COLOFON

Deze uitgave kwam tot stand mede dankzij financiële steun van:

Prins Bernhard Cultuurfonds

Stichting Vaderlandsch Fonds ter Aanmoediging van ’s-Lands Zeedienst

J.E. Jurriaanse Stichting

Stichting Fonds voor de Geld- en Effectenhandel

Boekenfonds Elisabeth Grent/F.J.A.M. van der Helm

M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting

Afbeeldingen omslag en schutbladen

Voorzijde omslag: Plantage in Suriname, Dirk Valkenburg, 1707. Rijksmuseum Amsterdam.

Achterzijde omslag en schutbladen: Wapenschild van de Sociëteit van Suriname, Bernard Picart, 1720. Rijksmuseum Amsterdam.

Tekstredactie

Yvonne Schouten redactie, Doorn

Omslagontwerp

Erwin BomansBNO Leucq!, Hof van Twente

Vormgeving

Floor Boissevain, Eijgen Stijl, Den Haag

© 2019 Karwan J. Fatah-Black, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

© 2019 Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen

www.walburgpers.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.

ISBN 9789462491625

e-ISBN 9789462496200

NUR 680

INHOUD

Voorwoord van de burgemeester van Amsterdam

Woord vooraf

1

Voorgeschiedenis, tot 1683

2

De eerste directeuren, 1683-1707

3

Oorlogsvoering op afstand, 1707-1750

4

Financialisering, 1751-1780

5

Van Sociëteit naar staatseigendom, 1781-1795

Nawoord

Dankwoord

Noten

Literatuurlijst

Geraadpleegde archieven

Naslagwerken en databestanden

Schutterijen op de Dam tijdens de Amsterdamse kermis, 1686. Daniël Marot, Rijksmuseum Amsterdam.

VOORWOORD

Op 18 januari 2019 vierde Vereniging Ons Suriname haar 100-jarig bestaan. Een mooie aanleiding om stil te staan bij de hechte band tussen Amsterdam en Suriname en de belangrijke bijdrage die de mensen van Surinaamse afkomst aan onze stad leveren. De oorsprong van die hechte band is de gedeelde geschiedenis van Nederland en Suriname, met een belangrijke rol voor de stad Amsterdam.

De vroedschap van Amsterdam, een voorloper van onze huidige gemeenteraad besloot in 1683 om fors in Suriname te investeren en kocht één derde deel van de organisatie die de kolonie bestuurde, de Sociëteit van Suriname. De investeerders voorzagen dat hun stadsgenoten veel voordeel zouden hebben bij het exploiteren van een eigen suikerkolonie. Naast de inkomsten voor particulieren leverde het bestuur van de kolonie de stad een regelmatige inkomstenbron op. Dat dit gebeurde over de ruggen van slaafgemaakte Afrikanen namen de leden van de vroedschap op de koop toe. Sterker nog, voor een deel van hen was dit zelfs de reden om in de kolonie te investeren; ze hadden baat bij een groeiende slavenhandel.

Deze geschiedenis heeft diepe sporen nagelaten en voor wie het wil zien is de erfenis ervan op veel plaatsen zichtbaar. De huidige ambtswoning van de burgemeester is niet alleen een indrukwekkend voorbeeld van de pracht en praal van de Gouden Eeuw, maar was tevens de woning van Paulus Godin, een burgemeester die een sleutelrol speelde in mensenhandel en het bestuur van Suriname.

Sociëteit van Suriname laat zien hoe de slavernij in Suriname ook Amsterdamse geschiedenis is. Als we dit deel van ons verleden verzwijgen, negeren of bagatelliseren zouden we er opnieuw een pijnlijk hoofdstuk aan toevoegen. Met open ogen naar de geschiedenis kijken en de doorwerking ervan onderzoeken zijn de basis voor het bestrijden van racisme en discriminatie die in Amsterdam nog te vaak voorkomen.

De jaarlijkse herdenking en viering van de afschaffing van de slavernij, het oprichten van een Museale Voorziening Slavernijverleden, de toenemende aandacht van musea voor het onderwerp en steeds meer grondig onderzoek, zoals onderliggend boek, rechtvaardigen dat we hoopvol zijn.

Femke Halsema

Burgemeester van Amsterdam

WOORD VOORAF

In 1738 verscheen het elfde deel van de canonieke reeks Hedendaagse Historie of Tegenwoordige staat van alle volkeren.¹ De reeks was een wereldgeschiedenis avant la lettre. In het elfde deel stond echter niet langer Azië of Europa centraal zoals in de eerste tien delen. De samenstellers richtten zich juist op de Verenigde Nederlanden zelf en haar overzeese activiteiten. De vaderlandslievende lezer mocht van de uitgever dit deel dan ook als een opzichzelfstaand deel beschouwen. Op de titelplaat van het boek zien we een allegorie op de Nederlanden: geflankeerd door Vrouwe Justitia en oorlogsgod Mars zien we een vrouw die dankzij haar handelscompagnieën rijkdommen van over de hele wereld ontvangt. Deze compagnieën waren in deze allegorie echter niet alleen de overbekende VOC en WIC. Op het titelblad van de Hedendaagse Historie zien we ook de anagrammen van twee compagnieën die ons vandaag minder bekend voorkomen: de Sociëteit van Suriname en de Sociëteit van Berbice. Voor de achttiende-eeuwer zou de toevoeging van deze twee veel minder bevreemdend zijn dan voor ons nu.

Tussen 1683 en 1795 was Suriname in feite de voornaamste kolonie van Amsterdam, destijds de machtigste stad van de Republiek. Vaak wordt aangenomen dat de West-Indische Compagnie de kolonie bestuurde en dat is ten dele correct. Echter, de WIC was slechts één van de partners in het bestuur en er was veel ruimte weggelegd voor particulier initiatief. Tussen 1683 en 1795 werd Suriname bestuurd door de Sociëteit van Suriname, een samenwerkingsverband tussen het stadsbestuur van Amsterdam, de West-Indische Compagnie en de familie Van Aerssen van Sommelsdijck die allen een gelijk aandeel in het bestuur hadden. De Sociëteit van Suriname behoorde samen met tal van andere ondernemingen richting de Levant, de Middellandse Zee en Rusland tot het wereldomspannende netwerk van handelscontacten, vestigingen, forten en plantagekolonies die gezamenlijk het wereldrijk van de Republiek vormden.

