WERKEN UITGEGEVEN DOOR

DE LINSCHOTEN-VEREENIGING
CXVI

Op reis met pen en penseel

Frans en Jan Hendrik Lebret als toerist naar Java, 1863

BEZORGD EN INGELEID
DOOR ANNE LEUSSINK EN WYKE SYBESMA

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van:

Stichting Dr Hendrik Muller’s Vaderlandsch Fonds, Stichting Vaderlandsch Fonds ter aanmoediging van ’s Lands Zeedienst, M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting, alsmede een fonds dat anoniem wenst te blijven.

Commissie van Toezicht

Dr. Anita M.C. van Dissel, Prof. Dr. Michael Limberger, Dr. Willem F.J. Mörzer Bruyns

Afbeelding stofomslag

Reisgezelschap te paard door gebergte. Dordrechts museum, inv nr. DM/950/T1733

Omslagontwerp

Henk Wals, Lauwers-C, Nijmegen

Vormgeving binnenwerk

Marijke Maarleveld, ViaMare, Zutphen

© 2017 Anne Leussink en Wyke Sybesma / Linschoten-Vereeniging,

p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2017 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

www.linschoten-vereeniging.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492752

e-ISBN 9789462496156

NUR 688

INHOUD

WOORD VOORAF

INLEIDING

Reizen naar Nederlands-Indië omstreeks 1860

De reis van Frans en Jan Hendrik Lebret

Gerrit Lebret in Nederlands-Indië

Visie van Frans Lebret op ‘Java en den Javaan’

De familie Lebret in Dordrecht

De kunstenaar Frans Lebret

VERANTWOORDING

REIZE NAAR EN OVER JAVA MET DE ÖVERLAND-MAIL DIENST DER MESSAGERIE IMPERIALES DOOR DE GEBROEDERS F. & J.H. LEBRET. BESCHREVEN DOOR FRANS LEBRET. DORDRECHT 1863.

GLOSSARIUM

SUMMARY

VERKLARING VAN GEBRUIKTE AFKORTINGEN

VERKLARING VAN MATEN

LIJST VAN GERAADPLEEGDE BRONNEN EN LITERATUUR

LIJST VAN AFBEELDINGEN

BIJLAGEN

BIJLAGE A: Stamboom Familie Lebret

BIJLAGE B: Stamboom Familie Hesselaar

BIJLAGE C: Overzicht Indische tekeningen van Frans Lebret in de collectie van het Dordrechts Museum

BIJLAGE D: De route heen en terug: een chronologisch overzicht

WOORD VOORAF

Aan het begin van de negentiende eeuw verschenen er veel teksten over reizen naar en in Indië. De Oost, voor velen nog in het geheugen als de verre bestemming voor de schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), was sinds het Verdrag van Londen van 1814 weer terug in Nederlandse handen. Na de Bataafse Omwenteling waren de contacten met de handelsgebieden danig beperkt en tijdens de jaren van Britse bezetting van Java haast helemaal afgesneden. Het Verdrag van Londen, waarin de teruggave werd vastgesteld van de voormalige koloniën van Nederland, die tijdens de inlijving bij Frankrijk in Engelse handen waren gekomen, bewerkstelligde in Nederland een hernieuwde belangstelling voor de overzeese gebieden.

Omdat Oost-Indië als kolonie moest gaan fungeren en er een Nederlands bestuur moest worden gevestigd, vertrokken ambtenaren en militairen naar de Oost. Ook wetenschappers verlieten Europa, om in opdracht van het gouvernement de nog onbekende binnenlanden van de Archipel in kaart te brengen. Deze ontwikkelingen zorgden voor een toename van het aantal mensen dat de reis naar Indië ondernam, en van het aantal reizen dat in de Indische Archipel werd gemaakt.

Hoewel de reis naar Nederlands-Indië in de eerste decennia van de negentiende eeuw gangbaarder werd, was het zeker geen vanzelfsprekende onderneming. De reis per zeilschip, via Kaap de Goede Hoop naar Batavia, kende in de negentiende eeuw nog grote risico’s. Ondanks verbeterde navigatiemogelijkheden bleef het weer een grote bedreiging vormen; tegen stroom en storm waren de zeilschepen niet altijd opgewassen. Het veiliger alternatief dat de stoomvaart in de loop van de eeuw bood, kende ook nog de nodige gevaren. Schipbreuken en scheepsbranden bleven een risico vormen, temeer omdat veel schepen over onvoldoende sloepen beschikten. Comfort was nog ver te zoeken: aan boord dreigde zeeziekte en ongedierte zocht er huisvesting. De hutten waren klein en er werd gegeten wat de pot er schafte. Op het Aziatische deel van de reis was hitte de kwelgeest. Het avontuurlijke karakter van de reis en het avontuur van het onbekende, dat de belangstelling van de thuisblijvers wekte, zullen redenen zijn geweest om erover te schrijven.

Tot 1870 was de reis van Nederland naar Indië per zeilschip via Kaap de Goede Hoop gebruikelijk. Er zijn reisteksten overgeleverd van reizigers die de tocht per zeilschip ondernamen. De teksten sluiten vaak opgelucht af bij behouden aankomst op de rede van Batavia, of, als het een terugreis naar het vaderland behelsde, bij aankomst thuis. Gedurende de negentiende eeuw zijn er ook reizen opgetekend van tochten binnen de Indische Archipel. Door toenemende belangstelling voor de overzeese gebieden werden reizen ondernomen als verkenningsexpedities of reizen voor wetenschappelijk onderzoek in dienst van het gouvernement, maar ook pleziertochten met een toeristisch karakter werden de laatste decennia van de eeuw in toenemende mate ondernomen. Ook zijn er teksten van reizen met de overlandmaildiensten. Die verschenen vanaf midden jaren veertig in de negentiende eeuw, toen deze route via Alexandrië en Suez voor passagiersvervoer in zwang kwam. In 1869 werd het Suezkanaal geopend en was er van de overlandroute geen sprake meer. In de decennia die volgden nam de ontwikkeling van de stoomvaart op Nederlands-Indië een vlucht en werd het reizen per lijnschip een steeds luxueuzere aangelegenheid.

Reisteksten van de reis via de overlandroute die zijn overgeleverd, in druk of als manuscript, informeren ons over de verscheidene wetenswaardigheden van het leven aan boord van de stoomschepen, de Egyptische cultuur en de reis over land van Alexandrië door de woestijn naar Caïro en verder naar het mistroostige Suez. Doorgaans beschrijven de teksten enkel de reis van of naar Batavia. Het verblijf in de kolonie, dat voor de meeste overlandreizigers werd gevuld met een gouvernementsbetrekking, maakte geen deel uit van het verhaal. De hoge kosten die kwamen kijken bij een reis met de overlandmaildiensten maakten dat dit traject vooral werd gebruikt door hogere ambtenaren, voor wie de reis geheel of gedeeltelijk betaald werd door het gouvernement.

Een van de reisteksten van de overlandroute die is overgeleverd, is het manuscript van de schilder Frans Lebret, dat het onderwerp vormt van dit boek. Frans Lebret (1820-1909) maakte in 1863 samen met zijn broer Jan Hendrik (1824-1904), zonder vrouwen en kinderen, de reis naar Nederlands-Indië. Bijzonder aan zijn reistekst is dat het niet enkel de reis van Dordrecht naar Batavia beschrijft, via de overlandroute met de Franse maildienst, maar ook het verblijf van de dan 43 jaar oude Frans en zijn vier jaar jongere broer Jan Hendrik op Java, de tochten die zij daar ondernamen, en de terugreis naar huis. Bovendien waren zij geen reizigers in dienst van het gouvernement, maar maakten zij de reis als belangeloze toeristen, om het leven van hun broer Gerrit (1822-1896), een gefortuneerd suikerfabrikant op Java, met eigen ogen te aanschouwen. (Zie de stamboom van de familie Lebret in bijlage A.) Schrijver en journalist Conrad Busken Huet (1826-1886), die een bekende was van deze Gerrit Lebret, refereerde in een brief aan Everhardus Potgieter (1808-1875) aan dit bezoek: ‘Verleden jaar zijn twee broers hem hier een bezoek komen brengen. (…) Uit [Gerrits] verhalen omtrent die broeders maak ik op, dat men moeite hebben zou, thans in Nederland een tweede stel dergelijke lummels te vinden.’¹ Die lummels lieten huis en haard voor vijf maanden achter: Frans’ schoonvader lag op sterven, Jan Hendrik had een dochtertje van net een paar maanden oud, maar dat weerhield hen er niet van de reis te wagen. De emotionele familiebanden blijven in nevelen gehuld, maar Frans heeft niet nagelaten over deze rijke ervaring te schrijven én te tekenen. Hij ging op reis met pen en penseel.

Tijdens de reis hebben Frans en Jan Hendrik notities gemaakt. In zijn verslag refereert Frans daaraan: ‘In mijn beknopt reisverhaal vind ik aangeteekend…’² en ‘volgens de aanteekeningen mijns broeders…’³. In de jaren na terugkeer in Dordrecht heeft Frans Lebret zijn aantekeningen en die van zijn broer Jan Hendrik uitgewerkt in het manuscript. Ergens merkt hij op dat een medereizigster aan boord van Batavia naar Singapore, baboe Rantia, ‘vier jaren daarna een wettig huwelijk sloot’⁴. Hij heeft dus de tijd genomen voor het schrijven van zijn tekst, die nooit eerder in druk verscheen. Uit zijn voorwoord kunnen we opmaken dat publicatie ook niet het doel van zijn schrijven was. Zijn ervaringen werden, na terugkeer in het vaderland, als memoires voor zijn familieleden opgeschreven. Maar schijn bedriegt in dit geval wellicht. Er lijkt sprake te zijn van een conventie; de meeste gedrukte reisteksten die midden negentiende eeuw verschenen bevatten dezelfde bescheiden voorwoorden, waarin de schrijver benadrukt dat het voor vrienden en familie geschrevene niet op taal en schrijfstijl moet worden beoordeeld. Het uitgebreide register dat Frans heeft toegevoegd zou kunnen duiden op de gedachte aan uitgave. Is het er nooit van gekomen? Die vraag blijft onbeantwoord. In elk geval heeft hij – op verzoek van vrienden en familieleden – dát willen vastleggen wat hij tijdens zijn reis zag en ondervond, en dat heeft hij op uitvoerige en onderhoudende wijze gedaan.

Nu dan eindelijk ziet zijn werk het licht, of Frans Lebret daar nou op uit was of niet. Of Femme Gaastra hierop uit was toen hij jaren geleden enthousiasmerend verwees naar het manuscript, dat toen nog te vinden was op de zolder van het oude Koninklijk Instituut voor Taal, Land- en Volkenkunde (KITLV), weten we niet. Dat hij daarmee een cruciale aanzet heeft gegeven tot het verschijnen van dit deel staat vast. Daarom, en als blijk van waardering voor zijn werk en docentschap, dragen we deze uitgave aan Femme op.

De Linschoten-Vereeniging zag de waarde van het werk van Frans Lebret, met name van de bijzondere combinatie van tekst en tekenwerk, en besloot tot deze uitgave in de gevierde reeks Werken van de Linschoten-Vereeniging. Een dankwoord willen we uitspreken naar het bestuur van de vereniging, en naar de commissie van toezicht. Onze dank gaat uit naar Pieter Jan Klapwijk, voor ons een vertrouwde contactpersoon en onze steun en toeverlaat in de afronding van het werk, Anita van Dissel, vanaf het ‘eerste uur’ betrokken, met haar scherp commentaar vanuit een grote interesse in het onderwerp, Willem Mörzer Bruyns, de grote kennisdrager, die lange tijd voor ons alleen een naam was, maar wel een naam met faam: zijn kennis was ons een steun in de rug, Michael Limberger voor zijn ‘final touch’, Michiel van Groesen, die na een lange stilte na een bestuurswissel het contact met warm enthousiasme herstelde. Veel dank allemaal.

Ook de volgende personen willen wij bedanken voor hun betrokkenheid bij de totstandkoming van deze publicatie. Lodewijk Wagenaar (oud-conservator, Amsterdam Museum en privaatdocent geschiedenis, Universiteit van Amsterdam), die met een allerhartelijkste ontvangst in Amsterdam met zorgvuldigheid het tekstdeel over Ceylon doorlichtte; Henk den Heijer (emeritus professor maritieme geschiedenis, Universiteit Leiden) die de teksten in ruwe versie ontving en er zijn scherp oog over liet gaan. Met zijn toegewijde commentaar gaf hij ons vertrouwen in een goede afloop; Jan Alleblas (oud-archivist en bibliothecaris, Regionaal Archief Dordrecht) bedanken we voor zijn ‘fact check’ van het stuk over de Dordtse geschiedenis en Gerrit Willems (conservator moderne en hedendaagse kunst, Dordrechts Museum) voor het nauwgezet doornemen van het stuk over de kunstenaar Frans Lebret. Sander Paarlberg (conservator oude kunst, Dordrechts Museum) traceerde op het laatste moment nog enkele Indische schilderijen van Frans Lebret. Het Dordrechts Museum zijn wij zeer erkentelijk voor het digitaliseren en beschikbaar stellen van alle Indische tekeningen van Frans Lebret en de afdeling bijzondere collecties van de Universiteitsbibliotheek Leiden voor het fotograferen van de afbeeldingen uit het reisverslag.

