Sylvia van Zanen

Planten op papier

Het pionierswerk van Carolus Clusius (1526-1609)

Nieuwe reeks, Deel XX

Redactie

Dr. Y. L. Bleyerveld, dr. H.M.C.W. Blom, dr. M.T.G.E. van Delft (voorzitter), dr. E.H.R. Duyvendak, dr. J.L. Salman, L.H.T. Savelsberg MA (secretaris), dr. J.J.M. Vandommele, dr. M. van Vliet.

Begeleiding namens de BGNB-redactie

dr. E.H.R. Duyvendak en dr. J.L. Salman

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van

• Dr. C. Louise Thijsen-Schoute Stichting

• Frederik Mullerfonds

• J.E. Jurriaanse Stichting

• M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting

• Hugo de Vries Fonds

• Stichting Art, Books & Collections

• Gemeente Leiden

Omslagontwerp

Walburg Pers, Zutphen

Ontwerp binnenwerk en opmaak omslag

Marijke Maarleveld, ViaMare, Zutphen

Afbeelding omslag

Aquarel van een ‘Ranunculus creticus latifolius’, in 1596 door Jacques Plateau geschonken aan Carolus Clusius (Universitaire Bibliotheken Leiden, BPL 948, f.96v)

© 2019 Sylvia van Zanen, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493452

e-ISBN 9789462496170

NUR 615

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

1 Een lang leven kort samengevat

Schooltijd en opleiding: een eerste contact met de plantenwereld

Studie medicijnen in Montpellier (1551-1554)

Terugkeer naar de Nederlanden: de eerste botanische publicaties

Nieuwe reisdoelen: Engeland en het Iberisch schiereiland

Clusius’ eerste grote publicatie: de ‘Spaanse flora’ (1576)

Aanstelling in Wenen: botaniseertochten en een keizerlijke tuin

De dood van Maximiliaan II: einde van Clusius’ Weense aanstelling

Clusius’ tweede grote publicatie: De ‘Oostenrijkse flora’ (1583)

Vertrek uit Wenen: verblijf nabij de Frankfurter Buchmesse

Aanstelling in Leiden en aanleg van de hortus botanicus

Het eerste deel van de verzamelde werken: Rariorum plantarum historia (1601)

Het tweede deel van de verzamelde werken: Exoticorum libri decem (1605)

Clusius’ dood en de publicatie van zijn laatste werk: de Curae posteriores (1611)

Besluit

2 Clusius’ correspondentie

Inleiding

De correspondentie van Clusius: wat er bewaard bleef

Talen in de correspondentie

Duur en frequentie van de briefwisselingen

De opbouw van een netwerk

Besluit

3 Brieven, bloemen en boeken

Inleiding

Een staat van geleerden en plantenliefhebbers

Voor wat hoort wat

Diefstallen

Waarover werd er geschreven?

Wat werd uitgewisseld?

Uitwisseling van botanisch materiaal

Omvang van de uitwisseling

Beloning

Zeer dierbare vrienden, bedelaars en ongemanierde pummels

4 Postvervoer in de vroegmoderne tijd

Inleiding

Ontwikkeling naar een meer professionele postdienstverlening

Het postbedrijf van de familie Tassis

Persoonlijke contacten met leden van de familie Tassis

Andere postverbindingen

Contacten met postkantoortjes en boden

Postvervoer via handelskanalen

De Frankfurter Buchmesse: Europa’s centrale postkantoor

Privédiensten

Snelheid van de postbezorging

Het vervoer van planten en naturalia

Kosten

Onbetrouwbare postkoeriers

Weersomstandigheden

Ongeregelde omstandigheden

Besluit

5 Van informatie tot publicatie: de visie van Clusius op zijn boeken

Inleiding

Botaniseertochten en de verslaglegging daarvan

Plantbeschrijvingen afkomstig van liefhebbers

Een precieze manier van werken: de gevolgen voor de verhouding tussen auteur en uitgever

Clusius’ werkexemplaar van de ‘opera omnia’

Tekst versus beeld

Een omwenteling in de vroege zestiende eeuw

Illustraties in de publicaties van Clusius

Clusius’ strikte eisen aan plantenafbeeldingen

Van plant naar tekening

Van tekening naar houtsnede

Het lot van Clusius’ collectie (pen)tekeningen en aquarellen

Besluit: een weerbarstige werkelijkheid

6 De bibliotheek van Clusius; een reconstructie van zijn boekenbezit

Inleiding

De Leidse veilingpraktijk

De veiling van het bezit van Clusius

De aard van de catalogus

De appendix

Clusius’ bibliotheek in vergelijking met die van tijdgenoten

Sporen van Clusius’ levensreis: opbouw van de bibliotheek door de jaren heen

Lacunes in de veilingcatalogus

Hoe groot was de bibliotheek werkelijk?

Waar bleven de ‘verdwenen’ boeken?

Besluit

Nabeschouwing

Kleurenkatern

Bijlage: editie van de veilingcatalogus van 1609

Noten

Bronnen en literatuur

Voorwoord

Van jongs af ben ik geboeid geweest door de plantenwereld. Vanaf een jaar of tien verzamelde ik planten in een herbarium en voorzag ze van hun naam, vindplaats en verzameldatum. Ik wist toen nog niet hoezeer ik mij daarmee plaatste in een lange traditie van plantenliefhebbers, die op soortgelijke wijze collecties aanlegden en hun vondsten documenteerden. Tijdens mijn studiejaren in Leiden specialiseerde ik mij in de geschiedenis van het boek, een tak van wetenschap waarin ik ook na mijn afstuderen werkzaam bleef in de Koninklijke Bibliotheek. Toen ik vervolgens aan de Universiteit Leiden een aanstelling als promovendus bemachtigde binnen het Clusius-project, kreeg ik de kans beide interessegebieden, botanie en boekgeschiedenis, met elkaar te verenigen. De jaren waarin ik binnen dit project onderzoek deed naar het correspondentienetwerk van de plantkundige Carolus Clusius en zijn boeken, brachten voor mij een nieuwe passie in de vorm van wetenschapsgeschiedenis. Het resultaat van dit onderzoek heeft u nu met dit boek in handen. Ik hoop daarmee de kleurrijke wereld van vroegmoderne plantenliefhebbers, zoals ik die heb leren kennen, met u als lezer te delen.

Tijdens mijn promotiejaren leerde ik veel mensen kennen. In de eerste plaats waren daar de talloze zestiende-eeuwse geleerden en plantenliefhebbers, die mij via hun brieven kennis lieten maken met hun wereld. Ik heb intens meegeleefd met hun wederwaardigheden. Daarnaast waren er de mensen in en om het project, zonder wie dit boek, dat een herbewerking is van mijn proefschrift, nooit geworden zou zijn wat het nu is. Een dankwoord aan hen is dan ook op zijn plaats.

Allereerst wil ik Esther van Gelder bedanken, met wie ik brieven en boeken indook, discussies voerde en hypotheses tegen het licht hield. Dit boek kwam mede tot stand door deze plezierige en hechte samenwerking. Florike Egmond bewees dat de enorme afstand tussen Leiden en haar woonplaats Rome een ‘dagelijkse begeleiding’ geenszins in de weg stond. Paul Hoftijzer en Paul J. Smith waren altijd bereikbaar voor vragen en gedachtewisselingen: zij stonden garant voor een ongekend warme onderzoeksomgeving. Mede door hun inspirerende en niet aflatende enthousiasme heb ik dit boek kunnen voltooien.

Bijzonder veel profijt heb ik gehad van de adviezen uit de kring van onderzoekers rondom het Clusius-project, van wie ik vooral Jeanine De Landtsheer, Gerda van Uffelen, Harm Beukers, Henk Nellen en Eric Jorink wil noemen. Zij hebben op verschillende manieren elk hun stempel gedrukt op dit boek.

Tijdens mijn naspeuringen stonden de conservatoren en medewerkers van verschillende bibliotheken steeds voor mij klaar, met name die van de Universiteitsbibliotheek Leiden, de Universiteit van Amsterdam, de Koninklijke Bibliotheek en Museum Meermanno in Den Haag en Museum Plantin-Moretus in Antwerpen. Van hen wil ik in het bijzonder Kasper van Ommen, Anton van der Lem, Mart van Duijn, Saskia van Bergen, Judith Grootendorst, Ad Leerintveld, Marja Smoolenaars en Erik Geleijns noemen. Van al deze instellingen waren ook de medewerkers achter de balie altijd even behulpzaam, wat ik als een luxe heb ervaren. Ik heb ook mogen leunen op de kennis en ervaring van conservatoren en medewerkers van het Rijksmuseum Amsterdam, in het bijzonder Huigen Leeflang, Els Verhaak, Jane Turner en Henrike Hövelmann.

Een speciaal woord van dank is ook op zijn plaats voor Berry Dongelmans, die mij lang geleden een gedegen en inspirerende basis van de boekwetenschap meegaf.

Dank ben ik ook verschuldigd aan de redactieleden van de verschillende bundels en jaarboeken waarin ik in de loop der jaren artikelen mocht publiceren. Hun scherpe en kritische blik zorgde meermaals voor het nogmaals overdenken en bijstellen van wat ik dacht te weten. Van hen wil ik specifiek (opnieuw) Saskia van Bergen, Erik Geleijns en Esther van Gelder noemen, naast Nicolas Robin, Yves Junot en Violet Soen.

Voor hun hulp bij de herbewerking van mijn proefschrift tot deze editie ben ik de redactieleden van de Nieuwe Reeks van Bijdragen tot de Geschiedenis van de Nederlandse Boekhandel bijzonder erkentelijk. De begeleiding van Jeroen Salman en Lizet Duyvendak, evenals de aanvullende redactionele correcties van Yvonne Bleyerveld en Marieke van Delft heeft van dit twintigste deel van deze reeks een mooier boek gemaakt. De Walburg Pers zorgde voor deze mooie uitgave.

Onmetelijke waardering heb ik tenslotte, last but not least, voor de liefde die mijn vader en mijn veel te vroeg overleden moeder mij altijd gegeven hebben en de voortdurende steun, warmte en liefde van Marc, Tijmen en Merijn. Zij hebben mij al die jaren moeten delen met die Zuid-Nederlandse plantkundige die al meer dan 400 jaar dood is, maar voor mij nog steeds zo springlevend.

Alphen aan den Rijn, juli 2019

Inleiding

Met de stichting van de Leidse universiteit in 1575 kwamen vooraanstaande geleerden uit binnen- en buitenland naar de stad, met in hun kielzog studenten uit heel Europa. Velen van hen hadden interesse in de zich op dat moment snel ontwikkelende kennis van plant en dier. Die belangstelling werd gedeeld door welgestelde burgers en edellieden in en rond de stad. De aanleg van een tuin bij de jonge universiteit paste dan ook goed binnen zowel de nieuwste inzichten in de academische wereld als binnen de belevingswereld van zich ontwikkelende vooraanstaande burgers. Voor de universiteit bood een academietuin de mogelijkheid tot aanschouwelijk onderwijs binnen de faculteit der geneeskunde. Studenten konden in de tuin de geneeskrachtige planten leren kennen die zij later aan hun patiënten zouden voorschrijven. Burgers en edellieden kwamen er om vooral de exotische planten te bewonderen. De stad Leiden had met de tuin een fraai visitekaartje voor haar binnen- en buitenlandse gasten.

Voor de aanleg van deze tuin werd een in heel Europa befaamde, Zuid-Nederlandse plantkundige aangetrokken: Carolus Clusius (1526-1609). Clusius’ komst naar Leiden in 1593 betekende een enorme stimulans voor de al in de stad aanwezige belangstelling voor de natuur in al haar aspecten. Reikhalzend keken het universiteitsbestuur, hoogleraren en studenten, het stadsbestuur, maar zeker ook plantenliefhebbers en tuinenbezitters in Leiden en verre omstreken uit naar zijn komst. Clusius’ kennis, de boeken die hij publiceerde, zijn collectie planten en zijn contacten met belangrijke natuuronderzoekers in heel Europa werden met enthousiasme omarmd. Velen benaderden Clusius onmiddellijk na zijn aankomst in Leiden, in de hoop toegelaten te worden tot zijn netwerk. In een wereld waarin commerciële plantenhandel nog in de kinderschoenen stond en men bijzondere planten voornamelijk verkreeg door uitwisseling of ‘ruilhandel’, was een relatie met andere plantenliefhebbers immers van het grootste belang. Toegang tot het netwerk van Clusius betekende toegang tot de rest van Europa en de daar circulerende planten.

Hoewel de eerste plannen voor een universiteitstuin al in 1587 geopperd waren, moest de eerste spade nog in de grond toen het universiteitsbestuur in december 1591 de onderhandelingen startte over de komst van Clusius naar Leiden. Toen Clusius ruim anderhalf jaar later vanuit Frankfurt naar Leiden verhuisde om de aanleg van de tuin op zich te nemen, schonk hij de planten uit zijn Frankfurtse tuin en zaden van honderden plantensoorten aan de universiteit. Zijn omvangrijke privécollectie zou de basis vormen van de Leidse hortus botanicus.

