OORLOGSDOSSIER

1944 1945

NEDERLANDSE BEVRIJDINGSOORLOG

De rafelranden van een grimmige strijd

ANNE DOEDENS
LIEK MULDER

Achtste deel in de serie Oorlogsdossiers. Eerder verschenen:

Frans-Duitse Oorlog 1870-1871. De Moeder van de Grote Oorlog

Engels-Nederlandse Oorlogen 1652-1674. Door een zee van bloed in de Gouden Eeuw

Slag in de Javazee 1941-1942. Oorlog tussen Nederland en Japan

Zesdaagse Oorlog Juni 1967. De Israëlische ‘herschepping’ van het Midden-Oosten

Tiendaagse Veldtocht. Burgeroorlog in het Koninkrijk der Nederlanden, 1830-1839

Krimoorlog. Een vergeten oorlog, 1853-1856

Koreaoorlog. Bitter lijden en atoomdreiging, 1950-1953

Afbeeldingen omslag:

Voorzijde boven: Een Britse militair met een Duitse officierspet. Een andere militair heeft een portret van Hitler in de hand. De foto is op 3 april 1945 in een Twentse stad gemaakt. Nationaal Archief, Den Haag.

Voorzijde onder:

Achterzijde: Bezoek van de Britse minister Clement Attlee aan de vernielingen en inundaties op Walcheren. Het bezoek gaat per DUKW (amfibievoertuig), 10 maart 1945. Nationaal Archief, Den Haag.

©2020 Anne Doedens & Liek Mulder,
p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

©2020 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
www.walburgpers.nl

Omslagontwerp: Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Vormgeving binnenwerk: Andre Klijsen, Villa Y, Henxel

Kaartwerk: © De Gelderlander, DPG Media

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462494497

e-ISBN 9789462496125

NUR 680

INHOUD

Vooraf

1Nederland medio 1944

2De Slag om de Schelde

3De Oost-Brabantse Corridor

4De Slag om Arnhem en strijd in de Betuwe

5De bevrijding van Noord-Brabant

6De bevrijding van Limburg

7Bezet Nederland

8De bevrijding van Gelderland en delen van Overijssel

9De bevrijding van Overijssel en Drenthe

10De bevrijding van Friesland en Groningen

11De bevrijding van de Waddeneilanden

12Het einde van de oorlog

Epiloog

Monumenten en lieux de mémoire

Bibliografie en websites

VOORAF

In de ondertitel van dit boek staat het zeer recent in zwang gekomen woord ‘rafelrand’. Wie de wortels van dit neologisme bekijkt, ontdekt hoe toepasselijk het is op dit boek over de Nederlandse Bevrijdingsoorlog. Die oorlog werd immers niet beslist in de Vesting Holland, maar aan de randen van Nederland, vaak dicht bij en over de grenzen, waar harde en soms grimmige gevechten nodig waren om de Duitsers te verdrijven. Zoals in Zeeuws-Vlaanderen, Zuid-Limburg, West-Brabant, Nijmegen en Twente. Een rafel is een losgeraakte draad, een rafeling is een verwarde beweging, iets waar geen duidelijk patroon in zit of waarvan het patroon aan het losraken is.

Verwarring was vooral aanwezig bij de bevolking van het te bevrijden en bevrijde Nederland die uiteraard geen totaalbeeld van de geallieerde opmars had. Voor de militaire leiders en strategen waren de lijnen wel degelijk duidelijk. Zo was de strijd in Noord-Brabant de weloverwogen uitvoering van het plan om de Duitsers terug te dringen naar de Maas. De operaties op Nederlandse bodem waren er in eerste instantie op gericht de linkerflank van de geallieerde opmars naar Duitsland veilig te stellen. De bevrijding van ons land was daardoor voor de geallieerden in zekere zin bijzaak. Dat gold uiteraard niet voor de Nederlanders die reikhalzend uitkeken naar het eind van de gehate Duitse bezetting, maar vaak geen idee hadden van de geallieerde strategie.

De indeling van de geallieerde troepen op D-Day was terug te vinden in de bevrijdingsoorlog in Nederland. Van noord naar zuid opereerden in Normandië achtereenvolgens Canadezen, Britten en Amerikanen. Vandaar dat de Canadezen langs de kust richting Breskens oprukten en een belangrijke rol in de Slag om de Schelde en de bevrijding van een groot deel van Nederland speelden. Rechts van de Canadezen trokken de Britten op die daardoor een hoofdtaak in de operatie Market Garden kregen toegewezen. Ten slotte de Amerikanen die Limburg binnentrokken en uiteindelijk Maastricht bevrijdden.

In dit boek wordt diverse keren over de tegenstelling tussen de Britse generaal, later veldmaarschalk Montgomery en de geallieerde opperbevelhebber Eisenhower geschreven. Eisenhower koos voor de strategie om langs een breed front op te rukken. Montgomery was een vurig aanhanger van een geconcentreerde strategie: een gedurfde stoot over een beperkt front. In de operaties Market en Garden (hierna aangegeven als één operatie Market Garden) kreeg Montgomery het voordeel van de twijfel, met rampzalige gevolgen voor de geallieerden en de inwoners van Arnhem en wijde omgeving.

Voor de Nederlandse bevolking was de oorlog van september 1944 tot mei/ juni 1945 inderdaad een echte rafelrand: onoverzichtelijk, in handen van vele partijen die we samen de ‘geallieerden’ noemen en zich voltrekkend op tal van fronten en gedurende negen maanden, een lange tijd als de nood hoog is.

Het woord rafelrand roept ook andere associaties op, namelijk dat wat er gebeurt niet volgens heersende normen en waarden verloopt. Oorlog is bij uitstek een reeks gebeurtenissen waarin normale wetten nauwelijks van toepassing lijken, waar onrecht eerder regel dan uitzondering is. Ook de Nederlandse Bevrijdingsoorlog had tal van rauwe randen als executies, moordpartijen, nodeloze beschietingen en strategische blunders.

Lang was alle aandacht voor de Nederlandse bevrijding gericht op Market Garden. Gaandeweg kwam ook de Slag om de Schelde in beeld. Werd Market Garden het symbool van een grote en bloedige mislukking, de Slag om de Schelde liet zien hoe belangrijk de Westerschelde, Zeeland en West-Brabant in de bevrijdingsoorlog waren. Alle aandacht die er terecht was en is voor de strijd in september 1944 bij Arnhem en Nijmegen om de bruggen over de grote rivieren, mag echter niet doen vergeten hoe zwaar bijvoorbeeld de bevolking van Zeeland, West-Brabant en het gebied ten oosten van de Maas in Limburg leed, die pas laat bevrijd werd. Daarom laten we in dit boek de Slag om de Schelde voorafgaan aan Market Garden.

