Het was alsof terwijl ik keek

De tijd weer omgekeerd verstreek

Afbeelding omslag

De eerste post van het Kordonpad is de post Gelderland, nabij Jodensavanne.

Tekstcorrectie

Han Strijk, Alphen aan den Rijn

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk

Karel Meijer, KM Grafisch Werk, Utrecht

© 2018 John H. de Bye, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2018 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462492370
e-ISBN 9789462496163
NUR 680

Inhoudsopgave

Vanwaar mijn belangstelling voor het Kordonpad

Op zoek naar het Kordonpad

Marrons

Oorsinga vertelt

Verhalen die over het Kordonpad de ronde deden

Gelderland en Jodensavanne

De begraafplaats te Cassipora en het Kordonpad

Bezetting van de posten van het Kordonpad

De TRIS

Het Kordonpad verkend

De tocht naar de Cassewinica

De weg naar Wanhatti

De plantage Eendragt

Bijlagen voor hen die meer willen weten

Het Gouvernementsjournaal van 1767 tot 1778

Bezwaren tegen de aanleg van het ‘Cordon’

Noten

Appendix Cassipora begraafplaats

Nawoord

Vanwaar mijn belangstelling voor het Kordonpad

Op zoek naar de gegevens van de eerste ‘de Bye’ in Suriname stuitte ik in de geschiedenisboeken steeds weer op gegevens over de aanleg van het ‘Kordonpad’ en op de aanvallen van de marrons die de plantages bestookten. Het kordon van defensie begon mij steeds meer te interesseren en werd bijna een obsessie voor me. Wat was dit kordon, waar lag het en hoe werkte het?

Wat was er nog van te vinden en kon ik mij inleven in het leven van de mannen die op de verschillende posten gestationeerd waren? En hoe verging het de weglopers, de marrons, in hun strijd tegen de meesters? Zou ik nog wat terug kunnen vinden als ik in de bodem ging graven op zo’n post?

Allemaal vragen die me bezighielden en die mijn belangstelling aanwakkerden.

Toen ik ook door mijn onderzoek in de joodse geschiedenis op Jodensavanne en Gelderland op het begin van het Kordonpad stuitte was de maat vol. Ik moest en zou meer over dit pad te weten komen. De opkomst van de GPS en de verbetering van het vastleggen van de gegevens op de (laptop)computer en het combineren van GPS en computer deden de rest.

Ik zal nu proberen u deelgenoot te maken van mijn onderzoek in het gebied waardoorheen het Kordonpad liep en van de problemen die speelden toen mijn voorvader, Pieter Hendrik de Bye, nog leefde.

Op zoek naar het Kordonpad

Avonturen met de GPS in Suriname

Het Kordonpad is een 94 km lang tracé aangelegd aan het eind van de achttiende eeuw. Militaire posten langs het pad moesten de plantages langs de Commewijne- en Surinamerivier beschermen tegen aanvallen van de Marrons uit het zuiden en het oosten. Toch heeft het pad nooit de functie vervuld waar het voor bestemd was.

Toen ik jaren geleden de beschikking kreeg over een Garmin GPS kon ik de ligging van het pad nauwkeuriger in kaart brengen.

De GPS is een apparaat waarmee met behulp van 24 om de aarde cirkelende satellieten soms wel tot op 10 meter nauwkeurig plaatsbepalingen verricht kunnen worden.

Met de computer kon ik de verzamelde gegevens verwerken en mij zo een voorstelling maken van de enorme hoeveelheid arbeid die tijdens de aanleg verzet moet zijn.

Paramaribo, 12 maart 2003

Marrons

De Surinaamse plantage-economie kon slechts functioneren door import van slaven uit Afrika. Deze import (de zogenaamde slavenhandel) begon al in de zeventiende eeuw en duurde officieel tot 1832.

De eerst op de plantages tewerkgestelde ‘rode slaven’ voldeden totaal niet en werden spoedig door de ‘zwarte slaven’ vervangen.