Hoe het allemaal begon…

In 2010 voltooide Anne haar masteropleiding geschiedenis in Leiden met een scriptie over de reis van Frans Lebret. Zij verrichtte de eerste stappen in het toegankelijk maken van en het onderzoek naar dit prachtige egodocument. Een jaar later maakte Wyke, destijds als junior conservator van het Dordrechts Museum, in het kader van de Indische week een tentoonstelling van Indische tekeningen van Frans Lebret. In de voorbereidingen daarvan ontmoetten we elkaar. Met een lezing van Anne werd de tentoonstelling van Wyke geopend. Pieter Jan was geënthousiasmeerd om dit atypische reisjournaal in boekvorm te laten uitkomen. Jarenlang maakten de broers Lebret deel uit van ons leven. Het leverde ons zelfs een nieuw werkwoord op: Lebretten. Wie had kunnen denken dat ‘die lummels’ ons zo in beslag zouden nemen? Daarom tot slot een dankwoord aan onze families en vrienden.

Lieve Jeroen, Gijs en Lea, dank dat jullie mij wilden uitlenen aan Frans Lebret. De afgelopen periode was ik meer met hem op stap dan met jullie. Ik hoop dat jullie nader met hem willen kennismaken door te bladeren in het boek. Jeroen, dank voor je geduld. Je bent en blijft mijn nummer 1.

Anne

Lieve familie en vrienden, dank voor jullie luisterend oor en het begrip als ik weer eens bezig was met die reizende Dordtse schilder. Ik ben nu uit-ge-Lebret.

Wyke

Anne Leussink en Wyke Sybesma

Den Haag/Dudok, 10 maart 2017

1 Smit, De volledige briefwisseling van E.J. Potgieter en Cd. Busken Huet, 413 H (Batavia, 30 september 1869), 146.

2 UBL KITLV D H 1006, 84.

3 Ibidem, 118.

4 Ibidem, 284.

1. Pagina 102 uit reisverslag Frans Lebret, 1863-1867. UBL KITLV

INLEIDING

REIZEN NAAR NEDERLANDS-INDIË OMSTREEKS 1860

Ontwikkelingen in de Nederlandse zeilvaart op Nederlands-Indië (1813-1870)

De Nederlandse zeilvaart op Nederlands-Indië profiteerde in de negentiende eeuw, na een moeizaam herstel na het faillissement van de VOC in 1799 en de inlijving van het Koninkrijk Holland bij Frankrijk van 1810 tot 1813, van de protectionistische politiek van koning Willem I (1722-1843) van het Koninkrijk der Nederlanden. Hoewel hij aan het begin van zijn regeerperiode (1815-1840) vertrouwde op een liberale koers, in de woorden van politicus Gijsbrecht Karel van Hogendorp (1762-1834): ‘De zee is open, de koophandel herleeft!’¹, erkende Willem I al snel dat hij, wilde hij de koopvaart weer tot bloei en oude omvang brengen, protectionistische maatregelen moest nemen.²

In 1819 werden in Indië de beschermende douanetarieven ingevoerd die de Nederlandse handelaren sterk bevoordeelden ten opzichte van de buitenlandse concurrenten. Daarnaast hoopte Willem I de vaderlandse scheepsbouw een impuls te geven met de bepaling dat alleen aan in Nederland gebouwde schepen Nederlandse zeebrieven konden worden uitgereikt. Deze bepaling had weinig effect: op de werven bleef het stil, de meeste reders van betekenis voeren met de grotere buitenlandse schepen en vroegen met regelmaat en met succes dispensatie voor de regeling aan.³ Een nieuwe poging ter stimulering van de scheepsbouw werd in 1823 genomen met de instelling van premies op alle nieuwgebouwde schepen boven driehonderd ton.⁴

Toch kwamen de werven pas echt tot leven met de oprichting van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) in 1824. Hiermee maakte koning Willem I, ook bekend als koning-koopman,⁵ een einde aan de vrijhandel. Hij gaf de Maatschappij het monopolie op het vervoer van gouvernementsproducten en -personeel van en naar Indië. De NHM was verplicht om uitsluitend gebruik te maken van Nederlandse schepen en bood de reders hogere transportvergoedingen dan op de vrije markt in Batavia gebruikelijk was. Bovendien subsidieerde de NHM de bouw van Nederlandse schepen en garandeerde het elk nieuw gebouwd schip twee uit- en thuisreizen naar de Oost met lucratieve bevrachtingen van gouvernementsgoederen. Met deze protectionistische politiek werd het beoogde resultaat behaald; op de werven werd gewerkt en vele schepen liepen in de jaren die volgden van de helling. Reeds in 1837 oversteeg het aanbod aan scheepsruimte de vraag.⁶

Toen in 1830 de Belgische opstand de scheiding van de Zuidelijke en de Noordelijke Nederlanden tot gevolg had, miste de NHM de exportproducten van de Zuid-Nederlandse (katoen)industrie. Hoewel dit snel werd opgevangen door het ontstaan van een eigen katoenindustrie in Twente zorgde het gebrek aan uitgaande lading er toch voor dat de Maatschappij in 1831 bepaalde dat de reders voortaan zelf verantwoordelijk waren voor de exportbevrachting. De NHM zou enkel voorzien in twee retourladingen per nieuw gebouwd schip.

Voor de uitgaande reizen kon het verkrijgen van voldoende lading problematisch zijn. Om het gebrek aan lading te dekken richtten de reders zich op het passagiersvervoer. Dit werd een belangrijke bron van extra inkomsten, waarvan zowel op de uit- als de thuisreis geprofiteerd kon worden. Met advertenties in de couranten hoopten cargadoors en reders vracht en vooral passagiers aan te trekken.⁷ De gemiddelde passageprijs lag bij de verschillende rederijen tussen de vijfhonderd en zeshonderd gulden per persoon, bij gebruikmaking van een gewone hut, en dat betekende een aantrekkelijke verdienste.⁸

De invoering van het cultuurstelsel in 1830 bepaalde dat een vijfde van de grond in Indië door de bevolking bebouwd moest worden met lucratieve exportproducten zoals koffie, suiker en indigo voor het Nederlandse gouvernement. Dit stelsel zorgde voor een spectaculaire groei van de export van deze gouvernementsproducten, waardoor het met de retourbevrachtingen wel goed zat. Temeer omdat het consignatiestelsel gelijktijdig werd ingevoerd, dat de NHM het monopolie gaf op het transport en de verkoop van de producten in Nederland. Het gaf de koopvaardij een stevige impuls.⁹

Door de blijvende groei van het aantal schepen dat voor de vaart op Indië in aanmerking kwam, was de NHM eind jaren dertig genoodzaakt tot het nemen van maatregelen tegen de overcapaciteit. In 1839 werd er een vrachtverlaging ingevoerd en in 1841 werd een beurtlijst ingesteld: een lijst van alle bestaande of op stapel staande schepen die voortaan – bij toerbeurt – voor bevrachting door de NHM in aanmerking zouden komen. Schepen die na juni 1841 waren gebouwd werden niet door de NHM bevracht.¹⁰ In 1841 stonden er 321 schepen op de lijst met een totaal laadvermogen van 230.000 ton. In 1849 werd er door de reders bezwaar gemaakt tegen de gesloten lijst en kwam er een nieuwe met 382 schepen, die in 1853 al was uitgebreid tot 539 schepen met een laadvermogen van ruim 300.000 ton.¹¹

Het toegenomen aanbod van schepen ging gepaard met een daling van de vrachtprijzen. De NHM kon de protectie niet blijven volhouden. Het cultuurstelsel kwam eind jaren zestig onder druk te staan van het groeiende liberalisme. De aan kracht winnende liberale ideeën zorgden in 1868 mede voor de afschaffing van de beurtbevrachtingen. In het nieuwe systeem van bevrachting per inschrijving, met een wederom verlaagde vrachtprijs, bleven alleen de grotere rederijen overeind.¹² De rederijen die bijtijds waren overgestapt op grotere, modernere zeilschepen, konden deze ontwikkelingen nog wel opvangen, maar in 1869 bleek dat ook zij niet meer mee konden komen op internationaal niveau: de opening van het Suezkanaal leidde tot een noodzakelijke explosieve ontwikkeling van de Nederlandse stoomvaart.

De protectie van de NHM had de ontwikkelingen in de scheepsbouw niet gestimuleerd. De Nederlandse schepen waren in vergelijking met buitenlandse schepen klein en niet erg snel, maar bij gebrek aan concurrentie was er geen noodzaak voor grotere en snellere schepen. De NHM bevoordeelde juist de kleinere schepen om ook de kleine reders in de vaart te houden. Men kon wegens de hoge vrachtprijzen rustig de beurt voor bevrachting afwachten. Aangezien de Maatschappij maar twee ‘koffijveilingen’ per jaar had, waar de retourladingen geveild werden, had geen reder er belang bij met snellere schepen te varen. De NHM gaf geen premie voor snelle reizen.¹³

In de jaren na 1860, toen de protectie verminderende en men voor de particuliere vaart meer en meer belang kreeg bij snellere schepen, bleek dat de Nederlandse reders en scheepsbouwers de technische ontwikkelingen in de internationale grote zeilvaart niet meer konden bijbenen. Buiten Nederland waren in de jaren dertig al snellere en grotere klippers met een laadvermogen van rond de tweeduizend ton in de vaart gebracht. In Nederland werd in pas in de jaren 1854-1864 geïnvesteerd in zulke snellere zeilschepen, die de reis aanzienlijk verkortten. Voer men eerder in circa 120 dagen naar Batavia, met de klippers kon dat in minder dan 80 dagen.¹⁴ De eerste Nederlandse klipper werd door de Dordtse scheepsbouwer Christiaan Gips gebouwd voor de rederij Blussé van Oud-Alblas. Dat was de Kosmopoliet I die in 1854 te water werd gelaten.¹⁵ Een andere bouwer van deze snelzeilers was Fop Smit uit Kinderdijk, die voor twee grote reders, Boissevain & Co in Amsterdam en Willem Ruys in Rotterdam, een aantal schepen van stapel liet lopen.¹⁶

Toen in 1869 het Suezkanaal geopend werd stond de Nederlandse scheepvaart er, ondanks de aanwezigheid van een grote zeilvloot, opnieuw slecht voor. Het kanaal bood een veel kortere route, maar het was niet geschikt voor zeilschepen. Stoomschepen had men in Nederland nog niet voor de grote vaart. Enkele plannen om de stoomvaart leven in te blazen door het ontwikkelen van klippers met hulpstoomvermogen waren in de voorgaande jaren afgeketst op een weigering van subsidie door de overheid.¹⁷

Ontwikkelingen in de stoomvaart

Koning Willem I had in een vroeg stadium geprobeerd de stoomvaart in te voeren voor het passagiersverkeer tussen Nederland en Indië, maar dat was geen succes geworden. De Rotterdammer Gerhard Moritz Roentgen (1795-1852), een marineofficier, was tussen 1816 en 1821 door Willem I herhaaldelijk op verkenningsmissies naar Groot-Brittannië gestuurd en gold in 1820 al als expert voor stoomschepen. Hij werd aangesteld als technisch directeur van de Nederlandsche Stoomboot Maatschappij (NSbM), toen deze in 1823 werd opgericht.¹⁸ Roentgen had in een rapport gesproken over de mogelijkheid om schepen die voeren met behulp van stoomkracht, tot dan toe alleen voor de lokale vaart in ontwikkeling gekomen, aan te wenden voor de vaart op Indië. Bij de oprichting van de NHM in 1824 stelde koning Willem I voor dat de Maatschappij een geregelde pakketvaart op Indië zou openen, hetzij met stoomschepen, hetzij met zeilschepen. Zijn voorstel werd door de vergadering van aandeelhouders verworpen.¹⁹

Willem I gaf daarop de opdracht aan de NSbM om een houten raderschip te bouwen. Het werd de Atlas, een schip van 72 meter lengte met twee lagedruk stoommachines, geschikt voor vervoer van tweehonderd passagiers.²⁰ Hoewel de aanbouw soepel verliep, zat daarna bijna alles tegen. Het schip zou op 26 maart 1826 aflopen, maar bleef op de helling vastzitten. In 1828 werden er succesvolle proefvaarten gemaakt, maar toen het schip in 1829 werd opgeleverd aan de NSbM bleek er vervuring (een vorm van houtrot, ook droogrot genoemd) in de romp te zijn opgetreden. Het schip moest worden gerepareerd en zo liep de langverwachte eerste reis nog meer vertraging op. Dan eindelijk, op 18 juli 1830, vertrok de Atlas voor zijn eerste reis naar zee. Maar reeds in oktober werd het schip uit de vaart gehaald, zonder Indië ooit te hebben bereikt. De Atlas bleek een goede zeiler, maar de stoommachines verbruikten zoveel kolen, dat men het niet naar Indië durfde te zenden. Het werd ongeschikt verklaard voor zijn doel – het passagiersvervoer op Indië – en twee jaar later gesloopt.²¹

Het verkeer tussen Nederland en Indië bleef per zeilschip rond Kaap de Goede Hoop plaatsvinden. Midden negentiende eeuw kwam er voor de lange reis het alternatief van de overlandroute, die zijn naam te danken heeft aan het korte traject over land door Egypte, van Alexandrië via Caïro naar Suez. De trajecten over de Middellandse Zee tot Alexandrië en van Suez naar Azië werden per stoomboot afgelegd. Deze weg naar Azië werd rond 1830 door de Engelsen in gebruik genomen als postweg tussen Engeland en India, maar werd pas begin jaren veertig, toen de Peninsular and Oriental Steam Navigation Company (P&O) een postcontract afsloot met de Britse regering, toegankelijker voor passagiers.²²

Hoewel de reis naar Batavia via de overlandroute veel sneller werd afgelegd dan via Kaap de Goede Hoop, kwam het passagiersvervoer maar aarzelend op gang. Een reden daarvoor zal enerzijds het gebrek aan comfort geweest zijn, anderzijds zullen de hoge passagekosten een rol hebben gespeeld. De overlandroute bood met passagegelden van circa 1500 gulden maar voor enkele vermogende lieden uitkomst. Wat betreft comfort was het zeker in de eerste jaren slecht gesteld. Men moest met kamelen en kleine huifkarren de tocht door de woestijn maken.²³

Naarmate de voorzieningen op het traject verbeterden, met name in de jaren 1855 tot 1860, groeide ook het aantal passagiers. De service op de schepen verbeterde door toenemende concurrentie, en door intensivering van verschillende lijndiensten in Aziatische wateren vergrootte de capaciteit.²⁴ Voor het traject Alexandrië-Caïro werd in 1856 – als alternatief voor een ongemakkelijke tocht in een trekschuit en stoomboot over de Nijl – de spoorlijn in gebruik genomen. De reisduur van Alexandrië naar Caïro was toen nog maar een nacht.²⁵ In 1858 kwam daar de lijn Caïro-Suez bij, waardoor de stoffige tocht door de woestijn tot het verleden behoorde.