Dat de dodelijke V2-raketten vanaf september 1944 vooral vanuit het westen van ons land richting Engeland werden gelanceerd, had grote consequenties voor grensprovincies als Overijssel en Gelderland: de aanvoer van die wapens werd daar verstoord door zware bombardementen ten oosten van de IJssel, onder meer op Deventer. In april 1945 werd hard gevochten in Groningen, een stad waar veel Nederlandse en Duitse nazi’s hun toevlucht hadden gezocht. Daarna werd Delfzijl en directe omgeving een bitter strijdtoneel. Kortom, de oorlog was complex, het slagveld onoverzichtelijk en het verloop per regio zeer verschillend. Het begrip rafelrand is daarom meer dan passend. Tegelijkertijd realiseren we ons dat deze oorlog dermate gecompliceerd en uitgebreid was, dat we niet alle gebeurtenissen konden boekstaven.

Als dit boek verschijnt, is het driekwart eeuw geleden dat de Tweede Wereldoorlog en de Duitse bezetting werden beëindigd. Om de herinnering aan deze strijd voor onze vrijheid levend te houden, is herkenbaarheid nodig. Die wordt bevorderd door het besef dat de oorlog voor talloze Nederlanders heel dichtbij is gebleven. De oorlogsgeneratie heeft haar kinderen, klein- en achterkleinkinderen lang kunnen wijzen op de nabijheid van die oorlog in de eigen omgeving. Driekwart eeuw na dato hebben wij de rauwe werkelijkheid van deze rafelranden vast willen leggen in ons verhaal.

We bedanken dr. C.M. Schulten, de voormalige directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD) voor de kritische blik waarmee hij onze tekst heeft bekeken.

Uiteraard blijft de tekst geheel voor onze rekening.

Maartensdijk/Harderwijk, november 2019

Anne Doedens en Liek Mulder

1NEDERLAND MEDIO 1944

In het voorjaar van 1944 was er een stormloop op de dertigduizend kaartjes in het Olympisch Stadion voor de wedstrijd om het voetbalkampioenschap van Nederland tussen De Volewijckers uit Amsterdam-Noord en Heerenveen op Tweede Pinksterdag, 29 mei. Volewijckers-bestuurslid Ph.K. Corstens noteerde:

‘Bepaalde levensmiddelen zijn moeilijk te krijgen. De mensen gaan echter niet naar de Beemster voor zichzelf, maar louter met de bedoeling om de daar verkregen groenten en aardappelen te ruilen voor... kaartjes.’

Rond het stadion ontstond een levendige zwarte markt in kaartjes, maar agenten grepen in en arresteerden 150 verkopers. De in beslag genomen entreebewijzen deelden ze gratis uit aan omstanders. De Volewijckers won met 4-1 en werd daarmee voor het eerst kampioen van Nederland. Het duurde tot 1946 eer er een nieuwe landskampioen (Haarlem) kon worden gehuldigd. De reguliere competitie van 1944-1945 werd niet gespeeld.

Bezetting

Het bezoek aan voetbalwedstrijden verdubbelde bijna tijdens de bezetting. Dergelijk vermaak vormde een mooie afleiding van de dagelijkse zorgen en was betrekkelijk goedkoop.

Na de schok van de Duitse inval in de meidagen van 1940 en de daaropvolgende bezetting, pakten de meeste Nederlanders zo goed en zo kwaad als het ging hun normale leven weer op. Er werd dus ook gewoon gesport en gewerkt, mensen deden de dingen die ze gewend waren te doen. De Duitse bezetting was immers een realiteit, niemand wist hoe lang die zou duren, werd Nederland überhaupt ooit weer zelfstandig? De regering, inclusief koningin Wilhelmina, was naar Engeland gevlucht en het parlement ontbonden. De democratie in Nederland moest het veld ruimen en maakte op 29 mei 1940 plaats voor het Rijkscommissariaat Nederland, met aan het hoofd de Oostenrijker Arthur Seyss-Inquart. Onder hem functioneerden de vier Generalkommissäre Hans Fischböck (voor financiën en economie), Fritz Schmidt (voor openbare mening), Friedrich Wimmer (voor bestuur en justitie) en Hanns Albin Rauter (voor openbare orde en veiligheid). De vijf werden ondersteund door ongeveer tweeduizend ambtenaren, van wie een derde Nederlander was.

Op de ministeries bleven de secretarissen-generaal functioneren. Omdat de politieke top was weggevallen, waren zij verantwoordelijk voor hun departement, zij het onder Duits toezicht. Het Nederlandse ambtenarenapparaat functioneerde ruim vier jaar lang op alle niveaus. Pas na Dolle Dinsdag (5 september 1944) was er sprake van desintegratie van het bestuur. Wie niet loyaal meewerkte werd vervangen door een NSB’er of een andere Duitsgezinde ambtenaar. NSB-leider Anton Mussert hoopte voor zichzelf en partijleden hoge posten binnen te slepen en vergaande bevoegdheden te krijgen, maar dat gebeurde niet. Het Duitse bestuur hield de partij op afstand, omdat het wist dat de NSB weinig draagvlak onder de bevolking had en maar een beperkt aantal capabele mensen kon inzetten.

Jodenvervolging en verzet

Aanvankelijk groeide de werkgelegenheid. Duitsland plaatste grote orders bij Nederlandse bedrijven, onder meer in de scheepsbouw, de vliegtuigbouw en de textielindustrie. Tal van aannemers konden aan de slag bij de aanleg van de Atlantikwall. De werkloosheid die in de crisisjaren dertig meer dan 25 procent van de beroepsbevolking bedroeg, daalde aanzienlijk.

De Duitse bezetting leek aanvankelijk mee te vallen. Maar dat veranderde vrij snel. Het keiharde neerslaan van de Februaristaking van 25 en 26 februari 1941 was voor velen het overtuigende bewijs dat de ‘fluwelen handschoen’ van Seyss-Inquart een keiharde vuist verborg. De verhoudingen verscherpten. Zeker toen de vervolging van Nederlandse Joden steeds zichtbaarder werd. De invoering van de Jodenster op 3 mei 1942, de concentratie van Joodse Nederlanders in Amsterdam en talrijke discriminerende maatregelen tegen Joden (‘Voor Joden verboden’) lieten weinig twijfel bestaan aan de bedoelingen van de bezetter.