In Leiden bracht Clusius de laatste zestien jaar van zijn lange leven door. Hij drukte er zijn stempel op de nieuwe hortus door voortdurend voor nieuwe aanvullingen van de plantencollectie te zorgen. Ook werkte hij er aan zijn ‘opera omnia’, die in twee kloeke delen verschenen in respectievelijk 1601 en 1605.¹ Maar vooral bleef hij nieuwe kennis vergaren: tot enkele weken voor zijn dood beschreef hij met grote werklust zowel lokale Europese flora als exotische planten en dieren die onder meer via de havens in Amsterdam in de sleutelstad terechtkwamen. Toen hij in 1609 op 83-jarige leeftijd overleed, liet hij een enorm oeuvre na van boeken met hoogwaardige beschrijvingen van honderden planten en vele dieren die tot dan toe onbekend waren geweest.

Clusius’ belang voor de ontwikkeling van de botanie kan niet gemakkelijk onderschat worden. Hij was een van de meest invloedrijke plantkundigen in het tijdperk voordat Carl Linnaeus (1707-1778) met zijn classificatiesysteem voor een nieuwe revolutie zorgde in de botanie en zoölogie. Ook vandaag nog kan er alleen met bewondering naar zijn werk gekeken worden. Clusius publiceerde de eerste flora waarin de planten van Spanje en Portugal beschreven werden. Hetzelfde deed hij voor de flora van Oostenrijk en Hongarije. Beide boeken zijn pionierswerk en zijn tot in de achttiende eeuw als standaardwerk voor de betreffende regio’s beschouwd. Hij schreef de eerste monografie over paddenstoelen: Clusius is daarmee de grondlegger van de mycologie. Zijn studie naar de exotische planten en dieren, die Europa tegen het einde van de zestiende eeuw door de handelsreizen begonnen te overspoelen, is van enorm belang geweest.

Dit boek gaat in op de manier waarop Clusius gedurende zijn lange leven kennis vergaarde en deze verwerkte tot indrukwekkende en prachtig geïllustreerde boeken. Het bespreekt de botaniseertochten die hij maakte om onbekende planten te verzamelen, zijn contacten met andere plantenliefhebbers in heel Europa en de manier waarop hij zijn kennis in woord en beeld wist vast te leggen in zijn publicaties. Zijn ideeën over het maken van goede plantenbeschrijvingen en plantenillustraties komen uitgebreid aan bod. Daarmee komen ook de kunstenaars en uitgevers in zicht, die betrokken waren bij de productie van zijn boeken. De Antwerpse drukker Christoffel Plantijn en zijn opvolgers die met de Officina Plantiniana een van Europa’s belangrijkste uitgeverijen leidden, hebben een onmiskenbare stempel gedrukt op de presentatie en het succes van Clusius’ werk.

Uitwisseling en autopsie: de jacht op onbekende soorten

Uit onze schoolboekjes herinneren de meesten van ons zich de Nederlanden van de zestiende eeuw vooral als een gewelddadige tijd, met de Beeldenstorm, bloedige geloofsvervolgingen en de Opstand tegen de Spaanse koning. Ook elders in Europa was het onrustig door godsdienstoorlogen, machtsstrijd tussen vorstenhuizen, hongersnoden en uitbraken van besmettelijke ziektes als de pest. Rondzwervende troepen soldaten die plunderend rondtrokken en struikrovers maakten de wegen onveilig.

Tegen deze gruwelijke achtergrond tekende zich in de zestiende eeuw tegelijkertijd een opleving in kunsten en wetenschap af. Ook het cultiveren van tuinen en het bestuderen van planten mocht zich in heel Europa in een toenemende populariteit verheugen. In de door oorlog en godsdiensttwisten verscheurde wereld stortten velen zich op de rust die natuur en studeerkamer boden. De humanist Justus Lipsius, die tot 1591 een leerstoel aan de jonge Leidse universiteit bekleedde en toen een prachtige tuin in de stad had, verwoordde het in een brief aan Clusius zelfs zo dat ‘boeken en tuinen [z]ijn enige troost in deze droeve tijden’ waren.² Over planten en tuinen werd intensief gecorrespondeerd tussen tuinliefhebbers en plantenkenners in zowel academische als minder hoog opgeleide kringen. Mannen èn vrouwen schreven elkaar uitgebreid over de planten in hun tuin, ruilden onderling exotica en zochten fervent naar bijzondere specimina van de lokale flora in bossen, duinen, velden en heidegebieden. In tuinen werden zo veel mogelijk verschillende planten verzameld. Tuinen werden daardoor zowel een ‘Wunderkammer’ en status-symbool als een onderzoeksomgeving, kraamkamer en distributiecentrum voor onbekende soorten. Dit betrof niet alleen hoftuinen en de aan universiteiten verbonden botanische tuinen die vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw werden aangelegd, maar in toenemende mate ook de tuinen van welgestelde burgers. In curiositeitenkabinetten werden geprepareerde dierenresten, schelpen en mineralen bewaard en bestudeerd. In de vorm van vaak prachtig geïllustreerde boeken kregen de resultaten van de bestudering van de natuur een plaats in de privébibliotheken van geleerden en burgers en in hof- en universiteitsbibliotheken.

Al deze activiteiten sloten aan op een ontwikkeling die aan het begin van de zestiende eeuw was ingezet. In de Griekse en Romeinse Oudheid had de bestudering van de plantenwereld voornamelijk in het teken gestaan van de geneeskunde. In de daarop volgende middeleeuwen werden planten alleen nog bestudeerd via overgeleverde teksten van klassieke auteurs als Dioscorides, Hippocrates, Galenus en Plinius: daadwerkelijke kennis over die planten ging in de loop van de eeuwen echter steeds verder verloren. Bestudering van het plantenrijk was vervallen tot een studie van een papieren wereld. Toen in de loop van de zestiende eeuw vanuit humanistisch gedachtengoed het streven ontstond om de in de middeleeuwen gecorrumpeerd geraakte teksten uit de Oudheid te reconstrueren, ontstond ook de behoefte aan een beter begrip van de in medische handschriften genoemde planten. Met dat specifieke doel van een beter tekstbegrip voor ogen, trok men opnieuw zelf naar buiten om de planten uit de handschriften te identificeren met de planten in de natuur. Het nieuwe empirische onderzoek van vroege plantenkenners als Otto Brunfels (1464-1534) en Pietro Andrea Mattioli (1501-1577) moet dan ook voornamelijk gezien worden in dat kader.

Door het onderzoek van mannen als Brunfels ontstond geleidelijk het besef dat de kennis van de Griekse en Romeinse auteurs niet allesomvattend geweest was, zoals tot dan toe aangenomen was. Veel van de planten die buiten aangetroffen werden, bleken helemaal niet voor te komen in de geschriften van de Griekse en Romeinse auteurs. Een volgende generatie plantenliefhebbers kreeg daarmee een nieuw doel voor ogen: het beschrijven van zo veel mogelijk nieuwe plantensoorten en het daarmee in kaart brengen van de volledige soortendiversiteit in Gods schepping.³ In de tweede helft van de zestiende eeuw ging een steeds grotere groep mensen zich op deze manier bezighouden met de plantenwereld. Langzaam maar zeker maakte deze studie zich daarmee los van de studie der geneeskunde. Planten werden voortaan om de plant zelf bestudeerd en niet meer louter vanuit hun praktisch nut als geneesmiddel.

Deze ontwikkeling van de botanie van hulpwetenschap naar wetenschappelijke discipline verliep overigens minder rechtlijnig en revolutionair dan in de oudere literatuur vaak gesuggereerd wordt. In recente studies, zoals Ogilvies Science of describing, Van Mierts Communicating observations in early modern letters (1500-1675) en bundels als Natural particulars onder redactie van Grafton en Siraisi en Historia: empiricism and erudition in early modern Europe onder redactie van Pomata en Siraisi wordt terecht gewezen op de geleidelijkheid van dit proces. Gedurende de gehele zestiende eeuw en zelfs nog lang daarna zou er een nauwe band blijven bestaan tussen plantkunde, geneeskunde en filologie. Desondanks kwam de plantkunde hoe langer hoe meer los van de klassieke traditie.

Overgangsgebieden zijn in de hele vroegmoderne periode waar te nemen. Een voorbeeld is te vinden in het werk van de Zuid-Nederlandse arts en plantkundige Rembertus Dodonaeus (1517-1585) die zijn plantenbeschrijvingen aan de hand van de moderne, empirische methode maakte, maar het medisch en ander nutsgebruik van planten nog volop benadrukte. Hij beschreef, geheel in de geest van de tijd, zoveel mogelijk nieuwe soorten in zijn werk, maar nam anderzijds ook planten op die al uitgebreid beschreven waren door de auteurs uit de Oudheid. Met zijn boeken richtte hij zich tot een publiek van artsen en apothekers, die gebaat waren bij de juiste identificatie van in oude bronnen genoemde geneeskruiden en kennis van mogelijke praktische toepassing van nieuw ontdekte soorten. Clusius daarentegen richtte zich vrijwel volledig op nog niet eerder beschreven plantensoorten: hij was namelijk van mening ‘dat het een verdienste van weinig betekenis is, om de beschrijving te herhalen van planten waarover anderen reeds geschreven hebben.’⁴ Slechts een enkele keer maakte hij een uitzondering en nam hij planten op die al door anderen beschreven waren, vooral in die gevallen waarin hij, zoals hij schrijft, ‘vond dat de beschrijving niet uitvoerig genoeg was opgesteld’.⁵

Met het indelen van planten en dieren in groepen hield men zich nog nauwelijks bezig. De voornaamste verdiensten van de natuuronderzoekers in de zestiende eeuw lagen niet in taxonomie of classificatie, maar in de erkenning van de diversiteit van de dieren- en plantenwereld, in de grondlegging van een grote gemeenschap van geleerden die aan een gezamenlijk doel werkten en in het uitwerken binnen die gemeenschap van methoden om nieuwe soorten te ontdekken en deze precies te beschrijven.⁶

Carolus Clusius: spil van een netwerk

Die grote gemeenschap, die naast geleerde natuuronderzoekers ook bestond uit tuineigenaren die geïnteresseerd waren in fraaie tuinplanten, speelde een cruciale rol in de voorzichtige ontwikkeling van natuurbeschouwing tot een zelfstandig kennisdomein. In de werken van Clusius blijkt duidelijk de betekenis van onderlinge contacten en netwerken van plantenliefhebbers. In zijn boeken benoemt hij nadrukkelijk en veelvuldig het belang van uitwisseling van kennis en planten. Veel van de door hem beschreven planten, vooral de meer exotische soorten, ontving hij via vrienden uit heel Europa. Uitwisseling was daarmee een van de belangrijkste kenmerken waarop het zestiende-eeuwse plantenonderzoek gestoeld was, zelfs in die mate dat gesteld kan worden dat de publicaties van plantenkenners niet het werk van ‘eenzame geleerden’ waren, maar eerder gezien moeten worden als het werk van een hele gemeenschap.

Een ander sleutelbegrip in het werk van Clusius is ‘autopsie’, waarmee het persoonlijk en nauwkeurig observeren van soorten, liefst in de natuurlijke omgeving, bedoeld wordt. Tijdens zijn reizen en botaniseertochten verzamelde Clusius honderden soorten planten, die tot dan toe niet bekend waren. Alleen al tijdens een reis door Spanje en Portugal verzamelde hij ongeveer 200 ‘nieuwe’ planten. Het eigenhandig verrichten van botanisch onderzoek werd al vroeg in Clusius’ carrière geroemd door tijdgenoten. Zo wordt hij al in 1582 in de beroemde beschrijving van de lage landen van de Florentijn Lodovico Guicciardini omschreven als ‘een vermaard man, die zeer goed het Latijn en Grieks beheerst en excelleert in zijn kennis van planten’. Dagelijks, zo gaat de tekst verder, trok Clusius persoonlijk het land in om planten te bekijken en ze te onderzoeken, waarbij hij zelfs keek ‘naar de aarde die ze voortbrengt en hun hele natuurlijke voorkomen, zodat hij ze des te beter kan behandelen en beschrijven, zoals hij ook doet in de mooie boeken die hij al heeft gepubliceerd’.⁷ Zelfs nog voor de uitgave van zijn beroemde Oostenrijkse flora, Rariorum aliquot stirpium, per Pannoniam, Austriam & vicinas quasdam provincias observatarum historia (1583), werd Clusius dus al geprezen vanwege precies die zaken die hem tot op de dag van vandaag beroemd hebben gemaakt: zijn reizen, zijn talenkennis, zijn empirisme en de enorme plantenkennis die daaruit voortvloeide, zijn baanbrekende plantecologische observaties en de prachtige publicaties waarin zijn bevindingen vastgelegd werden. Hoewel opgemerkt moet worden dat zowel deze uitgave van Guicciardini als de publicaties van Clusius verschenen bij dezelfde uitgever, Christoffel Plantijn, en dat deze niet wars was van enige reclameteksten voor zijn eigen edities, betreft het wel degelijk een nauwkeurige beschrijving van Clusius’ eruditie en onderzoek.

Wat evenwel nog niet belicht wordt in deze contemporaine omschrijving is de centrale rol die Clusius heeft gespeeld in netwerken van plantenliefhebbers en het belang daarvan voor zijn onderzoek. Zo’n tien jaar later werd dit aspect wel benoemd door Marie de Brimeu (ca. 1550-1605), hertogin van Croÿ en Aarschot en prinses van Chimay. De grote humanist Justus Lipsius (1547-1606) citerend, noemde zij Clusius de ‘vader van alle mooie tuinen in dit land’. Volgens de zelf ook fanatiek tuinierende hertogin had Lipsius deze eretitel niet alleen aan Clusius toebedeeld vanwege zijn grote plantenkennis, maar ook vanwege zijn enorme vrijgevigheid.⁸ Omgekeerd kon Clusius rekenen op een enorme stroom aan kennis en planten die hem vanuit heel Europa bereikte.

