stelde Steenboom toch twee sloepen met officieren, tolken en roeiers beschikbaar.

De volgende dag, 30 juni, werden Van Delden, Macklot, Boers, Modera en Van Loon met sloepen de nabije door bergen omringde zeearm in geroeid die er veelbelovend uitzag en Oeroe-Langoeroe baai heette. Aan het eind ervan, aan de noordwestzijde, aan de voet van de berg Lamansiere, bereikte men een district dat Lobo heette en een geschikte plek voor de nederzetting leek. De ankergrond was goed en voor zoet water was er een riviertje, de Sungai Tombona. De Papoea’s toonden zich volgens Van Delden verheugd met de komst van de Nederlanders. Ze hadden veel goeds vernomen over de Compagnie en wilden niets liever dan als vertegenwoordiger van het gouvernement worden aangesteld en de bijbehorende akten ontvangen.²⁹ De Papoea’s moesten daarvoor wel diensten aan de Nederlanders verlenen, zoals tegen betaling bamboe leveren voor de bouw van de nederzetting, atap voor dakbedekking van de verblijven, en voedsel. Als ze zich hieraan hielden zouden ze, zo verzekerde Van Delden hen, op beloning staat kunnen maken. Er zou een uitgebreide handel met vele voordelen tot stand komen en de Nederlanders zouden de Papoea’s tegen rovers beschermen.

14. Gezicht van de Tritons-baai vanuit zee. Aquarel door J. Modera, 1830, naar zijn verkenningen uit 1828.
Nationaal Archief, ’s Gravenhage, inv.nr. 4.MIKO 221.

Van Delden, Steenboom, Macklot en Schrijber inspecteerden de locatie en keurden die goed. Volgens Van Delden waren ze het erover eens dat er elders wel een betere plek te vinden zou zijn, maar een zoektocht zou zoveel tijd vergen dat er van een nederzetting niets meer terecht zou komen. Terug aan boord vond overleg plaats over wat verder te doen. De Triton had nog voor ongeveer zes weken voorraad en de Iris niets meer, maar kon nog enige tijd door de Triton worden bevoorraad. Steenboom besloot om de schoener voor nieuwe voorraden naar Ambon te sturen, teneinde aan Merkus verslag uit te brengen en te melden dat Schrijber ernstig ziek was. Vanwege de beperkte capaciteit van de Iris liet hij Van Bouwdijk Bastiaanse vragen om een tweede schip met voorraden te sturen. De Triton bleef bij Lobo om de bouw van het fort te begeleiden en te beschermen. Op 5 juli werden de materialen voor de bouw van het fort, die de kern van de nederzetting moest worden, aan de wal gebracht. De volgende dag begonnen de toekomstige bewoners onder leiding van Schrijber en geholpen door de equipages van beide schepen, in totaal 80 man, het terrein bouwrijp te maken om plaats te maken voor het fort. Ter Bruggen Hugenholtz bepaalde de positie van de plek waar de vlaggenmast zou komen te staan, Boers en Modera begonnen met opnamen voor een zeekaart van de straat en de baai. Ze werden tot 11 juli geassisteerd door Van Loon van de Iris, waarna die met de schoener naar Ambon vertrok.³⁰ De Iris liet kanonnen met scherp en kruit achter ter versterking van het fort. Met de schoener voer een inlander genaamd Warkoena mee om als loods te kunnen dienen voor het eventueel van Ambon te zenden tweede schip. Hij had de Molukken bezocht en verstond Maleis. Op 13 juli vertrokken Boers en Modera per sloep met vijf dagen leeftocht om de Oeroe-Langoeroe baai en de Straat Saraweri verder hydrografisch op te nemen en keerden vier dagen later terug.³¹ De kapitein laut van Adi, Knoop genaamd, bracht een bezoek aan het fort om kennis te maken. Hij lichtte Van Delden in over de handelscontacten in het gebied ten westen van de Oeroe-Langoeroe baai. De zeerovers die de eilanden en de kuststrook in de omgeving plunderden kwamen vooral van het schiereiland Onin. Knoop vroeg Van Delden er een oorlogsschip heen te zenden ter afstraffing van de rovers, op welk verzoek hij in zijn journaal niet inging.

15. De berg Lamansiere te Lobo (Merkus-oord) met ervoor Fort Du Bus in aanbouw, in 1828. Gravure door W. van Groenewoud naar een tekening door P. van Oort.
Artis Bibliotheek, Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam AB 51.03.

Door het aanhoudende zoute dieet, de tropische hitte, de krappe behuizing op het overvolle schip, en ziekten, waren voor aankomst in de Oeroe-Langoeroe baai al 21 leden van de equipage overleden. Er was gebrek aan voedzaam en gevarieerd eten, zo nu en dan ving men als aanvulling op het menu vis en schildpad. Het was vooral slecht gesteld met de gezondheid van de Europeanen. Sinds het begin van de bouw van het fort was het aantal zieken sterk toegenomen, ze leden aan wat men ‘hete moeraskoortsen’ noemde. Volgens leden van de Commissie werden die veroorzaakt door het omhakken van bomen, waardoor giftige dampen uit de grond opstegen.³² Schrijber was nu zo ziek dat hij aan de wal werd ondergebracht in een voor hem neergezet hutje. Steenboom nam de leiding over de bouw van het fort op zich en delegeerde het dagelijks toezicht aan zijn officieren. Op 22 juli werd Macklot ziek en de volgende dag Van Delden. Binnen enkele dagen volgden Van Raalten, Boers, Modera, Van Hoogenhouck Tulleken, Müller, Zippelius, Dittlof Tjassens en Ter Bruggen Hugenholtz. Van de zeventien personen aan de officierstafel waren er veertien of vijftien ziek en konden niet werken. Bij de militairen en de equipage was het niet beter. Van de 170 opvarenden waren er ongeveer 65 ziek, soms overleden er vier of vijf op een dag. Er was onvoldoende gezond eten waardoor herstelling van de zieken lang op zich liet wachten. Van Delden was er het slechtst aan toe, de arts vreesde voor zijn leven. Als gevolg kon hij zijn journaal niet bijhouden en maakte pas na herstel aantekeningen. Zo herinnerde Van Delden zich dat de Papoea’s atap en bamboe bleven aanvoeren, de tolken hielden de administratie ervan bij en hij rekende later af.³³

Kassa, de radja van Lakahia, bezocht hem in zijn ziekteperiode om de oorzaak van het gewelddadig conflict tussen zijn volk en Kolff in 1826 te bespreken. Omstreeks 13 augustus was Van Delden aan de beterende hand en ook anderen toonden herstel, ofschoon er onder de equipage nog veel zieken waren. Op 18 augustus arriveerde de Siewa (Siwa), een brik van 16 stukken van de Koloniale marine, met nieuwe voorraden bij Lobo. Het schip stond onder bevel van luitenant der eerste klasse Jan Christiaan Ligtvoet. Aan boord waren ook tweede luitenant der Oost-Indische Infanterie Jacob Sterzing (1789-1831), die de zieke Schrijber als commandant van de nederzetting zou vervangen, twaalf Javaanse militairen en tien bannelingen. Negen dagen na de Siewa keerde de Iris van Ambon terug in de Oeroe-Langoeroe baai waardoor men nu over twee maanden voorraad beschikte.

Inbezitneming