Op 1 juli 1942 werd het Judendurchgangslager Westerbork een doorgangskamp voor Nederlandse Joden, Roma en Sinti. Van 12 oktober 1942 tot 11 april 1945 was de SS’er Albert Konrad Gemmeker (1907-1982) commandant van dat kamp. Een dag voor de bevrijding van Kamp Westerbork, nam Gemmeker stilletjes de benen.

Op 15 juli 1942 vertrok uit Westerbork de eerste trein naar de vernietigingskampen Auschwitz, Sobibor, Theresienstadt en Bergen Belsen, op 13 september 1944 de 93e en laatste. In totaal werden vanuit Westerbork en via tien transporten vanaf andere locaties 107.000 mensen gedeporteerd, vijfduizend overleefden. De Nederlandse Spoorwegen vervoerden deze slachtoffers, zowel in Nederland naar Westerbork als vanuit dat kamp naar de vernietigingskampen.

Over de omvang van het verzet in Nederland is bekend dat er naar schatting 25.000 actieve verzetsmensen waren. Friedrich Christiansen, opperbevelhebber van de Wehrmacht in Nederland, noemde in september 1943 het aantal sabotageacties ‘verbijsterend gering’. Er spreekt minachting uit deze kwalificatie: erg dapper zijn die Nederlanders niet.

De grootste verzetsorganisatie was de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO), medio 1942 opgericht door Helena Kuipers-Rietberg uit Winterswijk en dominee Frits Slomp uit Heemse. De LO groeide uit tot een organisatie met twaalf- tot veertienduizend medewerkenden die voor honderdduizenden onderduikers schuiladressen, persoonsbewijzen en materiële hulp als voedselbonnen regelde. Door de April-meistakingen van 1943, de Spoorwegstaking die in september 1944 begon en de gedwongen Arbeitseinsatz, groeide het aantal onderduikers tot boven de driehonderdduizend.

Vanwege de toenemende Duitse repressie en om aan voldoende hulpmaterialen te komen richtte de LO op 14 augustus 1943 de Landelijke Knokploegen (LKP) op, die in de eerste helft van 1944 ongeveer zeshonderd verzetsmensen in de gelederen hadden, verdeeld over enkele tientallen knokploegen. De LKP hielden zich onder meer bezig met overvallen op distributiekantoren om bonkaarten te bemachtigen. Persoonsbewijzen werden vervaardigd door een eigen Persoonsbewijzencentrale of buitgemaakt bij overvallen op gemeentehuizen.

Lang niet altijd was er goede coördinatie tussen de professioneel uitgevoerde acties van de geallieerden en de verzetsdaden in bezet Nederland. Vanuit het perspectief van de legerleiding ondersteunden die niet altijd het optreden van de geallieerden. Hoewel geallieerden en verzetsmensen hetzelfde doel nastreefden, een einde maken aan de Duitse bezetting, was er een verschil van aanpak tussen de militairen en de uiterst gemotiveerde verzetsmensen, die vooral ad hoc opereerden en doorgaans geen totaaloverzicht van de stand van zaken hadden.

Een belangrijke verzetsactiviteit was het maken en verspreiden van illegale bladen, waarschijnlijk werden er meer dan dertienhonderd uitgegeven. Sommige verschenen kort, andere wisten zich jarenlang te handhaven. Ze boden tegenwicht aan de propaganda van de nazi’s, waarschuwden tegen maatregelen van de bezetter en brachten nieuws dat niet in de officieel toegestane kranten stond, die door de Duitsers gecensureerd werden. Uit diverse citaten in dit boek blijkt dat de illegale pers vaak opmerkelijk goed geïnformeerd was.

Prinses Irene Brigade

Nederlanders leverden ook een militaire bijdrage aan de bevrijding van Europa. Dat gebeurde niet alleen door eenheden van de marine en de luchtmacht, maar met name door de Prinses Irene Brigade, opgericht in het Engelse Congleton op 11 januari 1941 onder de naam Koninklijke Nederlandse Brigade. Enkele maanden na de oprichting werd de brigade gestationeerd in Wolverhampton. De sterkte van de brigade schommelde tussen de twaalfhonderd en vijfendertighonderd man. Bij Koninklijk Besluit van 26 augustus 1941 kreeg de brigade de naam Koninklijke Nederlandse Brigade Prinses Irene. De brigade werd ingezet bij de kustbewaking, ook gingen er eenheden naar Ceylon en naar Suriname. Daar kreeg de brigade onder andere als taak schepen te beschermen die bauxiet vervoerden. Bauxiet wordt verwerkt tot aluminium, van groot belang voor de bouw van vliegtuigen.

In augustus 1944 landde de brigade met twaalfhonderd man in het Franse Arromanches. Op 12 augustus werd gevochten bij Pont-Audemer en Saint-Côme, de weken daarna ook in België. Op 3 september 1944 werd prins Bernhard door de Nederlandse regering aangewezen als bevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten, maar de brigade bleef onder commando van de Britten. Op 4 september werd de Prinses Irene Brigade onderdeel van het 30e Legerkorps van het 2e Britse Leger. De brigade werd ingezet tijdens de hierna uitvoerig beschreven operatie Market Garden en vocht daarna in Noord-Brabant en Zeeland. In april 1945 waren de mannen van de brigade betrokken bij de bevrijding van Hedel. Op 8 mei marcheerden ze als eerste geallieerde troepen Den Haag binnen. Tijdens de oorlog kwamen 47 Irenemannen om het leven.

Bij Koninklijk Besluit van 13 december 1945 werd de brigade opgeheven, maar de traditie bleef bewaard:

‘Overwegende,

de wenschelijkheid voornoemde brigade op te heffen, doch de traditie dezer brigade voor de Koninklijke Landmacht te bewaren;

Hebben goedgevonden en verstaan:

te bepalen:

1de Koninklijke Nederlandsche Brigade Prinses Irene is met ingang van 24 december 1945 opgeheven;

2de naam van de brigade zal onder Onze nadere goedkeuring worden gedragen door een infanteriekorps, dat deel uitmaakt van de vredessa-menstelling van de Koninklijke Landmacht;

3het vaandel van de Koninklijke Nederlandsche Brigade “Prinses Irene” zal worden ingenomen om te zijner tijd te worden overgedragen aan het onder 2 genoemde korps.’