De goederen die de compagnieën aandroegen, verkregen zij niet alleen door handel te drijven, maar ook door plundering, directe controle over het productieproces en belastingheffing. De ‘compagnie-staten’ combineerden diverse functies en dreven zeker niet alleen handel. Het besturen van de compagnieën had dan ook veel meer om het lijf dan het oude adagium ‘goedkoop inkopen, duur verkopen’. Besturen bij de diverse compagnieën betekende ook het voeren van onderhandelingen met buitenlandse mogendheden, inmengen in overzeese machtspolitiek en oorlog, organiseren van rechtspraak en tal van kleinere taken. De besturen van de diverse vestigingen deden dit niet in de eerste plaats om er zelf rijker van te worden. Het onderhouden van een wereldrijk kostte de overheid vaak juist veel geld. Het onderhouden van het rijk schiep echter wel de voorwaarden voor ondernemers om te profiteren van overzeese activiteiten.

Het belang van het wereldrijk van de Republiek, waar ook een kolonie als Suriname een onderdeel van was, school niet alleen in de handel die het opleverde. Historici beginnen te ontdekken dat het wereldrijk van de Republiek niet alleen in dienst stond van handelsbelangen, maar werkelijk een wereldrijk was dat talloze oorlogen voerde, onder ander voor handelsbelangen, maar ook om strategische productieketens in handen te krijgen, of om territorium uit te breiden. Naast het strategische voordeel dat veroverde territoria konden opleveren brachten ze ook belastinginkomsten op.² De keuzes die bestuurders maakten bij het beheersen van dat wereldrijk waren niet alleen gericht op het bevorderen van handel, maar ook op het organiseren van productie en het besturen van de bevolking overzee. De geschiedenis van het bestuur van Suriname, de ontwikkeling van de koloniale rechtspraak, de aanhoudende oorlogen tegen de inheemse bevolking en de marrons en de inkomsten uit de geheven belastingen is door de op handel georiënteerde historici veronachtzaamd. Daar waar deze deelterreinen wel werden bestudeerd, werden ze niet in het geheel van een imperiale strategie gezien. Door de aandacht te verleggen naar het bestuursorgaan dat Suriname bestuurde, komt in dit boek de werking van het wereldrijk beter in beeld.

Voor de zeventiende- en achttiende-eeuwse bestuurders was het bevorderen van handel niet de enige prioriteit en als zij keuzes moesten maken tussen het behouden van territorium of het bevorderen van handelsbelangen kozen ze vaak voor het eerste. Men streefde naast handel en territorium ook naar het brengen van recht en het verwerven van militaire eer. De schaal van het wereldrijk van de Republiek was anders dan dat van andere wereldrijken in de geschiedenis, maar veel van de interne dynamiek is zeer vergelijkbaar. Het premoderne wereldrijk van de Republiek der Verenigde Nederlanden was directer verbonden met het persoonlijke prestige van individuen dan het negentiende-eeuwse imperium dat door het Ministerie van Koloniën werd bestierd. Koloniaal bestuur was in de zeventiende- en achttiende-eeuw niet direct in handen van de hogere overheid, maar van provincies, steden of families. Dit was geen vorm van uitbesteding, het initiatief voor deze ondernemingen lag immers vaak op deze lagere niveaus. Suriname was in de zeventiende en achttiende eeuw dan ook niet in de eerste plaats een ‘Nederlandse’ kolonie, maar zou dit pas worden toen in de negentiende eeuw de eenheidsstaat vorm kreeg en de nieuwgevormde overheid zich de koloniale activiteiten van de stedelijke en provinciale niveaus begon toe te eigenen. Tot aan het moment dat de nationale overheid zich het wereldrijk toe-eigende was Suriname in semiprivate handen.

Het ontbreekt niet aan boeken die de geschiedenis van Suriname belichten. De laatste jaren verschijnen er met regelmaat boeken over de geschiedenis van het land, heruitgaven van oude reisverslagen en biografieën van bekende en minder bekende Surinamers. Met mijn recente boek Eigendomsstrijd over het ontstaan van de vrije Afro-Surinaamse gemeenschap heb ik zelf bijgedragen aan die steeds beter gevulde bibliotheek over de geschiedenis van Suriname in de koloniale tijd. Dit huidige boek kantelt het perspectief en verplaatst de nieuwsgierigheid terug naar Nederland. Over wie de kolonie bestuurden, wat ze deden en wat ze dachten weten we tot nu toe weinig. Dat is opmerkelijk, want hun beleid speelde een grote rol in de ontwikkeling van de kolonie en de bestuurders behoorden tot de grote mannen van de Republiek. Roemruchte regenten als Nicolaas Witsen gaven het bestuur van de kolonie vorm, ontleenden er prestige aan en vierden hun nieuwsgierigheid bot op exotische vondsten uit ‘hun’ kolonie. Anderen haalden persoonlijk voordeel uit het directeurschap, zoals Philip van Hulten die een plek voor zichzelf kocht aan de bestuurstafel. Maar de Sociëteit was ook een leerschool waar men kennis en contacten kon opdoen. Zo leerde Joan Cornelis van der Hoop in zijn tijd als secretaris van de Sociëteit de wereld van het landsbestuur en internationale betrekkingen kennen en kon zo uitgroeien tot de grootste staatsman van de Republiek en later het jonge Koninkrijk der Nederlanden.

Dit is geen boek over Suriname maar een boek over Nederland. Wat was het belang van Suriname voor de Republiek der Verenigde Nederlanden en Amsterdam? Wie waren de patriciërs die Suriname op grote afstand vanuit hun vergaderzaal in Amsterdam bestuurden?

Welke plek had het besturen van Suriname in de opbouw van hun persoonlijke carrières en familiestrategieën? Door deze vragen te stellen, sluit dit boek aan bij een internationale trend die de laatste jaren te ontwaren is in het onderzoek naar het koloniale verleden. Steeds vaker proberen samenlevingen rond de Atlantische Oceaan in het reine te komen met hun geschiedenis van kolonialisme en slavernij. Daarbij hoort niet alleen een onderzoek naar wat er overzee werd aangericht, maar ook wat dat in de metropool betekende. Amerikaanse universiteiten onderzoeken in hoeverre hun (start)kapitaal afkomstig was uit de slavenhandel. En soms, zoals in het geval van de Universiteit van Georgetown, ontdekken ze daarbij dat het instituut zelf in slaven handelde. In het Verenigd Koninkrijk bleek een aanzienlijk deel van het startkapitaal van de Universiteit van Glasgow afkomstig te zijn van slavenhandelaren.