Voor de reizigers van en naar Nederlands-Indië kreeg de overlandroute in 1845 betekenis toen de P&O uitbreidde met een lijndienst van Galle (Ceylon) naar Singapore. In 1846 werd er een maandelijkse maildienst ingesteld tussen Batavia en Singapore, met een stoomschip van de marine te Batavia. Al in 1847 was de gebruikelijke route voor postvervoer die via Egypte.²⁶ Sinds 1845 werd de reis via de overlandroute ook door Nederlanders ondernomen en opgetekend. Ze maakten de oversteek naar Southampton om vervolgens met een schip van de P&O via Gibraltar en Malta naar Alexandrië te stomen.²⁷

Voor dit ‘Peninsular’ deel van de reis waren er alternatieven beschikbaar. De P&O had geen goede reputatie als het ging om passagiersservice, daarom kozen passagiers ook regelmatig voor de lijndienst van de Österreichische Lloyd van Triëst naar Alexandrië (sinds 1835) of voor een reis door Frankrijk naar Marseille om vervolgens met de Franse Compagnie des Services Maritimes des Messageries Impériales²⁸ de oversteek naar Alexandrië te maken (sinds 1851).²⁹ Voor het ‘Oriental’ deel van de reis, van Suez naar Singapore en verder, voorzag lange tijd alleen de Britse maatschappij in een lijndienst. Vanaf 1862 kwam er ook op dat traject concurrentie voor de Engelsen, vanuit Franse hoek. De Franse maatschappij opende een lijndienst van Suez via Ceylon naar Singapore en Indochina, met een aftakking van Singapore naar Batavia.³⁰ De aankondiging in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van deze Franse dienst zette Frans en Jan Hendrik ertoe aan om de reis naar broer Gerrit te ondernemen.

Met de komst van meer comfort kwam het toeristische aspect van de overlandroute meer in beeld. De route bood reizigers de mogelijkheid om onderweg uitstapjes te maken in Egypte, in havenplaatsen die werden aangedaan en in plaatsen waar werd overgestapt.³¹ Van deze mogelijkheid maakten Frans en Jan Hendrik graag gebruik. Zij verbleven enkele dagen in Caïro en brachten een bezoek aan de piramides en de sfinx van Gizeh. Deze tocht heeft Frans in diverse tekeningen vastgelegd.³² Tussen Suez en Batavia legde het schip meerdere keren aan. Te Aden gingen de passagiers meestal van boord, niet omdat de stad hen zo aantrok, maar om het stof te ontlopen dat vrijkwam bij het bunkeren van kolen. Met een rijtuig ging men naar de stad en bezichtigde de versterkingen. Er werd flink geklaagd over zand en stof en de enorme hitte.³³ De broers Lebret maakten deze uitstap ook. Frans schrijft over die ‘vreesselijke hitte’ die hen daar teisterde.³⁴

De havenstad Galle op Ceylon vormde de volgende tussenstop. Deze stad viel bij reizigers beter in de smaak. Mogelijk vanwege het Europese karakter van de stad of de Nederlandse overblijfselen uit de VOC-tijd. Het stadje had diverse hotels die door nazaten van Nederlanders werden gerund. Lebret ontmoette in deze stad met ‘enkele overblijfselen der oud Hollanders’ inderdaad een van deze Dutch burghers, die overigens geen Nederlands meer sprak.³⁵ Aangezien het schip de volgende dag niet direct kon vertrekken, gebruikten ze de dag om een bezoek te brengen aan een Boeddhatempel in de buurt.³⁶

Vanuit Galle ging de reis verder naar Singapore, een stad die tot ongeveer 1860 als een druk en mistroostig oord werd ervaren. Over de accommodaties waren de reizigers niet te spreken. Maar reizigers van later datum, zoals ook Frans Lebret, waren juist onder de indruk van de bedrijvigheid en het drukke scheepsverkeer. ‘Zeer uitgebreide stad met havens en kanalen waarin enorm veel schuitjes rondvaren’, schreef hij.³⁷ Ook de moderne gevangenis, dat als voorbeeld van een humane strafinrichting werd beschouwd, werd bewonderd.³⁸ In Singapore hadden de broers Lebret weinig tijd om de stad te bekijken, omdat de volgende ochtend hun schip richting Batavia vertrok. Op naar broer Gerrit! Hij had sinds jaren zijn bestaan gevonden op landgoed Kedawung te Pasuruan. Zijn particuliere onderneming had al bekendheid verworven op Java. Daarover verderop meer.

Zoals aangegeven heeft de reis via de overlandroute zich in korte tijd sterk ontwikkeld. Het reisverslag van Gerrit Lebret van 1849 van Java naar Dordrecht³⁹ en het verslag van Frans Lebret in 1863 van Dordrecht naar Java laten die ontwikkelingen mooi zien. Het traject van Suez naar Caïro legde Gerrit Lebret in 1849 met rijtuigen af. Hij beschreef de reis als volgt:

2. Advertentie van de overlandroute van Messageries Impériales uit de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 5 januari 1863.

‘[…] ik kon deze soort van rijzingen niet beter vergelijken als bij onze omnibusschen, evenwel waren deze slechts ingerigt voor zes personen, en wat de veeren betreft zoo goed bestand tegen deze hobbeligen weg door de woestijn, dat menigeen aan de boerenwagens uit Europa op eene onaangename wijze herinnerd werd. […] De rijtuigen waren bespannen met excellente Arabische paarden en muilezels, en de Koetsiers zijn Egijptenaren, hunne zaak wel bekwaam; door de ongelijkheid van den weg of liever de cours door de woestijn zouden onhandige koetsiers of kwaadwillende paarden ongelukken kunnen doen veroorzaken daar men dan eens heuveltjes en dan weder eens putten ontmoette. Alles bestaat uit zeer fijn zand dat de wind op hoopen jaagt. Het getrap der paarden en de wielen der rijtuigen doen dit zand opvliegen en vooral bij windstilte, wolken stof veroorzaken waarin de rijtuigen als ’t ware gehuld waren en zoo danig den zelve binnen de huizen, dat men kort na ons vertrek slechts ene kleur is, kleederen, haar en aangezigt waarnemen, namelijk grijs. Daar er geen spiegel voorhanden was, lachte nu elkeen den ander uit, onbewust van zijn eigen mal figuur. Komiek was het te zien hoe menschen van middelmatige leeftijd als zoodanig van Suez vertrokken, als oude grijsaards te Caïro aankwamen; [ik] was blijde na 17 uren door die onaangename streken getrokken te zijn, Caïro in het gezigt te krijgen.’⁴⁰

Door intensivering van het aantal lijndiensten verbeterden de aansluitingen en werden de overstapmomenten vergemakkelijkt. Door de aanleg van de spoorlijn in Egypte tussen Alexandrië en Suez bleef de reizigers de ongemakkelijke reis per huifkar door de woestijn bespaard. Door toenemende concurrentie in de vaart, ook op het Aziatische deel van de zeereis, verbeterde de toestand aan boord van de schepen.

De concurrentie van de overlandroute voor de Nederlandse zeilvaart heeft enkele initiatieven tot het ontwikkelen van klippers met een hulpstoomvermogen en schepen met vol stoomvermogen aangewakkerd, maar bij gebrek aan subsidies van de regering hebben deze initiatieven zich niet kunnen ontplooien. In de sprint in de ontwikkeling van de Nederlandse stoomvaart vanaf 1869 zijn twee namen belangrijk.⁴¹ Prins Hendrik der Nederlanden (1820-1879)⁴² en Jan Boissevain (1836-1904), zoon van de Amsterdamse reder Gideon Jeremie Boissevain (1796-1875). Beide heren hebben zich sterk gemaakt voor de oprichting van de Stoomvaart Maatschappij Nederland (SMN), die in 1870 het licht zag. In 1875 sloot het gouvernement een postcontract af met de SMN voor het vervoer van goederen en personeel. Daarmee nam de stoomvaartmaatschappij dit vervoer volledig van de zeilvaart over. De Stoomboot Reederij Rotterdamsche Lloyd (in 1883 overgegaan in de Rotterdamsche Lloyd, verder RL) van Willem Ruys voer ook met een geregelde dienst op Indië, maar deelde pas in 1893, na moeizame onderhandelingen, in de voordelen van het postcontract met het gouvernement. In dat jaar werden de twee maatschappijen gelijkgesteld.⁴³

3. Rekening van Hotel l’Esperance van 3 mei 1863. UBL KITLV

De zeilvaart bevond zich in korte tijd na de opening van het Suezkanaal in de marge van de vracht- en passagiersvaart op Indië. De afschaffing van het cultuurstelsel in 1870 stelde de Nederlandse reders bloot aan de concurrentie van de Britten en Amerikanen. De enige manier om deze concurrentie het hoofd te bieden was de overstap te maken op de grotere en snellere stoomschepen. Om die ontwikkelingen te kunnen financieren bood de naamloze vennootschap als nieuwe bedrijfsvorm uitkomst.⁴⁴ Het bovengenoemde postcontract met het gouvernement was als zekere inkomstenbron van groot belang voor de reders.⁴⁵ Belangrijk waren eveneens de constante verbeteringen van de stoommachines, die steeds efficiënter werden, de grote investeringen in de maritieme infrastructuur, zoals de Nieuwe Waterweg (1872) en het Noordzeekanaal (1876) en de uitbreiding van havens. Bovendien werd de overslag gemoderniseerd en werden er meerdere kolenbunkerfaciliteiten langs de vaarroute gerealiseerd.⁴⁶

Passage naar de Oost

Naast soldaten en officieren voor het koloniale leger (sinds 1833 het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger) vertrokken veel ambtenaren naar Indië, die een dienstbetrekking bij het gouvernement hadden gekregen. Daartoe behoorden allerlei bestuursambtenaren, secretarissen, onderwijzers, predikanten, kooplieden en wetenschappers. Daarnaast vertrokken ook particulieren naar Indië, zonder gouvernementsbetrekking, maar misschien met familie of goede relaties in de Oost.

Wie als particulier zijn geluk in Indië wilde beproeven, moest van goeden huize komen. Met een gouvernementsbetrekking op zak werd de reis door de overheid betaald (in ieder geval die per zeilschip en na 1893 werden in het passagecontract met de SMN en RL ook de tarieven per stoomschip vastgesteld),⁴⁷ maar een particulier moest zelf voor de kosten opdraaien. Bovendien had men voor het reizen naar en in de Indische Archipel toestemming nodig van de overheid. Dat was ingezet met het restrictief immigratiebeleid van gouverneurgeneraal Godert Alexander Gerard Philip baron van der Capellen (1778-1848) vanaf de jaren twintig, om te voorkomen dat er ongecontroleerd grond aan particuliere ondernemers zou worden verkocht.⁴⁸ Het gouvernement wilde ook voorkomen te moeten betalen voor Europeanen die misschien niet direct aan de slag konden komen in Indië en ten laste van de koloniale geldmiddelen dreigden te komen.⁴⁹

Om toestemming te krijgen, moest men voor vertrek uit Nederland een akte van borgtocht overleggen, waaruit bleek dat twee borgen garant stonden voor directe terugbetaling van alle uitgaven die het gouvernement eventueel zou moeten maken. Hierin waren ook de kosten van een eventuele terugreis naar Nederland begrepen. De soliditeit van deze borgakte moest door vier getuigen worden bevestigd. Daarnaast diende men een bewijs van goed zedelijk gedrag te kunnen tonen en het bewijs dat men aan zijn militieverplichtingen had voldaan. Als men dan eindelijk aan al deze voorwaarden had kunnen voldoen, werd door het departement van Koloniën een paspoort uitgereikt. Zonder zo’n pas mocht geen scheepskapitein passage verlenen.⁵⁰ De immigratie naar Nederlands-Indië bleef daardoor in de eerste helft van de negentiende eeuw dus uiterst bescheiden. In de eerste decennia na het Verdrag van Londen (van 1814 tot circa 1840) vertrokken slechts vijftienhonderd particulieren met een in Nederland verkregen admissiepaspoort naar Nederlands-Indië.⁵¹

