© 2017 Anne Doedens & Marijke van de Vrugt, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Afbeelding omslag: De dood van Marat in bad. Schilderij van Jacques Louis David.
Kon. Museum voor Schone Kunsten, Brussel.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912 juncto het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351 zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

Omslagontwerp: Erwin Bomans, BNO Leucq!, Goor
Vormgeving binnenwerk: KM Grafisch Werk, Utrecht

ISBN 9789462491823

e-ISBN 9789462496118

NUR 688

Inhoud

Inleiding

1
Een antieke ‘cold case’. De moord op Ramses III

2
Twee huwelijken, veel gekwetste ego’s. De moord op Philippus II van Macedonië

3
‘Ook jij, Brutus’. De moord op Caesar

4
Aemilius Papinianus. Ervaren bestuurder en politicus, maar bovenal de man van het recht

5
Bonifatius. Prediker, iconoclast of beeldenstormer en machtspoliticus

6
Floris V, graaf van Holland. Der Keerlen God

7
Een lynchpartij of politieke huurmoord? De dood van Jacob van Artevelde

8
De moordenaar vermoord. De dood van de Bourgondische hertog Jan zonder Vrees

9
Graaf Willem van Nassau, prins van Oranje. Rijke playboy, ascetisch rebellenleider en Vader des Vaderlands

10
Een politiek gemotiveerde moordpartij. De dood van de Johan de Witt

11
Het einde van Jean Paul Marat. Een icoon in bad

12
Een blank slachtoffer van rassendiscriminatie. De moord op Abraham Lincoln

13
Terroristen in de negentiende eeuw. De vele aanslagen op tsaar Alexander II

14
Walther Rathenau. De dood van een veelzijdig man

15
Leon Trotski. Revolutionaire activist, organisator en vluchteling in ballingschap

16
De dood van Yitzhak Rabin. Een vredesbijeenkomst in bloed gesmoord

Literatuur

Lieux de mémoire

Inleiding

In deze bundel beschrijven wij zestien gevallen van moord. Historisch en verjaard. Het is in rechte niet meer mogelijk om actie te nemen. Rest de pen om de zaak te beschrijven. Moord is opzettelijk het leven van een mens beëindigen, met of zonder helpers en medeplichtigen. De meeste in dit boek voorkomende slachtoffers zijn politieke of geestelijke leiders. In één geval betreft het een geleerde. Het gaat ons niet om de gruwelijke details, die zijn soms bijzonder afstotelijk. Het gaat ons wel om de beschreven moorden te plaatsen in hun tijd en omgeving, waardoor het tijdsgewricht waarin zij plaatsvonden beter te begrijpen is. Ook besteden we aandacht aan de gevolgen van de moorden.

Soms komen verrassende zaken aan het licht. Zoals intrigerende resultaten van het toepassen van nieuwe technieken. Dat is het geval bij farao Ramses III. Of de invloed van macht op familieverhoudingen, van toepassing bij de moord op Philippus II van Macedonië. Of meer inzicht in de achtergronden van een moord door zich te verdiepen in de daders, zie het verhaal over Bonifatius. Of de opzet van een georganiseerde lynchpartij in het veertiende-eeuwse Gent.

Onze verhalen pretenderen niet een onweerlegbare verklaring van iedere beschreven moord te geven. Ze proberen wel de invloed van individuele lotgevallen op grotere processen aan te tonen. Dat geldt zeker voor de dood van Marat en de Franse Revolutie, de moord op Lincoln en de rassenstrijd in de VS. Eén beschreven moord werpt licht op een eminent geleerdenleven dat gewelddadig beëindigd werd: dat van Aemilius Papinianus. Overigens bood die casus een mooie gelegenheid uitgebreid in te gaan op het grote belang van het Romeinse recht. Veel moorden hebben een politieke achtergrond. Ze wekken sterk de indruk dat het streven naar macht soms alleen maar succesvol lijkt te kunnen zijn door het uitschakelen van een tegenstander, die door de dader(s) als een (te) lastig obstakel wordt gezien. Een andere keer leiden ideologie en levensbeschouwing tot moord en doodslag en benadrukken daarmee de afwezigheid van tolerantie en verdraagzaamheid bij slachtoffer of dader(s).

Op sommige moorden volgde een regulier proces, op andere een vaak gruwelijke afrekening, op weer andere een combinatie van beide. Niet altijd was er een wraakoefening of proces, hetzij omdat de moordenaar de teugels vast in handen had, hetzij omdat men de dader(s) niet vond of durfde aan te pakken.

Hoe het ook zij, alle behandelde moorden vormen een – zij het macabere – spiegel van hun tijd. Die spiegel wilden we beschrijven. Uit vier historische tijdvakken selecteerden we evenzovele voorbeelden van een opvallende moord: vier uit de oudheid, vier uit de middeleeuwen, vier uit de nieuwe tijd en vier uit de nieuwste tijd. We weten dat andere keuzen denkbaar zouden zijn geweest, maar dat maakt de gekozen slachtoffers en hun lot niet minder interessant. Zowel de selectie van de onderwerpen als de beschrijving daarvan komen geheel voor onze rekening.