Dit aspect, de uitwisseling van kennis en planten en de belangen die de verschillende betrokkenen daarbij hadden, zal in dit boek als rode draad fungeren. In de loop van de verschillende hoofdstukken zal blijken hoe een gemeenschap samen een nieuw type kennis creëerde, dat zich zou ontwikkelen tot een algemeen erkend en in toenemende mate gewaardeerd onderzoeksgebied. De nadruk zal daarmee vooral liggen op de mensen die zich bezighielden met het vergaren en verspreiden van kennis, oftewel op de studie van wetenschap als menselijke activiteit, en niet zozeer op de studie van wetenschap als kennis.⁹ Het recente werk van wetenschapshistorici als Harold J. Cook, Brian W. Ogilvie, Karen Reeds, Florike Egmond, Paula Findlen en Pamela Smith, waarin juist de mens achter de boeken, de verzamelaars, de aandragers van kennis en de gemeenschap van studenten achter de grote geleerden van de zestiende eeuw een belangrijke rol spelen, is van grote invloed geweest op dit boek.¹⁰

Achtergrond van het onderzoek

Het onderzoek dat ten grondslag ligt aan dit boek werd uitgevoerd in het kader van het NWO-project Carolus Clusius and sixteenth-century botany in the context of the new cultural history of science aan de Universiteit Leiden. Dit project had tot doel te onderzoeken hoe de botanie in Europa zich in de periode 1550-1610 van een relatief weinig ontwikkelde praktijkkennis kon ontwikkelen tot een specialistische en wetenschappelijke expertise.

In de drie deelstudies die dit project voortbracht staan netwerken, uitwisseling en autopsie centraal. Florike Egmond publiceerde The world of Carolus Clusius: natural history in the making, 1550-1610 (Londen 2010). Zij schetst daarin een beeld van verschillende kringen van natuurliefhebbers in Italië, Zuid-Frankrijk, Engeland en de havensteden in de Noordelijke Nederlanden die in contact stonden met Clusius. Zij focust daarbij niet zozeer op Clusius zelf, maar meer op de contacten die deze plantenkenners en verzamelaars van naturalia onderling hadden en op hun fascinatie voor het vreemde en exotische. Zij analyseert de ontwikkelingen die geleid hebben tot het ontstaan van botanie als apart onderzoeksterrein door het werk van, zoals zij hen noemt, ‘expert gardeners’ en ‘expert naturalists’.

Esther van Gelder biedt in haar proefschrift Tussen hof en keizerskroon. Carolus Clusius en de ontwikkeling van de botanie aan Midden-Europese hoven (1573-1593) (Leiden 2011) een overzicht van de periode die Clusius doorbracht aan de hoven van de Habsburgse keizers Maximiliaan II en Rudolf II in Wenen en aan de hoven van verschillende Hongaarse en Duitse edelen. Zij beschrijft de hechte band tussen botanie en patronage en de voordelen en winst, maar ook het spanningsveld die deze relaties voor vorst en plantkundige opleverden. Van Gelder zet Clusius’ activiteiten voor zijn patroons af tegen de botaniseertochten die hij maakte en tegen zijn zorgvuldige, zelf geconstrueerde identiteit van reiziger-botanicus.

Het boek dat u nu in handen heeft is een bewerking van ‘Een uitzonderlijke verscheidenheid’; planten, vrienden en boeken in het leven en werk van Carolus Clusius (1526-1609), het proefschrift waarop ik in januari 2016 promoveerde. Het vormt een aanvulling op de twee andere boeken uit het project. Waar Van Gelder zich concentreerde op het leven en werk van Clusius aan verschillende adellijke hoven in Midden-Europa en Egmond de in naturalia en planten geïnteresseerde wereld rondom Clusius onderzocht, is de aandacht in mijn boek meer gericht op het functioneren van deze botanicus zelf als centraal punt in elkaar deels overlappende netwerken van natuuronderzoekers en plantenliefhebbers. De focus ligt daarbij op de manier waarop de plantkundige Clusius kennis opdeed door autopsie en uitwisseling en de manier waarop hij deze kennis verwerkte in zijn invloedrijke publicaties.

Mijn onderzoek is niet louter wetenschapshistorisch van aard geweest: vanuit mijn achtergrond als boekhistoricus hebben de visie op boeken, de omgang met boeken, de uitwisseling en het ontstaan van boeken sterk mijn aandacht gehad. In dezelfde zestiende eeuw waarin de botanie zich begon te ontwikkelen, heeft de boekdrukkunst een enorme vlucht genomen. Niet alleen qua omvang, maar zeker ook in kwaliteit. Daarbij behoren de door de Officina Plantiniana geproduceerde boeken, waaronder die van Clusius, tot de mooiste van heel Europa. Ook elders in Europa verschenen tal van plantenboeken. Kennis over planten kwam daardoor in de loop van de zestiende eeuw ter beschikking van een steeds bredere groep in de samenleving. De productie, consumptie en verspreiding van deze boeken heeft onmiskenbaar een versterkend effect gehad op de belangstelling voor planten in de vroegmoderne wereld en daarmee dus ook op de ontwikkeling van de botanie als zelfstandig onderzoeksgebied. Wetenschapsgeschiedenis en boekgeschiedenis zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Brieven als bron

Van de correspondentie van Clusius is relatief veel overgeleverd, zo’n 1600 brieven; zij vormen cruciaal onderzoeksmateriaal voor hedendaagse wetenschapshistorici, boekhistorici, botanici en andere geïnteresseerden. Het merendeel van de bewaarde briefwisseling bestaat uit brieven die door honderden geleerden en plantenliefhebbers uit heel Europa aan Clusius geschreven werden, de resterende kleine vierhonderd brieven zijn van de hand van Clusius zelf. Voor deze studie is – net als in de andere boeken en bundels die het project voortbracht – intensief gebruik gemaakt van deze bewaarde correspondentie.¹¹

De Universiteitsbibliotheek Leiden beheert het grootste deel van de brieven: circa 1200 stuks. Ze behoren al sinds de vroege zeventiende eeuw tot de collectie. Alle in Leiden bewaarde brieven uit deze correspondentie zijn gedigitaliseerd en als apart onderdeel van de Digital Special Collections op de website van de bibliotheek toegankelijk gemaakt via https://digitalcollections.universiteitleiden.nl. Een ander zeer belangrijk deel van Clusius’ correspondentie, bestaande uit bijna tweehonderd brieven, bevindt zich in de universiteitsbibliotheek in Erlangen. Ze zijn allemaal gericht aan Joachim II Camerarius (1534-1598), een arts in Neurenberg die met Clusius een grote interesse in het plantenrijk en in horticultuur deelde.¹² De correspondentie tussen hen beiden startte in 1573 en eindigde met het overlijden van Camerarius in 1598. Daarmee bestrijkt deze lange en inhoudelijk bijzonder interessante correspondentie een groot deel van Clusius’ werkzame leven. Voor dit boek is derhalve veelvuldig gebruikt gemaakt van deze brieven, aangezien zij – samen met zijn publicaties – de omvangrijkste bron vormen voor Clusius’ persoonlijke weergave van gebeurtenissen, opvattingen en gevoelens. Een andere belangrijke bron vormt de briefwisseling met Johann Crato von Krafftheim (1519-1585).¹³ De correspondentie met deze uit Breslau afkomstige arts – later keizerlijk lijfarts in Wenen – is met zo’n 65 brieven veel minder omvangrijk, maar is desondanks een heel belangrijke bron voor Clusius’ persoonlijke opvattingen. Maar ook de ruim duizend brieven die aan Clusius geschreven werden, echoën de visie van de botanicus en bieden een gevarieerd beeld van de wereld waarin deze natuuronderzoeker verkeerde.

Een aanzienlijk deel van de correspondentie is in het verleden uitgegeven. Het betreft vooral de briefwisselingen tussen Clusius en beroemde geleerden.¹⁴ In de laatste fase van het onderzoek voor dit proefschrift heb ik daarnaast dankbaar en veelvuldig gebruik gemaakt van de bèta-versie van een digitale editie van de gehele Clusius-correspondentie die beschikbaar gemaakt wordt dankzij een initiatief van Huygens ING in Den Haag en het Scaliger Instituut in Leiden. In deze digital edition-in-progress worden alle brieven die door de Leidse Universiteitsbibliotheek gedigitaliseerd zijn, gekoppeld aan uitgebreide meta-data. Ook worden transcripties en vertalingen toegevoegd die inhoudelijk doorzoekbaar zijn.¹⁵ De toegevoegde waarde van de mogelijkheid van full-text searches in de circa 450 transcripties die de bèta-versie toen telde, is voor mijn promotieonderzoek bijzonder groot geweest. Inmiddels (juli 2019) bevat de Clusius Correspondence al bijna 900 transcripties.

Opbouw

In dit boek wordt Clusius via een aantal stappen gevolgd in zijn wereld, zijn leven en zijn werk. Omdat Clusius’ werk zeer nauw samenhangt met zijn actieve leven, en dan vooral met zijn diverse woonplaatsen en de vele reizen die hij gemaakt heeft, wordt in hoofdstuk 1 eerst een biografische schets gegeven.

In hoofdstuk 2 komt de correspondentie van Clusius aan de orde: wat bleef er bewaard en wat ging er verloren, met wie en hoe frequent wisselde hij brieven uit? Ook het ontstaan van zijn correspondentienetwerk wordt geschetst, van de vriendschappen uit zijn studententijd tot de laatste nieuwe contacten die hij op zeer hoge leeftijd wist te leggen.

In hoofdstuk 3 wordt de Clusius-correspondentie gepositioneerd binnen de Respublica litterarum (Republiek der Letteren, de virtuele gemeenschap van geleerden die vanaf de zestiende eeuw in Europa ontstond) en wordt geanalyseerd waarom de gemeenschap van planten- en naturalialiefhebbers in Europa van zulk groot belang is geweest voor Clusius. Hoe is de enorme uitwisseling van planten, naturalia, boeken, afbeeldingen en informatie die in de loop van de zestiende eeuw op gang kwam in kringen van plantkundigen als Clusius te verklaren? En wat was de aard en omvang van die uitwisseling? Beschreven wordt hoe de uitwisseling – onder het mom van belangeloosheid, vrijblijvendheid en vriendschap – voor een belangrijk deel dreef op een geheel van ongeschreven regels, regels die soms het beste aan de oppervlakte komen tijdens conflicten wanneer deze geschonden werden.

Dat uitwisseling van kennis, planten en naturalia niet kon plaatsvinden zonder goede postverbindingen is de reden dat hoofdstuk 4 beschrijft van welke vormen van vervoer men in de zestiende eeuw gebruik kon maken. Wat waren de mogelijkheden en tegen welke problemen liepen correspondenten zoal aan bij het verzenden van hun brieven, boeken en manuscripten, maar vooral ook bij het transport van kwetsbaar materiaal als levende planten, bloembollen en geprepareerde dieren?

Hoofdstuk 5 gaat in op de werkwijze van Clusius en de manier waarop hij zijn kennis verwerkte in zijn boeken. Eerst worden kort zijn botaniseertochten beschreven, maar vooral komt aan de orde op welke manier hij omging met door andere plantenliefhebbers aangereikte informatie over planten. Vaak nam hij dergelijke beschrijvingen op in zijn boeken, maar hoe zorgde hij er voor dat de beschrijvingen van deze planten die hij vaak niet zelf had gezien toch voldeden aan zijn eigen hoge beschrijvingsstandaarden? Zijn uitermate kritische werkhouding had ook invloed op de verhouding met de uitgevers van zijn werk. De gang van zaken in de drukkerij, de vormgeving van zijn boeken, het ontwerpen en de productie van houtsneden voor de plantenafbeeldingen, dit alles ging niet altijd zonder slag of stoot. Daarbij komt de visie van Clusius over functie en kwaliteit van illustraties uitgebreid aan bod.

Boeken vormen ook de hoofdmoot van hoofdstuk 6. Doordat Clusius voornamelijk nog onbekende planten beschreef verwees hij in vergelijking met tijdgenoten zelden naar klassieke bronnen en ook relatief weinig naar de publicaties van contemporaine auteurs. Dat hij toch gedegen literatuuronderzoek deed, blijkt naast de sporadische verwijzingen in zijn boeken ook uit zijn correspondentie. In dit laatste hoofdstuk wordt daarom een uitstapje gemaakt naar de studeerkamer van Clusius. Op basis van de catalogus van de veiling van zijn boekenbezit geef ik een analyse van de bibliotheek van Clusius. De correspondentie dient daarbij als aanvulling en controlemiddel.

In de bijlage is tot slot een volledige editie te vinden van de veilingcatalogus, inclusief een identificatie van de genoemde titels.