Maar pas door de afschaffing van de slavernij in 1863 kwam aan de slavenhandel definitief een eind.

Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck kocht op 21 mei 1683 voor 86.666 gulden, een derde deel in de Sociëteit van Suriname

Van Sommelsdijck (20 augustus 1637 – 19 juli 1688) probeerde al vroeg ‘blanke slaven’ uit Nederland te importeren in de vorm van tuchthuisboeven, die hem later samen met muitende soldaten, ook zouden vermoorden. Hij sloot vrede met de indianen en trouwde pour la forme, ook een indiaanse vrouw. Hij sloot al in 1684 vrede met de Coppename-negers.

Vanaf die tijd ontvluchtten vele slaven het slavenjuk en verschansten zich in de bossen om van hieruit aanvallen op de plantages uit te voeren. Deze ‘vrijheidsstrijders’ werden marrons genoemd naar het Spaanse woord ‘cimarrones’ hetgeen vluchtelingen betekent. Actie leidt echter tot reactie en er werden vele ‘strafexpedities’ tegen de marrons ondernomen onder leiding van ijzervreters als Friderici en Fourgeoud.¹

De oorlogen tegen de marrons kosten enorm veel geld en mensenlevens. Niet dat er zoveel soldaten sneuvelden tijdens de gevechten. Nee, de meeste verloren hun leven aan uitputting en ziekten, aan koortsen als malaria en gele koorts of verdronken gewoon in de moerassen die ze moesten doorkruisen. Men heeft berekend dat het twintig soldaten kostte om één marron uit te schakelen.

De jaaruitgaven aan soldij voor het leger bedroegen in 1770 voor:

2 kolonels | á | ƒ 2.685.- | ƒ 5.370.-
1 luitenant-kolonel | á | ƒ 1.920.- | ƒ 1.920.-
3 majoors | á | ƒ 1.900.- | ƒ 5.700.-
2 majoors(als kap.) | á | ƒ 1.380.- | ƒ 2.760.-
4 kapiteins | á | ƒ 1.380.- | ƒ 5.520.-
3 kapiteins commandanten | á | ƒ 1.150.- | ƒ 3.450.-
7 kap. (als luit.) | á | ƒ 820.- | ƒ 5.740.-
2 kap.extra (als luit.) | á | ƒ 820.- | ƒ 1.640.-
4 1e luits (als sous-luit.) | á | ƒ 671.- | ƒ 2.684.-
6 sous-luits. | á | ƒ 671.- | ƒ 4.026.-
6 sous-luits.(als vaandrig) | á | ƒ 590.- | ƒ 3.540.-
24 vaandrigs | á | ƒ 590.- | ƒ14.140.-
60 sergeanten | á | ƒ 251.- | ƒ15.060.-
12 capt. d’armes(fouriers) | á | ƒ 236.- | ƒ 2.832.-
60 korporaals | á | ƒ 220.- | ƒ 13.200.-
1304 tamboers & gemeenen² | á | ƒ 190.- | ƒ 247.760.-
|  | Totaal ƒ 335.342.-

In het jaar 1770 bedroegen de kosten voor de rantsoenen alleen voor 175 man militie ƒ 39.048.- en voor het tweede bataillon ƒ 132.460.- . Deze kosten waren in 1771 opgelopen tot ƒ 65.281.- en ƒ 162.169.-.

In 1773 werd aan het Korps Vrijnegers aan soldij en rantsoenen ƒ 48.000.- Nederlandse guldens uitgegeven en ƒ 70.000.- Nederlandse guldens aan huur van de slaven die dienst deden als lastdrager, aan huur van vaartuigen en als vergoeding aan de familie van de doden en aan ziekte gestorvenen. Toen de kolonisten de benodigde gelden niet of nauwelijks meer konden opbrengen en Nederlandse hulp minder spontaan bleek los te komen, moest men wel zoeken naar andere methoden om het levensgrote probleem van de weglopers op te lossen.