Marijke van de Vrugt is verantwoordelijk voor de bijdragen over Caesar, Papinianus, Bonifatius, Floris V, Willem van Oranje, Johan de Witt, Leon Trotski en Walther Rathenau. Anne Doedens tekent voor Ramses III, Philippus II van Macedonië, Jacob van Artevelde, Jan zonder Vrees, Marat, Lincoln, Alexander II en Rabin. Wij danken de HOVO-cursisten aan de Universiteit van Utrecht voor hun enthousiasme en steun bij de colleges waarin we begin 2016 de verjaarde zaken behandelden en de heer Liek Mulder voor het kritisch doornemen van de tekst.

Maartensdijk/Bilthoven, najaar 2016

Anne Doedens en Marijke van de Vrugt

 1Een antieke ‘cold case’. De moord op Ramses III

In de privékamers boven de grote poort van de tempel van Medinet Haboe, op het grafcomplex van farao Ramses III, is deze farao in prachtige reliëfs afgebeeld. Hij vermaakt zich in een comfortabele pose met de dames van zijn harem. Dat was in zijn tijd geen uitzondering. Ook op de vijftiende dag van de tweede maand na de overstroming van de Nijl, in het jaar 1155 voor Christus, ontspande Ramses III zich in zijn koninklijke harem. Deze zomerdag zou echter de laatste dag van de goddelijke koning onder de levenden zijn. Nadat, meldde men, zwarte magie op hem zou zijn toegepast, brachten samenzweerders de koning dodelijke verwondingen toe. Pas bijna drieduizend jaar later werden belangrijke vragen over deze ‘cold case’ beantwoord. Maar jammer genoeg nog steeds niet alle.

Nadat het graf in de achttiende eeuw was ontdekt, werden pas in de twintigste eeuw de identiteit van de samenzweerders en hun motieven bekend. Daarna zou het tot in de eenentwintigste eeuw duren voordat moderne technieken licht wierpen op de doodsoorzaak. DNA-onderzoek hielp zelfs de mummie van de voornaamste dader te identificeren. Tot 2012 wist men overigens niet eens zeker hoe de farao vermoord was.

Oude papyri maakten een paar zaken al snel duidelijk. Ramses III stierf als gevolg van een samenzwering, waarin zijn vrouw, zijn harem en een familielid een grote rol speelden. Om Ramses’ dood in perspectief te plaatsen, is het noodzakelijk eerst op het leven van deze laatste grote farao in te gaan en op de tijd waarin hij leefde. Hoe machtig was Ramses III? Hoe zagen Egypte en de toenmaals bekende wereld eruit tijdens zijn leven?

In 1768, 2923 jaar na de moordaanslag, ging de Schotse ontdekkingsreiziger James Bruce (1730-1794) op zoek naar de bronnen van de Nijl. Vanuit Alexandrië op weg naar het zuiden, betrad hij de Vallei der Koningen met zijn vele faraograven. Hij bezichtigde ook een koningsgraf dat later het kenmerk DK11 zou krijgen. Daar zag hij mogelijk de volgende cartouche, een set tekens met een koningsnaam.

Kaart van Egypte tijdens Ramses III

Bruce zal niet geweten hebben dat het om het graf van farao Oesermaatra-Meriamon ging (User-maat-Re-meri-Amun), de Geliefde van Ra de Zonnegod, ons beter bekend als Ramses III. Pas ruim een halve eeuw later zou de Fransman Champollion met hulp van de Steen van Rosette een hiëroglyfisch alfabet opstellen, waarmee faraonamen konden worden ontcijferd.

Inderdaad was Ramses III aanvankelijk begraven in deze tombe. Het graf was eerst bedoeld voor zijn voorganger farao Sethnacht en staat bekend als de ‘tombe van de harpspelers’. Die naam is afgeleid van een afbeelding van twee blinde muzikanten in het graf. Het liep echter anders, de mummie van Ramses III werd in de negentiende eeuw in een ander graf teruggevonden: in 1881 in Deir-el-Bahari. Al tijdens de 21ste dynastie (elfde en tiende eeuw voor Christus) waren de stoffelijke resten van de farao door priesters naar het andere graf overgebracht om grafroof tegen te gaan. In 1886 werd de mummie onderzocht door de vooraanstaande egyptoloog Gaston Maspero, die geschokt was door het kennelijk gewelddadige einde van de farao. De sarcofaag zelf valt heden ten dage te bewonderen in het Louvre, het deksel in het Fitzwilliam Museum in Cambridge. De mummie bevindt zich in het museum van Caïro.