Verantwoording

Tot slot nog enige praktische opmerkingen. Bij het weergeven van eigennamen uit de vroegmoderne periode ziet men zich veelvuldig geplaatst voor lastige keuzes: namen komen immers vaak voor in talrijke vormen en spellingvarianten en daarnaast is er vaak sprake van gelatiniseerde namen. Een eenduidige keuze voor (een variant van) de oorspronkelijke familienaam of juist de gelatiniseerde vorm van de naam is niet altijd even gemakkelijk. Ik koos ervoor zoveel mogelijk de gelatiniseerde vormen van de namen te volgen zoals geleerden deze zelf gebruikten in hun publicaties en hun correspondentie. In enkele gevallen heb ik er voor gekozen toch de familienaam te gebruiken, bijvoorbeeld wanneer de oorspronkelijke familienaam in de moderne tijd grotere bekendheid geniet dan de door de geleerden zelf gebruikte gelatiniseerde naam. Zo gebruik ik Carolus Clusius en Matthias Lobelius (en niet Charles de L’Ecluse en Matthieu de L’Obel), maar daarentegen wel Johann Crato von Krafftheim en Johann Lewenklau (en niet Johannis Cratonis en Johannes Leunclavius).

Plantennamen in zestiende-eeuwse bronnen leveren op een andere manier problemen op. Pas sinds het werk van Carl Linnaeus is er sprake van een min of meer eenduidige botanische nomenclatuur. Daarvoor waren er vele verschillende namen in omloop voor een en dezelfde plant. Vaak is het moeilijk te bepalen welke planten precies bedoeld werden met deze verschillende contemporaine aanduidingen. Dit geldt voor planten die beschreven staan in boeken, maar des te meer in de vele gevallen waarin plantennamen zonder enige context worden aangehaald in brieven. Waar mogelijk heb ik de zestiende-eeuwse plantennamen geïdentificeerd met hun moderne wetenschappelijke equivalent, met indien bestaand de Nederlandse naam erbij. In gevallen waarin exacte identificatie niet mogelijk bleek citeer ik de zestiende-eeuwse namen alleen als zodanig of met hooguit een algemene aanduiding van het geslacht waartoe de plant behoort. Ook waar een precies begrip van de bedoelde soorten minder relevant is citeer ik alleen de zestiende-eeuwse naam. Moderne plantennamen worden op de nu gebruikelijke wijze (gecursiveerd) weergegeven, zestiende-eeuwse benamingen worden tussen aanhalingstekens geciteerd.

Voor de identificatie van de vroegmoderne plantenbenamingen maakte ik vooral veel gebruik van de identificaties in de uitgaves van de ‘libri picturati’ en de ‘hortus Eystettensis’.¹⁶ Daarnaast boden de identificaties van Rob van der Hoeden van de plantennamen in verschillende edities van het Cruijdeboeck van Rembertus Dodonaeus soms uitkomst.¹⁷ Veel hulp had ik ook aan het (niet gepubliceerde) onderzoek van Gerda van Uffelen naar de beplanting van de Leidse hortus botanicus in 1594.¹⁸

Wat betreft de datering van de brieven is ervoor gekozen de vaak in de brieven gebruikte Romeinse tijdrekening die uitgaat van een drietal vaste dagen in de maand (kalenden, nonen en iden) om te rekenen naar de tegenwoordig gebruikelijke kalender. Als de moderne kalenderaanduiding in de brieven gebruikt wordt, maak ik geen onderscheid tussen data-aanduidingen van voor en na de Gregoriaanse kalenderhervorming (vanaf 1582): deze dateringen handhaaf ik altijd als dusdanig. Door de lokaal grote verschillen van invoering van deze nieuwe tijdrekening in combinatie met eventuele persoonlijke voorkeuren is het immers niet altijd duidelijk welke tijdrekening er gebruikt werd. Wanneer er echter in de brieven zelf gerefereerd wordt aan deze kalenderhervorming door de toevoegingen ‘oude’ respectievelijk ‘nieuwe stijl’, dan neem ik deze verwijzing in de datering over, echter ook nu zonder de ‘oude stijl’ om te rekenen naar de ‘nieuwe’. De lezer moet zich er dus van bewust zijn dat de oude en nieuwe kalender onderling tien dagen verschillen.

Bij de weergave van citaten uit zestiende- en vroeg-zeventiende-eeuwse boeken en brieven is er omwille van de leesbaarheid voor gekozen om in dit boek alleen de Nederlandse vertaling weer te geven. Daarmee is de oorspronkelijke tekst (in het Latijn, Frans, Duits, Italiaans en Spaans) zoals die wel in het proefschrift gebruikt werd, vervallen.

Hoewel in het verleden regelmatig kritiek geuit is op het gebruik in een vroegmoderne context van woorden als ‘wetenschap’, ‘botanie’ en ‘plantkunde’ (en daarvan afgeleide woorden), gebruik ik deze termen in dit boek toch met enige regelmaat.¹⁹ Dit gebeurt in het volle besef dat datgene wat ik met deze termen aanduid in mijn bestudering van zestiende-eeuwse geleerde arbeid niet overeenkomt met hetgeen wij vandaag de dag aanduiden met deze terminologie. Ze moeten dan ook door de lezer niet onder de moderne interpretatie begrepen worden, maar als synoniemen van contemporaine begrippen als ‘scientia’ (kennis) en ‘res herbariae’ (plantenzaken). Het betreft in de zestiende eeuw algemeen gangbare begrippen, waarmee Clusius en zijn tijdgenoten hun ‘vakgebied’ en de zich daarin langzaam maar zeker ontwikkelende ‘onderzoeksmethoden’ aanduidden. Hoewel er in de zestiende eeuw zeker nog geen sprake was van een goed gedefinieerd zelfstandig vakgebied op het gebied van de botanie, beschouwden Clusius en andere plantkundigen hun activiteiten zonder twijfel als een nieuwe specialisering, als een op zich zelf staande studie die los stond van de studie van de geneeskunde, waaruit zij voortgekomen was.

1

Een lang leven kort samengevat

Schooltijd en opleiding: een eerste contact met de plantenwereld

Carolus Clusius werd op 19 februari 1526 geboren als Charles de L’Escluse in het op dat moment tot de Zuidelijke Nederlanden behorende Arras (Atrecht), naar eigen zeggen om zes uur ’s middags.¹ Hij was de oudste zoon van Michel de L’Escluse en Guillemette Quincault. Naast Charles hadden zij nog minstens zes andere kinderen. Michel de L’Escluse had een heerlijkheid in de buurt van Armentières (bij Lille) verworven en mocht daardoor de titel Seigneur de Wattènes voeren. Het is niet helemaal duidelijk of dit ook inhield dat de familie in goede financiële omstandigheden verkeerde.

Clusius ging allereerst naar school in zijn geboorteplaats Arras. In de periode 1540-1542 genoot hij daar onderwijs op de kapittelschool van de beroemde abdij van Sint Vaast,² waar zijn oom Martin Quincault grootprior was. Het was deze oom die de kosten van de lessen op zich nam.³ In de loop van 1543 vertrok de jonge Charles naar Gent voor zijn vervolgopleiding in de humaniora aan de Latijnse School van Eligius Houckaert (1488-1544). De school stond bekend om zijn uitstekende onderwijs in de klassieke talen.

In de zomer van 1546 liet Clusius zich inschrijven aan de universiteit van Leuven, waar hij werd opgenomen in het Collegium Trilingue (‘Drietalen-college’). Aan dit college werd vanaf 1518 hoogstaand onderwijs gegeven in de drie klassieke talen, Grieks, Latijn en Hebreeuws. Hier zal hij zijn kennis van het Latijn hebben weten te vergroten tot het hoge niveau waarvoor hij in zijn latere leven zo vaak geprezen werd.⁴ Ook kwam Clusius hier in aanraking met de gulden regel dat eigen observatie hoger geacht moet worden dan de getuigenis van anderen.⁵ Clusius begon daarnaast aan een studie rechten, geheel naar wens van zijn vader, en wist hierin in 1548 een licentiaat te behalen. Aansluitend zette hij zijn studie voort in het buitenland, eerst aan de universiteit van Marburg en vervolgens aan die van Wittenberg. Beide universiteiten waren bijzondere keuzes voor een student met een uitgesproken katholieke achtergrond. Volgens enkele edicten van keizer Karel V mochten katholieke studenten geen onderwijs volgen aan dergelijke instellingen, iets waarop Clusius’ vader hem in een boze brief wees, nadat hij erachter gekomen was dat Charles zonder zijn medeweten naar Duitsland vertrokken was. Hij eiste de onmiddellijke terugkeer van zijn zoon naar de katholieke Zuidelijke Nederlanden; Clusius gaf echter geen gehoor aan dit dringende verzoek.⁶

In Marburg woonde Clusius volgens zijn biograaf Hunger naar alle waarschijnlijkheid in bij de Vlaamse protestantse theoloog Andreas Hyperius (1511-1564). Door omstandigheden was Clusius niet in staat zijn juridische studie in Marburg te vervolgen: in de herfst na zijn aankomst in de Duitse universiteitsstad waren alle drie de hoogleraren afwezig door verplichtingen elders. Clusius besloot daarom de theologische colleges van zijn huismeester te gaan volgen. In deze tijd kwam hij ook (voor het eerst?) in contact met de plantkunde: volgens een opmerking van Clusius in zijn Rariorum plantarum historia (1601) maakte hij uitgebreide wandelingen in de omgeving van Marburg en verzamelde hij verschillende planten tijdens deze tochten.⁷

Vanaf 1549 volgde hij in Wittenberg colleges van Philippus Melanchthon (1497-1560), de rechterhand van Luther, en net als in Marburg maakte hij in deze tijd uitvoerige botaniseertochten.⁸ Ook zette hij daar zijn rechtenstudie voort. In zijn autobiografie schreef Clusius echter dat de rechtenstudie hem niet beviel en dat hij op advies van Melanchthon van studie wisselde. Welke richting hij vervolgens precies koos, vermeldde hij echter niet in deze autobiografie. Verschillende biografen schrijven dat hij geneeskunde koos, maar ook is wel gesuggereerd dat hij colleges volgde in de filosofie. Daaronder werd in brede zin de studie der natuur, oftewel de verscheidenheid van Gods schepping, verstaan. Uit een brief die Clusius in de vroege zomer van 1549 aan zijn leermeester Andreas Hyperius in Marburg schreef blijkt echter duidelijk dat hij voor een medicijnenstudie gekozen had, een keuze waarmee Hyperius zich zeer tevreden toonde.⁹

Studie medicijnen in Montpellier (1551-1554)

In de loop van het studiejaar besloot Clusius dat hij in Frankrijk zijn studie voort wilde zetten. En zo vertrok hij in het voorjaar van 1550 richting Montpellier. Zijn studieperiode daar werd van doorslaggevend belang voor de rest van zijn carrière. Hier zou hij een vorming krijgen in de plantkunde die een stevige basis vormde voor zijn latere onderzoekingen.¹⁰

De keuze voor Montpellier, een universiteitsstad die befaamd was om haar botanisch onderwijs, hing misschien direct samen met het meer algemene advies van Melanchthon om van studierichting te veranderen. Van Melanchthon is het – overigens net als van Luther – bekend dat hij een warme belangstelling had voor de botanie en dat hij een voorliefde had voor tuinieren. Er is vaker gesuggereerd dat het opvallend is dat de opkomst van de Reformatie en de hernieuwde belangstelling voor de botanie tegelijkertijd in de zestiende eeuw plaatsvonden: protestanten zouden een grote affiniteit hebben met de plantkunde.¹¹ In de gehele zestiende eeuw werd echter in Italië door katholieke liefhebbers en geleerden met evenveel enthousiasme onderzoek gedaan naar planten. Daarbij is het noemenswaardig dat de scheidslijn tussen de beide geloofsrichtingen het contact tussen Noord- en Zuid Europa niet hinderde: over planten werd druk gecorrespondeerd tussen katholieken en protestanten onderling. Het onderwerp was ‘veilig’ en overschreed de grenzen van het geloof.

Plantenliefhebbers waren dus overal in Europa te vinden. Zij hielden onderling intensief contact: men bezocht elkaar en er bestonden uitgebreide correspondentienetwerken. Dit sterk Europees gerichte netwerksysteem zou ook de reden kunnen zijn dat Clusius specifiek koos voor de voortzetting van zijn medische studie bij Guillaume Rondelet (1507-1566) in Montpellier. Door de verregaande internationale contacten die zestiende-eeuwse geleerden onderling hadden, is het namelijk zeker niet uit te sluiten dat Melanchton en Rondelet elkaar kenden door hun gedeelde passie voor planten. Mogelijk had Melanchton zijn student zelfs persoonlijk bij Rondelet aanbevolen.