Operatie Overlord

De bevrijding van Nederland kan alleen maar goed begrepen worden tegen de achtergrond van de wereldwijde strijd tegen de regimes van Hitler en zijn bondgenoten. Tijdens de conferentie van Teheran van 28 november tot 1 december 1943 besloten de geallieerden om de druk op het Oostfront te verminderen door een groot offensief in het westen te lanceren, dus een invasie in het Europese vasteland, ook van belang voor Nederland. Aanwezig waren Sovjetleider Jozef Stalin, de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt en de Britse premier Winston Churchill. Stalin nam voor de eerste keer deel aan zo’n oorlogsconferentie.

De voorbereidingen waren immens, zeker omdat uiteindelijk besloten werd op stranden in Normandië te landen. Bovendien hadden de Duitsers ook in Normandië aan hun Atlantikwall gebouwd. Deze vijfduizend kilometer lange verdedigingslinie liep van de Noordkaap in Noorwegen, via Denemarken, Duitsland, Nederland en België naar Frankrijk, tot aan de grens met Spanje. De linie bestond uit bunkers, artillerie en mijnenvelden op strategische punten als riviermondingen; er was echter geen sprake van een aaneengesloten reeks verdedigingswerken. Langs de Nederlandse kust zijn delen van de linie nog steeds zichtbaar. Op de Waddeneilanden die pas heel laat bevrijd werden, leidde de Duitse aanwezigheid in verband met de Atlantikwall tot een gedwongen samenleven van bezetters en eilanders.

De opperbevelhebber van operatie Overlord was de Amerikaanse generaal Dwight D. Eisenhower (1890-1969), van 1953 tot 1961 president van de Verenigde Staten. Hij was van eind 1943 tot de ontbinding op 14 juli 1945 commandant van het Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (SHAEF), het hoofdkwartier van de commandant van de geallieerde strijdkrachten in Noordwest-Europa. Toen de geallieerden vaste voet op Franse bodem hadden gekregen, werd SHAEF overgebracht naar het continent.

Zijn tegenpool was de Britse generaal Bernard Law Montgomery (1887-1976) die op 23 december 1943 uit de Italiaanse veldtocht naar Groot-Brittannië werd teruggeroepen om mee te helpen bij het opstellen van de plannen rond de invasie. Hij kreeg het bevel over de 21e Legergroep waar alle grondtroepen onder vielen. Op 31 augustus besloot de Britse premier Winston Churchill om Montgomery tot veldmaarschalk te bevorderen. De benoeming ging de volgende dag in.

In volgende hoofdstukken zal blijken dat de bedachtzame strateeg Eisenhower en de impulsieve en wispelturige Montgomery een aantal keren fors de degens kruisten, met name bij de operatie Market Garden die in de hoofdstukken 3 en 4 wordt beschreven.

Na maandenlange voorbereidingen begon de operatie Overlord (Heerser) op D-day 6 juni 1944. De geallieerden zetten die dag meer dan vijfduizend schepen en vierduizend landingsvaartuigen in. Duizenden vliegtuigen bombardeerden en beschoten Duitse stellingen en troepeneenheden, terwijl ook de kanons van de geallieerde oorlogsvloot de kust onder vuur namen. Aan het eind van de dag waren honderdvijftigduizend soldaten aan land gezet.

Bij het inschepen kregen de geallieerde troepen de dagorder van hun opperbevelhebber in handen gedrukt:

‘U gaat beginnen aan de Grote Kruistocht waar we nu al zoveel maanden naartoe hebben gewerkt. De ogen van de wereld zijn op u gericht. De hoop en de gebeden van de vrijheidslievende mensen in de hele wereld gaan met u mee. […] Het tij is gekeerd! De vrije mannen van de wereld marcheren samen naar de overwinning.’

Overlord had ook grote consequenties voor de bevrijding van Nederland. Dat verhaal begint op dinsdag 5 september, Dolle Dinsdag.

2DE SLAG OM DE SCHELDE

Na de invasie in Normandië op 6 juni 1944 verliep de opmars van de geallieerden aanvankelijk stroef. Het duurde enige tijd voordat er voldoende troepen en materieel waren overgebracht om met succes het bruggenhoofd uit te kunnen bouwen. Ook de tegenstand van de Duitsers was heftiger dan van tevoren ingeschat. Een praktische belemmering vormde het kleinschalige Normandische landschap met een overvloed aan heggen en andere afscheidingen van percelen, die met name tanks het manoeuvreren belemmerden. De Slag rond Falaise (12-21 augustus) doorbrak de patstelling. Door een omvangrijke tangbeweging – de Zak van Falaise genoemd – werd een groot deel van de Duitse troepen uitgeschakeld en kon de opmars in hoog tempo worden voortgezet. Veertigduizend Duitsers werden gevangengenomen. Op 25 augustus volgde de capitulatie van Parijs. Intussen werd er in Frankrijk een tweefrontenoorlog uitgevochten. Op 15 augustus begon operatie Dragoon (Dragonder), de landing van geallieerde troepen op de Franse Middellandse Zeekust. Het doel was de geallieerde opmars te versnellen.

Aanvankelijk vielen alle grondtroepen tijdens operatie Overlord onder de 21e Legergroep van (toen nog) generaal Bernard Law Montgomery. Toen er een groot aantal Amerikaanse troepen in Normandië was geland, werden die samengevoegd tot de 12e Legergroep onder generaal Omar Bradley (1893-1981). De 21e Legergroep bestond daarna alleen nog uit het 2e Britse Leger en het 1e Canadese Leger.

Na de doorbraak bij Falaise ging het zo snel en voorspoedig dat het zicht op de werkelijkheid verloren dreigde te gaan. In het wekelijkse rapport van de inlichtingendienst van het hoofdkwartier van opperbevelhebber Eisenhower van 2 september stond:

‘Twee-en-een-halve maand van bitter vechten brachten het einde van de oorlog in Europa in beeld, bijna voor het grijpen. De Duitse Wehrmacht in West-Europa is niet langer een samenhangende strijdmacht, maar bestaat uit een aantal eenheden op de vlucht, ongeorganiseerd en zelfs gedemoraliseerd, vrijwel verstoten van uitrusting en bewapening.’

