Ontwerp omslag
Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Ontwerp binnenwerk
Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

Afbeelding omslag
Der Herzog von Anhalt uit de Codex Manesse, omstreeks 1300, Universiteit Heidelberg.

Foto auteur
Paulien Varkevisser, Nijmegen.

Afbeelding frontispice
Het tapijt van Bayeux, omstreeks 1080. De komeet van Halley, die naderend onheil verbeeldt en met spookschepen aan de onderkant.

Afbeelding pagina 127
Het beleg van Antiochië. Detail van een miniatuur van Jean Colombe in Sébastien Mamerot’s Les Passages d’Outremer, omstreeks 1474. Bibliothèque National de France.

Hoofdstuk 12 verscheen eerder in het door Petty Bange geschreven De wereld van de Bourgondiërs 1363 – 1477, in de Miniaturenreeks van uitgeverij Bekking & Blitz (Amersfoort/Brugge 2011).

© 2019 Petty Bange, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462493667
e-ISBN 9789462496187
NUR 684

Inhoudsopgave

1Inleiding

2Soldaat, krijger, ridder, vazal

3De mythe van de slag bij Poitiers in 732

4Het tapijt van Bayeux: een middeleeuws stripverhaal

5Het hospitaal van St. Jan en de tempel van Salomo

6Arthur, de onbekende held

7Perceval, de antiheld en de graal

8Ridders, dichters en troubadours: de Codex Manesse

9Aan het hof

10Karel ende Elegast

11Vrouwen in de ridderwereld

12Jacoba van Beieren, tragische pion

13De ridder van Willem van Hildegaersberch

14Ridders op het schaakbord

15De orde van het Gulden Vlies

16Ridders in het herfsttij

Suggesties om verder te lezen

1

Inleiding

Caballero, een sigarettenmerk, Chevalier Montrachet, een grand cru van de Côte de Beaune, Ritter Sport, bekende Duitse chocola, Knight Frank, een duur Londens makelaarskantoor: we komen het woord ridder overal tegen. Maar wat zijn ridders eigenlijk? We denken al gauw aan dappere krijgers te paard, met blinkende harnassen, schilden met wapens erop en scherpe zwaarden. In jeugdboeken komen we ze op die manier dikwijls tegen. Eén van de ‘klassiekers’ van dit genre is wel Fulco de Minstreel van Johan Kieviet, dat voor het eerst verscheen in 1892 maar daarna nog vele malen werd herdrukt. De hoofdpersoon is zelf niet van adel en ook geen ridder, zoals uit onderstaand citaat aan het begin van het boek blijkt.

De ronde tafel van koning Arthur in Winchester. Foto: Mike Peel.

‘t Was op een schoonen Augustusavond van het jaar onzes Heeren 1297, dat drie ruiters in gestrekten draf langs den heirweg reden, die naar het slot van den Heer van Heukelom voerde. Ongetwijfeld hadden zij een warmen rit achter den rug, want een wit schuim liep den edelen dieren langs de zijden, en de kleederen der ruiters waren met stof bedekt…. Het stof van den uitgedroogden weg vloog dwarrelend van onder de hoeven der twee voorste paarden omhoog en hulde den derden ruiter, die een weinig achteraan reed, in eene zoo dichte wolk, dat het hem bijna onmogelijk was geregeld adem te halen, eene omstandigheid, die zijn lot verre van aangenaam maakte. Toch deed hij geen moeite om die stofwolk te ontvluchten en zich bij de andere ruiters te voegen. Een vluchtige blik op de kleeding van het drietal zou reeds voldoende zijn om daarvan de reden te doen kennen; de sierlijke kleederen der voorste ruiters toch laten geen twijfel over, of zij worden gedragen door Heeren van edelen bloede, terwijl de grovere stof, die den derden ruiter omkleedt, den dienstman verraadt. Doch bezien wij hen liever wat nader.

Aan het eind van het verhaal wordt Fulco desalniettemin tot ridder geslagen wegens trouwe diensten aan zijn heer, Gijsbrecht van IJsselstein.