Dichter bij huis liet ABN AMRO in 2006 de geschiedenis van haar voorlopers doorlichten om er achter te komen in hoeverre zij slavernijgerelateerde activiteiten hadden ondernomen. De stad Rotterdam is in 2018 begonnen aan een onderzoek naar de banden tussen de stad en de geschiedenis van slavernij en kolonialisme. Naar het zich laat aanzien, zullen anderen hun voorbeeld spoedig volgen. Dergelijke initiatieven worden vaak voortgedreven door betrokken burgers die hopen dat zelfonderzoek zal bijdragen aan begrip voor de vervlechting van de koloniale geschiedenis en onze hedendaagse samenleving. De gedachte is dat een erkenning van die geschiedenis zal leiden tot een inclusievere en meer empathische samenleving.

Het is overigens niet gezegd dat de uitkomst van dergelijke onderzoeken altijd zal zijn dat het verband tussen het betreffende instituut of de stad en het koloniale verleden overduidelijk is. Maar ook als dat historische verband er niet overduidelijk is, wil dat nog niet zeggen dat men niet de verantwoordelijkheid kan nemen om het koloniale verleden een vanzelfsprekend onderdeel te maken van het publiekelijk uitgedragen zelfbeeld. Zo plaatste de gemeente Haarlemmermeer op verzoek van met name de Surinaamse nazaten van voormalige slaafgemaakten een monument ter nagedachtenis aan het slavernijverleden. Dergelijke hedendaagse overwegingen spelen ook een rol bij het uitdenken van de onderhavige studie. Dat doel laat zich het beste dienen door zonder te bagatelliseren of overdrijven een getrouw beeld te geven van deze geschiedenis en de context waarin de Sociëteit van Suriname zich ontwikkelde.

De directeuren vergaderden, namen besluiten, en zetten hun contacten in om situaties in de kolonie ten goede te keren. Wie waren ze? En hoe vormde wie zij waren en wat zij dachten de ontwikkeling van Suriname? Deze leidende vragen maken van dit boek uitdrukkelijk een geschiedenis van bovenaf, vanuit de bestuurlijke en economische elite van de Republiek in de zeventiende en met name de achttiende eeuw. De bestuurlijke keuzes en het wereldbeeld waar ze uit voortkwamen, is opmerkelijk genoeg niet eerder beschreven. Deze omissie in de geschiedschrijving is storend en maakt de geschiedenis van Suriname incompleet. Door deze omissie blijven ook paralellen binnen het Nederlandse wereldrijk vaak buiten beeld. De directeuren van de Sociëteit zaten immers ook aan tafel bij de WIC, Admiraliteitscolleges, stadsbesturen, de VOC en tal van andere ondernemingen en bestuurlijke gremia. In de vergaderzalen van de compagnieën, admiraliteiten, stadsbesturen en provincies kwam de kennis over het wereldrijk bij elkaar en werden ideeën en praktijken uitgewisseld. Een klein maar voor Suriname ingrijpend voorbeeld is de koffiecultuur.

Alleen omdat het Sociëteitsbestuur korte lijntjes had met de VOC werd Suriname een van de eerste Atlantische kolonies waar men koffie verbouwde. Binnen enkele jaren had het verbouwen van dit gewas de kolonie ingrijpend veranderd. Deze Geschiedenis van de Sociëteit van Suriname, 1683-1795 is ingebed in een omvangrijke literatuur over de geschiedenis van Suriname zelf. Het is een zoektocht naar de spanning, tussen plannen en opdrachten van de ‘heeren van deeze tafel’ en de feitelijke ontwikkeling van het land dat weinigen van hen ooit gezien hadden.

Het besturen van kolonies was allerminst alleen overzees van belang en niet alleen met overzees bestuur werd prestige verworven. In het moederland waren bestuursposten belangrijk voor het verwerven van sociale status, economische macht of het opbouwen van (familiale) patronagenetwerken. De Sociëteit was wat dat betreft bij uitstek een Amsterdamse aangelegenheid waar men van buiten Amsterdam soms probeerde een graantje van mee te pikken. De organisatie en invulling van het bestuur van de kolonie zijn gedurende het bestaan van de Sociëteit enkele keren aangepast. Die aanpassingen hingen samen met veranderende machtsverhoudingen in de Republiek en een veranderende waardering voor het bekleden van dergelijke bestuurlijke posities.

Bij de oprichting in 1683 namen een aantal vooraanstaande Amsterdamse ondernemers en bestuurders het voortouw. Men verwachtte een nieuw Brazilië te stichten. De invloed van de initiatiefnemers reikte in de jaren na 1683 ver voorbij Amsterdam. De bestuurders slaagden erin een groot deel van de overige provincies te overtuigen om steun te verlenen aan de verdediging van Suriname. In de daaropvolgende periode, ruwweg vanaf 1690, bedaarde het enthousiasme wat en bleef het vooral een belangrijke Amsterdamse aangelegenheid. Dat veranderde in de periode van langdurige groei die vooral vanaf 1730 steeds algemener werd opgemerkt. Tegen het einde van de achttiende eeuw nam het prestige van de WIC, en daarmee ook van de Sociëteit, zodanig af dat het aantal bestuursleden slonk en de familie Van Sommelsdijck geen heil meer zag in verdere deelname. Op het moment dat de WIC werd opgeheven in 1791 nam het aantal directeuren opnieuw verder af. Het dalende enthousiasme staat overigens niet in (evenredige) verhouding tot het geld dat door plantage-eigenaren eind achttiende eeuw nog altijd aan de kolonie werd verdiend, maar zoals vaker in de geschiedenis van de Sociëteit hingen economisch succes van plantage-ondernemingen en het succes van de Sociëteit niet altijd met elkaar samen.

Deze geschiedenis is geen whodunit waarbij de historicus een misdaad beziet en op zoek gaat naar de schuldige. Gezien de gruwelijkheid en onvoorstelbaarheid van de trans-Atlantische slavenhandel en de plantageslavernij en de hedendaagse doorwerking van het verleden wordt er soms gesuggereerd dat historici zich vooral bezig zouden moeten houden met het blootleggen van de misdadige kanten van hetgeen zich in het verleden heeft afgespeeld en daarvoor een schuldige aan te wijzen. Als dat echter het doel van geschiedschrijving zou zijn dan zouden we in het geval van kolonialisme en slavernij snel klaar zijn; hoofdschuldige is zonder meer het ontluikende kapitalisme dat na geboorte mensen inspireerde om geen onmenselijke mogelijkheid onbenut te laten om winst te maken. Geschiedwetenschap is echter iets anders dan het vellen van een moreel oordeel over mensen die hun daden niet langer kunnen verantwoorden.