Deze regelingen moeten hebben gediend als een sociale sluis. Wie geen vermogen had of niet beschikte over relaties met enig vermogen die bereid waren zich borg te stellen, kwam niet in aanmerking voor passage naar de Oost. De meesten die als particulier naar Java vertrokken zullen tot de klasse van ‘fatsoenlijke burgerstand’ behoord hebben.⁵²

Op Java aangekomen begon hetzelfde liedje opnieuw. Wie tijdelijk of permanent in Nederlands-Indië wilde verblijven, diende daartoe een rekest in bij de gouverneur-generaal, meestal via de resident. Vast verblijf werd uitsluitend toegestaan aan Nederlandse burgers, en dan ook nog alleen als er twee respectabele ingezetenen voor hen borg wilden staan. Als men daarin niet slaagde werd een akte van vast of tijdelijk verblijf geweigerd. Akten van vast verblijf werden enkel uitgereikt aan Nederlanders die aan de voorwaarden voldeden, en aan Europese vreemdelingen die gedurende tenminste tien jaar in Indië als ambtenaar of militair hadden gediend.⁵³ Pas na 1860 werd de toelatingsprocedure versoepeld en na de afschaffing van het cultuurstelsel in 1870 kwam er ruimere mogelijkheid tot vrije immigratie van particulieren in Indië.⁵⁴

4. Portret Jan Hendrik Lebret. Foto door onbekende fotograaf, z.j.. Particuliere collectie, Curaçao.

DE REIS VAN FRANS EN JAN HENDRIK LEBRET

In minder dan tien dagen regelden Frans en Jan Hendrik Lebret de reis en kochten ze hun reisbenodigdheden. Met de reis naar Indië, het verblijf bij broer Gerrit en de reis terug naar het thuisfront waren Frans en Jan Hendrik vijf maanden van huis. In tegenstelling tot de meeste tijdgenoten maakten zij de reis niet uit zakelijke overwegingen, maar uitsluitend met het doel een familiebezoek te brengen aan hun broer Gerrit, suikerfabrikant te Pasuruan, die in 1842 naar Java was vertrokken. Nadat Gerrit in 1849-1850 voor een bezoek aan zijn familie in het moederland was teruggekeerd, voelden zijn broers Frans en Jan Hendrik ‘… een verlangen […] om nog eens ooggetuige te mogen zijn van zijn Oostersch leven’.⁵⁵ Een advertentie in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 5 januari 1863 maakte hen attent op een nieuwe Franse maildienst.

‘In die dagen nu trof onzer aandacht een berigt in de N.R. Courant, gewagmakende van eene nieuwe Fransche overland-mail dienst, zich noemende Messageries-Impériales, […] inhoudende eene loftuiting over de uitnemend ingerigte Fransche dienst en vriendelijke behandeling.’⁵⁶

Op 15 januari vertrokken de broers uit Dordrecht.

Java in de belangstelling

De grote belangstelling voor Java ontstond na het Britse Tussenbestuur, toen Nederland Nederlands-Indië als kolonie ging besturen. De toon was gezet door de Engelse luitenant-gouverneur Thomas Stamford Raffles (1781-1826), die tijdens zijn bestuur van 1811 tot 1816 zijn medewerkers het land liet onderzoeken, opmeten, beschrijven, ontdekken, vastleggen en in kaart brengen. In 1817 kwam zijn belangrijke tweedelige en rijk geïllustreerde The History of Java uit. Even daarvoor gaf Herman Willem Daendels (1780-1844) in 1814 met het boek Staat der Nederlandsch-Oost-Indische bezittingen onder het bestuur van den Gouverneur Generaal H.W. Daendels (…) 1808-1811 een eerste compleet en actueel overzicht van Java. Deze wetenschappelijke interesse in het land en haar bevolking is kenmerkend voor de vroege negentiende eeuw.⁵⁷

Na het herstel van het Nederlandse gezag in Indië werd er in 1815 een wetenschappelijke missie naar Java gestuurd, onder leiding van Caspar Georg Carl Reinwardt (1773-1854), professor in de chemie, botanie en natuurlijke historie aan het Amsterdamse Athenaeum Illustre, de latere Universiteit van Amsterdam.⁵⁸ Reinwardt was benoemd tot ‘directeur over de Zaken van de Landbouw, Kunsten en Wetenschappen’ op Java, waar hij in 1816 aankwam. Zijn opdracht was vrij omvangrijk: het verbeteren van de landbouw, nijverheid en onderwijssystemen. Daarnaast werd hij geacht planten, dieren en mineralen te verzamelen voor ’s Lands Kabinet in Amsterdam om een vooraanstaande natuurhistorische collectie te vormen.⁵⁹ Reinwardt ging met de commissaris-generaals Cornelis Theodorus Elout (1767-1841) en Van der Capellen op missie over Java. Naast allerhande tijdrovende administratieve werkzaamheden werd er ook aandacht besteed aan het ontdekken van de schatten van Oost-Indië, alles ten bate van de uitbreiding van de wetenschappelijke kennis van ‘vreemde culturen’ en natuurverschijnselen.⁶⁰ Reinwardt was ook de grote drijfveer achter ’s Lands Plantentuin. Deze botanische tuin legde hij in 1816 aan voor onderzoek naar de Indonesische flora en voor proeven met cultuurgewassen.⁶¹

De Pruisisch-Nederlandse wetenschapper en ontdekkingsreiziger Franz Wilhelm Junghuhn (1809-1864) speelde eveneens een rol van betekenis in de wetenschappelijke ontsluiting van Java. In opdracht van het gouvernement bestudeerde hij de topografie, de geologie en het klimaat van het eiland. Over zijn ontdekkingen schreef Junghuhn diverse boeken, waaronder Java, deszelfs gedaante, bekleeding en inwendige structuur (Amsterdam, 1850-1854), een vierdelig werk over de aardrijkskunde met bijgaand een ‘Java-album’ van ingekleurde litho’s. Daarnaast publiceerde hij rijk geïllustreerde reisbeschrijvingen van zijn reizen die hij voor zijn onderzoek ondernam.⁶²

Tussen 1820 en 1890 vonden de grootste verkenningen van Nederlands-Indië plaats, waarvoor ontdekkingsreizen en missies werden georganiseerd.⁶³ Pas daarna veranderde het ‘nuttige’ reizen op Java en in de Archipel meer en meer in reizen voor het plezier.

Frans en Jan Hendrik als toeristen op Java

Reizen voor het plezier was voorbehouden aan de elite: het kostte geld en vrije tijd. Tot het begin van de negentiende eeuw bleven reizen in Europa vooral in het teken staan van educatie, zelfverheffing en ontwikkeling, zoals dat eind zeventiende eeuw was opgekomen in de Grand Tour van de jeugdige elite.⁶⁴ In de achttiende eeuw ontstond in West-Europa, naast de educatieve Grand Tour, het ‘plezierreisje’, dat recreatief van aard was. Dergelijke reizen hadden tot doel te ontspannen en te genieten van natuur en cultuur.⁶⁵ Deze reizen vonden zowel in eigen land als over de landsgrenzen plaats. Frans en Jan Hendrik veroorloofden zich dit soort reizen ook, waarvan enkele brieven en korte beschrijvingen in het archief van het KITLV getuigen.

Een toeristische reis naar Nederlands-Indië, zoals de reis van Frans en Jan Hendrik, was ongebruikelijk⁶⁶ (voor een overzicht van de route heen en terug, zie Bijlage D). Toerisme naar en in Nederlands-Indië ontwikkelde zich pas voorzichtig aan het einde van de negentiende eeuw, na de opening van het Suezkanaal in 1869 en de afschaffing van het cultuurstelsel in 1870 (waarover later meer). Door de opening van het Suezkanaal werd de verbinding met de Oriënt sneller en waren lastige overstapmomenten verleden tijd.⁶⁷ Op Java verbeterde de infrastructuur zich door aanleg van spoorwegen en vermeerdering van hotels.⁶⁸ De afschaffing van het cultuurstelsel bewerkstelligde een verandering in de Nederlands-Indische samenleving; particuliere Europese ondernemers konden zich vrij vestigen in de kolonie waardoor de Europese elite groeide. Deze elite veroorloofde zich reizen ter ontspanning. Het verschijnen van reisgidsen vanaf de jaren tachtig vergemakkelijkte het reizen voor toeristen.⁶⁹

In de jaren zestig, toen de broers Lebret de reis ondernamen, was de reis naar Nederlands-Indië lang en risicovol. Daarnaast was het een kostbare aangelegenheid, zeker de reis met de overlandmaildiensten. Enkel de reis van Marseille naar Singapore kostte de broers Lebret al 1260 gulden per persoon. ‘Het overige traject voor eigen rekening’⁷⁰, meldde Frans Lebret daar droogjes bij. Mogelijk dat Gerrit Lebret, die in de jaren zestig al vermogender was dan de broers in Dordrecht, een bijdrage leverde aan de reisgelden. Hij subsidieerde in 1859 een reis van Frans en Jan Hendrik met hun beider echtgenotes naar Frankrijk en Zwitserland.⁷¹

Na een reis van 51 dagen arriveerden Frans en Jan Hendrik op Java, waar zij herenigd werden met hun broer Gerrit. Zij combineerden het familiebezoek met toeristische uitstapjes. Zij maakten dagtochten en meerdaagse reizen vanuit Gerrits landgoed Kedawung te Pasuruan, om de natuur en cultuur van Java te ontdekken. Er werden badplaatsen bezocht met natuurlijk bronnen, indrukwekkende watervallen en idyllische meren. Zoals de bekende bron Blauw Water (Banjoebiroe), die vanwege de verkoeling en – niet in de minste plaats – de vermakelijke apenkolonie erg in trek was.⁷² De vulkaan Bromo, nog altijd een toeristische trekpleister, werd ook in de negentiende eeuw al veel bezocht. De vulkaan, die in het Tenggergebergte te midden van een zandzee ligt, werd beklommen. De ene reiziger deed dit voor het doen van wetenschappelijke waarnemingen, zoals Junghuhn, de andere vanwege het sportieve element, zoals de broers Lebret.⁷³ Om de rand van de krater makkelijker te kunnen bereiken was er een trap in de berg uitgehakt.⁷⁴ Lebret schreef over een ladder met leuning die in ellendige staat verkeerde.⁷⁵ Daarnaast waren de broers getuige van culturele festiviteiten, zoals komediespelen, nieuwjaarsfeesten en het gamelanspel. Ze hadden ook interesse in handelsondernemingen en bezochten koffie- en theetuinen, een viskwekerij en een gezondheidscentrum.

Na een verblijf van een maand in Pasuruan vertrokken Frans en Jan Hendrik van Kedawung naar Batavia. Broer Gerrit en schoonzus Mientje begeleidden hen over land terug, om ‘alzoo een geheel overzigt van Java te hebben’.⁷⁶ Tijdens deze tocht, die drie weken duurde, bezocht het reisgezelschap allerlei bezienswaardigheden en natuurschoon. Een speciale omweg werd gemaakt voor de beroemdste Boeddhistische tempel: de Borobudur. Deze tempel, herontdekt in 1814, was grotendeels bedolven geraakt met as en begroeiing en werd tussen 1817 en 1822 blootgelegd. De Borobudur werd al snel een toeristisch hoogtepunt, dat door ‘den Europeeschen bezoeker met verbazing over de grootschheid der conceptie en de schoonheid der uitvoering’⁷⁷ werd bekeken. De daguerreotypieën die door Adolf Schaefer⁷⁸ in opdracht van het Ministerie van Koloniën in 1844 gemaakt werden, hebben hieraan zeker bijgedragen.

De Dordtse broers gingen naar Java om hun broer te bezoeken en maakten van de gelegenheid gebruik om iets van de wereld te zien. Het voordeel voor de Nederlandse broers was dat hun Indische broer veel wist over het reilen en zeilen op Java. Hij nam hen mee op sleeptouw, hij sprak de taal en kende de gebruiken. Dankzij steun en toeverlaat Gerrit konden Frans en Jan Hendrik relatief makkelijk reizen. Voor andere reizigers zal het een stuk moeilijker geweest zijn: een reisgids voor Java bestond nog niet, plekken om te overnachten waren schaars en de kwaliteit van de wegen liet te wensen over.⁷⁹

GERRIT LEBRET IN NEDERLANDS-INDIË

In 1863 was het in 1830 ingevoerde cultuurstelsel economisch nog zeer succesvol, maar het naderde door kritische geluiden in zowel de kolonie als het moederland zijn einde. De NHM had nog altijd het monopolie op de export van gouvernementsproducten. Multatuli (Eduard Douwes Dekker, 1820-1887) had drie jaar eerder zijn kritiek geuit op het koloniale beleid in Max Havelaar, de roman die in 1860 zijn eerste druk beleefde. Gouverneur-generaal in Nederlands-Indië Ludolph Anne Jan Wilt baron Sloet van de Beele (1806-1890) was actief werkzaam aan het liberale beleid dat vanuit de Nederlandse regering was ingezet. Roerige tijden in de politiek dus, toen Frans en Jan Hendrik Lebret in Indië aankwamen.