Een veel ‘moderner’ ridderverhaal is De brief voor de koning van Tonke Dragt, dat voor het eerst verscheen in 1962. Het boek begint met de wake van de hoofdpersoon Tiuri. Samen met een aantal vrienden brengt hij de nacht door in een kapel, waar zij zich moeten voorbereiden en bezinnen op de ridderslag die zij de volgende dag van de koning zullen ontvangen. Zij mogen deze kapel onder geen enkele voorwaarde verlaten. Tiuri houdt zich hier niet aan als hij gehoor geeft aan een roep om hulp bij de deur. Dat is het begin van veel prachtige avonturen. Aan het eind van het boek wordt hij alsnog door zijn koning geridderd wegens betoonde dapperheid.

De ‘eerste historische roman’ gaat ook over een ridder: het betreft Ivanhoe van Sir Walter Scott uit 1819. Ivanhoe is een dappere Saksische ridder die het in het Engeland van de twaalfde eeuw moet opnemen tegen de Normandiërs, wat niet geheel overeenkomt met historische gegevens. Het boek is in de twintigste eeuw vooral bekend geworden door de televisieserie uit 1958-59 met de dan 31-jarige Roger Moore als Ivanhoe. Tien jaar later werd in Nederland de jeugdserie Floris verfilmd met Rutger Hauer in de hoofdrol, die toen 25 jaar oud was. Deze speelt zich af in het middeleeuwse hertogdom Gelre.

Uiteraard niet alleen in televisieseries, maar ook in moderne of minder moderne films – en niet alleen jeugdfilms – wordt de middeleeuwse ridderwereld opgeroepen. Men hoeft overigens geen historicus te zijn om al snel te ontdekken dat deze films meer zeggen over de tijd waarin ze gemaakt zijn dan over de periode die ze uitbeelden. Eén van de meest treffende voorbeelden daarvan is de Amerikaanse film First Knight uit 1995. De 65-jarige Sean Connery speelt daarin koning Arthur. Dat is op zijn minst onwaarschijnlijk. Een vroegmiddeleeuwse ridder van 65 jaar zou – als hij al de voor die tijd hoge leeftijd bereikte – beslist niet meer zo heldhaftig en krijgslustig optreden als ons in deze film wordt voorgeschoteld. Het meest anachronistisch aan deze film is wel een opname van Arthurs kasteel Camelot in het donker. Het lijkt op een modern vijfsterrenhotel met feestverlichting.

Omslag van een publicatie die verschenen is bij de succesvolle tv-serie Floris.

Boekillustratie uit Ivanhoe, editie 1871.

De realiteit ziet er heel wat minder heroïsch uit, wat uit het volgende hoofdstuk, over de oorsprong van het ridderwezen zal blijken. In verdere hoofdstukken zullen thematisch enige aspecten van de West-Europese middeleeuwse ridderwereld aan de orde worden gesteld.

2

Soldaat, krijger, ridder, vazal

Dat ridders aanvankelijk geen dappere edellieden op fiere paarden waren, kunnen we afleiden uit het Latijnse begrip voor ridder, miles. In klassiek Latijn betekent dat namelijk niets anders dan soldaat/voetknecht/infanterist, dus geen bereden krijger. Het Nederlandse woord ridder, en het Duitse Ritter zijn van andere origine. De woorden ruiter en Reiter hebben daarvoor model gestaan. In het begin is er nog uitsluitend sprake van soldaten te paard, zonder alle franje die er later omheen werd gevormd (of gefantaseerd). Het samengaan van de begrippen soldaat en ruiter leidt uiteindelijk tot de ridder te paard, die meer is dan alleen maar een krijger, zoals verderop zal blijken.

Ridderharnas.

De West-Europese ridderschap vindt haar oorsprong dus in het krijgswezen. Van oudsher vormden alle vrije mannen een volksleger als dat nodig was. In de vroege middeleeuwen kwam daar echter al snel verandering in toen er meer eisen gesteld gingen worden aan legers. Eenvoudige lieden waren niet meer in staat aan hun verplichtingen te voldoen. Karel de Grote (r. 768-814) trok daar in 807 de consequentie uit met een legerhervorming. Alleen die vrijen moesten mee op krijgstocht die een bezit van drie of meer hoeven (boerderijen met omliggende grond) hadden, alsmede degenen die een leen hadden. Armere boeren moesten met een groepje voor één ruiter zorgen, maar al snel hoefde ook dat niet meer. Daarmee kwam de dienst te paard vooral bij de vazallen te liggen, die een leen (beneficium) van hun heer hadden: een stuk land uit de opbrengsten waarvan ze hun uitrusting moesten bekostigen. In de negende eeuw traden ook edelen tot deze groep vrije vazallen toe.