Het Combined Intelligence Committee deed er op 9 september nog een schepje bovenop:

‘dat georganiseerde tegenstand onder leiding van het Duitse opperbevel waarschijnlijk niet langer dan tot 1 december kon duren […] misschien zelfs wel eerder zou eindigen.’

Antwerpen

Op 4 september 1944 veroverde het 2e Britse Leger – met name de 11e Britse Pantserdivisie – een groot deel van Antwerpen, met uitzondering van de noordelijke wijken en de dokken. Het gewapende Belgische verzet was geïnformeerd over de geallieerde plannen en had de dag tevoren een groot aantal haveninstallaties bezet omdat men vreesde dat de Duitsers die zouden vernietigen. Daar hoorde ook de Kruisschanssluis bij, de belangrijkste toegang voor zeeschepen. Een ongeschonden Antwerpse haven was van groot belang voor het verloop van de oorlog. De havenfaciliteiten bestonden uit ongeveer 45 kilometer kade, met meer dan zeshonderd kranen, moderne laadbruggen, meer dan negenhonderd pakhuizen, bijna vijfhonderd aardolietanks en uitstekende spoorwegverbindingen.

Antwerpen in geallieerde handen betekende een groot, goed geoutilleerd logistiek knooppunt op het Europese continent. Vanuit Engeland konden via de Schelde alle mogelijke wapens, brandstoffen en andere oorlogsbenodigdheden naar Antwerpen worden verscheept. Vandaaruit was het mogelijk de geallieerde troepen over de weg en het spoor snel en effectief te bevoorraden. Dat is de reden dat beide Scheldeoevers zo snel mogelijk in geallieerde handen moesten komen. Uiteraard kende Montgomery het grote belang van de Antwerpse haven, maar hij werd geobsedeerd door zijn plan via Nijmegen en Arnhem Duitsland binnen te vallen. De Canadese luitenant-generaal Crerar die verantwoordelijk was voor Antwerpen kreeg dan ook geen troepen van Montgomery. Pas na Market Garden werd aan het vrijmaken van de Schelde de hoogste prioriteit gegeven. Toen dat eenmaal was gebeurd, ging het snel. Nog in de maand september begon de Slag om de Schelde, met grote gevolgen voor Zeeland.

Op zondag 3 september meldde Eisenhowers inlichtingendienst: ‘Als het zo doorgaat zijn we de 28e september in Berlijn’. Het zou anders lopen, heel anders, mede omdat Antwerpen in de geallieerde plannen aanvankelijk een te lage prioriteit had.

Eveneens op 3 september gaf veldmaarschalk Montgomery het 2e Britse Leger opdracht de Rijnbruggen van Arnhem tot Wesel te veroveren. Tevens werd besloten dat zowel het Amerikaanse 1e als 3e Leger bij Koblenz en bij Mannheim de Rijn moesten oversteken. Montgomery wilde met zijn troepen in een machtige, alles omvattende operatie in ijltempo naar Berlijn oprukken, meldde hij op 4 september:

‘Mijns inziens hebben we op dit ogenblik het stadium bereikt waarin één werkelijk krachtige, met alle middelen ondersteunde stoot naar Berlijn vrijwel zeker zijn doel zal bereiken en een eind aan de oorlog met Duitsland zal maken.’

Als zijn 21e Legergroep en het rechts van hem opererende 1e Amerikaanse Leger absolute voorrang kregen bij de bevoorrading, kon de oorlog vóór Kerstmis 1944 worden beëindigd. Hoewel Eisenhower bepaald geen fan van Montgomery was en liever over een breed front omzichtiger wilde optrekken, ging hij op 5 september akkoord met de uitvoering van Montgomery’s plan. Dat deed hij in het kader van zowel een aanval op het Saar- en Ruhrgebied door Amerikaanse troepen als een doorstoot naar het noorden, omdat daar voorlopig het zwaartepunt van de operaties moest liggen. Een snelle aanval richting Berlijn leek aantrekkelijk, maar

‘ik ben het er niet (herhaal: niet) mee eens dat hieraan thans moet worden begonnen, ten koste van alle andere operaties.’

Eisenhower wist dat de logistieke problemen wel eens tot gevolg zouden kunnen hebben dat het geallieerde offensief sowieso stil zou kunnen vallen. Op 1 september had het Amerikaanse 1e Leger van generaal George Patton (1885-1945) al noodgedwongen halt moeten houden bij de rivier de Maas, vlak bij Metz.

Montgomery was zeer teleurgesteld dat zijn plan slechts gedeeltelijk de zegen van de opperbevelhebber kreeg. Zondagmiddag 10 september spraken Eisenhower en Montgomery elkaar in Brussel. Het werd een heftige confrontatie waar Eisenhower de Engelsman op zijn plaats moest zetten: ‘ten slotte ben ik je baas’. Eisenhower zag echter wel het nut in van Montgomery’s ‘potloodvormige stoot’ naar het noorden als flankdekking voor acties rond de Schelde om de Antwerpse haven te kunnen openen voor de broodnodige logistieke ondersteuning.

Enkele weken later zou blijken dat de strategie van Montgomery niet alleen gewaagd, maar ook niet goed doordacht en voorbereid was, daardoor onuitvoerbaar en vooral ook onverantwoord. De operatie Market Garden werd er het bloedige bewijs van.

Dolle Dinsdag

In Londen anticipeerde de Nederlandse regering in ballingschap op een aanstaande bevrijdingsoorlog in het vaderland. In een persoonlijke boodschap, uitgezonden via Radio Oranje, meldde koningin Wilhelmina op 3 september dat zij prins Bernhard benoemd had tot bevelhebber van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS) ‘onder het opperbevel van generaal Eisenhower. Prins Bernhard neemt hierbij de leiding op zich van het gewapend verzet in Nederland.’ De koningin besloot haar toespraak met: ‘Tot spoedig weerziens!’ Dezelfde radiozender instrueerde dezelfde dag in opdracht van de regering het Nederlandse volk:

‘Machtige geallieerde legerafdeelingen vechten op Belgisch grondgebied. Daarom worden nu de volgende instructies gericht tot het Nederlandsche volk:

1Probeert niet tot een algemeenen opstand te komen.