Ramses III was de tweede vorst van de 20ste dynastie (twaalfde en elfde eeuw voor Christus). Hij regeerde van ca. 1186 tot 1155 voor Christus. Ramses was de zoon en opvolger van de eerste farao van de 20ste dynastie, de al eerder genoemde Sethnacht (ca. 1190-1187 voor Christus). Deze laatste had de troon overgenomen van koningin Tawosret (of Tausret). Over Sethnachts herkomst is weinig bekend. Mogelijk was hij een familielid van Tawosret. Zij was de dochter van de laatste mannelijke farao van de 19de dynastie, Merenptah. Ramses III stierf waarschijnlijk toen hij 65 jaar oud was.

Zowel in leven als in dood was deze Ramses een intrigerende persoon. Om te beginnen werd hij in het graf van een ander gelegd, zijn vader, farao Sethnacht. Mogelijk hoorde ook het lichaam van Tawosret in dit eerste graf thuis. Ramses III wordt beschouwd als de laatste grote Egyptische farao, door zijn acties in binnen-en vooral buitenland. Tijdens zijn regering begon het verval van het Egyptische wereldrijk. Onder Ramses werden belangrijke sociale en bestuurlijke hervormingen doorgevoerd. De priesters met hun tempels kregen meer autonomie. De macht van de hogepriesters begon toen te nemen, een proces dat na Ramses’ dood doorging. Ramses versloeg echter ook de vloot van de Zeevolken – waarover hierna meer. Maar het belangrijkste in ons verhaal is het waarom en hoe van Ramses’ gewelddadige dood.

Hoe zag de wereld van Ramses III eruit? – in Egypte

De regeerperiode van Ramses III was de laatste grote bloeiperiode in het oude Egypte. Dat wil niet zeggen dat er geen grote problemen waren. De economie had het onder Ramses zwaar te verduren. Soms was er honger en graantekort. In Ramses’ 29ste regeringsjaar werden de graanrantsoenen van de arbeiders uit Deir-el-Medina, die aan de graven in het Dal der Koningen werkten, niet verstrekt. Het werk werd daarom neergelegd. De eerste geregistreerde staking uit de geschiedenis. Nadat er graan was uitgereikt, gingen de arbeiders weer aan het werk. Een paar maanden later legden de werklieden opnieuw het werk neer, om dezelfde reden. Door toedoen van vizier To – de hoogste ambtenaar in het zuiden van Egypte – werden de arbeiders alsnog met graan betaald en pakten ze het werk opnieuw op. De kennelijk slechte economische situatie vormde de achtergrond van deze staking. Kort hierna werd de farao vermoord.

In de dertiende en twaalfde eeuw voor Christus was de macht van de farao’s binnenslands al aan het tanen, de invloed van de priesterkaste groeiend. Dat kan men concluderen uit de zogenaamde ‘Great Harris Papyrus’, genoemd naar verzamelaar Anthony Charles Harris (1790-1869). Dit document boekstaafde de bekroning van de aardse werkzaamheden van de farao. Het was een testament voor Ramses’ opvolger, zijn zoon Ramses IV. In het stuk werden de bezittingen en de inkomsten van de tempels vastgelegd. De stand van de koninklijke huishouding werd opgemaakt, nadat de farao in het vijfde en elfde jaar van zijn regering de West-Libiërs had verslagen. Die overwinningen logen er niet om. Volgens een reliëftekst in de tempel van Medinet Haboe maakte Ramses’ leger de eerste keer 12.535 gevangenen. De tweede keer werden 2.175 Libiërs gedood en 2.052 mensen gevangengenomen, onder wie zevenhonderd vrouwen en kinderen. Er werden meer dan veertigduizend runderen buitgemaakt. De tempel van Amon-Re, de geestelijkheid in dienst van de Zonnegod, kreeg meer dan twee derde daarvan ten geschenke. Ondanks de schijnbare precisie van de bovengenoemde cijfers, moet men bedenken, dat deze cijfers vaak niet de werkelijkheid weergeven. Het is niet onwaarschijnlijk dat de werkelijke cijfers aanzienlijk lager zijn geweest.

De priesters beschikten volgens de Harris Papyrus aan het einde van de regeringstijd van Ramses III in totaal over vierhonderdduizend stuks vee. Ook wordt er gewag van gemaakt dat 971 Libische ‘Mesjwesj’ (een Berberstam) daarenboven runderen van de tempel in de oostelijke Nijldelta hoedden.

Uit de Harris Papyrus kan men verder afleiden hoezeer de farao door de grote tempels en vooral door de tempel van Amon-Re in Karnak werd uitgebuit. De economie van heel Egypte werd daardoor bedreigd. Van het jaarinkomen aan zilver van de farao kreeg de tempel van Amon 86 procent, de tempel van Re 11 en die van Ptah 3. De kleinere tempels kregen niets. Volgens een andere schatting hadden de tempels met elkaar dertig procent van het akkerland en twintig procent van de bevolking in eigendom.