In september 1551 arriveerde Clusius in Montpellier, waar hij zich in oktober inschreef aan de medische faculteit.¹² De universiteit in Montpellier was al sinds de middeleeuwen beroemd om haar geneeskundeonderwijs: haar roem was haast vergelijkbaar met die van de medische school in Salerno. Vanaf het midden van de zestiende eeuw verwierf Montpellier binnen die medische opleiding faam op het gebied van plantkundig onderwijs. Dit was vooral aan de activiteiten van één hoogleraar te danken: de arts Guillaume Rondelet, die vanaf 1539 een van de leerstoelen geneeskunde bekleedde.¹³ Deze hoogleraar is van groot belang geweest voor de vorming van Clusius. De jonge Carolus volgde zijn colleges en praktijklessen en woonde, samen met enkele andere studenten, bij hem in huis gedurende zijn gehele studietijd in Montpellier. Hoewel Rondelet voornamelijk beroemd geworden is door zijn bestudering van de vissen in de Middellandse zee, heeft hij ook een enorme invloed uitgeoefend op de studie van de botanie, toentertijd een bijvak in het medische curriculum. Rondelet ijverde er gedurende zijn gehele carrière voor dat artsen en apothekers hun kennis over planten vergrootten, omdat zij daardoor meer begrip zouden krijgen van de planten die in recepten gebruikt werden. Daardoor zouden zij nauwkeuriger en veiliger met de plantaardige ingredienten om kunnen gaan. In 1549, tien jaar na zijn aanstelling in Montpellier en twee jaar voor de komst van Clusius naar Montpellier, ondernam Rondelet een reis naar Italië in het gevolg van de machtige kardinaal François de Tournon. Tijdens deze reis maakte hij kennis met veel belangrijke mensen op het gebied van de geneeskunde en de natuurhistorie. Zo ontmoette hij onder anderen Ulysses Aldrovandi (1522-1605) en Luca Ghini (1490-1556). De plantkundige Ghini was enkele jaren daarvoor in Pisa, in 1544, verantwoordelijk geweest voor de aanleg van de eerste botanische tuin ter wereld. Waarschijnlijk leerde Rondelet van Ghini een methode voor het drogen van planten waarmee een herbarium aangelegd kon worden. Ghini zou die als revolutionair ervaren techniek zo’n vijf jaar eerder ontwikkeld hebben.¹⁴ Ook moet Rondelet in Italië voor het eerst in contact zijn gekomen met een nieuwe, op empirisch onderzoek gebaseerde manier van botanisch onderwijs, die nauw samenhing met het samenstellen van herbaria. Studenten leerden daar planten niet alleen kennen via het werk van klassieke auteurs, zoals tot dan toe gebruikelijk was in het universitaire onderwijs, maar zij bekeken de planten ook zelf in de vrije natuur. Waarschijnlijk inspireerde het Italiaanse onderwijssysteem hem tot soortgelijke onderwijsmethoden in Montpellier.¹⁵

Onder leiding van Rondelet ondernamen de studenten in Montpellier uitgebreide herboriseertochten. De studenten bestudeerden de flora van de Middellandse Zeekust en van de heuvels rondom Montpellier: bijzondere planten die ze tijdens de wandelingen aantroffen, werden zo veel mogelijk meegenomen voor nadere bestudering. Ze werden ofwel gedroogd, ofwel in hun geheel uitgegraven om vervolgens geplant te worden in de kruidtuin van Rondelet. Deze bezat naast zijn grote stadshuis in de universiteitsstad ook nog een landgoed, gelegen tussen Montpellier en de zee. Daar had hij een ‘museum’ ingericht met naturalia, waaronder een kogelvis, die aan het plafond hing, en tuinen vol lokale en exotische planten. In de tuinen had hij bakken en vijvers laten aanleggen, waarin hij zowel zoet- als zoutwaterdieren hield. Zo had hij vele soorten vissen, krabben, schildpadden en zelfs een bever. Naar alle waarschijnlijkheid gebruikte Rondelet deze tuinen om de vondsten van zijn studenten een plaatsje te geven en voor verdere observatie van de betreffende soorten.¹⁶

Het door Clusius in zijn publicaties geregeld genoemde bosgebied ‘Sylva Gramuntia’ of ‘Aigremont’ bevond zich op een uur lopen van Montpellier en was een geliefde bestemming voor botaniserende studenten. Er werden ook wel grotere reizen ondernomen. Dergelijke botaniseertochten waren bijzonder populair en vormden zonder enige twijfel een van de sterke aantrekkingspunten voor studenten bij hun keuze voor Montpellier. In de directe nabijheid van Montpellier verzamelden de studenten zelfs zo intensief materiaal voor hun herbaria, dat sommige planten al een vijftiental jaren na de introductie van het nieuwe onderwijssysteem op het punt van uitsterven stonden. Dit althans volgens de plantkundigen Matthias Lobelius en Pierre Pena, die in hun Stirpium Adversaria nova (1570) herinneringen ophalen aan hun studietijd in Montpellier.¹⁷

Van twee voormalige studenten van Rondelet, Leonhart Rauwolff (1535/1540-1596) en Felix Platter (1536-1614), zijn uitgebreide herbaria bewaard gebleven. De acht (van de oorspronkelijk achttien) delen van Platters collectie gedroogde planten worden bewaard in Bern,¹⁸ het herbarium van Rauwolff in Leiden. Het Rauwolff-herbarium bestaat uit vier banden met bijna duizend soorten, verzameld in onder andere de Languedoc en de Provence, Zwitserland en Italië, maar ook tijdens Rauwolffs reizen in het Midden-Oosten.¹⁹

Het praktisch onderwijs in Montpellier werd niet alleen doorgevoerd op het gebied van plantkunde. Rondelet nam zijn studenten ook mee als hij als arts patiënten bezocht; hij liet hen dan onder andere de medicijnen noteren die hij de zieken voorschreef.²⁰ Ten opzichte van andere meer traditioneel ingestelde universiteiten zoals die van Parijs, wist Montpellier – misschien wel voornamelijk in de persoon van Rondelet – met dit veel meer praktijkgerichte onderwijs veel goede studenten te trekken. Naast Clusius studeerden ook Matthias Lobelius (1538-1616) onder hem, net als de broers Jean Bauhin (1541-1613) en Gaspard Bauhin (1560-1624), Conrad Gessner (1516-1565), Jacques Daléchamps (1513-1588) en de al genoemde Leonhart Rauwolff, die allen belangrijke plantkundige publicaties verzorgden in de tweede helft van de zestiende eeuw. Rondelet zelf publiceerde evenwel geen enkel botanisch werk.

Overigens was Montpellier met dit praktische botanische onderwijs naar voorbeeld van de universiteiten in Italië niet uniek. Ook in de Duitse landen werd empirisch botanisch onderwijs gegeven. Al direct na zijn aanstelling in 1535 aan de universiteit van Tübingen introduceerde Leonhart Fuchs daar botaniseertochten voor studenten, jaren voordat Rondelet dat deed in Montpellier.²¹ En al in de jaren twintig trok Euricius Cordus (1486-1535) met zijn studenten de velden en bossen in, al leverde hem dit aanvankelijk de hoon van zijn collega’s op.²² En zoals we al eerder zagen, botaniseerde Clusius ook in Marburg en Wittenberg in het gezelschap van hoogleraren en studenten, al is het niet duidelijk of dit daar gebeurde in het kader van het onderwijs of dat het meer een aangename vrijetijdsbesteding betrof. De ontwikkeling naar meer empirisch onderzoek is overigens ook in publicaties van plantenboeken uit die tijd te zien: zo vermeldde het voorwoord van een in 1545 uitgegeven zakuitgave van Leonhart Fuchs’ De historia stirpium dat het boekje bedoeld was om gemakkelijk mee te kunnen nemen tijdens reizen en wandelingen.²³

Met dit sterk praktijkgerichte onderwijs gaf Montpellier studenten een bijzondere vorming mee. Ook Clusius botaniseerde veel tijdens zijn studietijd in Montpellier. Talrijke beschrijvingen in zijn publicaties bevatten verwijzingen naar Zuid-Franse plaatsen waar hij de bewuste planten voor het eerst had leren kennen.²⁴ Het betreft plaatsen in de directe omgeving van Montpellier, maar ook verder weg gelegen gebieden. In 1552 reisde hij bijvoorbeeld onder leiding van Rondelet naar Marseille. Van daaruit maakte hij een rondreis door de Provence. Tijdens die excursies toonde hij niet alleen belangstelling voor planten, hij bestudeerde bijvoorbeeld ook de resten van de klassieke oudheid zoals die nog overal in het landschap zichtbaar waren. De tekeningen en notities die hij hiervan in deze periode – en later tijdens andere reizen – maakte, kwamen uiteindelijk terecht in het bekende boek over antieke monumenten van Martinus Smetius, Inscriptionum antiquarum quae passim per Europam, liber (Leiden: Franciscus Raphelengius, 1588) en in een achttiende-eeuwse studie naar Romeinse inscripties van Christoph Saxe.²⁵ Tijdens uitstapjes naar de kust hielp hij Rondelet met diens studie naar de vissen in de Middellandse Zee. Samen bezochten zij bijvoorbeeld havens en vismarkten om er naar onbekende zeedieren te zoeken tussen de vangst van de vissers. Op het moment dat Clusius bij Rondelet introk, was deze al bezig aan zijn later beroemde vissenboek De piscibus marinis, libri XVIII. Het boek, dat in het najaar van 1554 uit zou komen bij Matthias Bonhomme in Lyon als rijk geïllustreerde foliant, bevatte de beschrijvingen van 244 soorten zeedieren uit de Middellandse Zee. Clusius verzorgde voor zijn leermeester de Latijnse redactie van dit boekwerk. Mogelijk werkte hij daarnaast ook als secretaris voor Rondelet. Met die functie duidde zijn mede-student Felix Platter Clusius tenminste aan in zijn dagboek.²⁶ Het was niet ongebruikelijk dat een minder welgestelde student een positie verwierf als secretaris van een geleerde.²⁷ Clusius lijkt ook later in zijn leven nog voor een deel in zijn levensonderhoud voorzien te hebben met secretarisposities. Mogelijk bekleedde hij een dergelijke functie bij zijn latere Zuid-Nederlandse beschermheren Charles de Saint-Omer en Jean de Brancion en misschien zelfs ook bij zijn latere vriend en huisbaas Johann Aicholz in Wenen.

Terugkeer naar de Nederlanden: de eerste botanische publicaties

Aan het einde van 1553 had Clusius het werk aan Rondelets boek afgerond en eind januari 1554 vertrok hij uit Montpellier, zonder dat hij op dat moment zijn studie voltooid had. Het is onduidelijk of hij later in zijn studententijd zijn studie in de medicijnen alsnog afrondde. Door verschillende van zijn correspondenten, onder wie zijn eigen broer, werd hij in ieder geval wel met de titel van arts aangeschreven.²⁸ In zijn autobiografie schrijft Clusius daarentegen dat hij zijn graad nooit behaald had.²⁹

Voor zijn terugreis naar de Zuidelijke Nederlanden via Duitsland en Zwitserland nam hij ongeveer een jaar de tijd. Eigenlijk had hij in diezelfde tijd nog een reis naar Italië willen maken, maar zijn vader weigerde hem het daarvoor benodigde geld te sturen.³⁰ Italië was in die tijd het mekka van plantenliefhebbers, maar door omstandigheden zou het Clusius nooit lukken het land te bereizen. Al eerder, in 1552, was een poging mislukt om zich in Marseille in te schepen voor een reis naar Italië, terwijl hij later, in 1563, een fraaie kans om daar een maandenlange reis te maken als mentor van een rijke bankierszoon aan zijn neus voorbij zag gaan. In 1578 sloeg hij zelf een tweetal mogelijkheden af om naar Italië te reizen, omdat hij zijn tijd liever wilde besteden aan het boek waaraan hij toen werkte.³¹

Na terugkeer in de Nederlanden zette Clusius aanvankelijk zijn studie geneeskunde voort: hij volgde gedurende vier maanden colleges aan de universiteit van Leuven. Daarna verbleef hij ongeveer twee jaar lang in Antwerpen, waar hij werkte aan een Franse vertaling van een vermeerderde en verbeterde editie van Rembertus Dodonaeus’ Cruydeboek, dat in 1554 verschenen was. In het najaar van 1557 verscheen deze vertaling onder de titel Histoire des Plantes bij Jan vander Loe in Antwerpen. Als supplement op de luxueus vormgegeven uitgave van deze vertaling verscheen een klein eerste werkje van de hand van Clusius zelf, het Petit Receuil, auquel est contenue la description d’aucunes gommes et liqueurs, provenans tant des arbres, que des herbes: ensemble de quelques bois, fruicts, & racines aromatiques, desquelles on se sert és boutiques.³² Clusius’ naam staat niet op de titelpagina: de auteur wordt slechts aangeduid met de omschrijving ‘degene die het Kruidboek van het Nederduits naar het Frans vertaald heeft’ (‘celuy qui a traduit l’Herbier de bas aleman en françois’). Clusius behandelt in dit werk – zoals de titel omschrijft – enkele soorten artsenijbereidingen gebaseerd op (exotische) planten, zoals deze verkocht werden in de boutiques, oftewel apothekerswinkels. In dit boekje verwerkte hij voor het eerst ook zijn eigen reiservaringen: bij een drietal planten – ‘Figuier d’Inde’ (Opuntia vulgaris), ‘Tragacantha’ (Astragalus massiliensis) en ‘Doronicum Romanum, of Aconitum pardalianches’ (Doronicum pardalianches) – verwijst hij naar botaniseertochten in Zwitserland en de Provence en aan bezoeken aan tuinen in die streken.³³

Een volgend door Clusius vertaald werk moet ook in de sfeer van de apotheek gezocht worden: het betreft een vertaling van de Italiaanse farmacopee El Ricettario della citta di Firenze. Van dit apothekershandboek met voorschriften over medicijnbereiding was in 1550 een tweede druk verschenen in Florence. Op verzoek van uitgever Christoffel Plantijn en apotheker Pieter van Coudenberghe vertaalde Clusius deze editie uit het Italiaans naar het Latijn. Het boekje verscheen in 1561 bij Plantijn onder de titel Antidotarium, sive De exacta componendorum miscendorumque medicamentorum ratione libri tres.