Het leen – in het Latijn feodum, vandaar het begrip feodaliteit – moest aanvankelijk na de dood van de leenman aan de heer worden teruggegeven, maar al spoedig werden de lenen erfelijk en werden de leenheren dus steeds minder afhankelijk van hun heer. Grondbezit werd in deze periode een belangrijke basis voor het zich ontwikkelende ridderwezen. Als vazal was de miles/ridder tegelijkertijd dienaar van zijn heer en heer van zijn boeren. In de tiende eeuw kwam daar nog een element bij: de burcht, die van de vroegere volks-/vluchtburcht langzamerhand een konings- en adelsburcht was geworden. Als ‘bestuurscentrum’ was deze voor de ridders een belangrijk symbool van hun bestaan.

Waren tot dan toe alle vazallen en ridders vrije mannen, in de tiende eeuw kwam daar in het Oost-Frankische Rijk verandering in toen de zogenaamde ministerialen hun opwachting maakten. Dit ware onvrije lieden die in de dienst van hun heer wisten op te klimmen tot de hoogste hof- en krijgsdiensten. Ofschoon ze onvrij waren leken ze qua positie zeer op de vrije vazallen, ze werden ook milites genoemd. In de elfde eeuw was er nauwelijks meer onderscheid tussen hen en de ‘gewone’ vazallen, al bleef hun onvrije afkomst hen vaak danig dwarszitten. Een saillant voorbeeld daarvan speelt zich af in het jaar 1127. Graaf Karel, bijgenaamd de Goede, van Vlaanderen wilde eens nagaan welke edelen in zijn graafschap ‘hem toebehoorden’, dat wil zeggen wie er van onvrije afkomst waren. De machtige Erembald-clan – inderdaad ministerialen – was niet zo blij met dit onderzoek en ging over tot een drastische maatregel. De graaf werd op 2 maart ’s morgens vroeg, toen hij in de St. Donatius-kerk in Brugge aan het bidden was, vermoord.

In het West-Frankische Rijk veranderden de heidense zeerovers uit het noorden, die de schrik waren van kerken en kloosters, in christelijke ruiters/ridders, toen de Noorman Rollo (r. ca. 911 – ca. 925/932) en zijn opvolgers vazallen van de Frankische koning werden. Hun gebied wordt voortaan Normandië genoemd, de Noormannen zijn Normandiërs geworden. Hun beroemdste nakomeling was wel Willem de Veroveraar, die in het hoofdstuk over het tapijt van Bayeux wordt besproken.

De moord op Karel de Goede. Miniatuur uit Les Grandes chroniques de France, omstreeks 1380. Bibliothèque Nationale, Parijs.

Het zal duidelijk zijn dat in het westen van Europa zich zodoende een stand ontwikkelde die zich hoofdzakelijk met het krijgsvak bezighield, daartoe in staat gesteld door groter of kleiner grondbezit. Deze ruiters/ridders konden van adel zijn, maar dat was geen noodzakelijke voorwaarde om hun ‘beroep’ te kunnen uitoefenen. De Duitse vorsten bijvoorbeeld hadden in feite zelfs liever ministerialen in dienst, omdat zij vanwege hun onvrije afkomst veel minder geneigd waren zich onafhankelijk te gedragen, zoals de oude adel dat wel deed.

Er bestond ook nog niet zoiets als een ‘riddercode’ of ‘riddereer’. Deze zou pas later onder de invloed van literatuur een rol gaan spelen. Dat blijkt met name uit de aan het eind van de tiende eeuw in het zuiden van het Frankische Rijk opkomende en van de kerk uitgaande godsvredebeweging (pax Dei). In dit gebied dat ver weg lag van het machtscentrum van het rijk, waren veel kleine heren, al dan niet van adel, die elkaar om allerlei redenen met geweld bestreden. De kerk wilde aan deze toestand, die vooral onschuldige slachtoffers eiste, zo goed mogelijk een eind maken. Godsvrede hield in dat de kerk mensen in bescherming nam die daar behoefte aan hadden, zoals geestelijken, armen, oude mensen, vrouwen en kinderen.