In 1760 werd met de Aucaners, in 1762 met de Saramaccaners en in 1768 met de Matuariërs vrede gesloten.

Tussen 1780 en 1790 wisselden de dreiging van aangevallen worden door de Engelsen en aangevallen worden door de marrons elkaar af en net was de vrede met Engeland op 2 september 1783 getekend of de plantage ‘La Bonne Amitié’ in de Para werd onder de voet gelopen. De gebouwen werden verbrand, slaven werden meegenomen of mishandeld en de blankofficier Maas werd gedood. De directeur kon nog net het vege lijf redden door zich in de struiken te verbergen. De soldaten van het Vrijkorps werden er op afgestuurd doch zoals te verwachten was waren de vogels gevlogen en moesten ze onverrichter zake terugkeren.

Deze aanval werd voorafgegaan door vele anderen. Om zo maar enkele te noemen:

In augustus 1773 werden Perou, l’Esperance en de Zuinigheid aan de Cottica ‘afgelopen’ door marrons onder leiding van Baron. Alle blanken werden vermoord en de gebouwen werden in brand gestoken.

Baron was een slaaf van de heer Dahlberg. Deze was erg onder de indruk van de intelligentie van de jongeman. Hij zorgde dat deze goede scholing kreeg en ook een ambacht leerde. Dahlberg nam Baron zelfs mee naar Holland en beloofde hem de vrijheid bij terugkomst in Suriname. Toen het echter zover was verkocht hij de man aan een jood. Tegen dit onrecht kwam Baron in opstand en het gevolg was dat hij op verzoek van zijn meester een Spaanse bok onder de galg kreeg. Dit was reden om naar het bos te vluchten, waar hij de leider werd van een grote groep marrons.

Een andere leider was Jolicoeur die op plantage Rodebank³ geboren werd. De heer Schultz was de directeur van deze plantage en hij stond bekend om zijn wreedheid en zedeloosheid. Op een avond ontbood hij een van zijn slavinnen om de nacht met hem door te brengen, zeer tegen de wil van de vrouw en haar man in. Toen deze laatste haar te hulp schoot was voor Schultz de maat vol. Hij liet de man geselen in het bijzijn van zijn zoon Jolicoeur. Deze vluchtte het bos in en nam later wraak op de blanken voor de onrechtvaardigheid zijn ouders aangedaan.

Boni, het derde bekende marron-opperhoofd, was een mulat, zoon van een blanke vader en een slavin. Ook hij vluchtte het bos in na een ernstige mishandeling. In 1765 volgde hij Asikan Sylvester (1690-1769) op als leider van de groep die bekend zou worden onder zijn naam: ‘Boni’s’. Asikan werd in 1769 ernstig ziek door een patrouille opgepikt en naar Fort Zeelandia gebracht waar hij aan zijn ziekte overleed. Postuum werd hij onthoofd en zijn hoofd werd op een staak gestoken als straf voor zijn wandaden.

Het volgende verslag van de belegering van het marrondorp ‘Mi sa Lasie’ geeft een indruk van de ellende waarmee een tocht tegen de marrons gepaard ging. Het verhaal bestaat uit een samenvatting (en vertaling uit het oud-Nederlands) van het verslag van kapitein-luitenant Oorsinga die het marrondorp belegerde van 23 april tot 3 juli 1772. Het overzicht werd door J.F. Friderici getekend in het kamp van Oorsinga. Het origineel ligt in het Alg. Rijksarchief in Den Haag.

Oorsinga vertelt

Donderdag 23 april 1772

Mijn commando bestaande uit 1 sous-luitenant, 2 vaandrigs, 7 sergeanten, 9 korporaals, 2 chirurgijnen, 130 soldaten, 149 lastdragers en 6 negers pakten hun bagage en trokken in de namiddag op naar de boven Barbecoubakreek.