Nieuwe reisdoelen: Engeland en het Iberisch schiereiland

Nadat hij in 1560 een korte periode in Parijs gestudeerd had, nam Clusius vanaf 1561 verschillende keren een mentorschap op zich. Deze functies boden hem de kans grote delen van Europa te bereizen. In het voorjaar van 1561 maakte hij een reis naar Engeland als begeleider van een aantal jonge baronnen. Datzelfde jaar werd hij mentor van Thomas Rehdiger (1540-1576), een telg van een zeer belangrijk handelshuis uit Breslau. Hij begeleidde Thomas en nog een andere student tijdens hun studiereis door Frankrijk en de Zuidelijke Nederlanden. Het zou een turbulente reis worden: in Parijs kreeg het gezelschap te maken met een heftige uitbraak van de pest, godsdiensttwisten en een burgeroorlog. Toen de universiteit vanwege de pest gesloten werd, moesten Clusius en zijn pupillen uitwijken naar elders, in afwachting van betere tijden: gekozen werd voor Orléans. Kennelijk was in de afspraken met Thomas’ vader ook overeengekomen dat Clusius Thomas zou inwijden in de kennis der planten, hoewel deze zich tot dan toe voornamelijk had toegelegd op theologie en de rechten.³⁴ De band met deze pupil was dusdanig goed dat er briefcontact tussen de twee bleef bestaan tot Thomas’ vroege dood op 35-jarige leeftijd. Ook maakten zij in 1571 samen nog een rondreis van ongeveer zes weken door het zuiden van Engeland, waarbij zij ook Londen aandeden.

Toen in de zomer van 1563 het mentoraat van Thomas Rehdiger afliep, nam Clusius al snel een nieuw mentorschap op zich. Ook dit keer betrof het een jongeman afkomstig uit een puissant rijke handelsfamilie: Jacob Fugger (1542-1598). Zijn vader was de zeer belangrijke bankier en koopman Anton Fugger (1493-1560), die voor Jacob en diens drie oudere broers een rijke humanistische vorming voorstond.³⁵ Met Jacob ondernam Clusius vanaf het vroege voorjaar van 1564 een reis naar Spanje en Portugal, die voor zijn verdere botanische carrière van enorm belang zou blijken te zijn.³⁶ De reis ging via Parijs langs de Franse westkust richting Bordeaux en vandaar de Pyreneeën over. Aansluitend werd een grote rondreis over het Iberisch schiereiland gemaakt.³⁷

Onderweg verzamelde Clusius planten. Hij verzamelde veel soorten in het wild, maar bestudeerde ook planten in tuinen. Zo zag hij de uit MiddenAmerika afkomstige ‘Aloë americana’ (Agave americana, honderdjarige aloë) voor het eerst in de tuin van het Franciscaner klooster van Santa María de Jesús, vlak buiten Valencia. Later zag hij de plant nogmaals in een tuin; de eigenaar, een zekere Don Pedro Aléman, liet de plant zelfs voor Clusius uit de aarde opnemen om hem de enorme wortel ervan te laten zien. Twee jonge uitlopers kreeg hij cadeau om mee terug te nemen naar de Nederlanden.³⁸ (Afb. 1) Ook de oorspronkelijk op de Canarische eilanden, Kaapverdië en Madeira voorkomende ‘Draco’ (Dracaena draco, drakenbloedboom) zag hij voor het eerst in een kloostertuin, die van Nossa Senhora da Graça in Lissabon.³⁸ Verder kocht hij onderweg boeken en bezocht hij geleerden en verzamelaars. In Salamanca ontmoette hij bijvoorbeeld Augustinus Vasaeus, wiens vader Johannes Vasaeus (1511-1561) zeer goed bevriend was geweest met Nicolaes Cleynaerts of Clenardus (1493/1495-1542), de Brabantse priester, humanist en theoloog die als een van de eerste Europeanen Arabisch leerde en de islam bestudeerde via door hem verzamelde oude manuscripten. Vasaeus liet Clusius de aan hem door zijn vader nagelaten brieven kopiëren, waarin Clenardus op een levendige manier zijn kennismaking met de Arabische cultuur en zijn belevenissen in Marokko beschrijft. Daar bestudeerde hij twee jaar lang de taal, cultuur en godsdienst van de Arabieren. Na terugkeer in de Nederlanden liet Clusius de brieven bij Plantijn uitgeven: ze vormden lange tijd een van de weinige bronnen van informatie over de islam in Europa.⁴⁰

(Afb. 1) ‘Aloe americana’, in: Carolus Clusius, Rariorum plantarum historia (1601).

Nadat hij verschillende universiteitssteden bezocht had, toonde Clusius zich gechoqueerd over de stand van de wetenschap in Spanje. Weliswaar kende het land een paar bijzonder erudiete geleerden, maar het waren er bedroevend weinig in zijn ogen. Over de universiteit van Valencia, waar hij drie maanden verbleef en intensief contact had met onder anderen Juan Plaza,⁴¹ was hij positief: niet alleen waren daar wijze professoren, ook werd er Latijn gesproken. In Salamanca en Alcala spraken zelfs de professoren alleen de landstaal, hetgeen Clusius sarcastisch deed verzuchten dat het er wel op leek dat het in die universiteitssteden verboden was om zich in het Latijn te onderhouden.⁴² Jacob Fugger en Clusius trokken een jaar uit voor hun rondreis, waarna Clusius in april 1565 vanuit Madrid de thuisreis aanvaardde. Jacob was inmiddels ergens op het Iberisch schiereiland achtergebleven: wellicht heeft Clusius’ pupil zich in Lissabon gevestigd om daar zijn opleiding te voltooien in een van de handelsvestigingen van de Fuggers in die stad.⁴³

Clusius’ eerste grote publicatie: de ‘Spaanse flora’ (1576)

Na terugkomst in Antwerpen in juni 1565 schreef Clusius verschillende van zijn vrienden in de Zuidelijke Nederlanden enthousiast over de plantenpracht die hij in Spanje en Portugal had aangetroffen. Zoals hij later zelf aangaf, waren het die vrienden die er vervolgens bij hem op aandrongen dat hij zijn vondsten moest beschrijven in een boek. De honger naar kennis over nieuwe planten werd volgens hen immers steeds groter onder plantenliefhebbers in Europa, zowel bij plantenkenners als bij tuineigenaren. Boeken waarin tot dan toe onbekende soorten beschreven werden, konden rekenen op grote belangstelling. Tuinliefhebbers waren zeer geïnteresseerd in fraaie planten die hun tuinen konden opsieren. Al ruim voor 1550 was er in de Zuidelijke Nederlanden sprake van grote horticulturele ontwikkelingen, omdat het welgestelde deel van de burgerij en de adel toen prachtige tuinen liet aanleggen bij hun landhuizen. Deze tuineigenaren kregen grote expertise in de cultivatie van zeldzame soorten en tuinlieden uit de Nederlanden waren werkzaam aan de belangrijkste hoven in Europa.⁴⁴ Onder plantenkenners was in de eerste helft van de zestiende eeuw het besef langzaam doorgedrongen dat de diversiteit in plantensoorten in de natuur veel groter was dan de paar honderd soorten die beschreven werden in de op geneeskunde gerichte boeken van klassieke auteurs. In heel Europa werden de ontdekkingen van nieuwe soorten dan ook nauwlettend gevolgd en men voelde steeds meer de morele plicht deze te beschrijven en openbaar te maken.

Clusius liet zich na enige aarzeling overhalen door zijn vrienden om de beschrijvingen van de op het Iberisch schiereiland ontdekte planten te publiceren. Dit resulteerde in een eerste omvangrijke en rijkelijk geïllustreerde studie met beschrijvingen van ongeveer tweehonderd nog niet eerder beschreven planten. Deze vaak als ‘Spaanse flora’ aangeduide Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum historia zou echter pas in 1576, bij Christoffel Plantijn, verschijnen, vele jaren nadat het werk gereedgekomen was.⁴⁵

Een belangrijke periode brak voor Clusius aan toen hij in september 1565 zijn intrek nam bij een paar goede vrienden, de gebroeders Laurin in Brugge, en later bij een nieuwe patroon, Charles de Saint-Omer (1533-1569), die een kasteel met prachtige tuinen in Moerkercke bezat.⁴⁶ In de omgeving van deze welgestelde en ontwikkelde beschermheren deed Clusius veel kennis op en via hen leerde hij interessante mensen kennen. Nadat Charles de Saint-Omer in 1569 overleden was, woonde hij de daaropvolgende vijf jaren bij Jean de Brancion (†1575) in Mechelen. Over Jean de Brancion is weinig meer bekend dan dat hij een groot plantenliefhebber was en een zeer fraaie tuin had. Voor Clusius zou de patronage van Brancion erg belangrijk blijken: niet alleen kreeg hij de kans vele planten te leren kennen via de tuin en het netwerk van zijn beschermheer, ook trad Brancion op als intermediair waardoor Clusius opnieuw vele belangrijke contacten opdeed.

Aanstelling in Wenen: botaniseertochten en een keizerlijke tuin

In het begin van 1573 stierf Clusius’ vader. Er was nu nog maar weinig wat hem aan de Zuidelijke Nederlanden bond. Bovendien werd de sfeer in de Nederlanden op dat moment steeds grimmiger. Zelf zei Clusius nadien eens over de onrust in de Nederlanden dat hij ‘te zacht van natuur [was] om het onrustige leven in die streken te kunnen verdragen’.⁴⁷ Begin september verliet hij Brancion om via Antwerpen naar Wenen te reizen en daarmee gehoor te geven aan een uitnodiging van keizer Maximiliaan II, die hem een functie aan zijn hof had aangeboden. Deze aanstelling heeft hij waarschijnlijk te danken gehad aan de bemiddeling van Maximiliaans lijfartsen Johann Crato von Krafftheim en Nicolaas Biesius, die hij beiden al persoonlijk kende sinds het begin van de jaren 1560. Aan het einde van 1573 kwam Clusius aan in Wenen. Hij trof daar aan het hof, zeker in vergelijking met de situatie in de Nederlanden, een zeer verdraagzaam godsdienstig klimaat aan. In heel Oostenrijk en Bohemen gold op dat moment namelijk nog een vrijheid van eredienst.

Clusius werd opgenomen onder de hofdignitarissen met een maandgeld van veertig Rijnsche guldens. In de keizerlijke administratie werd Clusius ingedeeld onder de categorie hovelingen met vier paarden.⁴⁸ Met een jaargeld van bijna vijfhonderd guldens behoorde Clusius tot de beter betaalde dignitarissen aan het hof. Hoewel Johann Crato von Krafftheim en ook Rembertus Dodonaeus, die vanaf 1578 als lijfarts in dienst trad bij de keizer, fors meer verdienden met salarissen van acht- à negenhonderd gulden, kregen hovelingen als de hofarts Tadeás Hájek, de hofcomponist Philippe de Monte en de hofapotheker Christoff Schwarzkopf veel minder betaald. Zij verdienden elk slechts 360 gulden.⁴⁹ In deze jaren moet Clusius zichzelf een aantal keer hebben laten portretteren, zoals dat paste bij zijn status als lid van de hofhouding van de Habsburgse keizer. (Afb. KLEUR 1) (Afb. 2)

Het is onduidelijk wat precies de aard van zijn aanstelling was. In de oudere literatuur wordt er wel aangenomen dat hij prefect was van alle keizerlijke tuinen in Wenen en omstreken. Daarvoor ontbreekt echter bewijs. Misschien was Clusius slechts verantwoordelijk voor een enkele specifi eke tuin in Wenen. In een brief uit 1592 aan zijn vriend Johannes van Hoghelande schreef hij, terugkijkend op zijn Weense tijd, dat hij was aangezocht om een medicus hortus, een ‘medische tuin’, in te richten voor Maximiliaan II. Waarschijnlijk werd hiermee niet zozeer een medicinale tuin bedoeld, als wel een voorloper van wat wij nu een hortus botanicus noemen.⁵⁰ Naast zijn werk in de keizerlijke tuin(en) onderhield hij ook een kleine eigen tuin, gelegen op de Schottenberg. Deze tuin komt een aantal keren als ‘meus hortulus’ (‘mijn tuintje’) ter sprake in zijn publicaties.⁵¹ Clusius woonde niet aan het hof, maar trok in bij een hoogleraar in de medicijnen, Johann Aicholz (ca. 1520-1588), die evenals Clusius enige tijd in Marburg gestudeerd had. In het aanzienlijke huis van Aicholz en diens vrouw Anna, dat gelegen was in het centrum van de stad, huurde Clusius gedurende zijn hele verblijf in Wenen de volledige tweede etage.⁵²

Het hofl even stelde Clusius in staat belangrijke nieuwe contacten te leggen en oude contacten te hernieuwen. Intussen maakte hij steeds uitgebreidere herboriseertochten. Eerst alleen nog in de omgeving van Wenen, maar later ook verder en hoger de bergen in, waar hij vele alpiene planten verzamelde, waaronder de later naar hem vernoemde Gentiana clusii (grootbloemige gentiaan). Ook tijdens deze tochten leerde hij nieuwe mensen kennen die van belang zouden zijn voor zijn botanische onderzoek.⁵³

(Afb. 2) Portret van Carolus Clusius (als hoveling) op 49-jarige leeftijd, door Martinus Rota (1575), Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-OB-37.042.