Het cultuurstelsel

Het cultuurstelsel werd vanaf 1830 ingevoerd door de toen nieuw aangetreden gouverneur-generaal Johannes graaf van den Bosch (1780-1844), met als doel de Nederlandse kolonie winstgevend te maken voor het moederland. Nederland stond er economisch slecht voor, zeker na de kostbare Javaoorlog en het onoordeelkundig financieel beheer van Van der Capellen in de kolonie.⁸⁰ Van den Bosch ging ervan uit dat het Nederlandse gouvernement eigenaar was van alle grond op Java en daarom pacht mocht innen van de boeren die het land bewerkten. Die pacht liet hij niet in geld uitkeren, maar in lucratieve exportproducten voor Europa, zoals suiker, indigo, koffie en thee. Er werd vastgesteld dat een vijfde van de grond gebruikt moest worden voor de teelt van deze producten, en dat het gouvernement de boeren voor een bepaalde tijd tot Herendiensten (verplichte arbeid) kon verplichten. De boeren kregen voor de geleverde producten een plantloon.⁸¹

Dit omstreden stelsel, dat volgens velen onderdrukking en uitbuiting uitlokte van de inheemse bevolking, volgens anderen juist rust en stabiliteit bracht en een belangrijke impuls gaf aan de ontwikkeling van de Javaanse economie en infrastructuur, bleek snel na invoering een groot economisch succes voor Nederland.⁸² De winst die eruit voortkwam, het zogenoemde batig slot, vloeide naar de Nederlandse schatkist.⁸³ Tussen 1831 en 1840 bedroeg de winst 93 miljoen gulden, het tweede decennium bedroeg die 141 miljoen en tussen 1851 en 1869, tot de afschaffing van het stelsel, 267 miljoen gulden. De NHM liftte mee op het succes van het cultuurstelsel. De Maatschappij kreeg van koning Willem I het monopolie op het transport van exportproducten naar Amsterdam, waar het zelf de veilingen organiseerde.⁸⁴

5. Portret van Gerrit Lebret op 20-jarige leeftijd. Lithografie naar Frans Lebret, 1842. RAD

Op het hoogtepunt van het succes maakten de inkomsten uit Nederlands-Indië een derde van het totale Nederlandse staatsinkomen uit. De overzeese bezittingen bleken onmisbaar voor het herstel en de groei van de Nederlandse economie. Het stelsel stimuleerde de scheepvaart en financierde belangrijke infrastructurele ontwikkelingen, zoals de Nieuwe Waterweg en het Noordzeekanaal.⁸⁵ Jean Chrétien baron Baud (1789-1859), gouverneur-generaal van 1833 tot 1836, beschreef het cultuurstelsel als ‘het stelsel waardoor Java blijven kan de kurk waarop Nederland drijft’.⁸⁶ Dat het systeem haaks stond op de liberale ideeën die het kabinet in Nederland voorstond, hield men graag op de achtergrond. Alles voor het belang van het moederland!

Toch klonken er vanaf 1848 – het jaar van de liberale grondwetswijziging in Nederland – kritische stemmen die pleitten voor vervanging van het cultuurstelsel door een liberaal economisch systeem. Zo’n systeem moest de kolonie openstellen voor particuliere initiatieven en het moest de onderdrukking van de Javaanse bevolking beëindigen. In de jaren daarop was de Tweede Kamer verdeeld in een conservatief en een liberaal kamp als het ging om het te voeren beleid in de kolonie. Hoewel het conservatieve beleid – dat het cultuurstelsel voorstond – gehandhaafd bleef, brachten negatieve berichten vanuit Java de conservatieve overtuiging aan het wankelen.

Multatuli schreef in 1860 zijn roman Max Havelaar, waarin hij wees op de bedenkelijke morele aspecten van het cultuurstelsel. In de jaren zestig volgden meer publicaties waarin de kritiek op het koloniale beleid onomwonden werd uitgesproken. De werkelijke ondergang van het stelsel lag echter niet in het effect van deze teksten, maar in de vriendjespolitiek van koning Willem III en minister van Koloniën Jan Jacob Rochussen (1797-1871) rondom het verstrekken van de lucratieve suikercontracten.⁸⁷ Die politiek leidde ertoe dat Rochussen in 1861 moest aftreden. Met de aantreding van de liberale gouverneur-generaal Sloet van de Beele in datzelfde jaar werd een liberaal tijdperk ingezet. Een tijd waarin het Nederlandse bestuur werd versterkt en de gedwongen cultures zo ver mogelijk werden afgeschaft.

De twee belangrijkste wetten die particulier initiatief in Java bevorderden en het cultuurstelsel beëindigden waren de Agrarische wet en de Suikerwet van 1870. De Agrarische wet bood particuliere ondernemers de kans op Java agrarische activiteiten te ontwikkelen. De invoering van deze wetten in 1870 markeert het einde van het cultuurstelsel.⁸⁸

Suikerteelt in Nederlands-Indië

In de tijd van de VOC was suiker al een belangrijk handelsartikel voor de Nederlanders. De VOC bevorderde door de vraag naar suiker de cultuur op Java, maar nam de productie niet zelf in handen.⁸⁹ De productie was niet erg stabiel en kende in de achttiende eeuw groei en crisis. Pas tegen het einde van de achttiende eeuw nam de vraag naar suiker toe en breidde deze cultuur zich uit. Ook particuliere ondernemingen namen in aantal toe. Dat had te maken met het beleid van Herman Willem Daendels, die te kampen had met financiële tekorten, en land verkocht waarop wegens de toegenomen vraag vaak suiker en koffie in cultuur werden gebracht.⁹⁰

Vanaf 1830 bleek het cultuurstelsel een stuwende kracht in de groei en ontwikkeling van de suikercultuur. Het werd het belangrijkste gouvernementsproduct van het stelsel en de lucratieve suikercontracten werden met overgave nagejaagd.⁹¹ In de jaren vijftig leverden suiker en koffie 96 procent van de winsten van het cultuurstelsel. Door de toenemende verplichte productie werd groter beslag gelegd op arbeid en gronden. Een probleem dat zich voordeed was dat de verplichte aanplant van suiker op bestaande sawahs, de cyclus van te verbouwen producten voor voedsel (voornamelijk rijst) doorbrak. De balans tussen productie voor eigen levensonderhoud en verplichte cultures was verstoord. Bovendien putte de suikercultuur de grond uit en onttrok het water dat nodig was voor de rijstcultuur. De grens van het cultuurstelsel werd bereikt.

Hongersnoden onder de bevolking zorgden voor het ontstaan van een crisisbeleid, waarin werd ingezet op uitbreiding van het landbouwareaal en meer grond voor het verbouwen van rijst en andere voedselproducten. Bovendien werden bepaalde gouvernementscultures minder intensief verbouwd. De tegenvallende resultaten van de indigocultuur voedden het besluit om die productie in te perken en door tegenslagen in de thee- en tabakscultuur werd besloten daarin niet meer te investeren. De productie van suiker en koffie werd bovendien niet verder gestimuleerd.⁹²

Op veel suikerplantages van het gouvernement werden de Javaanse boeren uitgebuit. Door kritiek op deze wanpraktijken besloot het gouvernement in 1853 tot een stop op het afsluiten van nieuwe suikercontracten. De hoge internationale prijzen voor suiker wakkerden tegelijkertijd de investeringsdrang in de suikerindustrie aan. Daarmee ontstond een tendens naar liberalisering en deregulering in de suikercultuur: de gedwongen privatisering gaf de particuliere sector een stevige impuls.⁹³ In 1870 werd met de invoering van de Suikerwet bepaald dat het gouvernement zich zou terugtrekken uit de suikercultuur, wat uiteindelijk in 1891 voltooid was.

Na 1870 groeide het aantal particuliere ondernemingen en daarmee ook de productie sterk. Suiker vormde de leidende sector op Java, met de grootste concentratie van de cultuur op Oost-Java; de residenties Surabaya, Pasuruan en Kediri spanden de kroon. Maar in de laatste decennia van de negentiende eeuw kreeg de (riet) suikerindustrie op Java in toenemende mate te maken met concurrentie van de Duitse bietsuikerindustrie. Door onderzoek werd de productie van bietsuiker steeds efficiënter. Deze concurrentieslag kende haar hoogtepunt tijdens de suikercrisis van 1883-1884. Veel familiebedrijven op Java gingen failliet, waarvan de grotere ondernemingen profiteerden door een investeringsslag te maken.⁹⁴

De suikercrisis heeft een snelle modernisering van de suikerindustrie teweeg gebracht, waarin niet het productiesysteem werd aangepast, maar enkele technieken uit de bietsuikerindustrie werden overgenomen. De introductie van de ‘onderlinge fabricage controle’ verbeterde de minder efficiënte onderdelen van de bedrijfsvoering op de fabrieken en door kennisoverdracht vanuit de Duitse bietsuikerindustrie kon de Javaanse rietsuikerindustrie zich in dezelfde lijn ontwikkelen. Belangrijk in die jaren was de oprichting van de proefstations, waarin het verbeteren van de rendementen per fase in het productiesysteem wetenschappelijk werd onderzocht.⁹⁵ Een van de proefstations werd gebouwd in Pasuruan, de residentie waarin Gerrit Lebret decennia eerder eigenaar was geworden van het landgoed Kedawung.

De particuliere onderneming Kedawung in Pasuruan⁹⁶

Kedawung was een vroege particuliere suikeronderneming. Hoewel bijzonder ten tijde van het cultuurstelsel, bestonden er daarvan meer. Rond Batavia en in de Preanger op West-Java waren een aantal niet onbeduidende particuliere landerijen te vinden. In het ruigere oosten van Java was het particulier ondernemerschap gebruikelijker dan elders op het eiland. Daar bevonden zich de grootste suikerfabrieken.⁹⁷ In de Java Bode van 9 juni 1870 werd een artikel gewijd aan deze bijzondere landbouwgronden in de Oost, waar ondernemingen ‘indertijd [zijn] aangevangen onder soortgelijke voorwaarden als thans door de agrarische wet gesteld worden’.⁹⁸ Er worden zeven categorieën van particulier landbezit beschreven:

1. Vroegere en latere apanage - bruikleenlanden van voor 1808

2. Verkochte landen van 1808-1811

3. Verkochte landen van 1812-1814

4. Provenuegenot landen - geschenk

5. Woeste gronden - huur

6. Rechten van opstal - binnenlanden

7. Rechten van opstal - kustlanden

Kedawung viel in de eerste categorie. In vergelijking met de suikercultuur in de Ommelanden van Batavia was die van Pasuruan niet oud. In 1799 stond er één suikermolen. Luitenant in dienst van de VOC Johannes Coert (1737-1801) was in 1792 geplaatst te Pasuruan. Hij had in 1799 plannen tot het bouwen van een tweede suikermolen. Hoewel hij stuitte op bezwaren van het bestuur – gezaghebbers van de Compagnie dienden geen eigenaren te zijn van suikermolens, ‘uit hoofde van de meenigvuldige misbruiken, waartoe zulks aanleiding kan geven’⁹⁹ – kreeg hij op 3 juli 1800, na opheffing van de VOC, toch toestemming om in het district Pasuruan apanagehouder te worden van een stuk grond. Hij verkreeg een stuk land van ongeveer 112 hectare dat hij ‘Kedawoeng’ doopte en waar hij een suikermolen vestigde.¹⁰⁰ Coert overleed in 1801. Veel heeft hij op het landgoed dus niet kunnen bewerkstelligen.

Zijn opvolger was Johannes Hesselaar (1748-1811) (zie stamboom familie Hesselaar in bijlage B), in 1801 aangesteld als drost van Pasuruan. Kennelijk verwierf hij vanzelfsprekend ook het landgoed Kedawung. In 1815 droeg de weduwe van Johannes Hesselaar een deel van het landgoed over aan haar schoonzoon Cornelis Vos (1779-1847), die in 1808 was aangesteld als resident van Pasuruan.¹⁰¹ Bij de overname van het bestuur van de Engelsen in 1816 werd Cornelis Vos opnieuw als resident aangesteld. Cornelis heeft de onderneming op Kedawung verder uitgebouwd. Hendrik Jacob Domis (1782-1842) schreef in De Residentie Passoeroeang dat de fabriek van Cornelis Vos zeer uitgebreid en ‘wel ingerigt’ was, en dat het ‘op het den eigenaar toebehorend land’ stond.¹⁰² Dit gegeven was kennelijk bijzonder genoeg om in zijn werk te vermelden. De suikercultuur groeide sterk in deze decennia, en de opbrengsten van het landgoed Kedawung zouden onder beleid van Gerrit Lebret nog verder groeien.

In 1842 kwam Gerrit Lebret, twintig jaar oud, in beeld op Kedawung. In april 1842 vertrok hij aan boord van de Jacob Cats¹⁰³ naar Nederlands-Indië. De omstandigheden waaronder hij vertrok zijn niet helemaal op te helderen, maar uit de overgeleverde brieven en egodocumenten blijkt wel dat er sprake is geweest van familieomstandigheden die hem tot het vertrek naar Indië hadden aangezet. In zijn Reisverhaal van eenige voorvallen en bijzonderheden op eene reis naar Oost-Indien, door G. Lebret.¹⁰⁴ schreef Gerrit:

‘En langzaam verloren wij de vaderlandsche kusten uit het oog. Een onbeschrijflijk aandoenlijk gevoel levert de laatste beschouwing van die kusten voor ons op, bij het indrukwekkende denkbeeld van, voor eenigen tijd, wie weet voor eeuwig, het land te verlaten, waarin men is opgevoed […] en toch kunnen er omstandigheden plaats grijpen, waardoor dit zoo al niet noodzakelijk dan toch wenschelijk gemaakt wordt.’

In 1852, tien jaar na vertrek, schreef hij een emotionele brief naar huis waaruit blijkt dat hij uit Nederland vertrok om het huiselijk geluk van familie Lebret weer ruimte te geven.