Vrijdag 24 april

Vanmorgen ben ik met de Raad Dr. Van der Mey bij mijn commando aangekomen. Om halfnegen ben ik met mijn commando op mars gegaan en heb een deel van de groep bij de provisie achtergelaten. Zij zullen morgen ons spoor volgen. Om halfdrie zijn wij bij het oude dorp aangekomen. Door mijn verkenners zijn enige negers opgemerkt die hun potje aan het koken waren. Mijn mensen hebben op de marrons geschoten die het bos invluchtten met achterlaten van drie houwers en enige kleinigheden. Waarschijnlijk was dit de wacht van het bosnegerdorp.

Wij marcheerden verder en maakten om halfvier kamp.

Op wacht 1 sergeant, 1 korporaal en 24 soldaten.

Zaterdag 25 april

Om zes uur op mars gegaan. We hebben het oude pad gevolgd en zijn 4 savannes en drie ritsen overgestoken, waarbij wij ons een pad hebben moeten kappen. Om 3 uur kamp gemaakt omdat wij door diepe zwampen niet verder konden.

Op wacht 1 sergeant, 1 korporaal en 24 soldaten.

Zondag 26 april

Om 6 uur weer opgebroken. Diepe zwampen en grote savannes. Om 10 uur op de laatste rits voor het marrondorp aangekomen. De verkenners onder luitenant Keller kwamen zwaar onder vuur te liggen waardoor we met het commando moesten optrekken om hen te hulp te schieten.

Tijdens het marcheren kreeg ik een schotwond links in de hals. Ik heb echter de aanval die tot drie uur duurde verder geleid waarbij soldaat Rijcher ook in de hals verwond werd en soldaat Johan Oudshorn aan het linkeroog. Ik was genoodzaakt kamp te maken om de gewonden te laten verbinden, terwijl de aanvallen van de marrons voortduurden en ze zoveel lawaai maakten op hun trommels en hoorns dat wij onze eigen woorden nauwelijks konden verstaan.

Op wacht 1 sergeant, 2 korporaals en 30 soldaten.

De verkenners zullen in drie groepen verdeeld worden; een groep die vooruit gaat en twee groepen aan de zijden. Als de mannen kruit of lood nodig hebben kunnen ze direct naar het magazijn gaan.

Om 6 uur is vaandrig Lepper met de helft van de proviand en lastdragers bij ons aangekomen. Vaandrig Talman is met de andere helft op de savanne achtergebleven. Lepper, die het schieten van verre hoorde, vond het nodig alles op alles te zetten om ons te komen helpen.

Maandag 27 april

Het regende de hele nacht. Om halfzeven is vaandrig Talman met de rest van de proviand gearriveerd, doch veel van de etenswaren zijn bedorven. Vanwege onze verwondingen zijn wij niet verder opgetrokken. Heb de manschappen een extra rantsoen gegeven omdat ik bang was dat hun lichamen door het eten van zoute kaas en beschuit en het vele drinken zouden opzwellen en zij ook ziek zouden worden. Bovendien zou iets warms ze erg goed doen. Morgenvroeg zullen wij naar het dorp oprukken.

De verkenners staan onder bevel van luitenant Keller en de groep bestaat verder uit 2 sergeants, 2 korporaals en 31 soldaten.

Bij het commando zelf deelde ik in 1 kapitein-luitenant, 1 vaandrig, 3 sergeants, 4 korporaals, 1 chirurgijn en 62 soldaten. Bij het magazijn blijven 2 sergeants, 2 korporaals, 1 chirurgijn en 40 soldaten. Alle schutter-negers zullen met het commando opmarcheren en 6 van de beste lastdragers zullen de munitie voor hun rekening nemen. De commandant van het magazijn moet wel op zijn hoede blijven en de commandoslaven goed in de gaten houden. Hij moet gereed staan direct het magazijn af te breken en het commando te volgen zo gauw hij daar bevel toe krijgt.

Op wacht 1 sergeant, 2 korporaals en 30 soldaten.

Dinsdag 28 april