In de tweede helft van de elfde eeuw speelden wereldlijke vorsten hierop in, niet alleen in het Frankische Rijk. Zij kondigden zogenaamde landvredes af, volgens welke kwetsbare plaatsen en personen ontzien dienden te worden. Op deze manier probeerde zowel het geestelijke als het seculiere gezag het endemische geweld van kleinere of grotere groepen gewapende lieden zo niet te beëindigen dan toch tenminste in te dammen. Eveneens was dit een middel om te pogen de vicieuze cirkel van de veten te doorbreken. Het zal duidelijk zijn dat de ridders tegen wie men zich wilde beschermen eerder roofridders waren dan hoffelijke cavaliers.

In aansluiting bij de godsvrede bedacht de kerk ook de treuga Dei, het godsbestand. Dit hield in dat er op bepaalde dagen niet mocht worden gevochten. Aanvankelijk waren dat zondagen en heiligendagen. Later kwamen er de vastenperioden bij en de vrijdagen, als eerbiediging van het lijden van Christus. Ook de zaterdagen werden daar nog aan toegevoegd. Een en ander was uiteraard zeer goed bedoeld, maar in de praktijk kwam er niet veel van terecht. Legers die onderweg waren om hun vijand te ontmoeten stopten niet zomaar een paar dagen vanwege het godsbestand. Twee beroemde middeleeuwse veldslagen, die bij Hastings in 1066 en die bij Bouvines in 1214, werden respectievelijk op zaterdag en op zondag uitgevochten.

In 1095 vond een gebeurtenis plaats die het aanzien van de ridders aanzienlijk zou veranderen. In dat jaar riep paus Urbanus II een concilie bijeen in het Franse Clermont, als antwoord op een verzoek om hulp van de Byzantijnse keizer, wiens rijk werd bedreigd door de Turken. De paus vond dit een goede gelegenheid om, allereerst alleen de Franse, ridders aan te sporen naar het oosten te vertrekken, niet in de eerste plaats om de keizer te helpen als wel om het Heilige Land te gaan bevrijden van de ‘ongelovigen’ die het bezet hielden. Tegelijkertijd kon zo de gewelddadige energie van de ridders naar een legitiem doel geleid worden. In zijn beroemde preek tijdens dit concilie, die in diverse bronnen is overgeleverd, kreeg het woord miles eigenlijk voor het eerst een meer positieve betekenis. ‘Nu worden jullie milites (ridders) waar jullie tevoren raptores (rovers) waren’, aldus Urbanus.

Model van een ridder te paard.

Paus Urbanus roept in Clermont op tot de Eerste Kruistocht. Schilderij van Francesco Hayez, 1835.

Dit nieuwe ridderleger werd beschreven als militia Christi, ridderschap in dienst van Christus. De oproep tot een kruistocht zorgde dus voor een ommekeer. Voormalige rovers zijn nu ridders geworden die een nieuw ideaal voor ogen hebben: de bevrijding van de heilige plaatsen. In 1099 zou een en ander leiden tot de verovering van Jeruzalem, die op weinig ridderlijke wijze werd bewerkstelligd. Zeer velen lieten onnodig het leven. Ook Bernardus van Clairvaux legde sterk de nadruk op ridders als milites Christi, tijdens zijn prediking van de tweede kruistocht (1145-49). Dit ideaal van de ‘soldaten voor Christus’ vond een goede uitdrukking in de geestelijke ridderorden die in Palestina ontstonden: de Tempeliers, de hospitaalridders of Johannieters en de Duitse orde. Hierover beneden meer.

Uiteindelijk wisten de christenen Palestina niet te behouden. In 1291 viel het laatste bolwerk Akko. De ridders die niet bij het beleg waren gesneuveld ontvluchtten het Heilige Land.

Ook de verandering in oorlogvoering in het algemeen zorgde ervoor dat de ridders langzamerhand grond onder de voeten verloren. De komst van vuurwapens maakte een eind aan ‘ridderlijke’ gevechten, evenals de opkomst van huurlegers. De huurlingen, die voor iedereen vochten die hen maar betaalde, waren allesbehalve ridders. Jean Froissart (ca. 1337 – ca. 1405), die van burgerlijke afkomst was, interesseerde zich in zijn kronieken over de eerste helft van de Honderdjarige Oorlog nog vooral voor dappere ridders. De ridderlijke zware cavalerie was echter niet meer opgewassen tegen de beweeglijke infanterie. De ridders hadden nu echt afgedaan. Alleen in de literatuur leefde de riddercultuur nog lange tijd voort, waarbij ridderschap en adel steeds nauwer werden verbonden.