Informatie over het verval van de macht van de farao kan ook uit andere papyri worden gehaald. Het betreft stukken die handelen over de aanslag op Ramses III en het vervolg van die gebeurtenissen. Mogelijk nog tijdens zijn laatste dagen, toen Ramses III al zwaargewond was, of kort na zijn dood werden protocollen voor het proces tegen de deelnemers opgesteld. Het is onduidelijk wie daartoe het initiatief nam. Er zijn twee mogelijkheden. Ofwel, de dodelijk gewonde farao gaf zelf de opdrachten. Ofwel, bij monde van zijn opvolger Ramses IV werd de fictie gelanceerd dat de farao, als god actief in het hiernamaals, de rechtbank opdracht gaf om de feiten te onderzoeken en de schuldigen te straffen.

Plechtig beklemtoont Ramses III in de bronnen – als stervende god op aarde of vanuit het hiernamaals sprekend bij monde van zijn zoon Ramses IV – dat alleen de rechters de verantwoordelijkheid voor eventuele doodvonnissen en andere straffen moeten dragen. Op deze wijze wordt Ramses III ‘in tegenwoordigheid van Amon-Re, de Koning der Goden, en in tegenwoordigheid van Osiris, de Vorst der Eeuwigheid’ niet belast met persoonlijke verantwoordelijkheid. Zo wordt het gezag van de farao feitelijk echter wel beperkt. Ramses III of Ramses IV treden immers niet op als wrekers van de begane misdaad, maar laten dat over aan rechters die de boven het individu staande wet moeten toepassen en uitvoeren.

Hoe zag de wereld van Ramses III eruit? – De wereld om Egypte, de Zeevolken

Voorgangers van Ramses III, farao’s als Ramses II – het grote voorbeeld voor ‘onze’ Ramses – en Merenptah, wisten zich effectief invallers van het lijf te houden. De eerste sloot een bondgenootschap met de Hethieten, de tweede wist de Libiërs en de zogenaamde Zeevolken te verslaan.

Dat deed Ramses III ruim twintig jaar later ook. We zagen al dat Libiërs zich in het 5de en 11de jaar van Ramses’ regering in Egypte trachtten te vestigen. Het lukte Ramses III om – de invallen van de Zeevolken over land en zee ten spijt – Egyptes Aziatische imperium tot en met Palestina in stand te houden. Egyptes invloedssfeer strekte zich uit tot ‘Djahi’, de aanduiding van een gebied in noordelijk Palestina, dat zich uitstrekte tot de Zuid-Fenicische kust en mogelijk verder. Er is een standbeeld van de farao gevonden in Beth-Sjan. Ook in Megiddo werd in plaatselijke notities gewag van hem gemaakt. Ramses III bouwde in Palestina ook een tempel van Amon. Tot het bezit van deze god en zijn geestelijken hoorden negen Palestijnse schatplichtige steden.

In 1178, in Ramses’ achtste regeringsjaar, kwam er over land en over zee een vloedgolf van invallers opdagen, de Zeevolken. Dat staat te lezen in een reliëftekst op een wand van Ramses’ tempel van Medinet Haboe. De farao liet daar deze woorden vereeuwigen:

‘[…] wat betreft de vreemde landen, zij smeedden een complot op hun eilanden. Plotseling waren alle landen in beweging en her en der op het oorlogspad. Geen land kon standhouden tegen hun wapenen […] Zij trokken voorwaarts naar Egypte.’

Deze zeevaarders hadden schepen met een steil oplopende boeg en een scherpe uitstekende punt om daarmee vijandelijke schepen te rammen. Er kwamen ook invallers over land die ook met de term Zeevolken worden aangeduid. Zij reisden met huisraad beladen ossenwagens, waarnaast hun vrouwen en kinderen liepen.

Ramses opende het offensief te land in ‘Djahi’ en het offensief te water in de riviermondingen van de Nijldelta. Hij had in zoverre succes dat de Zeevolken er niet in slaagden om in Egypte te landen. Het is ook aannemelijk dat hij bij ‘Djahi’ de zwervende volken dwong op hun schreden terug te keren. Egyptes imperium was voorlopig gered, Palestina bleef behouden. Een groot aantal gevangenen werd naar Egypte meegevoerd om in de legers van de farao te dienen. Ramses III liet noteren:

‘Ik liet hen wonen in versterkte plaatsen, in mijn naam geknecht. Hun afdelingen soldaten telden honderdduizenden. Ik wees hun jaarlijks hoeveelheden kleding en voorraden toe uit de schatkamers en graanschuren.’

De invallers werden onschadelijk gemaakt door ze in te lijven in Egypte. Dat land werd hierdoor afhankelijk van hulptroepen en huurlingen, geleverd door de Zeevolken. Ze dienden niet alleen in Palestina, maar ook in de delta.