‘Kedawoeng 12 Augustus 1852

Het is vandaag 10 jaar geleden dat ik mij voor het eerst op Kedawoeng bevond. Konde ik toen weten wat al aangename maar ook ongunstige gewaarwordingen mij op dit plekje te wachten stonden! […] Ik had reeds voor 10 jaren, ja langer geleden, wilskracht genoeg, om door mij zelf op te offeren, het geluk dat in ons ouderlijk huis door mijne tegenwoordigheid mogelijk kwijnde, deszelfs glans weder te geven door mijn vertrek. Ik heb lang gedacht mijn doel te hebben bereikt. Ik zie met leedwezen dat ik mij heb vergist.’¹⁰⁵

Het is spijtig dat over de gebeurtenissen van voor 1842 niet meer gegevens terug te vinden zijn in het toch goed gedocumenteerde archief van Gerrit Lebret.¹⁰⁶

Terug naar 1842 en naar Kedawung. Gerrit Lebret arriveerde op 6 augustus met de Jacob Cats te Surabaya en op 9 augustus met de Java te Pasuruan.¹⁰⁷ Op 31 oktober 1842 ontving hij een akte van vast verblijf waarmee hij zich kon zich vestigen waar hij wilde.¹⁰⁸ Hij kreeg een betrekking op de suikeronderneming Kedawung in Pasuruan. Op 23 september 1842 schreef hij aan zijn broer Frans Lebret: ‘Dat ik gezond en wel ben, zult gij reeds vernomen hebben, zoo mede mijne plaatsing als onder Administrateur op de suikermolen van de [Wel Edel Gestrenge] Heer Vos.’¹⁰⁹

Deze ‘Heer Vos’ is Cornelis Vos. Hij was een belangrijke schakel in het nieuwe bestaan van Gerrit op Java. Cornelis Vos was getrouwd met Maria Catharina Hesselaar (ca. 1790-1845), en verwierf als schoonzoon van Johannes Hesselaar, zoals gezegd, in 1815 een deel van de suikeronderneming. Gerrit werd daar in 1842 aangesteld als onder-administrateur en trouwde er in 1843 met Antoinetta Wilhelmina Hesselaar (1825-1912), het nichtje van Maria Catharina. Toen Cornelis overleed in 1847¹¹⁰ werd Gerrit benoemd tot administrateur van de suikerfabriek. In 1853 werd hij eigenaar.¹¹¹

Hij groeide uit tot een figuur van formaat. De tijd zat hem mee, zeer zeker. Hij opereerde in de jaren waarin de suikercultuur uitgroeide tot de belangrijkste culture op Java, en in een tijd waarin technologische ontwikkelingen de productie sterk verbeterden. De belangrijkste technologische vernieuwingen waren de stoommachines (eind jaren twintig) en de vacuümpan (eind jaren dertig), die zorgden voor een efficiëntere verwerking van het suikerriet waarbij met minder energie een hoger rendement kon worden behaald. Toch is dat geen afdoende verklaring voor de uitzonderlijke resultaten die hij boekte op zijn landgoed. Waar de opbrengsten van andere plantages in de jaren zestig varieerden van 10 tot bij uitzondering 40 pikol* suiker per bouw*,¹¹² wist Gerrit Lebret in 1864 een uitzonderlijke 95 pikol* per bouw* te verkrijgen, in 1866 een mindere maar nog altijd opzienbarende 75 pikol* per bouw.¹¹³

Gerrit Lebret verdiepte zich in de suikerteelt. Hij werd benoemd en geroemd in bladen, wegens de kwaliteit en de kwantiteit van de opbrengsten van zijn land, die werden toegeschreven aan goed grondbeheer, de vrije arbeid en de goede zorg voor de bewoners en het land. In het Pasoeroeansch Nieuws- en Advertentieblad van 23 december 1868 staat:

‘Wij vestigen de aandacht onzer lezers op het bij deze Courant gevoegde bijvoegsel [ontbreekt], houdende een staat der Produktie gedurende de laatste 10 jaren van de particuliere Suikerfabriek op het landgoed Kedawoeng van den Heer G. Lebret, in deze residentie. Herhaalde malen verzochten wij Zijn Edele deze opgave, daar wij publicering daarvan hoogst nuttig achten, vooral daar de resultaten duidelijk doen uitkomen, wat bij een goed beheer grondeigendom en vrij-arbeid vermogen.’

Dat hij spoedig als kenner te boek kwam te staan blijkt wel hieruit, dat hij tijdens een eenmalig verblijf in Nederland in 1849-1850 op verzoek van de minister van Koloniën naar Suriname ging om de suikerteelt aldaar te bekijken.¹¹⁴ Na deze reis, kort voor terugkeer naar Indië, schreef Gerrit Lebret zijn adviezen aan de ‘fungerende Referendaris, belast met de afdeeling West-Indische zaken’ van het ministerie van Koloniën in Den Haag. Gerrit sprak zich zeer kritisch uit over de lage opbrengsten van de zo vruchtbare gronden in Suriname. Hij stelde dat de regie op de fabrieken te wensen overliet en adviseerde centralisatie. Hij gaf de aanbeveling het gebruik van bepaald Javaans suikerriet te overwegen en schreef: ‘is men in de gelegenheid de bewuste toppen met de vereischte zorg over te zenden, zoo beveel ik U Edele, ook op aanraden van Gouverneur Raders,¹¹⁵ deze overzending van Rijkswege ten beste aan.’¹¹⁶

In 1856 berichtte de Soerabaijasche Courant ‘dat [hij degeen was] die het ongekende kunststuk volbragt om 100 pikol* suiker per bouw te maken: daarmede was zijn naam als eerste specialiteit in de suikercultuur op aller lippen.’¹¹⁷ Door gebruik van de nieuwste technieken en door het voorkomen van uitputting van de grond door die niet ieder jaar met suikerriet te beplanten, bereikte hij zulke mooie rendementen, dat Kedawung betiteld werd als ‘de moederschoot van alle zuiker-schatten’.¹¹⁸ Decennialang werd Kedawung tot voorbeeld gesteld voor andere suikerondernemingen.¹¹⁹

Een sterk beeld van Lebret op zijn landgoed heeft Conrad Busken Huet (1826-1886), journalist in Nederlands-Indië van 1868 tot 1876, gegeven in een brief aan Everhardus Johannes Potgieter (1808-1875) in 1869.¹²⁰

‘Wat De Waal in de memorie van toelichting zijner suikerwet beweert, dat de bevolking alom tegen de rietkultuur ingenomen is, is, wat die [residentie] betreft, een bepaalde onwaarheid. [Ik] wil trachten u een denkbeeld te geven van een man, die in den Oosthoek eenen groote vermaardheid bezit, van wege de enorme winsten, die zijne suiker-onderneming jaarlijks afwerpt. Ik bedoel Lebret, eigenaar van het landgoed Kedawong, niet ver van de hoofdplaats Pasoeroean. Dat goed heeft een omvang van 600 bouws, wordt op eene waarde van f 600.000 geschat en brengt ieder jaar, aan suiker, f 100.000 op. In de wandeling heet Lebret een vrijarbeider, en de koning der vrijarbeiders, omdat hij werkt zonder kontrakt met het gouvernement. Doch dat is apenkool. Kedawong is een partikulier eigendom, vroeger (in de dagen van Raffles) aan ik weet niet welke sinjo-familie ten geschenke gegeven of voor een appel en een ei verkocht, en later door aanhuwelijking in Lebrets bezit gekomen. Hij oefent op dat goed, en over de daarop gevestigde bevolking, de meest onbeperkte heerlijke regten uit en zou, indien hij dwaas genoeg was dat te doen, over de werkkrachten zijner onderhoorigen eigenmagtig kunnen beschikken. Het geheim van zijnen voorspoed zit hierin, 1. Dat hij eigenaar is van den bodem en derhalve de geheele opbrengst van zijnen riet-oogst (waarvan gouvernements-fabrikanten 2/3 gedeelten voor de Regering moeten verwerken) voor zichzelven behouden kan. 2. Dat hij een ongemeenen slag heeft om met de Inlanders om te gaan, wier taal hij spreekt als water en wier karakter hij door en door kent.’

Tijdens zijn bezoek aan Kedawung in juli 1869 schreef Busken Huet aan zijn vrouw: ‘Lebret is […] geheel en al Javaan geworden met de Javanen, in zijn huis en tegenover zijn volk een even groot artisocraat als een Regent of wedono, overigens door en door, tot overdrijvens toe, een burgerman, iemand die sous-pieds en bretels draagt.’¹²¹ Busken Huet vond in Gerrit jaren later een genereus geldschieter voor de oprichting van het Algemeen Dagblad van Nederlands-Indië.¹²²

In het Tijdschrift voor Nederlands-Indië van 1871 werden ook de particuliere gronden beschouwd. Als het over Pasuruan gaat is het opvallend dat voornamelijk de onderneming van Gerrit onder de aandacht werd gebracht. ‘Deze residentie is voor de particuliere suikercultuur zeker niet de minst belangrijke. Nergens heeft zij beter resultaten verkregen. Dit geldt vooral van de suikerfabriek Kedawoeng, behoorende aan den heer G. Lebret, welke fabriek met stoom en luchtledige toestellen werkt.’¹²³ De uitzonderlijke cijfers van de opbrengsten, met name in het jaar 1864, ‘[behoeven ons] voor deze in alle opzichten voortreffelijk ingerichte onderneming niet te verwonderen’. Want, zo werd verklaard, het land was eigendom van de ondernemer die er zelf de werkzaamheden bestuurde en zijn bevolking niet kwelde met herendiensten maar goed betaalde voor de geleverde arbeid. De bevolking van Kedawung was welvarender dan die van de omliggende gouvernementsdorpen. Bovendien waren de gronden en het klimaat uiterst geschikt voor de suikerbouw.¹²⁴

In De Indische Mail verschenen in 1886 de ‘Brieven uit Java’s Oosthoek’. In een van de brieven wordt het land van Lebret geroemd, dat ondanks de suikercrisis¹²⁵ nog zeer rendabel was. ‘Daaronder is het prachtige land van de heer Lebret, dat uitmuntend beheerd, door een welvarende, goed verzorgde bevolking bewoond wordt en nog zal kunnen renderen als geen enkele andere suikerfabriek meer bestaan kan.’¹²⁶ Gerrit moet in het proefstation te Pasuruan als kenner een belangrijke stem hebben gehad.

Dat de fabriek een lang leven beschoren was werd goed ingeschat. Het eigendom bleef nog twee nieuwe generaties Lebret in bezit. Toen Gerrit overleed vertrok Nicolaas Marius (1857-1924), de zesde zoon van Jan Hendrik Lebret en Jacoba Groenendaal (1820-1865) naar Kedawung, waar hij de fabriek als eigenaar overnam. In 1903 richtte hij de Cultuur Maatschappij Kedawoeng-Kawisredjo op.¹²⁷ Zijn zoon Nicolaas Marius André (geb. 1904) werd geboren te Kedawung en volgde in 1926 zijn vader op als eigenaar van de fabriek. In 1952 werd de maatschappij genationaliseerd.

Uit berichten van couranten uit de regio kunnen we opmaken dat Gerrit in de loop der jaren meer fabrieken kocht in het oosten van Java. Met name in de jaren zestig en zeventig breidde hij zijn bezittingen uit. Zo nam hij de fabriek van zijn vriend en suikerfabrikant Duncan de Clonie MacLannen (1824-1907) te Gayam over en ook de fabriek Kawis Redjo kwam in zijn bezit, beide in de residentie Pasuruan. In de residentie Pekalongan kocht hij Kaliematie en Wonopringo aan. Van die laatste werd vermeld dat hij de fabriek op 19 februari 1873 voor 1.050.000 gulden zou hebben overgenomen en direct en contant daarvoor zou hebben betaald. Gekke Gerrit? Stug en nors en eigenzinnig misschien, maar gek was hij niet. Hij wist wat hij deed en beheerde zijn bezittingen als een vorst, als we de journalisten van zijn tijd mogen geloven.¹²⁸

Fortuin en verdriet: het persoonlijk leven van Gerrit Lebret op Kedawung

Het ondernemerschap in de Oosthoek van Java ging niet altijd over rozen. Andries van der Poest Clement¹²⁹ (1908-1986) schreef daarover: ‘Het moet een harde wereld geweest zijn daar in de Oosthoek, heel anders dan in het overige deel van Java. Harde kerels en stoere werkers gaven er de toon aan; het cultuurstelsel drong er minder door dan elders in Indië. Vrijheidsliefde vond men er en ruige eigenzinnigheid.’¹³⁰

Gerrit wist zich te verhouden tot ‘zijn volk’ op het landgoed. Hij maakte groot fortuin. Toch blijkt uit zijn brieven, maar ook uit de in memoriams, dat het bestaan hem verbitterde. Hoewel Gerrit in zijn brieven naar het thuisfront altijd de voorzienigheid is blijven prijzen die hem ten deel viel, liet hij zich ook uit over tegenslagen die hij in Indië en op zijn fabriek moest doorstaan. Hij had problemen met de ambtenarij van het Nederlands bestuur, zoals een stevig geschil met resident Philip Willem Abraham van Spall (1825-1887) over de grenzen van zijn landgoed. Hij werd teleurgesteld in zaken waarin hij als financier bedrogen werd door de andere partij.¹³¹ Hij had periodes te kampen met ziekte, sterfte van werknemers, schrale oogst of problemen met de machines. Het bevelen geven aan zijn ‘duizenden onderhorigen’ maakte hem nors en afstandelijk en het onvervuld blijven van een kinderwens deed hem en zijn vrouw groot verdriet.