2Volgt nauwkeurig de bevelen van de leiders op. Probeert met alle bedekte middelen het vijandelijk vervoersysteem te ontwrichten. Zorgt er voor, dat de vijandelijke spoorweg-, waterweg- en wegenverbindingen op alle mogelijke plaatsen in de war worden gebracht.

3Gaat voort met de administratie van den vijand en zijn handlangers te desorganiseeren.

4Verleent alle mogelijk hulp aan leden van de verzetsbeweging. Helpt hen bij hun werk, verbergt hen of helpt hen te ontsnappen. Geeft hun, als U hebt voedsel en kleeding.’

Beide radioboodschappen waren boordevol optimisme. Minister-president Pieter Sjoerds Gerbrandy deed er op maandag 4 september nog een schepje bovenop:

‘Nu de geallieerde legers in een onweerstaanbaren opmarsch de Nederlandsche grens overschreden hebben, wil ik uit naam van U allen onze bondgenooten een hartelijk welkom toeroepen op onze vaderlandschen bodem. Zelden zijn mannen met grooter ongeduld verbeid. […] Nederland herrijst! Moge het zijn in grootheid!’

Oorspronkelijk had Gerbrandy niet het woord ‘overschreden’ in zijn tekst opgenomen, maar ‘naderen’. Ook hij werd echter meegesleept door de zeer voorbarige overwinningsroes. Zijn toespraak inspireerde de illegale krant Het Dagelijks Nieuws – vooral verspreid in Zuid-Holland – op 5 september 1944 een ‘bevrijdingsnummer’ uit te brengen.

De geallieerde verovering van een groot deel van Antwerpen op 4 september en de boodschappen uit Londen, deden de harten in het bezette Nederland sneller kloppen. Toen op dinsdag 5 september Radio Oranje het volgende onjuiste bericht verspreidde, maakte zich een ongekende euforie van Nederland meester:

‘Breda bereikt en Britsche troepen dringen Nederland verder binnen. Antwerpen, Gent, Abbeville en Leuven bevrijd. Artillerie beschiet Duitsch grondgebied; Amerikaansche troepen hebben de Duitsche grens overschreden; zij dringen Limburg binnen. De in Noord-Frankrijk achtergebleven Duitsche troepen tot den ondergang gedoemd.’

Misleid en denkend het nu wel snel afgelopen was met de Duitse aanwezigheid, gingen op Dolle Dinsdag 5 september 1944, mensen in heel Nederland met Nederlandse vlaggen en oranje wimpels de straat op. Talrijke NSB’ers en Duitse militairen raakten dusdanig in paniek dat ze hun spullen pakten en op weg gingen naar het ‘veilige’ Duitsland. NSB’ers trokken meestal richting de Lüneburger Heide. NSB-leider Anton Mussert nam zijn intrek op de Bellinckhof bij Almelo, waardoor hij in geval van nood snel naar Duitsland kon uitwijken. De volgende dag voltrok zich als gevolg van Dolle Dinsdag een tragedie. Op 6 september vertrok een trein met vrouwen en kinderen van NSB’ers vanuit Amsterdam richting Duitsland. Bij Diemen beschoten geallieerde vliegtuigen de trein. Er vielen ongeveer dertig doden en een groot aantal zwaargewonden.

De euforie was snel voorbij, van een bevrijding van het land was nog lang geen sprake. Toen Radio Oranje op donderdag 6 september berichtte over acties bij het Albertkanaal in België, was het helemaal duidelijk dat de geruchten over een voor de deur staande bevrijding helaas niet meer dan geruchten waren geweest.

Al op 4 september had rijkscommissaris Seyss-Inquart de ‘uitzonderingstoestand’ afgekondigd. De bevolking werd gewaarschuwd niet eigenmachtig op te treden. Elk verzet zou onmiddellijk met geweld worden gebroken. Inmiddels ten overvloede maakte het Rijkscommissariaat op 6 september tamelijk laconiek een einde aan de voorbarige vreugde:

‘Sinds 4 September liepen er geruchten – en de Britsche radio verspreidde ze officieel als bericht van Eisenhowers hoofdkwartier – als zouden de Engelsch-Amerikaansche troepen Nederlandsch grondgebied hebben bereikt en Breda hebben bezet. Deze geruchten hebben een grote verwarring teweeggebracht. Het Duitsche weermachtbericht heeft sinds den aanvang van den oorlog een onbetwistbare autoriteit verworven door de harde juistheid en betrouwbaarheid zijner gegevens. Ook ten aanzien van oorlogsgebeurtenissen, die het Nederlandsche belang zouden raken, kan men de Duitsche legerberichten veilig als richtsnoer nemen.’

Logistieke problemen

Een van de redenen dat de geallieerde opmars minder snel verliep dan gewenst, was de logistiek. Een hevige storm had tussen 12 tot 16 juni 1944 een deel van het bruggenhoofd bij Normandië vernietigd. Voor de opmars in Noordwest-Europa was dagelijks vier miljoen liter brandstof nodig en veel wapentuig en ammunitie, om maar te zwijgen over voedsel. Er was slechts een gering aantal geschikte havens beschikbaar, waardoor voorraden over lange afstanden moesten worden aangevoerd. Met tankwagens en honderden vrachtwagens vol jerrycans werd er bijvoorbeeld voortdurend gependeld tussen de eindpunten van de Pluto-leidingen en het front, honderden kilometers verderop.

De naam van deze leidingen is een afkorting van Pipe-Lines Under the Ocean. Deze onderzeese pijpleidingen waren in Het Kanaal tussen Engeland en Frankrijk gelegd om de geallieerde strijdmachten in Europa van brandstof te voorzien. De pijpleidingen waren nodig om minder afhankelijk te zijn van olietankers. Deze konden last hebben van slecht weer of worden aangevallen door Duitse U-boten. Op 12 augustus 1944 werd de 130 kilometer lange pijplijn met een diameter van drie inch vanaf de stad Shanklin door de Shanklin Chine, een ravijn op het Isle of Wight, over het Kanaal naar Cherbourg in gebruik genomen. In januari 1945 werd 305 ton brandstof per dag naar Frankrijk gepompt, oplopend tot vierduizend ton per dag aan het eind van de oorlog. In totaal is er ongeveer 781.000 kubieke meter brandstof door de circa achttien Pluto-pijpleidingen gestroomd.