Wat is er verder over de Zeevolken bekend? We weten dat deze invallers in een soort alliantieverband opereerden en voor heel wat politieke onrust zorgden. De Egyptische farao Menemptah verwees expliciet naar hen, toen hij sprak over ‘de vreemde naties [of “volkeren”] van de zee’. Hij deed dat in een inscriptie in de tempel van Karnak. De naam Zeevolken is mogelijk ook gebaseerd op een tekst op de tempelmuur van Medinet Haboe. Daar staat letterlijk ‘volken van het Grote Groen’. Deze tekst werd door de eerste archeologen die zich met Egypte bezighielden, vertaald als Zeevolken. Het ‘Grote Groen’ kan echter ook wijzen op de Nijldelta.

Wie de al dan niet samenwerkende Zeevolken precies waren, is niet geheel duidelijk. Er schijnt een relatie te zijn met de Egeïsche Zee en met de zuidkust van Anatolië. Hun aanvallen op de grote rijken van het Midden-Oosten, die van de Hethieten (Hatti) en Egypte, kunnen te maken hebben gehad met in die rijken uitgebroken hongersnood en droogte, met name in Anatolië. Uit schaarse Egyptische bronnen kennen wij een aantal namen van deze Zeevolken, zoals de ‘Peleset’ of Filistijnen. Dat volk is bekend uit de Bijbel, het viel Kanaän vanuit het westen binnen. De Israëlieten en Arameeërs hadden er veel mee te stellen.

De toedracht van de moord

De moord op Ramses III maakte deel uit van een geplande staatsgreep. Een van Ramses’ vrouwen was koningin Tiyi. Zij was het brein achter de voorgenomen coup. Zij wilde dat Pentawere, de zoon die zij Ramses had geschonken, zijn vader zou opvolgen. Ramses koos als erfgenaam echter een andere zoon, uit een eerdere relatie. Diens moeder was de overleden koningin Isis of mogelijk een zekere koningin Tyti. Toen Tiyi en Pentawere de voorkeur van Ramses hadden vernomen, kwamen ze in actie. Tiyi mocht vanuit de harem geen contact met de buitenwereld hebben. Toch wist ze een complot te smeden, samen met enkele hoge militairen en een priester. Ze deed dat in een tijd van onrust en honger onder de arbeiders die aan de graftombe van Ramses werkten, de staking van 1157 kwam al aan de orde.

Hoe verliepen de moordaanslag en de voorbereiding ervan? Met oude papyri en modern DNA-onderzoek kan de volgende reconstructie worden gemaakt. Belangrijk daarbij zijn documenten als de Lee Papyrus en de Rolin Papyrus en vooral de zogenaamde Gerechtelijke Papyrus van Turijn. Daarin wordt melding gemaakt van de geslaagde samenzwering tegen Ramses III in het jaar 1155 voor Christus. De Gerechtelijke Papyrus is volgens modern onderzoek geen juridisch stuk, maar een verhaal over vier door de stervende farao of diens zoon bevolen processen tegen degenen die bij het complot waren betrokken en die mogelijk nog bij het leven van de farao werden geëxecuteerd.

Onder de hoofddaders van de aanslag die uiteindelijk tot de dood van Ramses III leidde, treft men naast koningin Tiyi en Pentawere, de hoveling Paibekkamen aan. De aanslag moest worden gepleegd in de harem van het koninklijk paleis in Thebe. De koning vertoefde toen in privékamers boven de zo geheten Hoge Poort aan de westzijde van Medinet Haboe.

Het voor de moord geplande tijdstip was het jaarlijkse bezoek van de god Amon aan Thebe. De bark van de godheid met aan boord zijn beeld was daar aangekomen op de vijftiende dag van de tweede maand na de jaarlijkse overstroming van de Nijl, in de zomer van 1155.

We weten dat een zekere Penhuiboye (‘een grote misdadiger’) met succes schatkistbewaarder Paiere (eveneens aangeduid als ‘een grote misdadiger’) met succes benaderd heeft om toegang te krijgen tot de harem. Ook wordt in de bronnen vermeld dat tovenaar Preckamenef en een zekere Iroi (een priester van de godin Sekhmet, door sommigen als Ramses’ lijfarts aangeduid) kwade toverspreuken over de koning uitspraken. Ze wilden de vorst verzwakken. Ook zou er met gif zijn gewerkt. Door sommige wetenschappers wordt aangevoerd dat dit gegeven berust op een verkeerde vertaling van Egyptische teksten. Tevens wordt naar voren gebracht dat de plegers van de aanslag zich zeer nuchter en doelgericht gedroegen.

Gif als doodsoorzaak, dat was in ieder geval ook de eerste indruk die Gaston Maspero bij het onderzoeken van Ramses’ mummie in 1886 kreeg. Hem viel immers op dat buik en maag van de farao waren samengetrokken.