3

De mythe van de slag bij Poitiers in 732

Nog niet zo heel lang geleden dacht men dat de middeleeuwse ruiterij – en daarmee de ridders – haar oorsprong vond in de achtste eeuw, toen de stijgbeugel werd uitgevonden. Met behulp daarvan konden de cavaleristen efficiënt strijden tegen de moslims die Europa bedreigden. In 732 wist Karel Martel de Arabieren te verslaan tussen Tours en Poitiers, zodat ze zich terugtrokken naar Spanje om niet meer terug te keren. Aan deze veldslag dankt hij zijn naam Martel = hamer, waarmee hij zijn tegenstanders vermorzelde. Maar wat is er waar van dit alles? Is de middeleeuwse ridder te paard voor het eerst verschenen in deze slag?

Laten we eerst eens kijken naar de hoofdrolspelers. Karel Martel werd geboren in 689 uit het tweede huwelijk van zijn vader, de hofmeier Pepijn II, met Alpaida. Dit huwelijk werd een Friedelehe genoemd (friedila = geliefde), omdat Alpaida niet van gelijke stand was. Zijn eerste vrouw Plectrudis was echter nog in leven, zodat er in feite ook nog sprake was van bigamie. Toen Pepijn in 714 overleed wist zijn weduwe haar kleinzoon naar voren te schuiven. Haar en Pepijns zoon Grimoald was namelijk kort voor zijn vaders dood vermoord. Karel werd van opvolging uitgesloten vanwege zijn niet-wettige geboorte. Hij liet het er echter niet bij zitten, maar voordat hij iets kon ondernemen werd hij door Plectrudis, c.q. haar handlangers, gevangengezet in Keulen. Ongetwijfeld met hulp van getrouwen wist hij al snel te ontsnappen en kon hij de strijd tegen zijn vaders weduwe voortzetten.

In 716 en 717 wist hij overwinningen te behalen op de Merovingische koning Chilperik II en zijn hofmeier Raganfrid. Plectrudis wist hij ook te verslaan en zij leverde hem de schat van zijn vader uit. Karel zette een eigen koning, Chlotarius IV op de troon, over wie we verder niets weten. Wel blijkt hieruit de macht van de hofmeiers. Als maior domus of eerste minister maakten zij de dienst uit in tijden van zwakke koningen. Overigens zou Karel pas enige tijd later zelf hofmeier worden. Toen Chlotarius al in 719 overleed besloot hij alsnog Chilperik als koning te erkennen. Hij kon zich meester maken van het gezag in Austrasië, een belangrijke regio in het noordoosten van het Frankische Rijk, zodat hij zichzelf kon uitroepen tot hofmeier van dit gebied. Wat wel ridderlijk genoemd mag worden is dat hij zijn tegenstanders ongemoeid liet. Uitzonderlijk was het wel, als we uit de bronnen de bloedige geschiedenis van de Merovingen in herinnering roepen, die er geen been in zagen hun rivalen van het leven te beroven. Ook vrouwen lieten zich niet onbetuigd. Menig vorstin wist een onwelgevallige stiefzoon- of dochter of een ander al dan niet aangetrouwd familielid te vergiftigen.

Graf van Karel Martel in de kathedraal van Saint Denis, Parijs. Foto: J. Patrick Fischer.

Drie jaar na de dood van zijn vader kon Karel zich dus heerser (niet koning) van het Frankische Rijk noemen. De Merovingische koningen waren namelijk niet veel meer dan rois fainéants. Zijn functie was geen sinecure. Het rijk was allesbehalve een eenheid. Eerder was er sprake van een heterogeen samenstel van betrekkelijk onafhankelijke gebieden. Saksen, Beieren, Alemannia, Aquitanië, Bourgondië, Friesland, de Provence, allemaal landen die niet zonder slag of stoot centraal gezag aanvaardden. Zo gauw er in één streek orde op zaken was gesteld kon elders weer een rebellie de kop op steken.