‘Een ding verzoek ik u alleen nooit mijn lot te benijden.¹³² […] Waarlijk ik heb dit jaar reeds zooveel soesas met de machinerien. […] Hoe vele desastres ik inmiddels gehad heb met regen, ziekte, wegsterven van werkvolk, schrale oogst of andertsints […]¹³³ De voor mij meerdere goedertierende voorzienigheid is met mij geweest. Gave hij dat ik ook de zedelijke middelen bezat om nu gelukkiger te zijn; mijn doel; doch ik weet waarlijk niet, welken weg daartoe te bewandelen.¹³⁴ […] De smart dat ons huwelijk met geene kinderen was gezegend, heeft mij zeer veel droevige oogenblikken gebaard bij al de zegeningen die wij overigens genieten.¹³⁵ […] Mijn hart zit nog steeds op de regte plaats, maar de rondborstige en toch lieve manier om zulks te toonen, gelijk gij dat altijd zoo uitmuntend weet te doen, dat is er bij mij uit. De omgang met zooveel duizenden onderhoorigen geeft mij een norsch uiterlijk.’¹³⁶

Van het dagelijks leven van Gerrit op het landgoed Kedawung is niet veel bekend, maar uit de brieven en de overgeleverde pak- en transportlijsten¹³⁷ kan toch een beeld gevormd worden. Bijzonder aardig is een paklijst van Gerrit van wat hij nodig had in Indië: ‘Goederen benodigd voor in de Oost zich vestigende jongelieden buiten hunne uitrusting voor aan boord.’ De lijst geeft kleding, hoeden en petten op. Ook werd aangeraden een aantal sarongs te kopen, maar dat kon men het beste op Java doen. Daarnaast moest men allerlei toiletartikelen meebrengen, en Engelse pleisters. Om te kunnen werken waren landmeetkundige instrumenten, een passer, een goede verrekijker, papier en potloden, linialen en een paar duimstokken onmisbaar. Een Indisch wetboek en een woordenboek werd aangeraden. Voorts diende men een geboorteakte, een kerkelijke attestatie en een buitenlands paspoort ‘voor de oost’ te kunnen tonen, waarbij de laatste voorzien moest zijn van ‘brieven van goed gedrag, onderhoud, borgtogt tegen verval door de armen en voldoening van de nationale militie’.¹³⁸

De brief van Gerrit van 23 september 1842 aan zijn broer Frans beschrijft het leven op Java, dat zo verschilt van dat in Holland. Hij was nog maar net in Indië aangekomen. Hij prees zich gelukkig met zijn post op Kedawung als onder-administrateur. Het was een zwaar bestaan voor de jongemannen die in Indië arriveerden. De tijd van weelde was voorbij: die jongens zochten gedurig ‘(...) naar een postje dat hun te min [gaf] om te leven en te veel om te sterven’. Frans Lebret had kennelijk hoop om op Java een afzetmarkt voor zijn schilderijen te vinden en hij gaf Gerrit enkele exemplaren mee. In zijn brief meldde Gerrit dat men geen geld over had voor weeldeartikelen. Hij noemde de schilderijen ‘onverkoopelijk’ en schreef dat hij vermoedde dat hij er niet de prijs voor kon krijgen die de onkosten eruit zouden halen.¹³⁹

In november berichtte Gerrit aan zijn ouders dat hij gelukkig was op Java en dat hij voor het bebouwen van het land en de fabriekswerkzaamheden ‘liefhebberij’ had opgevat,¹⁴⁰ een positiever geluid dan in zijn eerdere brief aan Frans. ‘Men heeft hier een vrolijk leven dat de grondslag is voor gezond leven in Oost Indië.’ Hij lijkt zich goed te hebben vermaakt in die tijd. ’s Avonds bezocht hij vrienden, te paard, of als de weg het toeliet in een klein rijtuig. Lopen deed de Europeaan niet, schreef hij. Ter ontspanning werd er gejaagd. Dat jagen vond Gerrit heerlijk, omdat men in Indië zich ‘niet behoeft te bekreunen door grensscheidingen of paaltjes waarop Privative jagt van Jonkheer die & Meester die [geschreven staat]’.

6. In memoriam Gerrit Lebret. Uit de Soerabaijasche Courant, 14 januari 1896

Wat opvalt is dat Holland nooit ver weg is op Java. Vaak wordt in de brieven gevraagd om Hollandse producten. De Hollanders in Indië bleven leven alsof ze in Holland waren. Gerrit Lebret vroeg zijn familie om stoffen en kleding te sturen. Er werden ladingen linten, knopen, banden en kralen meegestuurd om kleding te verfraaien. Bij een van de lijstjes van dameskleding en accessoires staat de mededeling ‘naar den laatste smaak’. Ze wilden dus wel een beetje meegaan met de laatste mode in Nederland.

Om te zorgen dat hij zijn familie niet vergat kreeg Gerrit in 1844 enkele portretten opgestuurd: van zijn vader, moeder en zijn broertje Martinus Cornelis. Alle drie in zwart krijt en in lijst gezet. Zelfs aan de schroefogen was gedacht: een zestal werd meegezonden. Ook zat er een portret van Gerrit in de zending, als volgt omschreven: ‘misdrukt portret van G. Lebret’. In dezelfde zending bevonden zich vele sieraden, zoals een gouden ring, een paar oorbellen, een diadeem, een vergulde haarkam. Mogelijk waren dit huwelijkscadeaus voor Antoinette Wilhelmina Hesselaar.

Een jaar later werden er vele groenten- en bloemzaden verscheept. Voor de tuin had Gerrit onder andere stokrozen, juffertje in het groen, ridderspoor, leeuwenbek en afrikaantjes gevraagd. Ook de lijst met moestuinzaden was immens, met onder andere ‘Brusselsche spruitjes, groote suikerboonen, roode kool, radijs, bloemkool, witte knollen, kropsalade, andijvie, schorseneren, pieterselie, zuring, komkommers, erwten, Walchersche witte boone, kleine suikerboone, princesse boontjes en, twee wijngaard stekken.’ Niet alleen had hij nu de beschikking om een Hollandse groentetuin te kunnen maken, ook kreeg hij een Hollands ‘Keukenboek’ gestuurd. De Hollanders in Indië aten liever zoals ze thuis in Holland ook aten. Ook Frans Lebret prees zich tijdens zijn reis gelukkig als de tafel ‘Hollandsch [was] aangerigt’ en had moeite met de Indische smetsouzen en scheutigheid aan specerijen. Gerrit Lebret bleef peperkoek eten, die hij liet verschepen in blikken dozen.

Uit de transportlijst met de zaden valt op te maken dat Gerrit veel goederen voor vertier en ontspanning liet overkomen. Hij verzocht zijn vader om een mooie mondharmonica. Hij kreeg een harmonica of accordeon ter waarde van zeventien gulden opgestuurd, met een instructieboekje Methode van de Accordéon. In dezelfde zending bevond zich een kist met 1300 knikkers ter waarde van vijf gulden. Bij een andere zending werden er dertien stereoscoopplaatjes en vijftig glazen voor de toverlantaarn (een soort voorloper van de diaprojector) verstuurd. Daarnaast ook nog enkele kaartspellen, een dam- en schaakbord, damschijven en een dominospel en diverse boekjes met raadselen, gezelschapsliederen en kinderliederen. Opvallend is dat hij ook veel boeken liet verschepen, met name ‘nuttige’ exemplaren: ‘Napoleon, Ned. Wetboek, burgerlijk wetboek, strafvordering, koophandel,¹⁴¹ Blussé dictionaire,¹⁴² Van Houten Beoefeningsleer, De Koophandel,¹⁴³ Roorda Maleisische spraakkunst,¹⁴⁴ A. de Wilde Nederlands-Maleisisch, Sunda’s woordenboek,¹⁴⁵ V.d. Pijl Engelsche koopmansbrieven,¹⁴⁶ Oudshoff Boekhouden¹⁴⁷.’ Kennelijk waren deze goederen in Nederlands-Indië niet makkelijk verkrijgbaar, of niet in de kwaliteit die Gerrit verlangde.

Jan Hendrik vraagt regelmatig in zijn brieven aan Gerrit een repatriëring te overwegen. Gerrit gaat daar in zijn brieven nooit op in. Hij overleed in Pasuruan op 13 januari 1896 en werd begraven op zijn landgoed, in een graf dat hij daar acht jaar eerder had laten aanleggen voor hem en zijn vrouw. De Javaanse bevolking vereerde hem en offerde bij het graf nog vele jaren na zijn dood. Een oud-directeur van Kedawung, die begin twintigste eeuw de fabriek bestuurde (toen Nicolaas Marius Andre Lebret eigenaar was), schreef: ‘Toen ik na de Japanse internering zijn graf bezocht, was het in tegenstelling tot de andere Chinese en Europese graven niet beschadigd, maar stonden er verse bloemen op.’¹⁴⁸ Gerrit had sinds zijn aankomst in 1842 in de Oost grote bekendheid verworven en een flinke indruk gemaakt op de Javaanse maatschappij. De couranten berichtten bij zijn overlijden: ‘Met hem is van het tooneel verdwenen een der meest karakteristieke Indische figuren.¹⁴⁹ Met dezen man gaat een stuk Indische geschiedenis heen.’¹⁵⁰

VISIE VAN FRANS LEBRET OP ‘JAVA EN DEN JAVAAN’

Toen Frans Lebret zijn reis maakte was er veel in verandering ten aanzien van het koloniale beleid vanuit Nederland. Hij moet bekend zijn geweest met de liberale wind die woei, met de commotie rondom Max Havelaar, die uiteindelijk – maar dat kon Frans Lebret nog niet weten – zo’n belangrijke naam heeft gekregen in de afschaffing van het cultuurstelsel. Toch heeft hij zich er in zijn manuscript nauwelijks over uitgelaten. Hij gaf op verschillende plaatsen in de tekst zijn terughoudendheid aan ten aanzien van enkele onderwerpen. Hij heeft de indrukken van zijn reis los van politieke zaken op zich laten inwerken. Dat geeft zijn verhaal, waarin hij weliswaar zoveel details met zorg heeft beschreven, soms meer het karakter van een visueel dan van een doorleefd verslag.

‘Java is een goudmijn, wier schatten nog niet gewaardeerd zijn.’ Zo startte Frans Lebret zijn beschouwing van Java. Hierop volgde zijn eerste lofzang op de vruchtbaarheid van de grond, die ‘de uitnemendste bouwgrond’ is, ‘die zoveel groeikracht bij eene tropische hitte bezit, dat al wat plant of gewas is, eene voortdurende jeugdige frischheid behoudt, uitnemend geschikt voor [velerlei teelt]’. Na deze lofzang liet hij zich opmerkelijk uit over de braakliggende ‘woeste gronden’.

‘Hieraan toegevoegd de massa’s woeste gronden die onbebouwd daar liggen en alleen wachten op ontferming om mede verlost te worden uit de wreede en afgunstige zielen, die de magt bezitten hen tot werkeloosheid te doemen, of toegelaten te worden om uit hunnen schoot toe te werpen wat schreijende tegen den Hemel tot hiertoe verboden is, de rijke bron van alle voorspoed en welvaart waar tot hiertoe de Maatschappij wederregtelijk van onthouden is.’¹⁵¹

Frans Lebret doelde met de Maatschappij op de NHM, en met de woeste gronden waarschijnlijk op de Vorstenlanden, die niet onder het cultuurstelsel vielen en dus niet werden geëxploiteerd. Hij heeft in zijn tekst aangegeven zich bewust niet over politiek te willen uitlaten, maar uit deze opmerking valt niet anders af te leiden dan dat hij zich, conservatief, achter het cultuurstelsel en het consignatiecontract met de NHM schaarde.

Het oog van Frans Lebret was, zoals hij zelf bekende, Europees.¹⁵² Met zijn Europese referentiekader was hij voor het eerst (en het zou bij deze reis blijven) buiten Europa en hij verwonderde zich over gebeurtenissen en gewoonten van de mensen uit deze voor hem onbekende streken. Daarnaast moeten we zijn standplaatsgebondenheid in ogenschouw nemen. Hij was een welgestelde westerse toerist die op familiebezoek ging bij zijn broer. Die broer was zeer rijk en had veel aanzien in Indië. Hierdoor waren de Dordtse broers getuige van activiteiten en gebeurtenissen die behoorden bij het leven op stand in Indië. Zoals bijvoorbeeld de uitnodigingen voor diners en feesten bij residenten en regenten.

Frans was visueel ingesteld, hetgeen ook van invloed was op hoe hij naar het land en de bevolking keek. Zijn visuele instelling komt in zijn reisverslag duidelijk naar voren; hij noemt mensen, landschappen en gebeurtenissen ‘schilderachtig’. Het merendeel van het reisverslag is beschrijvend van aard, maar op enkele plekken stond Frans bewust stil om te reflecteren op wat hij had gezien, gehoord en meegemaakt. In deze stukken oordeelt hij en vormt hij een mening. Hoe moeten wij zijn beschrijvingen van de natuur en van de Javanen zien? In welke context moeten wij zijn oordelen over de ‘ander’ plaatsen?