Modern onderzoek van het graf en de mummie van Ramses bracht meer aan het licht. In het British Medical Journal (2012) doet paleopatholoog dr. Albert Zink van het Institute for Mummies and the Iceman in Bolzano (Italië) verslag. Een CAT-scan bracht veel aan het licht. Bekend was dat de nek van de farao in dikke lagen linnen was verpakt. Nieuw was echter dat de farao onder de windsels een zeven centimeter brede wond aan zijn keel had. Dat was de uiteindelijke doodsoorzaak. Het bot en de luchtpijp waren doorboord met een mes of een ander scherp voorwerp. Mogelijk is de farao onmiddellijk gestorven, mogelijk ook kort daarop. De fatale verwonding werd zeer waarschijnlijk bij het leven toegebracht en is uniek voor Egypte: nooit eerder zag men zo’n verwonding bij een farao. In de wond werd een amulet met ‘het Oog van Horus’ aangetroffen. De balsemers hoopten waarschijnlijk dat door het aanbrengen daarvan de keel-wond van de mummie snel zou genezen zodat de farao ongeschonden het hiernamaals kon betreden.

Maar er kwam meer aan het licht. Vlakbij Ramses’ mummie werd nog een andere mummie aangetroffen, tot dan toe bekend als de ‘schreeuwende prins’. Dr. Zink onderzocht ook deze mummie en ontdekte door DNA-onderzoek, dat er een sterke familierelatie bestond tussen deze mummie – waarvan de leeftijd op achttien tot twintig jaar werd geschat – en die van Ramses III. Mogelijk was er een relatie van vader en zoon. Als vanzelf gingen de gedachten naar Pentawere. Nader onderzoek van de tweede mummie bracht als doodsoorzaak wurging aan het licht. Geopperd werd wel, dat het hier om zelfmoord zou gaan, iets dat gelet op de aard van de verwurging onwaarschijnlijk lijkt. De mummie was bepaald niet koninklijk behandeld. Hij was gewikkeld in een schapenhuid met de vleesresten er nog op: voor de Egyptenaren een uiterst onreine situatie. Dit alles, in combinatie met de gelaatsuitdrukking van de dode, leidde tot de conclusie dat het hier niet om een zelfmoordenaar maar om een terechtgestelde ging. In ieder geval kreeg de ‘schreeuwende Prins’ een opvallende plaats in een modern verhaal met een spectaculaire ontknoping: Pentawere, de moordenaar van zijn vader, lijkt bepaald niet koninklijk aan zijn eind te zijn gekomen. Het is aannemelijk dat farao Ramses IV op deze manier wraak nam op zijn broer wegens de moord op zijn vader.

De bronnen, de samenzweerders en de rechtszaak

De gang van zaken na de moord valt goed af te leiden uit de Lee Papyrus, de Rollin Papyrus en vooral de Gerechtelijke Papyrus van Turijn. Tiyi betrok een groot aantal hovelingen en dienaren bij de uitvoering van haar boze plannen. Die brachten de oproerige boodschappen naar buiten. We kennen daardoor de namen van meer dan dertig bij de coup betrokken personen. Een zevental van hen zou na chantage door militaire collega’s in staat van beschuldiging worden gesteld.

De enorme omvang van de samenzwering wordt in alle geledingen van het hof en de harem zichtbaar. Een van de belangrijkste samenzweerders was naast Pentawere, opperkamerheer Paibekkamen. Deze wordt ook wel aangeduid als opperkok. Paibekkamen is niet de echte naam van de samenzweerder, maar een pseudoniem. Hij betekent ‘de blinde bediende’. Paibekkamen zou de moeders en broers van haremdames hebben aangemoedigd met teksten als ‘zet het volk op tegen de farao zodat het in opstand komt tegen zijn heer!’ De butler Mesedsure – eveneens een spottend pseudoniem, met de betekenis ‘door Re gehaat’ – kreeg dezelfde beschuldiging. We komen verder onder meer harembeambten, wetenschappers, officieren (Egyptische en Nubische) en priesters tegen, alsook een lijfarts, een tovenaar en zes vrouwen¹.

Uit de Gerechtelijke Papyrus van Turijn zijn ook de namen van vijftien leden van het gerechtshof bekend².

Overigens was het een besmet gerechtshof: drie leden van het gerechtshof zouden boter op hun hoofd hebben gehad en werden uiteindelijk ook beschuldigd en terechtgesteld. Ook is er sprake van vijf gecompromitteerde rechters die zich in een draaimolen, met vrouwen in staat van beschuldiging, zouden hebben vermaakt. Een van hen moest zelfmoord plegen, drie werden verminkt en één werd ernstig vermaand. In feite bleven er dus zeven rechters over.