Geschiedenis vertelt ons wie wij zijn. Alle samenlevingen rond de Atlantische Oceaan worstelen met de erfenissen van de trans-Atlantische slavernij en kolonisatie. Dit boek draagt bij aan het ontwikkelen van een beter inzicht in dat verleden door een ontbrekende schakel in de historische ontwikkeling van dit trans-Atlantisch verleden te onderzoeken en te duiden. De uitbuiting van tropische veroveringen speelde economisch, politiek en sociaal een belangrijke rol in de Republiek der Verenigde Nederlanden en is onlosmakelijk verbonden met het hedendaags Europees superioriteitsdenken. Het wereldbeeld dat zich vormde tijdens de comfortabele vergaderingen van de Sociëteit, waarin men op grote afstand Suriname bestuurde en waar men zich Suriname als bestuurbare kolonie en misschien zelfs als hun eigen creatie voorstelde, heeft bijgedragen aan het superioriteitsdenken in Amsterdam, de Republiek en Europa. Maar los van deze hedendaagse implicaties is de geschiedenis van de Sociëteit op zichzelf de moeite waard als onlosmakelijk onderdeel van de geschiedenis van de Republiek in de late zeventiende en achttiende eeuw. Daarbij is het wat mij betreft van groot belang om overgeleverde archieven in het centrum van de geschiedschrijving terug te plaatsen en deze met de kennis van nu opnieuw, en in enkele gevallen zelfs voor het eerst, te onderzoeken. Ik hoop dat dit boek zal inspireren tot het ontsluiten van nieuw materiaal en een zoektocht zal aanjagen naar nieuwe gegevens over dit onderwerp. De Sociëteit heeft een omvangrijk en goed geconserveerd archief nagelaten waaruit de militaire, maritieme, gerechtelijke en bestuurlijke ontwikkelingen zijn te reconstrueren. De ontginning van de bestuurlijke kant van de koloniale geschiedenis zal helpen ook op andere terreinen dit verleden verder te onderzoeken.

Karwan Fatah-Black

Amsterdam 2019

De wereldwijde contacten in de Lage Landen namen al toe toen de zeventien provinciën nog onder de Spaanse kroon vielen. In het gebied dat later Nederland en België zou worden, was in de zestiende eeuw de haven van Antwerpen een centrale plek voor het bijeenbrengen en doorvoeren van exotische producten richting Noordwest-Europa. Handelaren met contacten en kennis van Azië, Afrika en de Amerika’s voorzagen de Europese markt van goederen die toen nog vooral als luxe golden; zoals verfstoffen, zijde en suiker.

Tijdens de tachtig jaar oorlog die de Nederlanden tussen 1568 en 1648 in hun greep hielden, verplaatsten de activiteiten en expertise op het gebied van overzeese handel in Amerikaanse, Afrikaanse en Aziatische producten. Het afscheiden van de Noordelijke Nederlanden en vooral de val van Antwerpen in 1585 had een migratie naar het noorden op gang gebracht. Naast handelsnetwerken verhuisde met de migranten ook de kennis over internationale betrekkingen en vestigingsmogelijkheden zich richting Zeeland en Holland. De uittocht uit Antwerpen is van grote invloed geweest op de vorming van het Nederlandse wereldrijk.

Aan het begin van vrijwel iedere poging om overzeese handelsposten, forten en kolonies op te zetten, vinden we Antwerpse vluchtelingen of hun directe nazaten. Deze vluchtelingen vonden in Holland en Zeeland een nieuw thuis en brachten nieuw religieus elan en ondernemingsdrang mee naar een sterk verstedelijkte samenleving die zocht naar een eigen koers in een zich langdurig voortslepende oorlog.

Mensen als Johannes de Laet, Willem Usselinx, Samuel Godin, Daniël van der Meulen en Balthasar de Moucheron initieerden of raakten betrokken bij pogingen om vanuit hun nieuwe vaderland een rol te spelen op de plekken die tot dan toe vooral in Portugese of Spaanse handen waren geweest. Veel van hen waren bovendien niet slechts gespecialiseerd in één gebied, maar beschikten over een ruim portfolio van handelscontacten in de Middellandse Zee, Azië, op de westkust van Afrika, richting de Baltische Zee en verder noordelijk richting Rusland.³ Iemand als De Moucheron deed bijvoorbeeld een poging om een noordelijke route naar China en Japan te vinden. En hoewel hij voornamelijk naam heeft gemaakt door zijn bijdragen aan de handel op Azië en zijn pogingen om handel met Rusland en de Witte Zee te ontwikkelen, was hij ook betrokken bij missies richting Spaans Amerika en Guiana. Bovendien schuwde hij militair geweld niet. Er was voor deze mensen geen strikte scheiding tussen handelsactiviteiten, politieke betrokkenheid en territoriale expansiedrift. Wie overzee handel wilde drijven, moest bereid zijn en het recht hebben om met overzeese autoriteiten te onderhandelen en om de investeringen met geweld te verdedigen. Daniel van der Meulen handelde in textiel op de westkust van Afrika en was om die reden betrokken bij het aanleggen van een fort op diezelfde kust.

De trekwedstrijd op het strand tussen de Republiek (rechts) en Spanje (links) verbeeldt het gevecht om Azië en de Atlantische wereld tussen beide wereldmachten.

De strijd om de Gouden Stok, anoniem, 1608. Rijksmuseum Amsterdam.

Daniel van der Meulen was een van de pioniers van de Nederlandse handel met Afrika.

Portret Daniël van der Meulen, Bernaert de Rijckere, 1583. Museum De Lakenhal, langdurig bruikleen van C. Roose, Westmalle.

Van der Meulen had zijn grote handelsnetwerk mede te danken aan zijn huwelijk met Hester de la Faille, afkomstig uit een rijke Antwerpse handelarenfamilie.

Portret Hester de la Faille, Bernaert de Rijckere, 1583. Museum De Lakenhal, langdurig bruikleen van C. Roose, Westmalle.