Europese superioriteit en de beschavingsmissie

Bij het oordelen over Frans’ uitlatingen is het belangrijk ons bewust te zijn van de koloniale beeldvorming in de negentiende eeuw. Die werd gekenmerkt door de veronderstelling dat ‘het Oosten’ wezenlijk en onoverkomelijk anders was dan ‘het Westen’. Dit discours was onlosmakelijk verbonden met de heerschappij van Europa over de Oriënt en was erop gericht de superioriteit van het Westen aan te tonen en de koloniale aanwezigheid van Europa in het Oosten te legitimeren. Hieraan verbonden was uiteraard de veronderstelde superioriteit van het blanke ras en de Europese cultuur.¹⁵³ Dit eurocentrisme is herkenbaar in het reisverslag van Frans Lebret.¹⁵⁴

Zeden en gewoonten die Frans niet kende, bestempelde hij met het grootste gemak als ‘onbeschaafd of onzindelijk’, zoals de rituele wassing voor gebed of het vlooien van elkaar.¹⁵⁵ Zijn beschouwing van ‘den Javaan’ begon Frans met de uitspraak dat de Javaan van nature lui is. Die luiheid zou voortkomen uit het geloof van de Javaan dat apen tot het mensengeslacht behoorden. Frans Lebret doelde hier op een volksverhaal van de Javanen: apen kúnnen wel spreken, maar laten het na uit angst om tot werken verplicht te worden.¹⁵⁶

Onhebbelijke karaktereigenschappen zoals luiheid, leugenachtigheid, jaloezie, verkwisting, praalzucht, bijgelovigheid en onbeschaafd gedrag kende hij ‘den Javaan’ in algemene zin toe.¹⁵⁷ Hij bediende zich van de stereotype vooroordelen die gangbaar waren in Europa, als het ging om de typering van de Oosterse volken.¹⁵⁸ Hoewel deze typeringen nog wel eens genuanceerd werden of als onbillijk betiteld, bleef de minderwaardigheid en onbeschaafdheid van de inheemse bevolking in de koloniën voor velen een gegeven waaraan niet werd getwijfeld.

Deze maatschappelijke denkbeelden werden in het Westen onderbouwd met behulp van allerlei evolutietheorieën die in de negentiende eeuw opkwamen. In het evolutiedenken werd de evolutie als een stijgende lijn van ‘wilde’ naar ‘beschaafde’ soorten beschouwd. Hierin stond de Europeaan met een onwrikbare vanzelfsprekendheid bovenaan, die daardoor de morele taak had om de minder geevolueerde rassen te beschaven. Op die manier werd het evolutiedenken niet alleen ingezet om de vermeende superioriteit van de Europeaan aan te tonen, maar ook om diens koloniale aanwezigheid in het Oosten op wetenschappelijke grond te rechtvaardigen, waardoor imperialistische en economische drijfveren door morele motieven gemaskeerd werden.¹⁵⁹

Zoals de kolonisator zijn superioriteit over de bevolking verantwoordde en de economische belangen toedekte met het beschavingsideaal, zo verantwoordde hij ook het zich toe-eigenen van de gronden, door deze met ‘imperial eyes’¹⁶⁰ te bekijken. De beschouwer – in dit geval een blanke kolonisator, een Europeaan – nam bezit van het inheemse landschap door het als woest en paradijslijk af te schilderen, waarmee hij de aanwezigheid van de kolonisator (onbewust) legitimeerde. Ook Frans Lebret heeft het land – waarschijnlijk onbewust – bekeken met imperial eyes: ‘[…] steeds ziende in de zwijgendste woestenij, in een wasdom der natuur, waar nooit een menschenvoet gestaan had […].’¹⁶¹ Deze rijke, vruchtbare, onbewoonde gronden verdienden het om in cultuur gebracht te worden. De kolonisator bracht ook daarmee ontwikkeling en beschaving.

Uit de tekst van Frans Lebret kan worden opgemaakt dat hij het beschavingsprincipe aanhing; beschaafd versus onbeschaafd is een vaak terugkomende vergelijking in zijn tekst. ‘[De] Javaan moet nog wel zeer ruw en onbeschaafd zijn dat hem [de afschuwelijke klanken van het gamelanspel] nog zooveel aantrekt.’¹⁶² ‘[Het is een] onbeschaafd of min ontwikkelt volk.’¹⁶³ ‘Wild woest volkje, met de duivel in den oogen.’¹⁶⁴ Het zijn een paar van zijn uitlatingen. Frans had moeite met gemengde huwelijken, tussen Europeanen en inheemse vrouwen. ‘Vreemd schouwspel toch, zulks een man te zien met een hoop kinderen om zich, bij eene inlandsche moeder, zonder Europeesche gebruiken te leven als met eene geheel onopgevoede.’¹⁶⁵ Maar hij onthield zich van commentaar op zijn broer Gerrit, die deelnam aan een offerprocessie aan het meer van Grati. Frans vond dat het gezin van de wasman op de kampong bij de suikerfabriek van zijn broer er ‘[…] enigszins, waarschijnlijk door den omgang, Europeesch beschaafd [uitzag].’¹⁶⁶ De superieure Europeaan moest de beschaving brengen en was verantwoordelijk voor de opvoeding van het nog onbeschaafde volk.

Dat eind negentiende eeuw een kink in de kabel van dit uitgangspunt kwam wordt zowel in de literatuur geduid als door Frans Lebret aangestipt. Die kink had te maken met het onverantwoordelijke gedrag van de Hollanders op Java. Frans betreurde het dat door het zinneloze gedrag van ‘de kolonialen’ de Javanen hun achting voor de Hollanders verloren.¹⁶⁷ Het ‘broeinest van veel kwaad’ (Java) had een verloederende werking op de zeden en moraal van de Europeanen. De periferie van de civilisatie (die Indië was in tegenstelling tot Europa als centrum van de beschaving), beïnvloedde de ontwikkeling van de Europeanen negatief en daarmee werd het beschavingsideaal ondermijnd. Het is de paradox van de beschavingsmissie.¹⁶⁸

Beeldvorming van Indië

De negentiende-eeuwse reisverslagen zijn, volgens Alexander Bakker, op het gebied van beeldvorming van Indië aan de hand van de beschrijvingen van de natuur, bevolking en de verhouding met het kolonialisme in vier perioden in te delen. In de periode van 1816 tot 1830 zag men de Javaan als ‘edele wilde’ en het land als een ‘paradijselijke natuurstaat’. Van 1830 tot 1865 werd de inheemse cultuur als minderwaardig gezien en moest de bevolking beschaving bijgebracht worden. De fase daarop, van 1865 tot 1890, kenmerkte zich door de feitelijke beschouwing van land en bevolking. Vanaf 1890 lag de nadruk op de eigenheid van de inheemse cultuur en authenticiteit.¹⁶⁹

Wanneer we met deze categorisering in het achterhoofd het reisverslag van Lebret lezen, zien we dat het kenmerken vertoont van de middenperiodes. Zoals hiervoor reeds aangeduid schemert het beschavingsprincipe in zijn tekst door, maar heeft hij cultuuruitingen en levensomstandigheden vanuit de context van zijn tijd objectief beschreven. Hij liet zich niet in met politieke verhoudingen en beperkte zich tot ‘feitelijke’ beschrijvingen van wat hij zag en ondervond. Dit wil niet zeggen dat Frans Lebret volledig gespeend was van enige vooringenomenheid of van persoonlijke betrokkenheid. Zo blijkt hij overdonderd door de grootsheid van de natuur en verafschuwt hij het zware lot van de gevangenen te Pekalongan.

Frans leek zich soms bewust te zijn van de onnatuurlijke verhoudingen die de overheersing van het Nederlandse bestuur in Indië met zich meebrachten. Hij concludeerde, na het horen van het gezang van een Javaan, dat deze onder de overheersing te lijden had.¹⁷⁰ Maar hij repte met geen woord over de misstanden die het cultuurstelsel met zich meebracht, waarover in de Nederlandse politiek toch al flinke discussies werden gevoerd. Hij liet het bij zijn ene opmerking over de treurzang van de droeve arbeider, door vreemde hand geregeerd, maar trok daaruit geen verdergaande conclusies.

Naast alle stereotyperingen, waarmee Frans Lebret zich niet onderscheidt van zijn tijdgenoten, was er ook ruimte voor opmerkingen van positieve aard. De Javanen zijn gezellig, mooi van postuur, in de hogere standen welbeschaafd en ontwikkeld en ze leven vreedzaam samen. Ze zijn gehecht aan elkaar, goedig, en bovendien als bedienden zeer behulpzaam en nederig. Die vreedzaamheid wordt ook door Bert Paasman aangeduid: ‘[…] hoewel menig beschrijver de Europese superioriteit boven Aziaten en Mestiezen postuleerde, met de bijbehorende vooroordelen […], bestond er in het dagelijks leven een tamelijk groot respect voor de ander, die […] een eigen culturele identiteit behield.’¹⁷¹

Frans Lebret was een Dordtenaar, maar in Indië een Europeaan, onlosmakelijk verbonden met de koloniale ideologie en het eurocentrisme, al dan niet bewust, waarmee hij ‘Java en den Javaan’ beschouwde.

DE FAMILIE LEBRET IN DORDRECHT

De broers Frans, Jan Hendrik en Gerrit Lebret, afkomstig uit de kleine burgerij, waartoe onderwijzers, scheepskapiteins, belastingambtenaren en kantoorbedienden behoorden, klommen op tot de elite van de stad Dordrecht. Ze hadden aanzien en waren sociaal en politiek actief. Daarnaast deden ze aan liefdadigheid en droegen de cultuur een warm hart toe. Hoe kon de familie in één generatie stijgen op de sociale ladder? Hoe vergaarde zij haar aanzien en welvaart?

De Dordtse familie Lebret stamt oorspronkelijk af van het Franse (adellijke) geslacht Le Bret uit de omgeving van Rouen. Deze familie vestigde zich in het midden van de zeventiende eeuw in Den Haag. Gerrit Lebret (1723-1771) vertrok naar Sliedrecht,¹⁷² waar Jacobus Lebret (1754-1831) – de grootvader van Frans – in 1754 werd geboren.¹⁷³ In 1786 vestigde Jacobus zich te Dordrecht, waar hij als burger werd aangenomen.¹⁷⁴ Hij was timmerman¹⁷⁵ en trouwde met Aaltje van den Berg met wie hij drie kinderen kreeg, waarvan alleen Arij (1788-1858) volwassen werd.¹⁷⁶

Op de in juli 1811 op last van Napoleon aangelegde ‘Liste civique’ – waarop alle mannelijke inwoners van Dordrecht vermeld worden – komt Arij Lebret onder nummer 2447 voor als commis de comptoir, kantoorbediende. Arij trouwde in 1814 met Geertrui van der Zalm (1787-1847).¹⁷⁷ Een jaar later behoorde hij tot de gemobiliseerde schutters en mocht hij de stad niet zonder toestemming verlaten.¹⁷⁸ Uit het huwelijk werden, naast vier jong overleden kinderen, Aaltje (1815-1880), Jacobus (1819-1906), Frans (1820-1909), Gerrit (1822-1896), Johannes Hendrik (1824-1904) en Martinus Cornelis (1833-1894) geboren.

Arij Lebret woonde met zijn gezin en zijn vader in de straat Twintighuizen in Wijk E. Een bedrijvige wijk buiten het oude centrum met werkplaatsen, firma’s en industrie. Aan de singels woonde de betere stand, maar daarachter lagen steegjes, hofjes en sloppen waar de minder bedeelden woonden, waardoor de wijk toch gemiddeld een lage status had.¹⁷⁹ Dat de Lebrets een zekere welvaart hadden, blijkt uit het feit dat Arij Lebret tussen 1826 en 1832 diverse panden in de stad kocht.¹⁸⁰

Het gezin Lebret was een ‘geacht burgergezin’, waar de kinderen ‘een eenvoudige, degelijke en ernstige opvoeding’ kregen.¹⁸¹ De ouders deden hun best om hun kinderen verder te helpen, zo blijkt uit een brief van Gerrit.¹⁸² Oudste zoon Jacobus ging in 1842 naar de Koninklijke Academie (later Polytechnische school) te Delft om tot waterbouwkundige te worden opgeleid. Frans ging in 1836 in de leer bij het tekengenootschap Pictura om het vak van kunstschilder te leren. Gerrit vertrok in 1842 naar Indië, om daar zijn geluk te beproeven. Jan Hendrik werkte rond 1847 als kantoorbediende bij Jantzon van Erffrenten, net als zijn vader.¹⁸³

Dordrecht in de negentiende eeuw

De economie van Dordrecht stond er in de eerste helft van de negentiende eeuw niet goed voor. In 1795 was het lucratieve stapelrecht, dat Dordrecht al vanaf 1299 had, afgeschaft. Door het continentale stelsel, dat Napoleon in 1806 had ingevoerd, was de handel stil komen te liggen.¹⁸⁴ Na de Franse Tijd verloor de stad haar positie in de scheepsbouw, zee- en houthandel. De nijverheid was vooral gericht op de interne markt en bood wel werkgelegenheid, maar niet veel welvaart. De modernisering bleef uit en de economie zat in het slop.¹⁸⁵ Het stadsbestuur was in handen van de heersende elite, die bestond uit gegoede families die al eeuwen aan de macht waren.¹⁸⁶ Daartoe behoorde ook de werkgever van Arij Lebret, de koopman en politicus jonkheer Jacob Cornelis Jantzon van Erffrenten (1769-1859).¹⁸⁷ Vanaf 1808 zat hij in het stadsbestuur, in 1828 werd hij wethouder en tien jaar later burgemeester.¹⁸⁸