De haven van Antwerpen was bij uitstek geschikt een belangrijk deel van deze problemen op te lossen, maar dat werd onvoldoende door Montgomery onderkend. Hij meldde op 9 september aan Eisenhower, dat als hij over een goede haven aan het Kanaal zou kunnen beschikken – hoewel er nog geen enkele in geallieerde handen was – hij Westfalen zou kunnen bereiken via de Waalbrug bij Nijmegen. De bevrijding van het gebied rond de Westerschelde stond onderaan zijn lijst van krijgsdoelen. Hij meende Antwerpen niet nodig te hebben, een opvatting die ook Eisenhower korte tijd steunde. De Amerikaanse generaals Patton en Bradley waren het daar niet mee eens en pleitten juist voor een breed front, wat feitelijk ook de wens van Eisenhower was.

Intussen was al gebleken dat het Duitse leger krachtiger weerwerk leverde dan eind augustus nog gedacht was. De Wehrmacht had in september bij het Albertkanaal, even ten zuiden van de Belgisch-Nederlandse grens, taaie tegenstand geboden. Opmerkelijk genoeg was er voor de Duitsers een voordeel verbonden aan hun snelle terugtocht, omdat ze daardoor dichter bij hun thuisland kwamen en veel kortere aanvoerlijnen kregen. Al werden die wel zwaar onder vuur genomen, met name vanuit de lucht waar de geallieerden een groot overwicht hadden.

Een aanvechtbare keuze

De Canadezen kregen van Montgomery opdracht Kanaalhavens op de linkerflank van de naar het noorden oprukkende geallieerden onder controle te krijgen. Het opperbevel van de Britse marine en van het Canadese 1e Leger adviseerden Eisenhower dringend om eerst de Duitsers te verjagen van de Scheldemonding bij Vlissingen en de tientallen kilometers lange Westerschelde-oever op Nederlands grondgebied. Pas dan zou de haven van Antwerpen gebruikt kunnen worden en konden de slinkende voorraden sneller worden aangevuld. Bovendien zou het negentigduizend man sterke 15e Duitse Leger van generaal Gustav-Adolf von Zangen ingesloten raken tussen de Canadezen en het 2e Britse Leger in Antwerpen, slechts vijftien kilometer verwijderd van de Kreekrakdam, de enige toegangspoort over land tot Zeeland. Een militaire actie bij de Wester-scheldemonding was echter geen sinecure. De Duitsers hadden op beide oevers bunkers en andere versterkingen gebouwd. Daarnaast maakten de geallieerden een fout door Von Zangen niet de pas af te snijden op de Kreekrakdam. Hij liet twee divisies achter in Zeeland en trok met een deel van zijn leger via Zuid-Beveland naar Noord-Brabant.

De Kreekrakdam was in de jaren 1861-1867 gebouwd en verbond het eiland Zuid-Beveland met het vasteland van Noord-Brabant. Zeeland was tijdens de oorlog nog een echt ‘eilandenrijk’, een geografische situatie die grote gevolgen had voor de bevrijdingsoorlog. Walcheren en Zuid-Beveland waren schiereilanden, met elkaar verbonden door de smalle Sloedam ter hoogte van Arnemuiden, in 1871 aangelegd om een spoorverbinding tussen Vlissingen en Roosendaal mogelijk te maken.

De Britse en Canadese adviezen werden echter in de wind geslagen. Montgomery’s operatie Market Garden bij Arnhem en Nijmegen kreeg voorrang en zou uiteindelijk uitlopen op een debacle. Het noodzakelijke vrijmaken van de Schelde kwam onder aan de prioriteitenlijst te staan. Dat leidde ertoe dat de gebeurtenissen in Zeeland anders dan die bij Arnhem vooreerst op een neventoneel speelden. Vanwege Market Garden hadden de geallieerde troepen aan het Zeeuws-Brabantse deel van het front groot gebrek aan brandstof, waardoor hun opmars vijf weken vertraagd werd. Pas na de mislukking bij Arnhem kon de Slag om de Schelde beginnen, een militaire operatie die strategisch gezien veel eerder had moeten starten. Toch zou Zeeland al in de maand september indringend met de oorlog te maken krijgen.

Strijd in Zeeland

Op 11 september 1944 bombardeerde de Royal Air Force (RAF) de haven van Breskens. In en bij dit dorp aan de monding van de Westerschelde waren bunkers en fortificaties gebouwd, onderdelen van de Atlantikwall, de Duitse verdedigingslinie op het Europese vasteland. De bommen raakten niet alleen de haven en de Duitse versterkingen, maar ook een groot deel van het dorp, tachtig procent van de huizen werd vernield. Er vielen bijna tweehonderd doden. Het verzetsblad De Vrije Scheldestroom schreef op 13 september:

‘Steeds dichter drukken de Geallieerden de uitgeputte Duitsche restanten tegen de Schelde aan en brengen ze ook op hun overtochten naar Walcheren en Zuid-Beveland catastrophale verliezen toe. Bij een bombardement op Breskens werden zeer vele Duitschers gedood of gewond.’

De geallieerden wilden door zulke bombardementen de terugtocht van Von Zangens troepen uit Noord-Frankrijk en België blokkeren. Tevergeefs, uiteindelijk slaagde een groot deel van het 15e Duitse Leger erin zich naar de rechteroever van de Westerschelde terug te trekken. De Scheldemonding die begin september 1944 zonder grote inspanningen had kunnen worden ingenomen, was hierdoor begin oktober veranderd in een zwaar verdedigde linie die slechts na bittere strijd zou worden veroverd en de Zeeuwse bevolking dramatische oorlogsmaanden bezorgde.

Gedekt door de Kriegsmarine slaagden de Duitsers er tussen 6 en 22 september in om 82.000 manschappen, 530 kanonnen, 4.600 voertuigen, vierduizend paarden en een grote hoeveelheid waardevolle uitrusting naar de andere kant van de Westerschelde over te brengen waar ze werden ingezet op Walcheren, Zuid-Beveland, bij de Kreekrakdam en in Noord-Brabant. Om die oversteek mogelijk te maken moest West-Zeeuws-Vlaanderen ondertussen in Duitse handen blijven. Om dat te voorkomen werd Breskens op 26 september voor de tweede keer door de geallieerden gebombardeerd. Tevergeefs, de Duitse oversteek had inmiddels al plaatsgevonden.