Het liep op één uitzondering na niet goed af met de beklaagden. De ene uitzondering was een persoon die na ernstig te zijn toegesproken, werd vrijgelaten. De overige gedaagden werden schuldig bevonden en gestraft. De daders werden terechtgesteld of pleegden zelfmoord. Bij een aantal werden als extra straf neus en oren afgesneden. Het hof gaf hen soms uitdrukkelijk de gelegenheid zichzelf te doden. Het is de vraag of Pentawere die kans kreeg, gelet op de gelaatsuitdrukking van deze ‘schreeuwende prins’. Over aanstichtster koningin Tiyi wordt bij de behandeling van de rechtsgang in de Papyrus van Turijn of de andere documenten niet meer gerept.

En verder

Wat ook de precieze gang van zaken is geweest, duidelijk is dat Ramses IV de schoonmaak van het hof voor zijn rekening moest nemen. Bij zijn troonsbestijging werd een hymne ten gehore gebracht waarin beschreven werd hoe ‘vlak nadat hij farao is geworden, de vluchtelingen naar huis komen, de hongerigen eten en de dorstigen drinken krijgen en de naakten worden gekleed. De strijdenden worden vredesgezind, het onrecht overwonnen en de Maāt [de rechtvaardige wet] is teruggekeerd. Zo wordt er een nieuw tijdperk vol heil aangekondigd.’

Of dat echt zo was? Zeker, Ramses IV pakte het complot aan, al dan niet vanuit de hemel geholpen door zijn koninklijke vader. In het begin van zijn regering trad hij energiek op en begon hij een grootscheeps bouwprogramma van tempels. Maar de ondermijning van het koninklijk gezag begonnen onder Ramses III, woekerde door tijdens zijn zesjarige bewind. Een groep ambtenaren ging de criminaliteit in en kon daarmee een decennium doorgaan, tot na de dood van Ramses IV. Corruptie sloeg ook toe onder de priesters. Naar verluidt zou de hogepriester van Amon, Ramsesnakht, hoge priesterlijke ambten voor zijn familie hebben bemachtigd. Zo beschouwd lijken de samenzwering en de corruptie die een eind aan het leven van Ramses III maakten nog maar het begin te zijn geweest van een verdere neerwaartse ontwikkeling.

1Als hoofddaders worden ook genoemd de harembeambte Penok en de hareminspecteur Pendua. Als medeplichtigen worden verder opgevoerd Penhuiboye, de kapitein van de Nubische boogschutters Beyenemwese, hareminspecteur Ptewenteamin en vijf collega’s. Er is sprake van vier betrokken assistenten van de hoofddaders en zes vrouwen van poortwachters, alsook een zekere Kerpes en Khacemope. Onder de beschuldigden treffen we verder legercommandant Paiis aan, infanterieofficier Tainakthe, politiekapitein Nanai, de beambten bij de universiteit Messui en Shacedmasdjer, de tovenaar Preckamenef, de priester en lijfarts Iroi, de ‘butler’ Nebdjefa en een zekere Henutenamun en Amenkhacu.

2Genoemd worden de schatkistbewaarders (of ‘opzichters van het Witte Huis’) Montemtowe, Pefrowe en Paiere, de standaarddragers Kara en Hori, de ‘butler’ Paibese, en de archiefbeambte Mai, alsook Kedendenna, Bacalmahar, Peirswene, Kedendenna, Bacalmahar, Peirswene, Dhutrekhnefera, en Mertusiami. Deze vijftien personen kregen de opdracht de boosdoeners in de kraag te vatten, te ondervragen en te straffen. De drie leden van het hof die alsnog werden beschuldigd als medesamenzweerder waren Mai, Paibese en Hori.

 2Twee huwelijken, veel gekwetste ego’s. De moord op Philippus II van Macedonië

De opkomst van Alexander de Grote is nauw verbonden met de ondergang van zijn vader, koning Philippus II van Macedonië. Toen Philippus om het leven werd gebracht, was Alexander twintig jaar. Het oudste bericht over de moord in 336 voor Christus is afkomstig van de filosoof Aristoteles (384-322 voor Christus). Hij wijdde er welgeteld één zin aan: ‘Philippus […] werd aangevallen door Pausanias omdat hij toeliet dat deze werd beledigd door Attalus en zijn vrienden’. Meer niet. Het is wel erg weinig voor een moord die zoveel stof deed opwaaien en waarover zoveel vraagtekens bestaan. Veel uitgebreider schrijft de historicus Plutarchus (46-120 na Christus) zo’n vier eeuwen later. Hij behandelt deze moord als een kwestie van gekwetste trots en jaloezie:

‘[Zeker is] dat de vele huwelijken en affaires van de koning [Philippus II] onrust veroorzaakten, die zich als een besmettelijke ziekte vanuit de harem over het hele rijk uitbreidde. […] De hieruit voortspruitende ellende en samenzweringen namen door toedoen van Olympias [zijn echtgenote] nog grotere afmetingen aan. Boosaardig als zij was liet zij immers niet na om de door jaloezie en wraakgierigheid gedreven Alexander tegen zijn vader op te hitsen. Bij het drinkgelag [ter gelegenheid van het huwelijk van Cleopatra en Philippus II riep] […] de dronken Attalus [een generaal en oom van de bruid] de Macedoniërs op, om de goden te vragen om Philippus en Cleopatra een echte troonopvolger te schenken. Dat maakte Alexander zo boos dat hij uitriep: “Ellendeling, ben ik dan in uw ogen een bastaard?” en hem een beker naar het hoofd smeet. Daarop stormde Philippus met getrokken zwaard op zijn zoon af, maar, kwaad en dronken als hij was, maakte hij tot hun beider geluk een misstap en stortte ter aarde. Hierop riep Alexander honend: “Kijk eens vrienden, dat is de man die aanstalten maakt om van Europa naar Azië over te steken. Hij kan nog niet eens van de ene stoel naar de andere lopen, zonder om te vallen!” [Olympias en Alexander gingen daarna in ballingschap] [In 336 voor Christus] […] vond Philippus de dood door de hand van [de Macedonische lijfwacht] Pausanias, die daarmee wraak nam voor een zware belediging, die hem door toedoen van [de nieuwe vrouw van Philippus] Cleopatra en [haar oom] Attalus was aangedaan en waarvoor hij geen [echte] genoegdoening had gekregen. [De eerste vrouw van Philippus, de moeder van Alexander de Grote] Olympias werd echter als de voornaamste schuldige beschouwd. Zij zou namelijk de reeds zo verbitterde jongeman nog meer aangespoord en geprikkeld hebben. Een deel van de verdenking rustte echter ook op Alexander. Hij zou namelijk Pausanias na de belediging hebben ontmoet [en verder hebben opgehitst].’

Quintus Curtius Rufus († 53 na Christus), schrijver van Historia Alexandri Magni (Geschiedenis van Alexander de Grote), geeft Attalus’ optreden nog beeldender weer:

‘Onvoorzichtig genoeg en misschien letterlijk dronken door de uitspattingen van het huwelijksbacchanaal, riep hij luidkeels in de richting van de Macedonische edelen uit: ‘pleng offers voor de goden en smeek hun af, dat de gelukkige vruchten van het nieuwe huwelijk van de koning wettige troonsopvolgers mogen zijn.’

Wie was Philippus II, hoe zag zijn Macedonische rijk eruit, en wat is er waar van de verhalen van Plutarchus en Curtius Rufus? We volgen eerst de onweersproken feiten en besteden daarna aandacht aan de verschillende interpretaties zoals ze door een reeks schrijvers werden weergegeven, te beginnen met Aristoteles in de vierde eeuw voor Christus.

Philippus II en het Macedonische rijk

Philippus werd in 382 voor Christus in de Macedonische hoofdstad Pella geboren, als jongste zoon van koning Amyntas III. Tijdens zijn jeugd verzwakte Macedonië door interne conflicten, moord en doodslag waren schering en inslag. Het werk van Archelaos I (413-399 voor Christus), die de economie van het land had versterkt, de nieuwe hoofdstad Pella gesticht en de Griekse cultuur versterkt, dreigde teloor te gaan. In 370 voor Christus stierf Amyntas III. Philippus’ oudste broer, de minderjarige Alexander II, volgde hem op als koning. Zijn zwager Ptolemaeus trad op als regent. Al snel kwam er ruzie en brak een burgeroorlog uit. De The-baanse generaal Pelopidas greep in en bracht in 369 voor Christus een vredesverdrag tot stand. Om naleving af te dwingen, nam Pelopidas dertig gijzelaars mee, onder wie de vijftienjarige Philippus. Een jaar later werd Alexander II echter vermoord, waarschijnlijk door handlangers van Ptolemaeus die alsnog koning werd.

Kaart van Macedonië en omstreken ten tijde van Philippus II

Thebe – dat onder de leider Epaminondas Sparta verslagen had – werd een belangrijke leerschool voor prins Philippus. Hij maakte daar kennis met de nieuwste strijdtactieken en wapenuitrustingen. Intussen ging in Macedonië de strijd onverminderd door. Philippus’ oudere broer Perdiccas pleegde een staatsgreep en vermoordde Ptolemaeus in 365 voor Christus. In 359 voor Christus leed Perdiccas een zware nederlaag tegen de Illyriërs van koning Bardylis en werd gedood. Zijn troon viel toe aan zijn minderjarige zoon Amyntas IV. De inmiddels 24-jarige Philippus werd regent. Philippus was huiswaarts gekeerd en kreeg onder de regering van Perdiccas de beschikking over een eigen leger en bestuurde een groot deel van Oost-Macedonië. Hij stootte al snel na zijn aantreden als regent zijn neef van de troon en riep zichzelf uit tot koning. Aan zijn onttroonde verwant gaf Philippus ter compensatie de hand van zijn dochter.