De dood van Maximiliaan II: einde van Clusius’ Weense aanstelling

In het najaar van 1576 overleed keizer Maximiliaan. Daarmee kwam er een onvoorzien snel einde aan Clusius’ aanstelling in Wenen: een jaar na het overlijden van Maximiliaan besloot zijn zoon Rudolf II de aanstelling van Clusius niet meer te verlengen. De reden daarvoor zou niet zozeer in een gebrek aan belangstelling van Rudolf voor botanische of horticulturele zaken gezocht moeten worden, maar eerder in de religieuze sfeer. Met Clusius werden immers ook andere mensen met een protestantse achtergrond door de nieuwe keizer ontslagen.⁵⁴ Clusius bleef na zijn ontslag in Wenen wonen; hij werkte aan een nieuwe publicatie, waarin hij de resultaten van zijn botaniseertochten door Oostenrijk en Hongarije wilde verwerken.

Vanuit Wenen ondernam Clusius in deze periode verschillende grote reizen. In de zomer van 1579 reisde hij naar Heidelberg om een bezoek te brengen aan de tuin van Lodewijk VI, keurvorst van de Rijnpalts en zwager van zijn nieuwe beschermheer landgraaf Willem IV van Hessen-Kassel (1532-1592). Ook maakte hij verschillende botaniseertochten door de Stiermarkse Alpen in het gezelschap van een andere belangrijke patroon, Balthasar de Batthyány (ca. 1542-1590).⁵⁵ En in datzelfde jaar 1579 en nogmaals in 1580-1581 reisde hij naar Engeland. Het doel noch de aanleiding van deze reizen zijn bekend. De laatste reis zou echter heel goed te maken kunnen hebben gehad met de terugkomst in Plymouth van de beroemde zeevaarder Francis Drake (circa 1540-1596) na zijn bijna driejarige reis rondom de wereld. Drake was in december 1577 vertrokken op een reis die hem via de Straat Magellaan langs Chili, Peru en Mexico tot aan Californië voerde, daarna westwaarts de wereld rond via de Molukken, Java en vervolgens Kaap de Goede Hoop, waarna hij in september 1580 terugkeerde in Engeland. Mogelijk was alleen al Clusius’ nieuwsgierigheid naar door Drake meegebrachte onbekende planten voldoende om hem naar Engeland te lokken.

Wat de directe aanleiding voor de reis ook geweest mag zijn, tijdens zijn verblijf in Londen in 1581 wist Clusius inderdaad exotisch plantmateriaal afkomstig van Drakes wereldreis te bemachtigen. Veel van dit materiaal ontving hij via oude vrienden en bekenden die hij tijdens eerdere reizen door Engeland had leren kennen: voornamelijk artsen en apothekers met een voorliefde voor planten, die via hun eigen lokale netwerken contact hadden weten te leggen met Drake en zijn bemanning. Clusius heeft ook rechtstreeks contact gehad met opvarenden van de Golden Hinde, Drakes schip. Een van hen was Lawrence Eliot, over wie weinig meer bekend is dan dat hij de volledige reis rond de wereld heeft meegemaakt en waarschijnlijk een goede opleiding genoten had. Volgens Hunger heeft Clusius in Londen ook gesproken met Guillaume (William) Wynter, die volgens hem net als Eliot de gehele reis bij Drake geweest zou zijn.⁵⁶ In een van zijn werken beschreef Clusius een geneeskrachtige soort bast van een boom, die door deze William Wynter meegenomen zou zijn vanuit een van de plaatsen waar zijn schip in de Straat Magellaan voor anker had gelegen en die tijdens de reis gebruikt werd tegen onder andere scheurbuik. Clusius noemde de bast naar hem ‘Winteranus cortex’ (Drymis winteri, Chileense peperboom). Het ging echter niet om de bekende admiraal William Wynter (ca. 1521-1589), zoals Clusius zelf schreef (en in navolging van hem vele anderen), maar om Williams neef John Wynter (ca. 1545-ca. 1608?), die meevoer als onderbevelhebber van Drake en als kapitein van het schip Elizabeth. Clusius vergiste zich dus in de voornaam van de zeevaarder, waarmee het, in tegenstelling tot wat onder andere Hunger stelt, zeer onwaarschijnlijk is dat Clusius en Wynter elkaar ooit hebben ontmoet. Clusius beschreef wel correct dat Wynter de reis met Drake niet voltooide, maar al in 1579 terugkeerde naar Engeland.⁵⁷

Ook met de beroemde zeevaarder Francis Drake zelf heeft Clusius persoonlijk kennis gemaakt, zoals te lezen is in Aliquot notae in Garciae Aromatum Historiam, een 44 pagina’s tellend en met vijftien houtsneden geïllustreerd werkje, gepubliceerd in 1582, waarin Clusius de naturalia afkomstig van Drakes reis beschreef. In de opdracht van dit werkje beschreef Clusius hoe hij Drake benaderde via een aantal vrienden. Na de ontmoeting met Drake in 1581 hielden de twee jarenlang contact.⁵⁸ Desondanks liet Clusius zich in de beschrijvingen van het van Drakes reis afkomstige plantmateriaal in opvallend neutrale bewoordingen over Drake uit: hij refereert vooral aan de reis in het algemeen en verwijst niet naar de persoon van Drake zelf.⁵⁹

Zoals ook uit de titel Aliquot notae in Garciae Aromatum Historiam blijkt was deze kleine publicatie door Clusius bedoeld als aanvulling op zijn eerder verschenen Aromatum et simplicium aliquot medicamentorum apud Indos nascentium historia. Dat boek, Clusius’ Latijnse vertaling van een oorspronkelijk door de Spaanse arts Garcia da Orta (ca. 1500-ca. 1568) in het Portugees gepubliceerde tekst over Indische planten, was voor het eerst in 1567 verschenen, vier jaar na de oorspronkelijke druk uit Goa in Portugees-Indië, en kende verschillende herdrukken.⁶⁰

In het voorjaar van 1582 verschenen bij Plantijn nog twee andere nieuwe publicaties van de hand van Clusius: het betrof door hem vertaalde en becommentarieerde werken van respectievelijk de Spaanse arts Nicolaus Monardes (1493-1588) en de joods-Portugese arts Cristóbal Acosta (Christophorus a Costa; circa 1515-1594). Het eerste werkje werd gepubliceerd onder de titel Simplicium medicamentorum ex Novo Orbe delatorum […] historiae liber tertius en betreft Clusius’ vertaling van het derde deel van een boek van deze Nicolaus Monardes, waarvan hij in 1574 al de twee eerdere delen had vertaald. Het bevat beschrijvingen van voornamelijk geneeskrachtige planten uit West-Indië, waaronder de pinda, passiebloem en tabak, maar ook wordt bijvoorbeeld de medicinale werking van ijzer beschreven in dit werk.⁶¹

Het andere werk was een door Clusius sterk verkorte vertaling van Acosta’s vier jaar eerder, in 1578 in Burgos, verschenen Tratado de las drogas medicinas y plantas de las Indias Orientales, waarin vele observaties van medicinale en andere gebruiksplanten uit Portugees-Indië opgetekend werden. Het werk was grotendeels op dat van Da Orta gebaseerd: Clusius nam in zijn vertaling, Aromatum & medicamentorum in Orientali India nascentium liber, daarom alleen die informatie op die nieuw was ten opzichte van het eerder door hem vertaalde werk van Da Orta.⁶² Met zijn Latijnse vertalingen maakte Clusius deze belangrijke werken over exotische planten toegankelijk voor een veel breder publiek in heel Europa.

Clusius’ tweede grote publicatie: De ‘Oostenrijkse flora’ (1583)

In 1583 verscheen, wederom bij Plantijn in Antwerpen, Clusius’ tweede grote eigen publicatie: Rariorum aliquot stirpium, per Pannoniam, Austriam & vicinas quasdam provincias observatarum historia. Het ruim achthonderd pagina’s en 356 houtsneden tellende boekwerk is Clusius’ verslag van zijn botaniseertochten door Oostenrijk, Hongarije en omliggende gebieden. Het bevat zijn observaties van planten uit de omgeving van Wenen, maar ook van tochten door andere Oostenrijkse streken als de Stiermarken, Karinthië, de omgeving van Salzburg en Neder-Oostenrijk. Ook planten die hij vond tijdens trips door Silezië nam hij op, net als die uit het huidige Hongarije, Tsjechië, Slowakije, Kroatië en Slovenië, waarbij hij tot dichtbij de grenzen met het toenmalige Ottomaanse rijk reisde. Deze laatste regio’s duidde hij – zoals ook te zien in de titel van het boek – naar oud Romeins gebruik aan als ‘Pannonië’. Hij nam in dit werk niet alleen de planten op die hij in de vrije natuur bestudeerd had, maar ook planten die hij had aangetroffen in tuinen van bevriende edellieden en andere welgestelde kennissen en vrienden. Dat verklaart waarom er in dit boek, dat over het algemeen beschouwd wordt als de eerste Oostenrijkse flora, een boek dus waarin de plantengroei van een specifieke regio centraal staat, toch ook zeer vele niet-inheemse soorten beschreven worden. Deze planten, waaronder talrijke bolgewassen, die van oorsprong afkomstig zijn uit (vooral) Zuidoost-Europa en het huidige Turkije, kwamen via Europees-Ottomaanse contacten naar Europa en werden al snel geliefde verzamelobjecten in de tuinen van liefhebbers.

Ook nog in 1583 verscheen Stirpium nomenclator Pannonicus, een alfabetisch geordende lijst waarin Clusius de Hongaarse namen van de planten uit zijn Oostenrijkse flora publiceerde. De eerste uitgave van deze appendix werd verzorgd door Johannes Manlius, een rondreizende drukker die enige tijd verbleef te Nemet-Ujvar, een van de kastelen van Balthasar de Batthyány. De tweede, beter verzorgde uitgave verscheen bij Plantijn in 1584. De lijst werd vermoedelijk op verzoek van Clusius’ beschermheer opgesteld voor zijn Hongaarse vrienden.⁶³

Vertrek uit Wenen: verblijf nabij de Frankfurter Buchmesse

In augustus 1588 verliet Clusius Wenen definitief: hij verhuisde naar Frankfurt. De keuze voor deze stad werd mede bepaald door de nabijheid van het hof van landgraaf Willem IV van Hessen-Kassel, die hem een jaargeld van honderd guldens toegezegd had voor diensten aan zijn tuinen. Het feit dat Europa’s belangrijkste boekenmarkt in Frankfurt plaatsvond maakte de stad extra aantrekkelijk als woonplaats. De ‘Buchmesse’ maakte Frankfurt tweemaal per jaar tot middelpunt van de beschaafde wereld: boekhandelaren en uitgevers uit heel Europa kwamen er hun nieuwste uitgaven presenteren, maar ook allerlei andere handelaars boden er hun waren aan. De boekenmarkt werd druk bezocht door geleerden en andere belangstellenden.

Het is niet helemaal duidelijk welke bronnen van inkomsten Clusius in zijn Frankfurtse tijd had. Hij kreeg weliswaar een bescheiden stipendium van Willem IV, maar verder lijkt hij weinig andere inkomsten gehad te hebben. De opbrengsten van zijn van zijn vader geërfde heerlijkheid bij Armentières lijken in ieder geval gering geweest te zijn, en bovendien steunde hij met dat geld af en toe zijn familie.⁶⁴ En dat terwijl het leven in Frankfurt zo duur was, zo klaagde Clusius zelf na aankomst in die stad: hij moest snel op zoek naar financiële middelen of steun, anders zou hij gedwongen zijn te verhuizen.⁶⁵ Misschien moeten zijn vertaalactiviteiten in dat licht gezien worden. Voor de gebroeders De Bry vertaalde hij het verslag van de reis van Thomas Harriot in 1585 naar Virginia en dat van Jacques Le Moyne naar Florida in 1564-1565 vanuit het oorspronkelijke Engels respectievelijk Frans naar het Latijn.⁶⁶ Een jaar eerder was Clusius’ Latijnse vertaling verschenen van werk van de Franse natuuronderzoeker Pierre Belon.⁶⁷ En ook later nog verzorgde Clusius een Latijnse vertaling, ditmaal van Gerrit de Veers Waerachtighe beschryvinghe van drie seylagien, het beroemde verslag van de gedwongen overwintering van Willem Barentsz in het ‘Behouden Huys’ op Nova Zembla. Het verscheen in 1598 bij Cornelis Claesz in Amsterdam.