De linker Scheldeoever

Gelijktijdig met Market Garden (17-26 september) en de geslaagde Duitse evacuatie naar Walcheren, was de 1e Poolse Pantserdivisie van 16-21 september actief op het ‘bijtoneel’ Oost-Zeeuws-Vlaanderen ten noorden van Antwerpen.

De inwoners van Axel namen de dag voor Dolle Dinsdag al een voorschot op hun bevrijding, twaalf dagen voordat de echte strijd bij de stad losbarstte. Axelaars zetten in de woorden van een tijdgenoot de jacht in op ‘”Moffenmeiden” […]. De mannen van de ondergrondse staken de hoofden bijeen […] er is geen leiding, het volk is los’. Op Dolle Dinsdag zelf werd in het café van een pro-Duitse eigenaar alles kort en klein geslagen. Ze juichten echter te vroeg.

De Polen liepen in eerste instantie vast in een strook geïnundeerd land tussen de Axelsche Sassing en het Verdronken Land van Saeftinghe. Om het zes kilometer lange Zijkanaal tussen Axel en Hulst over te kunnen steken en Oost-Zeeuws-Vlaanderen te veroveren, moest er nog hard worden gevochten. Op 17 september, de eerste dag van Market Garden, mislukte een poging een bruggenhoofd aan de noordelijke oever van het kanaal te vestigen. In de nacht van 18 op 19 september wisten de Polen bij de Derde Verkorting van het kanaal de zogeheten Gdyniabridge te slaan en daardoor deze barrière alsnog te nemen. De Duitsers begonnen zich terug te trekken. Op 20 september werd Terneuzen bevrijd. Een leraar van de Rijks-HBS kon zijn geluk niet op:

‘De wagens werden zoodra ze stilstonden bestormd. Chocola en cigaretten werden al spoedig rondgedeeld, ik rookte met veel welbehagen een Players Navy Cut.’

Donderdag 21 september werd de operatie in Zeeuws-Vlaanderen ten oosten van de Braakman afgesloten met de bevrijding van Philippine waar de Duitsers tijdens hun terugtocht de kerktoren hadden opgeblazen. De Poolse divisie vertrok vervolgens naar West-Brabant. Bij deze bevrijdingsacties kwamen naar schatting 75 Polen om het leven, er waren maar weinig burgerslachtoffers, heel veel minder dan in Breskens.

In de loop van september werd eveneens een begin gemaakt met het bevrijden van het westelijk deel van Zeeuws-Vlaanderen. Het bombardement van Breskens was er een onderdeel van. Op 12 september, de dag van de bevrijding van Brugge, kregen niet alleen de Polen opdracht het oosten van Zeeuws-Vlaanderen binnen te trekken, maar werd tevens de Canadese Pantserdivisie ingezet in het westelijk deel van het gebied. Hun opdracht was vanaf het Leopoldkanaal ten noorden van Brugge door te stoten naar Breskens. Dat bleek een lastige opgave. Een aanval van een Canadees infanteriebataljon bij Moerkerke, ten zuidwesten van Eede, mislukte op 13 en 14 september.

De Canadezen hadden een bruggenhoofd op de noordelijke oever van het kanaal gevestigd, dat ze na zware beschietingen van onder meer een kustbatterij in Cadzand moesten opgeven. Felle Duitse tegenstand was de Canadezen te machtig. In wat wel de Slag bij ’t Molentje wordt genoemd, sneuvelden 35 van de 360 man en raakten 53 gewond, zestig mannen werden gevangengenomen. Hun aanval was afgeslagen door eenheden van de 64e Infanteriedivisie, gehard in de strijd in Rusland, onder commando van de fanatieke generaal Knut Eberding.

In het boek Waar de rode klaproos bloeit van Karel Aernoudts staat over deze episode van de verovering van de linker Scheldemonding:

‘[Het was] een deerniswekkend tafreel. Velen […] bewogen zich al hinkend voort, zich steunend op hun kameraden. Sommigen waren in shock-toestand, anderen trilden als een blad.’

Veel eerder dan de geallieerden hadden de Duitsers het belang van de Scheldemonding ingezien en aan beide zijden geduchte versterkingen aangebracht. Die bestonden uit betonnen bunkers, mitrailleursposten, mijnenvelden, staketsels tegen landingstroepen en prikkeldraad- en antitankversperringen. Zoals eerder vermeld was het grootste deel van het 15e Duitse Leger inmiddels ontsnapt naar de rechter Scheldeoever. Twee infanteriedivisies van dit leger verdedigden de Scheldefortificaties: de 64e in Zeeuws-Vlaanderen en de 70e op Walcheren en Zuid-Beveland. De Duitse versterkingen op de linker Scheldeoever werden de Breskenspocket genoemd, de Duitsers spraken over Brückenkopf Breskens of Festung Schelde-Süd. Die laatste naam onderstreepte het belang dat ze eraan hechtten. Ten koste van grote inspanningen wilden ze beletten dat de geallieerden gebruik konden gaan maken van de haven van Antwerpen. De vesting werd verdedigd door ongeveer elfduizend man.

De hoofdmacht van de 3e Canadese Infanteriedivisie was intussen nog bezig met het veroveren van Boulogne en Calais, dat lukte op 22 september en 1 oktober. Toen pas konden ze hun volle aandacht op westelijk Zeeuws-Vlaanderen richten.

Op 6 oktober werd met operatie Switchback (Achtbaan) een effectief begin gemaakt met de bevrijding van West-Zeeuws-Vlaanderen. Het offensief begon bij het Leopoldkanaal dat nog steeds niet was overschreden. Met behulp van brenguncarriers voorzien van vlammenwerpers werd een bruggenhoofd gevormd aan de noordzijde van het kanaal. Iets westelijker wist een andere compagnie eveneens een bruggenhoofd in te richten. Door hevig Duits vuur konden de twee bruggenhoofden aanvankelijk elkaar niet ondersteunen. Dat lukte pas op 9 oktober. Vier dagen later legden Canadese genietroepen een brug over het kanaal en kregen de Canadezen vaste voet bij Eede. Door felle Duitse tegenstand bleef de operatie traag verlopen. Ondertussen viel oostelijker de 9e Canadese Infanteriebrigade bij de Braakman aan. Met behulp van amfibievoertuigen wisten ze die inham van de Westerschelde over te steken en de Duitse verdedigers te verrassen. De aanvallers kwamen echter onder hevig vuur te liggen vanuit Walcheren en Breskens.