Gebieden waar deze ondernemers op handelden, onderhandelden en forten bouwden, waren niet formeel verkaveld. Men spreidde de activiteiten over een groot aantal verschillende gebieden, en gebruikte ervaringen uit het ene gebied om lessen te trekken voor activiteiten in een ander. De Suriname – toen nog slechts een van de vele rivieren in Guiana – en Guiana in het algemeen, waren niet het specialisme van een enkele groep handelaren of kolonisten en het was niet een gebied waarover men uitzonderlijk veel of weinig kennis had. Guiana werd in de late zestiende eeuw vooral nog gezien als een ‘goutrijk’ land. Doorslaggevend voor de Noord-Europese interesse in Guiana was het bijzondere reisverslag van Walter Ralegh en Laurence Keymis dat gepopulariseerd werd dankzij een prachtige kaart van Jodocus Hondius. Ralegh schetste eind zestiende eeuw een beeld van Guiana als een imperium, veel stedelijker dan het in werkelijkheid was. En als hoofdstad, zo wilde het verhaal, bevond zich in het binnenland de stad Manao aan het meer Parima. De koning, de vergulde, of El Dorado, liet zich dagelijks met goudpoeder bestuiven om zich vervolgens in het meer te wassen. De bodem van Parima was zo bedekt geraakt met een laag goud. Het najagen van goud bleef tot aan het eind van de negentiende eeuw vruchteloos en handel met de inheemsen bleek een profijtelijkere activiteit om door Engelse, Zeeuwse en Hollandse ondernemers te worden ontplooid.

De eerste ondernemers uit de Nederlanden die actief waren in Guiana – en vooral degenen met een groot portfolio – hadden grotere aspiraties dan alleen het ruilen van goederen met de inheemse bevolking. ‘Ontdekken’ en veroveren waren onlosmakelijk deel van hun overzeese ambities. Het ging in deze periode nog niet om het overnemen van de controle over het productieproces, zoals dat later door middel van de invoering van het plantagestelsel zou gebeuren. Men probeerde eerst vooral om hout en tabak te ruilen, en door Spaanse kolonisten werd op kleine schaal gepoogd om productie direct in handen te krijgen. Formeel viel heel Guiana onder de Spaanse kroon en was de productie van de tabaksplantages en de goederen die met de inheemsen geruild werden, bestemd voor de Spaanse markt.

Het reisverslag van Ralegh en de kaart die op basis van het verslag werd gemaakt waren er populair en bepaalden lang het beeld van Guiana.

Nieuwe caerte van het wonderbaer ende goudrijcke landt Guiana: gelegen onder de Linie Æquinoctiael, tusschen Brasilien ende Peru: nieuwelick besocht door Sir Walter Ralegh, Ridder van Engelandt, in het jaer 1594, 95 ende 1596, Jodocus Hondius, 1599. Bijzondere Collecties, Universiteit van Amsterdam, Amsterdam

De ‘handelaren’ die in Guiana arriveerden, vochten elkaar nogal eens de tent uit om toegang te krijgen tot de producten die de inheemsen leverden. De verwaarlozing door de Spaanse overheid van hun vestigingen bracht de Spaanse kolonisten er soms toe met Noord-Europese smokkelaars handel te drijven. Toen de Spaanse kroon in de eerste decennia van de zeventiende eeuw probeerde om de tabakssmokkel tussen Spaanse kolonisten en Nederlandse handelaren te beperken, reageerden de Nederlandse handelaren door met een aanzienlijke groep inheemse krijgers naar de vestiging in Guiana af te reizen en de kolonisten zo te dwingen hun markten open te stellen.⁴ Deze actie was enigszins ad hoc opgezet, maar in sommige gevallen gingen handel en geweld nog veel directer met elkaar op.

De Zeeuwse familie Lampsins waren de eersten die vanuit de Nederlanden plantages in het Caribisch gebied probeerden te stichten.

Portret van Cornelis Lampsins (1610-1664), baron van Tobago, burgemeester van Vlissingen, afgevaardigde ter Generaliteit, met ridderorde van St. Michiel. Vlissingen Maritiem MuZEEum.

Portret van Tanneken Geleyns Boers, gezegd Schot. Vlissingen Maritiem MuZEEum.

De Moucheron’s activiteiten tonen hoe innig geweld en handel destijds met elkaar verweven waren. Zo reedde hij een vloot uit om op de westkust van Afrika het eiland Isola del Principe te veroveren. Met steun en medeweten van de Staten-Generaal werd het eiland veroverd en zette De Moucheron zijn neefje, Cornelis de Moucheron, op de gouverneurszetel van het eiland.⁵ De verovering hield uiteindelijk geen stand, maar is illustratief voor het samenspel tussen private belangen en de inzet van overzees geweld in de jonge jaren van de Nederlandse Republiek. Hoewel dergelijke veroveringen kostbaar waren en zich niet altijd terugbetaalden in de vorm van buit of handelsbelangen, vergrootte overzees succes wel het prestige van de initiatiefnemers. Door de koloniale veroveringen deden ze een gooi naar het verwerven van de adellijke titels die verbonden waren met landbezit. Moucheron liet zich bijvoorbeeld het markizaat aanleunen. De titel van markies hoorde bij het beheer van een grensgebied, wat het eiland voor de Afrikaanse kust ontegenzeggelijk was. Vooraanstaande families uit Zeeland grepen hun kans om al aan het begin van de zeventiende eeuw een leidende rol op zich te nemen in de veroveringen in delen van Guiana en de Cariben. In Guiana, waar zowel de Portugezen als de Spanjaarden hun kolonies verwaarloosden, leken hiervoor veel mogelijkheden te zijn. De families Lampsins en Van Peere hebben met dergelijke veroveringen de meeste naam gemaakt. Lampsins in de meest letterlijke zin. Cornelis Lampsins verwierf in 1654 van Zeeland het recht om op Tobago een kolonie te beginnen en hij liet zich in 1662 tot baron van Tobago benoemen door de Franse koning Lodewijk XIV.

Zeekaart van patroonschap Swaenendael en Godyns Baai. Het patroonschap was in handen van Samuel Godin tot hij het aan de WIC terugverkocht nadat de kolonisten waren uitgemoord. 1639. Johannes Vingboons. Library of Congress.

Het verwerven van land, deels ook om een titel te krijgen, was overigens een voortzetting van een praktijk die ook in de Republiek bestond. Ook in Holland bestonden er, ondanks de kleine adel, toch nog zogenaamde heerlijkheden die de eigenaren van een dergelijke titel voorzagen. Voor Suriname relevant is dat François van Aerssen de heerlijkheid Sommelsdijck aankocht en zo zichzelf en zijn mannelijke nazaten de titel ‘heer van Sommelsdijck’ verschafte. Andersom lieten deze mannen in hun nieuwe vestigingen niet na om (vaak nog nauwelijks bestaande) steden, forten en rivieren naar zichzelf te vernoemen. Op zeventiende-eeuwse kaarten verschenen namen als De Laetseiland vernoemd naar WIC-bestuurder en patroon Johannes de Laet, de Godyns Baai naar Samuel Godin, oom van Sociëteitsdirecteur Paulus Godin, en ook Lampsinsburg en Renselaerswijck. Eer en prestige speelden een niet te onderschatten rol in de keuze van ondernemers om actief te worden in koloniale avonturen.