Ook in Frankfurt had Clusius overigens weer een eigen tuin, waarin hij volop experimenteerde met nieuwe soorten. De tuin was echter kleiner dan die in Wenen, waardoor hij voor een groot deel van zijn eerder gekweekte planten geen plaats meer had. Hij zou er daarom voornamelijk nog bolgewassen cultiveren. Clusius schuwde het overigens niet om zelf veelvuldig de handen uit de mouwen te steken in zijn tuinen, hoewel hij ook meestal wel de beschikking had over een tuinknecht. Zelfs het zuiveren van de grond van stenen en puin in zijn nieuwe tuin in Frankfurt zou hij zelf ter hand genomen hebben en ook het wieden van onkruid deed hij zelf.⁶⁸ Dat het voor een zestiende-eeuwse edelman in feite onacceptabel was om zelf met de handen in de grond te werken, blijkt uit het voorwoord van een van zijn laatste boeken, waarin hij schrijft dat hij het in zijn jongere jaren als ‘oneervol’ beschouwde voor een beschaafd iemand van zijn stand om eigenhandig planten uit te graven, maar dat hij daar desondanks veel plezier aan beleefde.⁶⁹

Aanstelling in Leiden en aanleg van de hortus botanicus

Op 12 augustus 1592 werd aan Clusius een officiële aanbieding gedaan voor een positie als hoogleraar aan de jonge universiteit van Leiden, met de specifieke taak een tuin aan te leggen ten behoeve van het onderwijs aan de medische faculteit.⁷⁰ Aan deze aanbieding waren heel wat onderhandelingen voorafgegaan. Clusius accepteerde uiteindelijk de uitnodiging voor een jaargeld van driehonderd daalders plus aanvullend reisgeld, op voorwaarde dat hij zich alleen zou bezighouden met de aanleg van een botanische tuin en geen colleges hoefde te geven. Daarin had hij immers geen ervaring, zo gaf hij als reden op aan het college van de universiteit. Wel zou hij elke middag in de zomer aanwezig zijn in de tuin om aan belangstellenden tekst en uitleg te geven. De tuin zou overigens niet alleen toegankelijk zijn voor studenten van de universiteit, maar stond ook open voor andere geïnteresseerden en vormde een belangrijke ‘toeristische’ trekpleister in de stad. (Afb. 3)

In het najaar van 1593, op 19 oktober, arriveerde Clusius in zijn nieuwe woonplaats. Hij had de herfst afgewacht om de bollen in zijn tuin in Frankfurt uit te kunnen graven in het daarvoor geschikte seizoen, om deze mee te kunnen nemen naar Leiden. Een jaar eerder, in november 1592, had hij al 251 soorten zaden en bol- en knolgewassen naar Leiden gestuurd, als startmateriaal voor de nieuw aan te leggen tuin. Bij de aanleg en inrichting van de tuin heeft Clusius zelf weinig werk kunnen verzetten: door een ongelukkige val van een trap in het voorjaar van 1593 was Clusius zo slecht ter been dat hij zich alleen kon voortbewegen met een paar krukken. Hij kreeg daarom hulp van de Delftse apotheker Dirk Cluyt, die in het voorjaar van 1594 met dat doel door de universiteit was aangesteld. In september van dat jaar was de tuin in opzet klaar. Dankzij een door Cluyt gemaakte plattegrond met een bijbehorend zaaien plantoverzicht weten we precies hoe de jonge tuin ingericht was. Clusius’ persoonlijke aanpak is daarin goed af te lezen: de plantenkeuze is voor een deel duidelijk afwijkend van die van andere medische tuinen.⁷¹ Bijzonder aan Cluyts lijst is dat er een overzicht is opgenomen van de planten die niet in de tuin aangeplant werden. Interessant genoeg betreft dat ook planten, waarvan we weten dat ze wel in Clusius’ tuin in Frankfurt groeiden, waaronder de aardappelplant (Solanum tuberosum). Van deze plant had hij in 1588 van Philippe de Sivry uit Bergen in de Zuidelijke Nederlanden enkele knollen gekregen, die hij in het seizoen daarna zeer succesvol wist op te kweken in Frankfurt.

(Afb. 3) Hortus Botanicus, door Willem Isaacsz. van Swanenburg, naar Jan Cornelisz. van ’t Woudt (1610), Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-1893-A-18089.

Tot zijn dood op 83-jarige leeftijd heeft Clusius daarnaast ook een eigen tuin gehad in Leiden voor zijn persoonlijke collectie planten. Waar deze tuin lag, is helaas niet bekend. Bij zijn aankomst in Leiden had Marie de Brimeu, hertogin van Croÿ en Aarschot, hem een tuin aangeboden die aan de hare grensde. Deze tuin lag aan het Rapenburg, direct naast het terrein waar de hortus aangelegd zou worden. Van dit aanbod heeft hij echter geen gebruik gemaakt, gezien het feit dat Marie dit aanbod jaren later nog meermaals herhaalde.⁷² De universiteit had in haar onderhandelingen nog een andere tuin aangeboden: Clusius mocht gebruik maken van de oude tuin van Justus Lipsius, die Leiden in 1591 verlaten had. Deze tuin, gelegen aan de Doelensteeg op de plek waar nu ongeveer het Lipsiusgebouw van de Leidse Universiteit staat, zou omgeven zijn door hoge muren en bomen, en daardoor minder geschikt voor Clusius’ intenties, zoals de Leidse hoogleraar Pieter Paaw in een brief aangaf.⁷³ Ook op deze tuin is Clusius’ oog waarschijnlijk niet gevallen, aangezien uit latere correspondentie blijkt dat Clusius’ tuin geen (hoge) muren had.⁷⁴

Het eerste deel van de verzamelde werken: Rariorum plantarum historia (1601)

In Leiden werkte Clusius stug door aan het publiceren van zijn werk. Al in 1587 had hij samen met Plantijn het plan opgevat om een overzichtswerk te publiceren, waarin al zijn botanische werk opgenomen zou worden.⁷⁵ De beschrijvingen uit de Oostenrijkse en de Spaanse flora zouden hierin opgenomen worden, opnieuw gerangschikt als doorlopend geheel en aangevuld met vele nieuw beschreven planten. In Frankfurt had Clusius een groot deel van het werk hiervoor verzet; in Leiden vond hij de tijd om het eindelijk af te ronden. In 1601 verscheen het boek in Antwerpen bij Jan I Moretus, Plantijns schoonzoon en opvolger, onder de titel Rariorum plantarum historia, als het eerste deel van Clusius’ verzamelde werken. (Afb. 4) De prachtig geïllustreerde foliant bevat in totaal 1120 houtsneden, waarvan ongeveer de helft speciaal voor deze uitgave gesneden was. Aan het voorwerk werd ook een portret toegevoegd van de 75-jarige Clusius, voorzien van het wapen dat aan hem toegekend werd door keizer Maximiliaan II. (Afb. 5)

Een belangrijke nieuwe aanvulling in dit eerste deel van zijn ‘opera omnia’ was Clusius’ Fungorum in Pannoniis observatorum brevis historia. Dit werk bevatte Clusius’ bevindingen over 105 door hem in Hongarije geobserveerde paddenstoelensoorten. De talrijke houtsneden bij de beschrijvingen in dit boek zijn gebaseerd op een grote collectie aquarellen die hij dankzij de steun van zijn beschermheer Batthyány ter plekke had kunnen laten maken.⁷⁶ Ook werd een verhandeling toegevoegd over de flora van de Monte Baldo, een berg nabij Verona, op de grens tussen Tirol en Italië. De Monte Baldo was befaamd als een Eldorado voor plantenliefhebbers: met name in de jaren vijftig van de zestiende eeuw werden vele botaniseertochten ondernomen door groepen natuuronderzoekers, onder wie ook Ulysses Aldrovandi, die wereldberoemd werd door zijn museum in Bologna.⁷⁷ De schrijver van dit werk was Giovanni Pona (1565-1630), een Italiaanse apotheker die in het najaar van 1590 enige tijd bij Clusius in Frankfurt gelogeerd had.

Het tweede deel van de verzamelde werken: Exoticorum libri decem (1605)

In zijn Leidse tijd kon Clusius zijn verzameling exotica aanzienlijk uitbreiden. Via zijn netwerk verzamelde hij (informatie over) onbekende planten en ook diersoorten. Verzamelaars uit binnen- en buitenland, voornamelijk artsen en apothekers, voorzagen Clusius van onbekende of zeldzame naturalia.⁷⁸ Daarnaast had hij contacten met mensen aan boord van de schepen die vanuit Holland en Zeeland naar de Oost gingen. Op verzoek van Clusius en andere verzamelaars werden vanuit de gebieden die aangedaan werden delen van planten en vruchten en zelfs levende dieren mee teruggenomen naar de Republiek. Het tweede deel van zijn verzamelde werken, het in 1605 verschenen Exoticorum libri decem, bevat de neerslag van deze verzameling. In de foliant worden eerst exotische planten en hun producten behandeld en komen vervolgens exotische vogels, viervoeters en slangen, en tot slot zeeplanten, koralen en vissen aan de orde.

(Afb. 4) Carolus Clusius, Rariorum plantarum historia (1601), titelpagina, Universitaire Bibliotheken Leiden, 755 A 3.

(Afb. 5) Portret van Carolus Clusius op 75-jarige leeftijd, door Jacques II de Gheyn (1601), Rijksmuseum Amsterdam, RP-P-1898-A-20584.

Ook bevat dit deel heruitgaven van Clusius’ Latijnse vertalingen van Da Orta, Acosta, Monardes en Belon, aangevuld met een aantal nog niet eerder gepubliceerde vertalingen en bewerkingen van boeken van Monardes. Het boek wordt afgesloten met een ‘auctarium’, een appendix met aanvullingen op het eerste deel van zijn verzamelde werken.

Clusius’ dood en de publicatie van zijn laatste werk: de Curae posteriores

Op 4 april 1609 overleed Clusius op 84-jarige leeftijd, ruim tien weken na het overlijden van zijn goede vriend, de Franse filoloog Josephus Justus Scaliger (1540-1609). Ondanks het feit dat de samenwerking tussen Clusius en andere Leidse hoogleraren niet altijd even vlekkeloos verlopen was, werden er toch bijzonder lovende woorden aan hem gewijd in de door Everardus Vorstius op 7 april in het Academiegebouw uitgesproken lijkrede.⁷⁹

Clusius lijkt tot op het laatst van zijn leven gestaag doorgewerkt te hebben. Nog in maart 1609, slechts enkele weken voor zijn dood, beschreef hij bijvoorbeeld een hem toegestuurde bloeiende tak van de ‘Celastrus’ (Celastrus orbiculatus, Aziatische boomwurger).⁸⁰ Na zijn dood was er dan ook meer dan voldoende nieuw materiaal aanwezig om een nieuw boek uit te geven met zijn laatste werk, een taak die – op verzoek van Clusius zelf – uitgevoerd werd door Justus Raphelengius (ca. 1573-1628).⁸¹ De zeer in de botanie geïnteresseerde Justus was een kleinzoon van Clusius’ uitgever Christoffel Plantijn en zoon van de illustere Leidse hoogleraar Hebreeuws Frans I van Ravelingen (1539-1597), beter bekend onder zijn gelatiniseerde naam Franciscus Raphelengius. In 1611 verscheen het door Clusius nagelaten werk onder de titel Curae Posteriores. In de Curae posteriores zijn veel nieuwe beschrijvingen opgenomen en omvangrijke aanvullingen op eerder gepubliceerde beschrijvingen van de hand van Clusius zelf. Daarnaast verwerkte Justus Raphelengius de botanische informatie uit aan Clusius gerichte brieven en zendingen die Leiden pas bereikten na diens dood.⁸²

Besluit

Clusius’ leven wordt gekenmerkt door eigenzinnigheid. Als jongeman koos hij voor een studie aan universiteiten die zijn vader afkeurde en hij wisselde bovendien heel bewust, eveneens tegen de zin van zijn vader, van studierichting: hij ruilde de rechtenstudie in voor die van de geneeskunde. Ook binnen die zelfverkozen studie volgde hij niet de geijkte weg. Hoewel hij ongetwijfeld op een gedreven wijze studeerde, behaalde hij naar eigen zeggen nooit zijn graad en heeft hij nooit als arts gewerkt. Naar alle waarschijnlijkheid heeft hij zich voornamelijk toegelegd op die studie-onderdelen die zijn interesse hadden, zich daarmee specialiserend in de natuurstudie op een manier die zijn tijd vooruit was.

Hij lijkt er voor gewaakt te hebben altijd een min of meer onafhankelijke status te behouden, zowel in zijn privéleven (Clusius is nooit getrouwd) als in zijn werk. Weliswaar stelde hij zichzelf een aantal keren onder het patronage van belangrijke edellieden, maar in het accepteren daarvan was hij altijd kritisch, zelfs in de verschillende perioden in zijn leven die gekenmerkt werden door geldgebrek. Verschillende aanbiedingen van beschermheren wees hij af, bevreesd voor verlies van zijn vrijheid. Zoals hij zelf eens schreef:

Want om eerlijk te zijn, wil ik liever niet in dienst van een vorst werken, zolang ik in staat ben om van mijn eigen inkomen te leven, hoe bescheiden ook. Want iemand die vanaf zijn vroegste jeugd gewend is aan vrijheid zou het zwaar vallen op hogere leeftijd naar het pijpen van iemand anders te dansen.⁸³

Hoewel er zeker sprake is van een sterke mate van specialisering in zijn werk, voornamelijk op het gebied van planten, was zijn interesse veel breder dan dat. Clusius was ook een klassieke humanist, met interesse in antieke munten, monumenten uit de oudheid en tekstedities van klassieke en eigentijdse auteurs, terwijl hij ook zeer geïnteresseerd was in geografie, reisbeschrijvingen en historiografie. Op alle gebieden heeft hij bijdragen geleverd, in eigen publicaties of in die van anderen.