Portret van François van Aerssen (1572-1641), heer van Sommelsdijk, De Plaat en Spijk. Hij verwierf de titel heer van Sommelsdijck die later zou overgaan op zijn kleinzoon Cornelis.

Michiel Jansz. van Mierevelt, 1636. Rijksmuseum Amsterdam.

Hoe succesvol de initiatiefrijke kooplieden ook waren in het beconcurreren en bestrijden van de Iberiërs, het was op termijn niet houdbaar om gewichtige staatszaken als het binnendringen van het rijk van de vijand alleen aan privé-initiatieven over te laten. Het kon zelfs een bedreiging voor moeizaam onderhandelde wapenstilstand en vrede worden om de onbesuisde ondernemers de vrije hand te geven. De strijd om de Atlantische wereld was een belangrijk onderwerp in de onderhandeling tussen de Republiek en het Spaans-Portugese rijk. De oprichting van de West-Indische Compagnie werd uitgesteld tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) omdat het door de Iberiërs (terecht) zou worden opgevat als een directe aanval op hun belang in de Atlantische wereld.

De oprichting van de West-Indische Compagnie liep via een aantal voorgangers die uiteindelijk uitmondde in de oprichting van de WIC in 1621. De oprichting had onder andere als doel om de verschillende private initiatieven te bundelen en te sturen, iets wat in de praktijk eigenlijk nooit goed gelukt is. De voorgangers van de WIC waren zowel partenrederijen, die bijvoorbeeld voor één enkele reis naar Afrika werden opgericht, als meer permanente compagnieën. Al voor de oprichting van de WIC waren er pogingen gedaan om de handel op Afrika te stroomlijnen, bijvoorbeeld door kartelvorming onder leiding van Daniël van der Meulen. In 1610 voeren verschillende compagnieën uit Amsterdam, Delft, Dordrecht, Rotterdam en Middelburg op Afrika.⁶ Ook voor Noord-Amerika bestonden er meerdere compagnieën die actief waren, daar met name in de bonthandel. Deze compagnieën bundelden zich in 1614 tot de Nieuw Nederland Compagnie en kregen een octrooi van de Staten-Generaal.⁷ In Guiana was vanaf 1605 de Guiaanse Compagnie actief en deze compagnie verwierf in 1611 ook het recht om op de Suriname en nabijgelegen rivieren te handelen.⁸ De territoriale aspiraties in Guiana waren toen nog beperkt. Door het gebruik van zogenaamde leggers dreef men handel op de rivieren. Er werden wel enkele forten opgericht, onder andere aan de Amazone, en Joost ter Hooge doopte een fort in de Essequibo in 1613 Fort ter Hooge.⁹ Dit waren echter nog altijd bescheiden ondernemingen waar men zich nog niet verbeeldde baron of markies te zijn. De handelaren lagen in de rivier waar ze contacten opzetten met de inheemse bevolking. De inheemse groepen waren in het gebied gewend aan contacten met handelende Europeanen en enkelen van hen spraken Portugees.

Het blijft een vraag hoe bestuurders in de Republiek zich een beeld van de Atlantische wereld vormden en op basis van welke informatie ze besloten om te investeren in een veelbelovende onderneming of zich juist terug te trekken uit hopeloze projecten. Natuurlijk was er de politieke meningsvorming over de noodzaak om met expansie in het Atlantisch gebied bezig te zijn, maar er waren specifiekere vragen over de plekken waar men probeerde voet aan de grond te krijgen. Dit maakte het nodig om accurate kennis over de wereld te verzamelen en deze actueel te houden. In de vroege zeventiende eeuw was er voor het vormen van een beeld van de Atlantische wereld een hoofdrol weggelegd voor Johannes de Laet. In het leven en werk van De Laet zien we het samenspel tussen zijn handelsactiviteiten, zijn bestuursfuncties en zijn publicaties, en zoals blijkt uit zijn persoonlijke collectie, een grote behoefte om informatie te verzamelen. De Laet, die ook in de VOC had geïnvesteerd, had altijd een grote belangstelling voor ‘West-Indië’ gehad.

De Laet was een belangrijke bron van kennis voor ondernemers die zich met de Atlantische wereld wilden bezighouden. Hij was een van de initiators van de WIC. Portret van Johannes de Laet op zestig jarige leeftijd, Jan Gerritsz. van Bronckhorst, 1641-1661. Rijksmuseum, Amsterdam.

Op deze vroege kaart van Guiana staan zowel de Sorrennamme als de Sorenam aangegeven. De Sorrennamme is hier waarschijnlijk de Coppename, en wat op de kaart als Copenama staat de Corantijn. De cirkels op de kaart duiden op vestigingen van de inheemse bevolking en komen overeen met huidige kennis daarover. De oorspronkelijke vestiging op de plek van het huidige Paramaribo staat ook aangegeven.

Johannes de Laet, Nieuwe wereldt ofte Beschrijvinghe van West-Indien, t.o. 454.

Kaart van Barbados. Het eerder nog met bos bedekte eiland is in korte tijd kaalgekapt. De kaart toont hoeveel suikermolens en plantages er zijn opgericht.

Richard Ford, A new map of the island of Barbadoes, 1685. John Carter Brown Library at Brown University.

Hij heeft een grote verzameling gedrukte en handgeschreven bronnen over het gebied aangelegd en bij de oprichting van de WIC investeerde hij direct in de nieuwe compagnie. Bovendien werd hij benoemd tot een van de negentien leden van de directie.¹⁰

De vroege uitbreiding van het handelsnetwerk, de internationale betrekkingen en overzeese verovering gingen hand in hand met de uitbreiding van de geografische kennis van de wereld overzee. Die kennis was van levensbelang voor de militaire expedities die werden opgetuigd. De WIC beschikte over een eigen cartografisch bureau dat niet alleen kaarten leverde maar ook zogenaamde roteiros, boeken waarin de routes beschreven werden en kustbeschrijvingen waren opgenomen. Voor de vroege WIC speelde Hessel Gerritsz een hoofdrol in het verzamelen van inlichtingen en het verwerken van deze inlichtingen voor de op handen zijnde veroveringen.¹¹ Op de vroege WIC-kaarten is Suriname niet meer dan een klein deukje in de kust van Guiana of ontbreekt het zelfs volledig.¹² Het was nog niet van belang om een scherp beeld te hebben van Guiana zolang men zich nog voornamelijk richtte op Brazilië en Noord-Amerika. Maar uit het werk van Johannes de Laet blijkt dat men al wel degelijk op de hoogte was van de rivieren in Guiana. In zijn Nieuwe Wereldt is op de kaart al de karakteristieke monding van de Suriname en de vertakking van de Commewijne te herkennen.¹³

Het idee om tot een gezamenlijke compagnie te komen, bestond al ruim voor 1621. Willem Usselinx had naar eigen zeggen al in 1592 een plan gehad om een dergelijke compagnie op te zetten; en na 1600 is er ook bewijs voor het bestaan van dergelijke plannen.¹⁴ De Staten van Holland interesseerden zich voor het idee en nadat in 1602 de VOC voor Azië was opgericht, werd er in 1606 een dergelijk plan met conceptoctrooi voor het Atlantisch gebied opgesteld. Het Twaalfjarig Bestand (1609-1621), en de daaraan voorafgaande onderhandelingen, maakte echter dat de daadwerkelijke oprichting moest worden uitgesteld. De compagnie zou immers als een vijandelijke daad richting het Spaanse Rijk worden opgevat, met wie men net een wapenstilstand aan het sluiten was. Het bleef daarom voorlopig bij het toestaan van kleinere ondernemingen. Pogingen tot bundeling, bijvoorbeeld in 1612 vanuit Zeeland met de Guinea-compagnieën, werden vervolgens door Amsterdam gedwarsboomd.¹⁵ Onderlinge strijd tussen de provincies bleek hier al een terugkerend thema.

Het bestand was slechts een tijdelijke onderbreking van de strijd met het Spaans-Portugese rijk. Met de executie van Johan van Oldenbarnevelt in 1618 en het vooruitzicht op het aflopen van het bestand in 1621 kwam ook het plan voor een verenigde West-Indische Compagnie weer op tafel. Het karakter van deze compagnie zou die van een strijdorganisatie worden. De militaire ambitie werd niet verhuld, al waren er ook initiatiefnemers die liever zagen dat de nadruk op de handel zou liggen. Het octrooi van de WIC werd op 3 juni 1621 bekrachtigd, waarmee de compagnie een feit was. De WIC werd onderverdeeld in een vijftal Kamers en de Heeren XIX waren het landelijk bestuursorgaan. In de verdeling van de Kamers en het aantal bestuursleden in de Heeren XIX kwam de verhouding tussen de verschillende steden en provincies goed tot uitdrukking. De vijf Kamers werden opgericht in Amsterdam, Zeeland, Maze, Noorderkwartier en Stad en Lande. Amsterdam beschikte over twintig bewindhebbers die werden gekozen uit de hoofdparticipanten (mensen die meer dan zesduizend gulden hadden geïnvesteerd). De drie Kamers van Maze (Rotterdam), Noorderkwartier (West-Friesland) en Stad en Lande (Groningen) hadden elk veertien bewindhebbers en Zeeland had er twaalf. De dominantie van Amsterdam kwam tot uiting in de ‘negensleutel’ die werd gehanteerd voor de WIC. Bij verdelingen die werden gemaakt binnen de WIC, zoals het uitreden van slavenschepen, had Amsterdam recht op vier negende, Zeeland op twee negende en de andere Kamers op één negende van de verdeling.¹⁶ Opmerkelijke afwezige in het geheel is Friesland. Deze provincie heeft zich buiten de WIC gehouden en heeft, mede daardoor, op bestuurlijk niveau met de Sociëteit en Suriname nooit direct iets van doen gehad.

Usselinx was geestelijk vader en mede-oprichter van de West-Indische Compagnie. Hij hield gloedvolle betogen over de noodzaak om het Spaanse rijk in vlammen op te laten gaan, onder andere door het oprichten van een strijdvaardige compagnie.

Willem Usselinx, anoniem, 1637. Rijksmuseum Amsterdam.

De octrooitekst van de WIC is hardvochtig als het gaat om particuliere initiatieven. Het monopolie op de Atlantische activiteiten hoort in het document de WIC toe, en niemand anders. Toch zou al gauw blijken dat van twee kanten afbreuk zou worden gedaan aan het alleenrecht. Allereerst doordat de voorgangers van de WIC rechten hadden opgebouwd, bijvoorbeeld in de handel op Afrika of de zouthandel in het Caribisch gebied. De WIC had moeite om de bestaande contacten in de Atlantische wereld over te nemen of te onderdrukken en al vanaf het prille begin werd er inbreuk gemaakt op de stelligheid van het octrooi. Ten tweede beschikte de compagnie simpelweg niet over de middelen om alle mogelijkheden ten volste te benutten. Vooral het stichten van kolonies was een riskante en kostbare onderneming die de WIC eigenlijk liever aan anderen over zou laten. Hiervoor zou al snel na de oprichting een systeem van patroonschappen worden ingericht, waarmee ondernemers het recht verwierven om een eigen kolonie te beginnen.

De Atlantische patroonschappen

Het eerste patroonschap legde de basis voor de kolonie Berbice, niet ver van Suriname. De familie Van Peere, te beginnen met Abraham van Peere, speelde een grote rol in de vroege kolonisatie op de kust van Guiana. De familie bestond uit migranten, maar in dit geval niet uit de zuidelijke Nederlanden maar uit Engeland. Abrahams vader, Jan van Peere, had samen met andere handelaren al in 1602 het recht verkregen om in het gebied te handelen. Abraham werd een van de directeuren van de Kamer Zeeland van de WIC en kreeg in 1627 het recht om aan de Berbice een kolonie te stichten. Dit zogenaamde Van Peere-patroonschap hield onder andere in dat Abraham van Peere de feodale heer van het gebied werd. Het ging hier dus zeker niet om handel alleen, maar juist ook om het verwerven van gebied, en zoals later zal blijken het inrichten van productiecentra. Na zijn overlijden volgde zijn zoon, Abraham junior, hem dankzij de feodale aard van het patroonschap moeiteloos op. Het uitschrijven van patroonschappen betekende dat de WIC toegaf niet alleen het octrooigebied te kunnen exploiteren. De patroonschappen waren een manier om private partners te betrekken door ze uitzonderlijke voordelen toe te staan. Maar de WIC twijfelde over de vorm waarin dit zou moeten gebeuren. De bestuurlijke decentralisatie die door het systeem van patroonschappen zou ontstaan, had immers ook als nadeel dat de compagnie controle zou dreigen te verliezen. Na het opstellen van het eerste akkoord met Van Peere is men toch doorgegaan met het creëren van patroonschappen. De ‘Vrijheden en exemtien’ die men voor Van Peere had opgesteld, vormden de basis voor alle volgende patroonschappen.¹⁷

Von Hanau was voornemens om in Suriname een kolonie te stichten. Hij kreeg toestemming van de WIC, maar uiteindelijk ging de onderneming niet door. Hij liet al wel een schilderij maken ter ere van de stichting van de nieuwe kolonie.

Johann David Welcker, Allegorie op de verwerving van Suriname door graaf Friedrich Kasimir von Hanau in 1669, 1676 gedateerd. Staatliche Kunsthalle Karlsruhe.

Steden zouden op termijn hun graantje proberen mee te pikken van het op gang komen van de handel, productie en verovering in de Atlantische wereld en de Cariben. De Zeeuwen hadden bij de oprichting van de WIC een eigen Kamer van de compagnie en de Kamer nam bestaande bezittingen, zoals het eerdergenoemde Fort ter Hooge in 1621 over. De Zeeuwen richtten zich in deze eerste fase vooral op Guiana. Er begonnen zich duidelijkere specialismen tussen de provincies af te tekenen. Amsterdam richtte zich veel meer op Nieuw Nederland en de profijtelijke bonthandel daar. De West-Friese steden legden zich vooral toe op het inhandelen van zout voor de haringvisserij. Deze specialismen botsten uiteraard als de WIC gezamenlijke prioriteiten moest stellen. Het hoogst oplopende conflict was wat dat betreft dat rond Brazilië. Na het aanvankelijke succes in de jaren 1630 maakte de opstand van Portugese plantage-eigenaren vanaf 1645 de situatie moeilijker. De Amsterdammers vonden dat het terugtrekken uit Brazilië de beste oplossing was, terwijl de Zeeuwen hier fel tegen gekant waren. Dergelijke conflicten over imperiale strategie zouden de Atlantische activiteiten van de Republiek op verschillende momenten doorkruisen. Over het geheel genomen was er aan de regionale specialisatie wel veel voordeel te behalen; binnen Amsterdam en binnen Middelburg waren de lijnen kort en de kennis groot. Met de oprichting van de Sociëteit zou op termijn een unieke overdracht van kennis en kunde plaats gaan vinden, waarbij de Amsterdammers zich zouden gaan inlaten met een gebied dat eerder vooral tot de Zeeuwse expertise behoorde.

De regionale specialisatie en private initiatieven kregen vorm door het hierboven besproken systeem van patroonschappen. Niet alleen personen, maar ook steden verwierven patroonschappen. Amsterdammers waren in de begintijd nog vooral in de kolonies in Noord-Amerika geïnteresseerd. Hier zien we, vooruitlopend op de rol die Amsterdam in de Sociëteit zou gaan spelen, dat Amsterdam in 1656 het patroonschap voor een kolonie aan de Delaware verwierf. Dit Amsterdamse patroonschap Nieuwer Amstel viel echter al snel met de rest van Nieuw Nederland in Engelse handen – men was niet voorbereid of bereid om de militaire inzet te leveren die nodig was om dit overzeese gebieden niet alleen te verkrijgen, maar ook te behouden in de steeds gewelddadiger geworden internationale betrekkingen. Deze mislukking na de traumatische ervaring van het verliezen van Brazilië, maakt het opmerkelijk dat het Amsterdamse stadsbestuur niet heel veel later toch het avontuur met Suriname aandurfde.

De meeste reguliere patroonschappen werden uitgegeven aan vooraanstaande kooplieden die aandelen hadden in de WIC. Er werden naast de patroonschappen in Nieuw Nederland ook patroonschappen uitgegeven voor Sint-Vincent, Curaçao, Saba, Sint-Maarten, Sint-Eustatius, Cayenne, Berbice, Essequibo en Tobago. Na de eerste uitgifte van patroonschappen aan het eind van de jaren 1620 volgde er een tweede ronde van uitgiftes in de jaren 1640 en 1650. Het Amsterdamse stadsbestuur was niet de enige overheid met een patroonschap. De Staten van Zeeland besloten na de verovering van Suriname in 1667 om de kolonie in eerste instantie voor zichzelf te houden en niet aan de WIC over te dragen. In de jaren tussen 1667 en 1682 beschouwde Zeeland de kolonie als haar patroonschap, al werd dit door de Staten-Generaal en de WIC niet als zodanig erkend.¹⁸

Hoewel Amsterdammers altijd belangrijk waren voor de patroonschappen werden deze lang niet alleen aan Amsterdammers toegekend.¹⁹ Het systeem met patronen en patroonschappen zette zich niet door na het bankroet van de eerste WIC. Na het faillissement en de daaropvolgende opheffing van de eerste WIC in 1674 lijkt er een einde te zijn gekomen aan het starten van nieuwe patroonschappen. Na de heroprichting van de WIC in 1674 (ook Tweede WIC genoemd) volgden er geen nieuwe patroonschappen meer. De oprichting van de Sociëteit met de vooraanstaande rol voor Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck daarbinnen heeft wel veel weg van een patroonschap en is de uitzondering die deze regel bevestigt. Daarmee kunnen we Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck beschouwen als de laatste van de zeventiende-eeuwse patronen die overzee een overerfbaar feudum verwierven.

De afbeelding van het plantagehuis en de suikermolen zouden later als voorbeeld dienen voor afbeeldingen die Suriname moesten voorstellen.

Kaart van de kust van Pernambuco bij het eiland Itamaracá, 1647, Salomon Savery, 1645-1647. Rijksmuseum Amsterdam.

De erfenis van Brazilië

Toen in 1654 het laatste deel van de Nederlandse veroveringen in Brazilië verloren ging, was het niet zeker of de WIC deze nederlaag wel zou overleven. De erfenis van de Braziliaanse nederlaag zou nog lange tijd de Atlantische activiteiten vanuit de Republiek bepalen. Het was destijds echter allerminst een uitgemaakte zaak dat het niet tot een heroprichting van het Nederlands-Atlantische rijk zou komen of dat de ambitie om een dergelijk rijk te stichten überhaupt was verdwenen. In Zeeuwse ogen was hun zeventiende-eeuwse avontuur in Suriname een directe voortzetting van hun activiteiten in Brazilië. Het veroveren van Suriname zou zelfs gezien kunnen worden als een poging weer te beginnen aan de verovering van Brazilië. Heel Guiana, inclusief Suriname, werd in de zeventiende eeuw simpelweg ‘Wilt Brasilien’ genoemd en werd gezien als een afgelegen deel van dezelfde landstreek.²⁰ De Staten van Zeeland spraken in 1670 zelfs van de ‘capitania van Suriname’, alsof de kolonie simpelweg een van de Braziliaanse kapiteinschappen was.²¹